وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 2309 411929 387543 2026-09-13T14:30:19Z Intisar Ali 8681 411929 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي تاريخدان، محقق، اديب ۽ صحافي (1911ع–1982ع)}} {{Use dmy dates|date=September 2026}} {{Infobox writer | name = پير حسام الدين راشدي | image = | image_size = 220px | caption = | birth_name = سيد حسام الدين شاهه راشدي | pseudonym = فدائي | birth_date = {{birth date|1911|9|20}} | birth_place = [[بهمڻ، لاڙڪاڻو|ڳوٺ بهمڻ]]، نصرت ريلوي اسٽيشن ڀرسان، [[رتوديرو تعلقو]]، [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{death date and age|1982|4|1|1911|9|20}} | death_place = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | resting_place = [[مڪلي قبرستان]]، [[ٺٽو]] | occupation = [[تاريخدان]]، [[محقق]]، [[صحافي]]، [[مصنف]]، [[مرتب]]، سوانح نگار | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[اردو]]، [[فارسي]] | nationality = پاڪستاني | subject = سنڌ جي تاريخ، فارسي مخطوطا، تذڪرا، سوانح، آثار قديمه | notableworks = ''[[مڪلي نامو]]''<br />''مير محمد معصوم بکري''<br />''هو ڏوٿي هو ڏينهن''<br />''ڳالهيون ڳوٺ وڻن جون''<br />''تاريخ مظهر شاهجهاني'' | relatives = [[پير علي محمد راشدي]] (وڏو ڀاءُ) | awards = [[تمغۂ امتياز]] (1964ع)<br />نشانِ سپاس، درجو اول، ايران (1965ع) }} '''پير حسام الدين شاهه راشدي''' (20 سيپٽمبر 1911ع – 1 اپريل 1982ع) سنڌ جو ناميارو [[تاريخدان]]، [[محقق]]، [[صحافي]]، سوانح نگار، مرتب ۽ سنڌي، اردو ۽ فارسي ادب جو عالم هو. هن خاص طور سنڌ جي وچئين دور جي تاريخ، فارسي مخطوطن، تذڪرن، ڪتبن، تاريخي شخصيتن ۽ [[مڪلي قبرستان|مڪليءَ]] جي آثارن تي وسيع تحقيق ڪئي. سندس تحقيق جو وڏو حصو اهڙن فارسي تاريخي متنن جي تصحيح، تدوين، حاشين ۽ وضاحتن تي ٻڌل آهي، جيڪي سنڌ جي تاريخ بابت بنيادي ماخذ آهن.<ref name="Sindhiana">{{cite web |title=پير حسام الدين راشدي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%BE%D9%8A%D8%B1+%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%85+%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86+%D8%B1%D8%A7%D8%B4%D8%AF%D9%8A |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]] |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> راشديءَ جي تحقيق جو دائرو سنڌي تاريخ کان اڳتي وڌي [[ايران]]، [[افغانستان]]، [[ڪشمير]]، مغل دور، ترخان حڪمرانن، فارسي شاعري ۽ اسلامي تذڪره نگاريءَ تائين پکڙيل هو. سندس ڪتابن ۽ مرتب ڪيل متنن جي تعداد بابت ماخذن ۾ فرق ملي ٿو؛ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا سندس 50 اهم تصنيفن، ترجمن، ترتيبن ۽ نظرثانين جو تفصيل ڏئي ٿي، جڏهن تہ ٻين علمي ماخذن ۾ سندس لکيل، مرتب ڪيل يا نظرثاني ڪيل ڪتابن جو انگ 40 کان 60 تائين ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Dawn2018">{{cite news |title=پير حسام الدين راشديءَ کي 36هين ورسيءَ تي ڀيٽا |url=https://www.dawn.com/news/1398952/pir-hussamuddin-rashdi-praised-on-36th-death-anniversary |work=[[ڊان]] |date=2 April 2018 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref><ref name="Punjab2025">{{cite journal |title=پير حسام الدين راشديءَ جي تاريخ نويسي ۽ علمي خدمتن جو اڀياس |url=https://pu.edu.pk/images/journal/HistoryPStudies/PDF_Files/05_v38_2_2025.pdf |journal=پنجاب يونيورسٽي جرنل آف هسٽاريڪل اسٽڊيز |volume=38 |issue=2 |year=2025 |publisher=[[پنجاب يونيورسٽي]] |language=en}}</ref> == شروعاتي زندگي == پير حسام الدين راشدي 20 سيپٽمبر 1911ع تي [[رتوديرو تعلقو|رتيديري تعلقي]] ۾ نصرت ريلوي اسٽيشن ڀرسان راشدي خاندان جي ڳوٺ [[بهمڻ، لاڙڪاڻو|بهمڻ]] ۾ پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو سيد محمد حامد شاهه راشدي هو. ناميارو صحافي، اديب ۽ سياستدان [[پير علي محمد راشدي]] سندس وڏو ڀاءُ هو.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Dawn2006">{{cite news |title=راشدي ڀائرن جون علمي ۽ ادبي خدمتون |url=https://www.dawn.com/news/184978 |work=[[ڊان]] |date=27 March 2006 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> سندس روايتي نالو ''ڏتل شاهه'' پڻ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ ادبي زندگيءَ جي شروعاتي دور ۾ شاعريءَ لاءِ '''فدائي''' تخلص استعمال ڪيائين.<ref name="Sindhiana"/> راشديءَ ڪنهن باقاعده جديد اسڪول يا ڪاليج مان ڊگهي رسمي تعليم حاصل نه ڪئي. ابتدا ۾ مولوي محمد سومار ڊکڻ، مولوي محمد الياس پنهور ۽ مولوي سيد علي شاهه لڪياريءَ وٽان سنڌي ۽ فارسي پڙهيو. هن سڪندرنامي تائين فارسي پڙهي ۽ پوءِ انگريزي نصرت ريلوي اسٽيشن جي ريلوي ماستر کان خانگي نموني سکڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Sindhiana"/> سندس علمي تربيت جو وڏو حصو مسلسل خودمطالعي، ڪتابن، اخبارن، مخطوطن ۽ عالمن سان صحبت وسيلي ٿيو.<ref name="Dawn2006"/><ref name="Punjab2025"/> == صحافت == راشديءَ جي عملي زندگي صحافت سان شروع ٿي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب هن 1926ع ۾ '''جاڳڻ''' اخبار لاءِ نمائندي طور ڪم شروع ڪيو. 1929ع ڌاري هو '''المنار''' سان لاڳاپيل ٿيو ۽ '''پيغام''' جو نمائندو پڻ رهيو.<ref name="Sindhiana"/> 1930ع ڌاري هن سکر مان نڪرندڙ '''سنڌ زميندار''' ۾ ڪم شروع ڪيو. هو 1930ع کان 1934ع تائين ان اخبار جو ايڊيٽر رهيو. ان کان پوءِ پنهنجي وڏي ڀاءُ [[پير علي محمد راشدي]] سان گڏ '''ستاره سنڌ''' اخبار جاري ڪيائين ۽ 1934ع کان 1937ع تائين ان جو ايڊيٽر رهيو.<ref name="Sindhiana"/> هو '''الوحيد''' ۽ '''قرباني''' سميت سنڌ جي ڪيترين اخبارن سان به لاڳاپيل رهيو. شروعاتي صحافتي دور ۾ سندس لکڻين جو موضوع سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ علمي مسئلن سان گڏ تاريخ، ادب ۽ ثقافت پڻ رهيو.<ref name="Sindhiana"/> 1947ع کان پوءِ آهستي آهستي روزاني صحافت ۽ سرگرم سياست کان پاسيرو ٿي، مستقل طور تحقيق، تاريخ نويسي، مخطوطن جي تدوين ۽ علمي ادارن سان ڪم ڪرڻ ڏانهن وڌيو. == تاريخ نويسي ۽ تحقيقي طريقو == راشديءَ جي تاريخ نويسيءَ جي خاصيت اها هئي تہ هو ثانوي روايتن بدران اصل ماخذن، فارسي مخطوطن، ڪتبن، قبرن، سڪن، نسب نامن، قديم تذڪرن ۽ سرڪاري دستاويزن کي اهميت ڏيندو هو.<ref name="Dawn2018"/> هن جو خيال هو تہ سنڌ جي جامع تاريخ لکڻ کان اڳ ملڪ جي مختلف ڪتب خانن، ذاتي مجموعن ۽ پرڏيهي ادارن ۾ پکڙيل تاريخي مواد گڏ ڪرڻ ضروري آهي. سندس نظر ۾ تاريخ نويسيءَ جو پهريون مرحلو بنيادي ماخذن کي هٿ ڪرڻ، انهن جي تصحيح ۽ محفوظ اشاعت هو.<ref name="Dawn2002">{{cite news |last=بلوچ |first=عنايت |title=پير حسام الدين راشدي: هڪ غيرمعمولي دانشور |url=https://www.dawn.com/news/1062887 |work=[[ڊان]] |date=31 March 2002 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> هن خاص طور سنڌ جي تاريخ بابت فارسي متنن جي تصحيح ۽ اشاعت تي ڌيان ڏنو، ڇاڪاڻ تہ سنڌ جي وچئين ۽ اوائلي جديد دور جو وڏو تاريخي رڪارڊ فارسيءَ ۾ محفوظ هو. == مڪليءَ تي تحقيق == [[File:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|thumb|[[مڪلي قبرستان]]؛ راشديءَ جي مشهور تحقيق ''مڪلي نامو'' جو بنيادي موضوع.]] راشديءَ جو سڀ کان نمايان تحقيقي ڪم [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] جي '''مڪلي نامي''' جي تدوين ۽ ان تي لکيل وسيع حاشيا آهن. اصل ''مڪلي نامو'' نسبتاً مختصر فارسي متن هو، پر راشديءَ ان ۾ تاريخي شخصيتن، مقبرن، ڪتبن، حڪمرانن، نسب نامن، جاگرافي ۽ مڪليءَ جي آثارن بابت سوين صفحن جو تحقيقي مواد شامل ڪيو.<ref name="MakliSAB">{{cite web |title=مڪلي نامو |url=https://sindhiadabiboard.net/2019/08/21/%D9%85%DA%AA%D9%84%D9%8A-%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%88/ |website=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> سنڌي ادبي بورڊ جي ڪتابي تعارف موجب راشديءَ جي تصحيح ۽ حاشين سان ڇپيل ''مڪلي نامو'' 1,040 صفحن تي مشتمل هو ۽ ان ۾ 135 تصويرون پڻ شامل هيون.<ref name="MakliSAB"/> جديد علمي جائزي موجب اصل متن لڳ ڀڳ 96 صفحن جو هو، جڏهن تہ راشديءَ ان سان وسيع مقدمو، سوين صفحن جا حاشيا، نقشا ۽ تصويري مواد شامل ڪيو.<ref name="SindhStudies">{{cite web |last=سنائي |first=محمد حبيب |title=سيد حسام الدين راشدي: زندگي ۽ علمي خدمتون |url=https://sindhstudies.blogspot.com/2023/09/syed-hussamuddin-rashidi-20-september.html |date=19 September 2023 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> [[File:Tomb of Nawab Isa Khan Tarkhan Makli Thatta.jpg|thumb|left|[[مڪلي قبرستان]] ۾ ترخان دور جو مقبرو؛ ترخانن جي تاريخ راشديءَ جي تحقيق جو اهم موضوع رهي.]] ''مڪلي نامو'' ۾ هن سما دور، ارغون، ترخان ۽ مغل دور جي ڪيترين شخصيتن، مقبرن ۽ ڪتبن کي تاريخي ماخذن سان ڀيٽيو. هن جو ''مرزا عيسيٰ ترخان'' ۽ ''ترخان نامو'' تي ڪم پڻ انهيءَ تحقيقي سلسلي جو حصو هو. == سنڌ جي فارسي علمي ورثي تي ڪم == راشديءَ جو هڪ بنيادي علمي مقصد سنڌ جي فارسي ورثي کي محفوظ ڪرڻ هو. سنڌي ادبي بورڊ جي اشاعتي فهرستن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ 1950ع واري ڏهاڪي کان راشديءَ ڪيترائي اهم فارسي متن تصحيح ۽ تدوين سان شايع ڪرايا، جن ۾ ''مقالات الشعراء''، ''مثنوي مظهر الآثار'' ۽ ''تڪمله مقالات الشعراء'' شامل آهن.<ref name="SABYear">{{cite web |title=سنڌي ادبي بورڊ جي سالوار اشاعتي فهرست |url=https://sindhiadabiboard.net/year-wise/ |website=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> هن جو مقالو '''فردوسي ۽ شاهنامي جو سنڌ تي اثر''' به سنڌ ۽ فارسي ادب جي تاريخي لاڳاپن جي مطالعي جو مثال آهي. اهو مقالو اصل ۾ 1975ع ۾ [[مشهد]] ۾ فردوسي ڪانفرنس ۾ پيش ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web |title=فردوسي ۽ شاهنامي جو سنڌ تي اثر |url=https://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book28/Book_page11.html |website=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> == مير محمد معصوم بکريءَ تي تحقيق == [[مير محمد معصوم بکري]] تي راشديءَ جي تحقيق سندس ڊگهي عرصي وارن منصوبن مان هئي. هن معصوم بکريءَ جي زندگي، تاريخ نويسي، خطاطي، ڪتبن، سفارتي خدمتن ۽ فارسي ادبي ڪم بابت مواد گڏ ڪيو. سندس ڪتاب ''مير محمد معصوم بکري'' 1979ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Sindhiana"/> معصوم بکريءَ جا ايران ۽ هندستان ۾ موجود ڪتبا ۽ تاريخي نشان به راشديءَ جي ميداني تحقيق جو حصو بڻيا. سندس تحقيق بعد جي سنڌي ۽ بين الاقوامي محققن لاءِ مير معصوم جي سوانح ۽ سنڌ جي مغل دور بابت هڪ اهم بنياد بڻجي.<ref>{{cite web |title=سنڌي تاريخي تحقيق ۾ مير محمد معصوم بکري |url=https://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book9/Book_page11.html |website=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == علمي ادارن سان وابستگي == راشدي سنڌ ۽ پاڪستان جي ڪيترن علمي، ادبي ۽ تحقيقي ادارن سان مختلف عهدن تي لاڳاپيل رهيو. 1951ع ۾ [[سنڌي ادبي بورڊ]] جي نئين سر جوڙجڪ کان پوءِ هو بورڊ جو ميمبر بڻيو. 1957ع ۾ رسالي '''مهراڻ''' جي ادارتي ڪم سان پڻ لاڳاپيل رهيو.<ref name="Sindhiana"/> سنڌي ادبي بورڊ جي ترقيءَ ۾ سندس ڪردار کي بعد ۾ سنڌ جي اديبن ۽ محققن بنيادي اهميت وارو قرار ڏنو.<ref>{{cite news |title=سنڌي ادبي بورڊ جي علمي روايت بابت اديبن جو اظهار |url=https://www.dawn.com/news/662108/concern-voiced-over-feud-in-adabi-board |work=[[ڊان]] |date=27 September 2011 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> ورهاڱي کان پوءِ جڏهن [[انجمن ترقي اردو]] جو مرڪز ڪراچي منتقل ٿيو تہ راشدي ان سان پڻ لاڳاپيل رهيو. هو اردو ڊولپمينٽ بورڊ، لياقت نيشنل لائبريري، نيشنل ميوزيم سان لاڳاپيل ڪميٽين، ڪراچي يونيورسٽي جي اڪيڊمڪ ڪائونسل ۽ سنڌ يونيورسٽي جي سينيٽ ۽ سينڊيڪيٽ سان به لاڳاپيل رهيو.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Dawn2018"/> 1970ع ۾ وفاقي حڪومت جي قائم ڪيل اردو ڊولپمينٽ بورڊ سان به سندس لاڳاپو جاري رهيو.<ref>{{cite news |title=پنجاهه سال اڳ: اردو ڊولپمينٽ بورڊ |url=https://www.dawn.com/news/1554272/this-week-50-years-ago-disease-and-delimitation |work=[[ڊان]] |date=4 May 2020 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == سنڌالاجي ۽ علمي ذخيرو == راشدي سنڌ جي تاريخ ۽ ثقافت لاءِ اهڙن ادارن جي قيام جو حامي هو، جيڪي ڪتابن، مخطوطن، دستاويزن، تصويرن ۽ آثارن کي منظم انداز ۾ محفوظ ڪن. سندس باقي رهيل ذاتي علمي مواد جو هڪ حصو بعد ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] تائين پهتو، جڏهن تہ سندس وڏي ذاتي لائبريريءَ جو اهم حصو آخرڪار [[قائداعظم يونيورسٽي]] جي ملڪيت بڻيو.<ref name="Sindhiana"/> سندس خطن، دستاويزن ۽ تصويرن جي علمي اهميت اڄ به برقرار آهي. 2024ع ۾ [[اسلام آباد]] ۾ [[اينيمري شمل]] ۽ راشديءَ جي وچ ۾ ٿيل خط و ڪتابت، دستاويزن ۽ تصويرن تي ٻڌل نمائش منعقد ڪئي وئي.<ref name="APP2024">{{cite web |title=اينيمري شمل ۽ پير حسام الدين راشديءَ جي خط و ڪتابت بابت نمائش |url=https://www.app.com.pk/photos-section/chief-guest-ms-mehtab-akbar-rashdi-and-guest-of-honour-mr-mehmet-turan-educational-counselor-of-turkey-along-with-other-notable-attendees-inaugurates-an-exhibition-of-letters-documents-and-photog/ |website=[[ايسوسيئيٽيڊ پريس آف پاڪستان]] |date=15 May 2024 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == پرڏيهي علمي سفر == راشدي تاريخي ماخذن جي ڳولا، علمي ڪانفرنسن ۽ ثقافتي مطالعي لاءِ ڪيترن ملڪن جو سفر ڪيو. سنڌيانا موجب هن 1952ع ۾ عراق، مصر، لبنان، شام ۽ برطانيا جو سفر ڪيو، 1956ع ۾ ٻيهر عراق، شام ۽ لبنان ويو ۽ 1958ع ۾ افغانستان جو علمي دورو ڪيو.<ref name="Sindhiana"/> 1958ع کان 1962ع دوران هو ڪجهه عرصو فلپائن ۾ رهيو، جتي سندس وڏو ڀاءُ [[پير علي محمد راشدي]] پاڪستان جو سفير هو. 1964ع ۾ پاڪستان حڪومت کيس علمي تحقيق لاءِ [[سوويت يونين]] موڪليو. ان کان پوءِ چين، ايران، افغانستان ۽ ٻين ملڪن جا به علمي دورا ڪيائين.<ref name="Sindhiana"/> 2018ع ۾ سندس ورسيءَ واري سيمينار ۾ عالمن سندس آمريڪا، مصر، برطانيا، شام، لبنان، افغانستان، روس ۽ چين جي سفرن جو پڻ ذڪر ڪيو.<ref name="Dawn2018"/> == اينيمري شمل سان علمي لاڳاپا == جرمن اسلاميات دان ۽ سنڌي ادب جي محقق [[اينيمري شمل]] سان راشديءَ جا ڊگها علمي ۽ خط و ڪتابت وارا لاڳاپا هئا. ٻنهي عالمن سنڌ جي فارسي، صوفي ۽ تاريخي علمي ورثي بابت مواد ۽ معلومات جي ڏي وٺ ڪئي. سندن خط بعد ۾ الڳ علمي ۽ آرڪائيوي اهميت اختيار ڪري ويا.<ref name="APP2024"/> == تصنيفون ۽ مرتب ڪيل ڪتاب == راشديءَ سنڌي، اردو ۽ فارسيءَ ۾ لکيو. هن ڪيترن اصل ڪتابن سان گڏ تاريخي متنن جي تصحيح، تدوين ۽ حاشيه نويسي ڪئي. هيٺ سندس چونڊ اهم ڪتاب ڏجن ٿا:<ref name="Sindhiana"/><ref name="RekhtaBooks">{{cite web |title=سيد حسام الدين راشديءَ جا ڪتاب |url=https://www.rekhta.org/authors/syed-hussamuddin-rashidi/ebooks |website=[[ريخته]] |access-date=13 September 2026 |language=ur}}</ref><ref name="SindhLibrary">{{cite web |title=سيد حسام الدين راشديءَ جا ڪتاب |url=https://lib.sindh.org/kitaab?keyword=author&title=%D8%B3%D9%8A%D8%AF+%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%85+%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86+%D8%B1%D8%A7%D8%B4%D8%AF%D9%8A |website=سنڌ ڊجيٽل لائبريري |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#355C7D; color:white; font-size:120%;" | '''پير حسام الدين راشديءَ جون چونڊ علمي تصنيفون ۽ ترتيبون''' ! style="background:#DCE6F1;" | سال ! style="background:#E8E0F0;" | ڪتاب ! style="background:#E5F3E5;" | نوعيت ! style="background:#FBE5D6;" | ٻولي |- | 1939ع | ''اسلامي ڪتب خانو'' | ترجمو | سنڌي |- | 1952ع | ''سنڌي ادب'' | سنڌي ادب جي تاريخ | اردو |- | 1956ع | ''مهراڻ جون موجون'' | چونڊ ۽ ترتيب | سنڌي |- | 1957ع | ''مثنوي چنيسر نامو'' | تصحيح ۽ تدوين | فارسي |- | 1957ع | ''مقالات الشعراء'' | تصحيح ۽ تدوين | فارسي |- | 1958ع | ''تڪمله مقالات الشعراء'' | تصحيح ۽ تدوين | فارسي |- | 1961ع | ''تذڪره اميرخاني'' | تاريخي تحقيق | سنڌي |- | 1962ع | ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' | تصحيح ۽ تدوين | فارسي |- | 1964ع | ''ترخان نامو'' | تصحيح ۽ حاشيا | فارسي |- | 1965ع | ''ماڪ ڀنا رابيل'' | مضمونن جي چونڊ | سنڌي |- | 1967ع | ''مڪلي نامو'' | تصحيح، مقدمو ۽ وسيع حاشيا | فارسي ۽ سنڌي |- | 1967ع | ''مرزا عيسيٰ ترخان'' | تاريخي تحقيق | سنڌي |- | 1967ع | ''حديقة الاوليا'' | تصحيح ۽ تدوين | فارسي |- | 1967ع–1969ع | ''تذڪره شعراءِ ڪشمير'' | تحقيق، تدوين | اردو ۽ فارسي |- | 1969ع | ''دود چراغ محفل'' | تحقيق | اردو |- | 1970ع | ''مرزا غازي بيگ ترخان ۽ سندس بزم ادب'' | تاريخي ۽ ادبي تحقيق | اردو |- | 1971ع | ''تحفة الڪرام'' | تصحيح ۽ تدوين | فارسي |- | 1977ع | ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' | يادگيريون ۽ تاريخي خاڪا | سنڌي |- | 1979ع | ''مير محمد معصوم بکري'' | سوانح ۽ تاريخي تحقيق | سنڌي |- | 1981ع | ''ڳالهيون ڳوٺ وڻن جون'' | مضمون ۽ مقالا | سنڌي |} ''سنڌي ادب'' اردوءَ ۾ سنڌي ٻولي ۽ ادب جي دوروار تاريخ بابت مختصر مگر اثرائتو ڪتاب هو. ان جو سنڌي ترجمو غلام محمد لاکي ڪيو ۽ روسي ترجمو پڻ ڇپيو.<ref name="Sindhiana"/><ref name="SindhiAdab">{{cite web |title=سنڌي ادب |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/sindhi-adab-syed-hussamuddin-rashidi-ebooks |website=[[ريخته]] |access-date=13 September 2026 |language=ur}}</ref> == سنڌ جي تاريخ بابت سندس علمي اهميت == راشديءَ جي ڪم جو اهم پهلو اهو هو تہ هن ڪيترن ناياب فارسي متنن کي رڳو ڇپايو نه، پر اصل مخطوطن جو تقابلي مطالعو ڪري نسخن جا اختلاف، شخصيتن جا سوانحي نوٽ، تاريخي حاشيا ۽ حوالا به شامل ڪيا. ان ڪري سندس مرتب ڪيل ڪتاب رڳو پراڻن متنن جون ڇپيل صورتون نه رهيا، پر سنڌ جي تاريخ جا تحقيقي حوالا بڻجي ويا. آثار قديمه جي هڪ علمي جائزي ۾ سندس سنڌ جي تاريخ تي اردو ۽ فارسي ڪتابن کي سنڌ جي تاريخي ماخذن جي تشريح ۾ بنيادي اهميت وارو قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Panhwar">{{cite journal |title=پير حسام الدين راشدي: سنڌ جي تاريخ جو وقف ٿيل محقق |url=https://www.panhwar.com/PIR%20HASAMUDDIN%20RASHDI%20-%20A%20DEDICATED%20HISTORIAN.pdf |journal=دي آرڪيالاجي ڪوارٽرلي |volume=4 |issue=182 |year=1991 |pages=59–62 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == اعزاز == راشديءَ کي سندس علمي خدمتن تي پاڪستان ۽ ايران ٻنهي طرفان اعزاز ڏنا ويا. {| class="wikitable" style="width:80%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#704214; color:white; font-size:115%;" | '''پير حسام الدين راشديءَ جا اهم اعزاز''' ! style="background:#F3E5AB;" | سال ! style="background:#F3E5AB;" | اعزاز ! style="background:#F3E5AB;" | ادارو يا ملڪ |- | 1964ع | '''تمغۂ امتياز''' | [[پاڪستان حڪومت]] |- | 1965ع | '''نشانِ سپاس، درجو اول''' | [[ايران]] |- | — | اعزازي ڊاڪٽريٽ | [[تهران يونيورسٽي]] |} انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب پاڪستان حڪومت کيس 1964ع ۾ '''تمغۂ امتياز''' ڏنو ۽ ايران جي بادشاهه طرفان 1965ع ۾ '''نشانِ سپاس، درجو اول''' عطا ڪيو ويو.<ref name="Sindhiana"/> 2018ع ۾ سندس ورسيءَ تي ٿيندڙ علمي تقريب ۾ به تهران يونيورسٽيءَ جي اعزازي ڊاڪٽريٽ ۽ ايران جي نشانِ سپاس جو ذڪر ڪيو ويو.<ref name="Dawn2018"/> ڪجهه ثانوي ماخذن ۾ ايران واري اعزاز لاءِ 1963ع ۽ پاڪستاني اعزاز لاءِ مختلف نالا يا سال ڏنا ويا آهن، پر سنڌيانا ۽ جديد يونيورسٽي تحقيق 1964ع جي پاڪستاني تمغۂ امتياز جي تصديق ڪن ٿا.<ref name="Punjab2025"/> == آخري سال ۽ وفات == زندگيءَ جي آخري سالن ۾ راشدي ڪينسر جي مرض ۾ مبتلا ٿيو. علاج لاءِ ماسڪو ۽ لنڊن به ويو، پر سندس صحت بهتر نه ٿي سگهي.<ref name="Sindhiana"/> هو 1 اپريل 1982ع تي [[ڪراچي]] ۾ وفات ڪري ويو. سندس وصيت موجب کيس [[مڪلي قبرستان]] ۾ [[مخدوم محمد هاشم ٺٽوي]] جي مزار جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Dawn2024">{{cite news |title=پير حسام الدين راشديءَ جي 42هين ورسيءَ تي ڀيٽا |url=https://www.dawn.com/news/1825132 |work=[[ڊان]] |date=2 April 2024 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> [[File:Makli Necropolis near Thatta province of sindh pakistan.jpg|thumb|راشدي پنهنجي وصيت موجب تاريخي [[مڪلي قبرستان]] ۾ دفن ٿيو.]] سندس وفات کان پوءِ به هر سال علمي ۽ ادبي حلقن طرفان مڪليءَ ۾ سندس ورسي ملهائي ويندي آهي. 2012ع جي ورسيءَ تي عالمن چيو تہ سنڌ جي اڻڇهيل فارسي ۽ تاريخي مواد کي ڳولڻ لاءِ راشديءَ جهڙي وسيع علمي تياريءَ واري محقق جي ضرورت آهي.<ref name="Dawn2012">{{cite news |title=وسريل علمي ورثي جي ڳولا لاءِ هڪ ٻئي حسام الدين راشديءَ جي ضرورت |url=https://www.dawn.com/news/707381/another-hussamuddin-rashdi-needed-to-discover-forgotten-literary-heritage |work=[[ڊان]] |date=3 April 2012 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> 2024ع ۾ سندس 42هين ورسيءَ تي به اديبن، تاريخدانن ۽ محققن سندس سنڌي، اردو، فارسي ۽ انگريزي علمي ڪم کي ياد ڪيو ۽ سندس لڳ ڀڳ 50 ڪتابن ۽ ٻين لکڻين جو ذڪر ڪيو.<ref name="Dawn2024"/> == شخصيت ۽ علمي ورثو == راشديءَ جي علمي زندگيءَ جو مرڪز سنڌ جي تاريخي شعور کي اصل ماخذن سان ٻيهر ڳنڍڻ هو. هن ناياب مخطوطا ڳوليا، انهن کي پڙهيو، تقابلي تصحيح ڪئي ۽ وسيع حاشين سان شايع ڪرايو. سندس ڪم کان پوءِ سنڌ جي سما، ارغون، ترخان ۽ مغل دور بابت ڪيترائي اهڙا ماخذ عام محققن جي پهچ ۾ آيا، جيڪي اڳ ذاتي يا محدود ڪتب خانن ۾ موجود هئا. ڊان ۾ 2002ع ۾ شايع ٿيل هڪ يادگيريءَ ۾ کيس اهڙو محقق قرار ڏنو ويو جنهن سنڌ جي تاريخ نويسيءَ کي نوان رخ ڏنا ۽ پراڻي علمي مواد کي تباهيءَ کان بچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Dawn2002"/> [[سنڌ ڪوريئر]] ۾ سندس زندگيءَ جي تفصيلي مطالعي موجب هن سنڌي، فارسي ۽ اردوءَ ۾ ڪتاب لکيا، مرتب ڪيا يا ايڊٽ ڪيا ۽ سوين مضمون لکيا؛ خاص طور فارسي تاريخي مخطوطن جي تدوين سندس سڀ کان اهم علمي ورثو سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |last=سنائي |first=محمد حبيب |title=سيد حسام الدين راشدي: سنڌ جي تاريخ جو عاشق |url=https://sindhcourier.com/syed-hussamuddin-rashidi-a-devotee-of-sindh-history/ |website=سنڌ ڪوريئر |date=19 September 2023 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|[[مڪلي قبرستان]]، راشديءَ جي تحقيق جو اهم ميدان File:Tomb of Nawab Isa Khan Tarkhan Makli Thatta.jpg|مڪليءَ ۾ [[ترخان خاندان|ترخان دور]] جو مقبرو File:Makli Necropolis near Thatta province of sindh pakistan.jpg|مڪليءَ جو تاريخي قبرستان، جتي راشدي دفن آهي File:Makli Thatta Sindh Pakistan 06112010047.jpg|مڪليءَ جي تاريخي پٿر جي ڪاريگري </gallery> == پڻ ڏسو == * [[پير علي محمد راشدي]] * [[راشدي خاندان]] * [[نبي بخش خان بلوچ]] * [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] * [[مرزا قليچ بيگ]] * [[محمد ابراهيم جويو]] * [[اينيمري شمل]] * [[سنڌي ادبي بورڊ]] * [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] * [[مڪلي قبرستان]] * [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] * [[مير محمد معصوم بکري]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * عبدالستار ڀٽي، ''پير حسام الدين راشدي''، لاڙڪاڻو ريسرچ اڪيڊمي، ڪراچي، 2008ع. * ڊاڪٽر فهميده حسين، ''پير حسام الدين شاهه راشدي''، ثقافت ۽ سياحت کاتو، حڪومت سنڌ، 1990ع. * غلام محمد لاکو، مرتب، ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون''، پير حسام الدين راشدي جا مضمون، خط، تقريرون ۽ انٽرويو. * ''مهراڻ: پير حسام الدين راشدي نمبر''، [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%BE%D9%8A%D8%B1+%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%85+%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86+%D8%B1%D8%A7%D8%B4%D8%AF%D9%8A انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ پير حسام الدين راشدي] * [https://lib.sindh.org/kitaab?keyword=author&title=%D8%B3%D9%8A%D8%AF+%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%85+%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86+%D8%B1%D8%A7%D8%B4%D8%AF%D9%8A سنڌ ڊجيٽل لائبريريءَ ۾ راشديءَ جا ڪتاب] {{Authority control}} [[زمرو:1911ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1982ع جون وفاتون]] [[زمرو:سنڌي تاريخدان]] [[زمرو:سنڌي محقق]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي صحافي]] [[زمرو:سنڌي مصنف]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:پاڪستاني تاريخدان]] [[زمرو:پاڪستاني محقق]] [[زمرو:پاڪستاني صحافي]] [[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا محقق]] [[زمرو:تمغۂ امتياز حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]] [[زمرو:راشدي خاندان]] {{Infobox writer | name = پير حسام الدين راشدي | image = | imagesize = 200px | caption = | pseudonym = | birth_name =ڏتل شاھ | birth_date = {{birth date|1911|09|20}} | birth_place = نئين ديري ڀرسان ڳوٺ [[بھمڻ،]][[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]]، [[سنڌ]]، [[برٽش انڊيا]] | death_date = {{birth date|1982|04|01}} | death_place = [[ڪراچي]]، [[پاڪستان]] | occupation =[[صحافي]]، [[مصنف]]، [[محقق]]، [[مورخ]]، ماھرِ [[لسانيات]] | nationality = {{flag|پاڪستان}}[[پاڪستان|پاڪستاني]] | religion = اسلام | ethnicity = سيد، [[سنڌي]] | language = [[اردو]]، [[سنڌي]]، [[فارسي]] | education = [[پي ايڇ ڊي]] (اعزازي) | alma_mater = [[سنڌ يونيورسٽي]] | fields = | workplaces = | genre = تاريخ، لسانيات، تحقيق | subject = | notableworks = مرزا غازي بيگ ترخان ۽ اُن جي بزمِ ادب<br/> دُودِ چراغِ محفل<br/>مير محمد معصوم بکري<br/>تذڪرہ شعرائي ڪشمير | influences = | influenced = | awards = [[ستارۂ امتياز|ستاره امتياز]] | signature = | website = | portaldisp = }} '''پير حسام الدين شاھ راشدي''' (پيدائش: [[20 سيپٽمبر]] [[1911ء]] - وفات: [[پھرين اپريل]] [[1982ء]]) [[پاڪستان]] جو عالمي شھرت يافتہ [[محقق]]، [[تاريخ دان]]، ماھر [[لسانيات]] ۽ [[فارسي ادب|فارسي ادبيات]] جو عالم ۽ [[سنڌ]] جو نامور [[سياستدان]]، [[صحافي]] ۽ اديب ''[[علي محمد راشدي|پير علي محمد راشدي]]'' جو ننڍو ڀاءُ آھي۔حسام الدين شاهه راشديءَ جي سموري حياتي علم، ادب ۽ [[سنڌ]] جي تاريخ سان عشق جو هڪ داستان آهي. هن صاحب علم شخص ڏيهه توڙي پرڏيهه ۾ چڱو ناماچار پيدا ڪيو. == تعارف == سنڌي ٻولي جو تاريخدان، دانشور ۽ اديب 20 سيپٽمبر 1911ع تي سنڌو ندي جي ساڄي ڪناري قديم ڳوٺ ”[[بهمڻ]]“ ۾ سيد حامد علي راشدي جي گهر ۾ پيدا ٿيو. پاڻ پنهنجي ڏاڏي سيد پير شاهه راشدي جي سر پرستي ۾ پليو. پير حسام الدين راشدي جو ڏاڏو سيد پير شاهه راشدي سنڌ جي مثالي بزرگن مان هيو. هو وڏي ڏيا وارو مڙس هيو. تر ۾ سندس شخصيت وڏي ڌاڪ ۽ هشمت واري هئي ڇاڪاڻ ته سيد پير شاهه راشدي سنڌ جي برگزيده شخصيت پير محمد راشدي روضي ڌڻي جو اولاد هيو. جنهن جي پٺيان سڄو ”راشدي“ خاندان سڏجي ٿو. پير حسام الدين صاحب لاءِ مشهور آهي ته سندس پيدائش لڳاتار ٽن ڏينهن تائين والده ماجده کي تڪليف بعد ٿي. ڄمڻ بعد سندس اکين ۾ پونءِ ڀريل هئي ۽ اکيون به بند هيون. سندس ڏاڏي پنهنجي حڪمت وسيلي اکين جو علاج ڪيس ۽ ڏاڏي پنهنجي وڏي ڀاءُ جو نالو پير حسام الدين پنهنجي پوٽي تي رکيو. پيار جو نالو ”ڏتل شاهه“ به هيس<ref name=" ڀٽي "> ڪتاب جو نالو ؛ لاڙڪاڻو ليڊرن جي ڌرتي: مصنف؛ عبدالستار ڀٽي: ايڊيشن؛ پهريون جنوري 1998ع ڇپائيندڙ؛ لاڙڪاڻو، ريسرچ اڪيڊمي </ref>.راشدي صاحب جي ٻاراڻي تربيت نج ڳوٺاڻي ماحول ۾ ٿي جتي علم حاصل ڪرڻ جو رواج به بنهه گهٽ هو. ٻنهي ڀائرن [[علي محمد شاهه راشدي]] ۽ حسام الدين شاهه راشدي جي پرورش سندن ڏاڏي ڪئي. حسام الدين راشديءَ شروعاتي تعليم مولوي محمد سومار ڊکڻ، مولوي محمد الياس پنهور ۽ مولوي سيد علي شاهه لڪياريءَ وٽان حاصل ڪئي. انهن بزرگن وٽ چار درجا سنڌيءَ جا ۽ سڪندر نامي تائين پڙهيو. راشدي صاحب کي پڙهڻ جو چاهه سندس وڏي ڀاءَ [[علي محمد راشدي]]ءَ جي ڪري پيدا ٿيو جنهن جا گهرايل ڪتاب پڙهڻ سان کيس ابتدائي فيض حاصل ٿيو. ھن [[فارسي]]ءَ جي تعليم سندس استاد حاجي خادم لاڙڪاڻويءَ کان حاصل ڪئي. == بطور اديب ۽ دانشور == راشديءَ جي ادبي زندگيءَ جي شروعات شاعري ۽ ڪهاڻي سان ٿئي ٿي. جڏهن سندس عمر 13 سال هئي تڏهن ٻنهي ڀائرن گڏجي 1928ع ۾ پنهنجي ڳوٺ بهمڻ مان ”الراشد“ نالي رسالو جاري ڪيو. ان وقت حسام الدين راشدي سنڌي ۽ [[فارسي]]ءَ ۾ شاعري ڪندو هو. راشدي صاحب کي 1953ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جو ميمبر ڪيو ويو، راشدي صاحب 1954ع ۽ مارچ 1955ع وري سيپٽمبر 1961ع ۾ ۽ آخري سال 1974ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جو ميمبر رهيو. راشدي صاحب هونئن ته ڪيترن ئي ادارن جو باني هيو سندس ادارا ساز شخصيت سنڌ ۾ ٻن وڏن ادارن سنڌي ادبي بورڊ ۽ انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي جي صحي معنى ۾ باني آهي. سنڌالاجي جي بنياد کان وٺي نالي تجويز ڪرڻ تائين سندس ذهن استعمال ٿيل آهي.<ref name = " ڀٽي"/>. سنڌي ادبي بورڊ کي دنيا جي علم دوست، عالمن ۽ ملڪن تائين پهچائڻ ۾ سندس ڪردار قائدانه رهيو. محمد ابراهيم جويو، ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ ۽ حسام الدين راشدي اگر سنڌي ادبي بورڊ سان لاڳاپيل نه هجن ها ته هوند اڄ سنڌي ادبي بورڊ نه هجي ها. سندن بورڊ لاءِ ڪيل خدمتن بابت هڪ ڪتاب لکي سگهجي ٿو. پاڻ علامه دائود پوٽو سان 1957ع ۾ ”مهراڻ“ جي ادارتي بورڊ ۾ به شامل هيا، بورڊ جي ڪتابن لاءِ خاص طرح سنڌ جي تاريخ لاءِ سندس راءِ آخري سند هوندي هئي، ڀيرومل جي ”قديم سنڌ“ سندس سفارش ذريعي ڇاپي وئي. فارسي ڪتابن جي بورڊ ۾ ايڊيٽنگ يا ڇپائي ۾ سندس ئي هٿ آهي. حڪومت کان بورڊ کي فنڊ ڏيارڻ ۾ سندس شخصيت ئي نظر اچي ٿي. فارسي ٻولي سان محبت سندس ذات جو حصو هئي. جيئن ته سنڌ ۾ ٻه سئو سالن تائين فارسي زبان رائج رهي ۽ ايران سان سنڌ جو اسلام کان اڳ تهذيبي ۽ اقتصادي ناتو هيو. ايتري تائين جو سنڌ جي سياست ۽ تاريخ جا اهم واقعا يا حادثا ايران کان ايندڙن وسيلي ظاهر ٿيا. سنڌ جي اڪثر تاريخ فارسي ۾ لکي وئي. ڪتاب ”مير معصوم بکري“ لکڻ وقت هو ايران انهن رستن يا قدمن سان ويو جنهن قدمن سان مير معصوم شاهه ايران کان بکر آيو هيو. پير صاحب رستن ۾، جهنگلن ۽ ويرانن ۾ مهينا سفر ڪيو ۽ اتي ترسيو جتي معصوم شاهه ڪتبا لڳائي نشان ڪيا هئا. شهنشاهه اڪبر جي سفير معصوم شاهه جي لڳايل ڪتبن جون تصويرون ڪڍيون ۽ فارسي ڪتب پروڙيا. ٻيو تحقيق جو مثال سندس ڪتاب ”مڪلي نامو“ آهي. مير علي شير قانع جو مڪلي نامو ڇهانوي صفحن تي لکيل هيو پر راشدي صاحب مڪلي ۽ مڪلي جا آثار، حاڪم ۽ تاريخ تي هن ڪتاب ۾ ست سئو ٻيانوي صفحا وڌيڪ لکي تاريخ جي تحقيق جو حق ادا ڪيو. دنيا ۾ پير صاحب جي شهرت اسان سنڌين جي سڃاڻپ هئي. پير صاحب ثابت ڪيو آهي ته ادارا ماڻهو نه بلڪه ماڻهو ادارا پيدا ڪندا آهن. هن جي گهڻو وصفي شخصيت ڪيترن ئي ادارن جي بنياد جو ڪارڻ هئي. پاڻ ستٽيهه ادارن جا مختلف حيثيت ۾ روح روان هيا ۽ هند، سنڌ، ايران، افغان، مصر جي تهذيب تاريخ بابت ٽيتاليهه ناياب ڪتاب لکيا. پير صاحب پنهنجو ”مڪلي نامو“ سنڌ جي تاريخ جي هيري ”دريا خان دولهه“ جي نالي منصوب ڪيو.<ref name = " ڀٽي "/>.پير صاحب روس ويو، وچ ايشيا جون تاريخي جايون ۽ علمي مرڪز ڏٺا، ٻه ڀيرا چين ۽ ٻه سال فلپائن ۾ رهيو. پير صاحب پنهنجي يادگار ڪتاب ”هو ڏوٿي هو ڏينهن“ به منيلا ۾ لکيو هيو.<ref name = "ڀٽي "/>، پير صاحب 1952ع ۾ عراق، هندستان، شام ۽ لنڊن جون تاريخي جڳهون، ميوزم ۽ ڪتب خانا ڏٺا. 1956ع ۾ به بغداد، شام ۽ لبنان ويو، 1958ع ۾ افغانستان جي دوري ۾ تفصيل سان سنڌ ۽ افغانستان جي لاڳاپن تي تحقيق ڪيائين، 1963ع ۾ بغداد جي حڪومت پاران 12 سئو سالا جشن ۾ شرڪت ڪيائين. 1964ع ۾ حڪومت پاڪستان پاران کيس روس ۾ علمي کوجنا لاءِ موڪليو ويو. 1964ع ۾ هانگ ڪانگ ۾ قديم آثارن تي تحقيق لاءِ ويو. 1965ع ۾ کين روسي ڪلچرل ايسوسيئيشن جو نائب صدر چونڊيو ويو. 1966ع ۾ پاڪستاني ليکڪن جي وفد ۾ (30 اپريل کان 15 مئي) تائين چين ويو. 1966ع ۾ شهنشاهه ايران طرفان کيس پهلوي ڪتب خاني جي ٿيندڙ ايران شناس عالمن جي عالمي اجلاس ۾ شرڪت لاءِ خاص طرح گهرايو ويو. وري سيپٽمبر 1966ع ۾ افغانستان حڪومت جي سرڪاري دعوت تي افغانستان ويو.<ref name = "ڀٽي "/>. سندس ڪتاب ”تاريخ مظهر شاهه جهاني“ ۾ سترهين صدي جي دور کي سمايو ويو آهي جو هن وقت تائين تاريخ ۾ سڀ کان وڏو دستاويزي رڪارڊ ليکيو وڃي ٿو. تاريخدان جي حيثيت ۾ وٽس صرف حقيقت، اصل ۽ سچ ئي معيار هيو.<ref name = " ڀٽي "/>.کيس ڊاڪٽريٽ جي اعزازي ڊگري به پاڪستان کان ٻاهرين ملڪ ڏني. فارسي تاريخي اڀياس سبب پير صاحب کي هڪ مهيني لاءِ 22 آڪٽومبر کان 19 نومبر 1954ع تائين ايران جي يونيورسٽين ۾ ايراني تهذيب تي ليڪچر ڏيڻ خاطر سرڪاري طرح گهرايو ويو. مصر، بيروت ۽ آمريڪا تائين عالمي ادبي سيمينارن ۾ کيس گهرائي سندس ليڪچر ٻڌا ويندا هيا. مشرقي علمن تي پير صاحب جو ليڪچر سرٽيفڪيٽ جي حيثيت رکندو هيو. سال 1964ع ۾ پڻ چيني حڪومت پاران سرڪاري طرح کيس تاريخ جي تحقيق لاءِ روس موڪليو. ايراني حڪومت سندس شخصيت ۽ ذهن جي بلندي کي خراج الشان اجتماع منعقد ڪري تعارفي تقريب جو انتظام ڪيو ۽ ان وقت اتي راشدي صاحب جي شان ۾ شعر پڙهيا ويا. فارسي ٻولي جي ناميارن اديبن اسڪالرن ۽ محققن پير حسام الدين جو هڪ وڏي فارسي محقق ۽ تاريخدان جي حيثيت ۾ تعارف ڪرايو ۽ ايران سرڪار کيس ايران جو سڀ کان وڏو عوامي ايوارڊ ”نشان سپاس اول“ ڏنو. تهران يونيورسٽي کيس ڊاڪٽريٽ جي ڊگري به ڏني پر هو ڪارڊ تي نه لکرائيندو هيو. تنهن بعد 1961ع ۾ پاڪستان سرڪار پاران جنرل محمد ايوب خان جي دور ۾ پير صاحب کي ”ستاره امتياز“ ڏنو. ان بابت راشدي صاحب جو چوڻ هيو ته ”هڪ ڊڪٽيٽر کان ايوارڊ وٺڻ عزت نه پر بي عزتي جو ڪارڻ آهي“ جنرل ضياءُ الحق به پير صاحب کي ايوارڊ ڏيڻ جو اعلان ڪيو پر پاڻ جرئت ڪندي وٺڻ کان انڪار ڪيائون.<ref name = "ڀٽي "/>. == بطور صحافي == راشديءَ جي عملي زندگيءَ جي شروعات صحافت سان ٿئي ٿي. ”الراشد“ رسالي کان پوءِ پاڻ [[محمد ايوب کهڙو|محمد ايوب کهڙي]] جي اخبار ”سنڌ زميندار“ سکر ۾ ڪم ڪرڻ لڳو. اڳتي هلي ٻنهي ڀائرن سکر مان 1934ع ڌاري پنهنجي اخبار ”ستاره سنڌ“ جاري ڪئي. راشديءَ ان وقت جي ٻين اخبارن ۾ پڻ ڪم ڪيو جهڙوڪ، ”الوحيد“، ”توحيد“ ۽ ”قرباني“ وغيره. سندس انسيت [[جي ايم سيد]]، [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] ۽ [[ذوالفقار علي ڀٽو|ذوالفقار علي ڀٽي]] سان گهڻي هئي. سندس ساراهه جا ڍڪ هر علمي ۽ ادبي شخص ڀريا آهن.پير حسام الدين صاحب پندرهن ورهين جي ڄمار ۾ لکڻ شروع ڪيو. سڀ کان اول صحافت ۾ قدم رکندي سال 1924ع ۾ شڪارپور مان نڪرندڙ اخبار ”جاڳڻ“ جا ضلعي نمائنده مقرر ٿيا. هن اخبار جو مالڪ ميان خالقداد ڀيو صاحب هيو. لاڙڪاڻي مان نڪرندڙ اخبار ”الحقيقت“ ۾ باقائدگي سان مضمون لکندا هيا. پاڻ ارڙهن ورهين جي ڄمار ۾ پنهنجي وڏي ڀاءُ پير علي محمد راشدي سان صحافت جي حوالي سان سکر رهڻ لڳو. ڇاڪاڻ ته هو محنت ڪندر، توڪلي، جاکوڙي جوان هيو. سکر ميونسپل لئبريري مان ناياب ڪتاب حاصل ڪري پڙهندو رهندو هيو. ڪتاب پڙهڻ سندس مشغلو هيو. پاڻ هڪ دڪان ۾ پنهنجي ڀاءُ سان هيٺ فرش تي سمهندو هيو.<ref name = " ڀٽي"/>. سال 1929ع ۾ سکر جي اخبار ”المنار“ جا ڪجهه وقت ايڊيٽر رهيا. ماهوار اخبار پيغام ۾ به ڪم ڪيائون، خانبهادر محمد ايوب کهڙي جي سکر مان نڪرندڙ هفتيوار اخبار ”سنڌ زميندار“ جا پاڻ 1930ع کان 1934ع تائين ايڊيٽر به رهيا. هن اخبار پير صاحب جي قابليت ۽ صلاحيتن کي سنڌ ۾ مشهور ڪيو. هي اخبار سنڌ جي مسلمانن جي سياسي حقن کان علاوه ادبي ۽ علمي معيار ۾ به اعلى رهندي آئي، هن اخبار انگريز راڄ خلاف سنڌي مسلمانن ۾ وڏو شعور پيدا ڪيو. اخبار جي ايڊيٽري سنڀالڻ وقت پير صاحب جي عمر اٽڪل 20 ورهيه ۽ پگهار 30 رپيا هئي. جڏهن پير علي محمد راشدي جا خانبهادر کهڙي سان اختلاف ٿيا، تڏهن ٻنهي ڀائرن اخبار کي ڇڏيو. هي اهو زمانو هيو جڏهن نواب ظفر علي خان، مولانا حسرت موهاني، مولانا ابوالڪلام آزاد، هارنيمن، مولانا محمد علي جوهر، شيخ عبدالمجيد سنڌي ۽ رامانند چئٽرجي جهڙا اڳواڻ اخبار نويس طور ڪم ڪندا هيا. سنڌ ۾ هندو مسلم فساد جو مرڪز سکر هيو ۽ سنڌ جي بمبئي کان عليحدگي تحريڪ عروج تي هئي.<ref name = " ڀٽي "/>. پير حسام الدين وري پنهنجي وڏي ڀاءُ سان سکر منتقل ٿيو ۽ هفتيوار اخبار ”ستاره سنڌ“ ڪڍڻ شروع ڪيائون. پاڻ هن اخبار جو 1934ع کان 1937ع تائين ايڊيٽر رهيو. هن اخبار هندن جي ظلم، ڪاموري جي ڏاڍ، وڏيري جي جبر ۽ پير ملان جي فريب خلاف جهاد ڪيو.<ref name = "ڀٽي "/>. تيز ۽ تکن مضمونن ڪري اخبار مٿان لڳاتار ٽي سال ڪيس هليو. سال 1941ع ۾ اخبار ”الوحيد“ ذريعي راشدي صاحب باقائدي سنڌ جي مسلمانن جو ڪيس وڙهيو. سال 1945ع ۾ سائين جي ايم سيد جي سهڪار سان ”قرباني“ اخبار ذريعي سياسي ۽ تاريخي مضمون لکيا. جنهن ۾ سنڌ جي مسلمانن جي رهنمائي هوندي هئي، سنڌ ۾ پهريون دفعو سنڌي ادب جي فروغ ۾ تحقيق لاءِ خانبهادر محمد صديق ميمڻ، عثمان علي انصاري، مولانا دين محمد وفائي، حڪيم فتح محمد سيوهاڻي، علامه محمد عمر دائود پوٽو ۽ سيد ميران محمد پراڻا قلمي نسخا هٿ ڪيا، پراڻن علمي ذخيرن کي ڳولهي هٿ ڪيو، هنن ”سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي“ ۽ ”سنڌ نيچرل هسٽري سوسائٽي“ پوءِ ”سنڌي ادبي سوسائٽي“ به قائم ڪئي پر فعال ٿي نه سگهي.<ref name = " ڀٽي "/>. == سندس ڪتاب == پير صاحب جي ڪتابن جو مختصر جائزو وٺڻ مهل اهو نظر اچي ٿو ته هن مير معصوم بکري تي ڪتاب لکڻ ۾ 48 سال لڳايا، پاڻ 19 سالن جو هيو جو هي ڪتاب لکڻ شروع ڪيو ۽ 68 ورهين جي ڄمار ۾ مڪمل ڪيو.<ref name = "ڀٽي "/>.پير صاحب جو ڪتاب ڳالهيون ڳوٺ وڻن جون پڻ هڪ يادگار ڪتاب آهي جيڪو سندس زندگي ۾ آخري ڪتاب هيو، پاڻ اٽڪل 300 مضمون ۽ مقالا لکيائون، هن ڪتاب ۾ اٽڪل 43 مضمون ۽ مقالا، 35 صفحا ترڪي متن، هڪ نقشو ٺٽو شهر جو ۽ 171 ٺٽي متعلق تصويرون شامل آهن. راشدي صاحب جو اردو ۾ شايع ٿيندڙ ڪتاب سنڌي ادب به سنڌي ادب جي پهرين مڪمل تاريخ آهي.<ref name = "ڀٽي "/>. === ڪتابن جي فھرست === * [[ھو ڏوٿي هو ڏينهن]] * [[مير محمد معصوم بکري]] * [[مڪلي نامو]] * [[ڳالھيون ڳوٺ وڻن جون]] * مرزا غازي بيگ ترخان ۽ اُن جي بزمِ ادب * دُودِ چراغِ محفل * تذڪرہ شعرائي ڪشمير == خاندان == راشدي صاحب کي پنهنجو ڪوبه اولاد ڪونه هو، هن وڏي ڀاءَ [[علي محمد شاھ راشدي]] جي وڏي پٽ حسين شاهه راشدي ۽ وڏي نياڻي حسنا بيبيءَ کي گود وٺي پاليو ۽ انهن کي ئي سموري ملڪيت جو وارث بڻايائين. راشدي صاحب ٻه شاديون ڪيون. پهرين گهرواريءَ مان کيس هڪ نياڻي پيدا ٿي جيڪا فوت ٿي وئي وري کيس ڪڏهن به اولاد ڪونه ٿيو. == وفات == ھن پهرين اپريل 1982ع تي وفات ڪئي کيس مڪليءَ ۾ دفنايو ويو. پروفيسر غلام مصطفى شاهه جو چوڻ آهي ته مان راشدي صاحب سان سندس انتقال کان چند ڏينهن اڳ مليس. گلي ۾ ڪينسر جي ستين آپريشن سبب هو وڏي تڪليف ۾ هيو. هن بزرگ نماڻين اکين سان مون کي ڏٺو. اذيت سبب زبان تي ڪمزوري هيس ۽ چچرندڙ لفظن ۾ صرف اهو چيائين ته ”مون دفن ٿيڻ جي وصيت ڪئي آهي، انهن ڇوڪرن تي ڪو اعتبار ڪو نه آهي، مهرباني ڪري ان کي ڏسجانءِ“ پير صاحب کي اولاد ڪو نه هيو پر اڄ سڄي سنڌ سندس پونيئر آهي. == ڏسو == [[راشدي خاندان]] == حوالا == {{حوالا}} * ڪتاب، ”منهنجي ڪهاڻي منهنجي زباني“ ليکڪ: جي ايم سيد * رسالو، ”سنڌ رويو“ ڪراچي [[زمرو:پاڪستاني شخصيتون]] [[زمرو:پاڪستاني صحافي]] [[زمرو:پاڪستاني مسلم شخصيتون]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:سنڌي ماڻھو]] [[زمرو:سنڌي مصنف]] [[زمرو:1911ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1982ع جون وفاتون]] ajbgr8csfkisq1xeppp8sd6xu7iygmg 411930 411929 2026-09-13T14:30:33Z Intisar Ali 8681 /* */ 411930 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي تاريخدان، محقق، اديب ۽ صحافي (1911ع–1982ع)}} {{Infobox writer | name = پير حسام الدين راشدي | image = | image_size = 220px | caption = | birth_name = سيد حسام الدين شاهه راشدي | pseudonym = فدائي | birth_date = {{birth date|1911|9|20}} | birth_place = [[بهمڻ، لاڙڪاڻو|ڳوٺ بهمڻ]]، نصرت ريلوي اسٽيشن ڀرسان، [[رتوديرو تعلقو]]، [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{death date and age|1982|4|1|1911|9|20}} | death_place = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | resting_place = [[مڪلي قبرستان]]، [[ٺٽو]] | occupation = [[تاريخدان]]، [[محقق]]، [[صحافي]]، [[مصنف]]، [[مرتب]]، سوانح نگار | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[اردو]]، [[فارسي]] | nationality = پاڪستاني | subject = سنڌ جي تاريخ، فارسي مخطوطا، تذڪرا، سوانح، آثار قديمه | notableworks = ''[[مڪلي نامو]]''<br />''مير محمد معصوم بکري''<br />''هو ڏوٿي هو ڏينهن''<br />''ڳالهيون ڳوٺ وڻن جون''<br />''تاريخ مظهر شاهجهاني'' | relatives = [[پير علي محمد راشدي]] (وڏو ڀاءُ) | awards = [[تمغۂ امتياز]] (1964ع)<br />نشانِ سپاس، درجو اول، ايران (1965ع) }} '''پير حسام الدين شاهه راشدي''' (20 سيپٽمبر 1911ع – 1 اپريل 1982ع) سنڌ جو ناميارو [[تاريخدان]]، [[محقق]]، [[صحافي]]، سوانح نگار، مرتب ۽ سنڌي، اردو ۽ فارسي ادب جو عالم هو. هن خاص طور سنڌ جي وچئين دور جي تاريخ، فارسي مخطوطن، تذڪرن، ڪتبن، تاريخي شخصيتن ۽ [[مڪلي قبرستان|مڪليءَ]] جي آثارن تي وسيع تحقيق ڪئي. سندس تحقيق جو وڏو حصو اهڙن فارسي تاريخي متنن جي تصحيح، تدوين، حاشين ۽ وضاحتن تي ٻڌل آهي، جيڪي سنڌ جي تاريخ بابت بنيادي ماخذ آهن.<ref name="Sindhiana">{{cite web |title=پير حسام الدين راشدي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%BE%D9%8A%D8%B1+%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%85+%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86+%D8%B1%D8%A7%D8%B4%D8%AF%D9%8A |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]] |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> راشديءَ جي تحقيق جو دائرو سنڌي تاريخ کان اڳتي وڌي [[ايران]]، [[افغانستان]]، [[ڪشمير]]، مغل دور، ترخان حڪمرانن، فارسي شاعري ۽ اسلامي تذڪره نگاريءَ تائين پکڙيل هو. سندس ڪتابن ۽ مرتب ڪيل متنن جي تعداد بابت ماخذن ۾ فرق ملي ٿو؛ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا سندس 50 اهم تصنيفن، ترجمن، ترتيبن ۽ نظرثانين جو تفصيل ڏئي ٿي، جڏهن تہ ٻين علمي ماخذن ۾ سندس لکيل، مرتب ڪيل يا نظرثاني ڪيل ڪتابن جو انگ 40 کان 60 تائين ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Dawn2018">{{cite news |title=پير حسام الدين راشديءَ کي 36هين ورسيءَ تي ڀيٽا |url=https://www.dawn.com/news/1398952/pir-hussamuddin-rashdi-praised-on-36th-death-anniversary |work=[[ڊان]] |date=2 April 2018 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref><ref name="Punjab2025">{{cite journal |title=پير حسام الدين راشديءَ جي تاريخ نويسي ۽ علمي خدمتن جو اڀياس |url=https://pu.edu.pk/images/journal/HistoryPStudies/PDF_Files/05_v38_2_2025.pdf |journal=پنجاب يونيورسٽي جرنل آف هسٽاريڪل اسٽڊيز |volume=38 |issue=2 |year=2025 |publisher=[[پنجاب يونيورسٽي]] |language=en}}</ref> == شروعاتي زندگي == پير حسام الدين راشدي 20 سيپٽمبر 1911ع تي [[رتوديرو تعلقو|رتيديري تعلقي]] ۾ نصرت ريلوي اسٽيشن ڀرسان راشدي خاندان جي ڳوٺ [[بهمڻ، لاڙڪاڻو|بهمڻ]] ۾ پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو سيد محمد حامد شاهه راشدي هو. ناميارو صحافي، اديب ۽ سياستدان [[پير علي محمد راشدي]] سندس وڏو ڀاءُ هو.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Dawn2006">{{cite news |title=راشدي ڀائرن جون علمي ۽ ادبي خدمتون |url=https://www.dawn.com/news/184978 |work=[[ڊان]] |date=27 March 2006 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> سندس روايتي نالو ''ڏتل شاهه'' پڻ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ ادبي زندگيءَ جي شروعاتي دور ۾ شاعريءَ لاءِ '''فدائي''' تخلص استعمال ڪيائين.<ref name="Sindhiana"/> راشديءَ ڪنهن باقاعده جديد اسڪول يا ڪاليج مان ڊگهي رسمي تعليم حاصل نه ڪئي. ابتدا ۾ مولوي محمد سومار ڊکڻ، مولوي محمد الياس پنهور ۽ مولوي سيد علي شاهه لڪياريءَ وٽان سنڌي ۽ فارسي پڙهيو. هن سڪندرنامي تائين فارسي پڙهي ۽ پوءِ انگريزي نصرت ريلوي اسٽيشن جي ريلوي ماستر کان خانگي نموني سکڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Sindhiana"/> سندس علمي تربيت جو وڏو حصو مسلسل خودمطالعي، ڪتابن، اخبارن، مخطوطن ۽ عالمن سان صحبت وسيلي ٿيو.<ref name="Dawn2006"/><ref name="Punjab2025"/> == صحافت == راشديءَ جي عملي زندگي صحافت سان شروع ٿي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب هن 1926ع ۾ '''جاڳڻ''' اخبار لاءِ نمائندي طور ڪم شروع ڪيو. 1929ع ڌاري هو '''المنار''' سان لاڳاپيل ٿيو ۽ '''پيغام''' جو نمائندو پڻ رهيو.<ref name="Sindhiana"/> 1930ع ڌاري هن سکر مان نڪرندڙ '''سنڌ زميندار''' ۾ ڪم شروع ڪيو. هو 1930ع کان 1934ع تائين ان اخبار جو ايڊيٽر رهيو. ان کان پوءِ پنهنجي وڏي ڀاءُ [[پير علي محمد راشدي]] سان گڏ '''ستاره سنڌ''' اخبار جاري ڪيائين ۽ 1934ع کان 1937ع تائين ان جو ايڊيٽر رهيو.<ref name="Sindhiana"/> هو '''الوحيد''' ۽ '''قرباني''' سميت سنڌ جي ڪيترين اخبارن سان به لاڳاپيل رهيو. شروعاتي صحافتي دور ۾ سندس لکڻين جو موضوع سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ علمي مسئلن سان گڏ تاريخ، ادب ۽ ثقافت پڻ رهيو.<ref name="Sindhiana"/> 1947ع کان پوءِ آهستي آهستي روزاني صحافت ۽ سرگرم سياست کان پاسيرو ٿي، مستقل طور تحقيق، تاريخ نويسي، مخطوطن جي تدوين ۽ علمي ادارن سان ڪم ڪرڻ ڏانهن وڌيو. == تاريخ نويسي ۽ تحقيقي طريقو == راشديءَ جي تاريخ نويسيءَ جي خاصيت اها هئي تہ هو ثانوي روايتن بدران اصل ماخذن، فارسي مخطوطن، ڪتبن، قبرن، سڪن، نسب نامن، قديم تذڪرن ۽ سرڪاري دستاويزن کي اهميت ڏيندو هو.<ref name="Dawn2018"/> هن جو خيال هو تہ سنڌ جي جامع تاريخ لکڻ کان اڳ ملڪ جي مختلف ڪتب خانن، ذاتي مجموعن ۽ پرڏيهي ادارن ۾ پکڙيل تاريخي مواد گڏ ڪرڻ ضروري آهي. سندس نظر ۾ تاريخ نويسيءَ جو پهريون مرحلو بنيادي ماخذن کي هٿ ڪرڻ، انهن جي تصحيح ۽ محفوظ اشاعت هو.<ref name="Dawn2002">{{cite news |last=بلوچ |first=عنايت |title=پير حسام الدين راشدي: هڪ غيرمعمولي دانشور |url=https://www.dawn.com/news/1062887 |work=[[ڊان]] |date=31 March 2002 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> هن خاص طور سنڌ جي تاريخ بابت فارسي متنن جي تصحيح ۽ اشاعت تي ڌيان ڏنو، ڇاڪاڻ تہ سنڌ جي وچئين ۽ اوائلي جديد دور جو وڏو تاريخي رڪارڊ فارسيءَ ۾ محفوظ هو. == مڪليءَ تي تحقيق == [[File:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|thumb|[[مڪلي قبرستان]]؛ راشديءَ جي مشهور تحقيق ''مڪلي نامو'' جو بنيادي موضوع.]] راشديءَ جو سڀ کان نمايان تحقيقي ڪم [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] جي '''مڪلي نامي''' جي تدوين ۽ ان تي لکيل وسيع حاشيا آهن. اصل ''مڪلي نامو'' نسبتاً مختصر فارسي متن هو، پر راشديءَ ان ۾ تاريخي شخصيتن، مقبرن، ڪتبن، حڪمرانن، نسب نامن، جاگرافي ۽ مڪليءَ جي آثارن بابت سوين صفحن جو تحقيقي مواد شامل ڪيو.<ref name="MakliSAB">{{cite web |title=مڪلي نامو |url=https://sindhiadabiboard.net/2019/08/21/%D9%85%DA%AA%D9%84%D9%8A-%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%88/ |website=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> سنڌي ادبي بورڊ جي ڪتابي تعارف موجب راشديءَ جي تصحيح ۽ حاشين سان ڇپيل ''مڪلي نامو'' 1,040 صفحن تي مشتمل هو ۽ ان ۾ 135 تصويرون پڻ شامل هيون.<ref name="MakliSAB"/> جديد علمي جائزي موجب اصل متن لڳ ڀڳ 96 صفحن جو هو، جڏهن تہ راشديءَ ان سان وسيع مقدمو، سوين صفحن جا حاشيا، نقشا ۽ تصويري مواد شامل ڪيو.<ref name="SindhStudies">{{cite web |last=سنائي |first=محمد حبيب |title=سيد حسام الدين راشدي: زندگي ۽ علمي خدمتون |url=https://sindhstudies.blogspot.com/2023/09/syed-hussamuddin-rashidi-20-september.html |date=19 September 2023 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> [[File:Tomb of Nawab Isa Khan Tarkhan Makli Thatta.jpg|thumb|left|[[مڪلي قبرستان]] ۾ ترخان دور جو مقبرو؛ ترخانن جي تاريخ راشديءَ جي تحقيق جو اهم موضوع رهي.]] ''مڪلي نامو'' ۾ هن سما دور، ارغون، ترخان ۽ مغل دور جي ڪيترين شخصيتن، مقبرن ۽ ڪتبن کي تاريخي ماخذن سان ڀيٽيو. هن جو ''مرزا عيسيٰ ترخان'' ۽ ''ترخان نامو'' تي ڪم پڻ انهيءَ تحقيقي سلسلي جو حصو هو. == سنڌ جي فارسي علمي ورثي تي ڪم == راشديءَ جو هڪ بنيادي علمي مقصد سنڌ جي فارسي ورثي کي محفوظ ڪرڻ هو. سنڌي ادبي بورڊ جي اشاعتي فهرستن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ 1950ع واري ڏهاڪي کان راشديءَ ڪيترائي اهم فارسي متن تصحيح ۽ تدوين سان شايع ڪرايا، جن ۾ ''مقالات الشعراء''، ''مثنوي مظهر الآثار'' ۽ ''تڪمله مقالات الشعراء'' شامل آهن.<ref name="SABYear">{{cite web |title=سنڌي ادبي بورڊ جي سالوار اشاعتي فهرست |url=https://sindhiadabiboard.net/year-wise/ |website=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> هن جو مقالو '''فردوسي ۽ شاهنامي جو سنڌ تي اثر''' به سنڌ ۽ فارسي ادب جي تاريخي لاڳاپن جي مطالعي جو مثال آهي. اهو مقالو اصل ۾ 1975ع ۾ [[مشهد]] ۾ فردوسي ڪانفرنس ۾ پيش ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web |title=فردوسي ۽ شاهنامي جو سنڌ تي اثر |url=https://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book28/Book_page11.html |website=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> == مير محمد معصوم بکريءَ تي تحقيق == [[مير محمد معصوم بکري]] تي راشديءَ جي تحقيق سندس ڊگهي عرصي وارن منصوبن مان هئي. هن معصوم بکريءَ جي زندگي، تاريخ نويسي، خطاطي، ڪتبن، سفارتي خدمتن ۽ فارسي ادبي ڪم بابت مواد گڏ ڪيو. سندس ڪتاب ''مير محمد معصوم بکري'' 1979ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Sindhiana"/> معصوم بکريءَ جا ايران ۽ هندستان ۾ موجود ڪتبا ۽ تاريخي نشان به راشديءَ جي ميداني تحقيق جو حصو بڻيا. سندس تحقيق بعد جي سنڌي ۽ بين الاقوامي محققن لاءِ مير معصوم جي سوانح ۽ سنڌ جي مغل دور بابت هڪ اهم بنياد بڻجي.<ref>{{cite web |title=سنڌي تاريخي تحقيق ۾ مير محمد معصوم بکري |url=https://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book9/Book_page11.html |website=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == علمي ادارن سان وابستگي == راشدي سنڌ ۽ پاڪستان جي ڪيترن علمي، ادبي ۽ تحقيقي ادارن سان مختلف عهدن تي لاڳاپيل رهيو. 1951ع ۾ [[سنڌي ادبي بورڊ]] جي نئين سر جوڙجڪ کان پوءِ هو بورڊ جو ميمبر بڻيو. 1957ع ۾ رسالي '''مهراڻ''' جي ادارتي ڪم سان پڻ لاڳاپيل رهيو.<ref name="Sindhiana"/> سنڌي ادبي بورڊ جي ترقيءَ ۾ سندس ڪردار کي بعد ۾ سنڌ جي اديبن ۽ محققن بنيادي اهميت وارو قرار ڏنو.<ref>{{cite news |title=سنڌي ادبي بورڊ جي علمي روايت بابت اديبن جو اظهار |url=https://www.dawn.com/news/662108/concern-voiced-over-feud-in-adabi-board |work=[[ڊان]] |date=27 September 2011 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> ورهاڱي کان پوءِ جڏهن [[انجمن ترقي اردو]] جو مرڪز ڪراچي منتقل ٿيو تہ راشدي ان سان پڻ لاڳاپيل رهيو. هو اردو ڊولپمينٽ بورڊ، لياقت نيشنل لائبريري، نيشنل ميوزيم سان لاڳاپيل ڪميٽين، ڪراچي يونيورسٽي جي اڪيڊمڪ ڪائونسل ۽ سنڌ يونيورسٽي جي سينيٽ ۽ سينڊيڪيٽ سان به لاڳاپيل رهيو.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Dawn2018"/> 1970ع ۾ وفاقي حڪومت جي قائم ڪيل اردو ڊولپمينٽ بورڊ سان به سندس لاڳاپو جاري رهيو.<ref>{{cite news |title=پنجاهه سال اڳ: اردو ڊولپمينٽ بورڊ |url=https://www.dawn.com/news/1554272/this-week-50-years-ago-disease-and-delimitation |work=[[ڊان]] |date=4 May 2020 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == سنڌالاجي ۽ علمي ذخيرو == راشدي سنڌ جي تاريخ ۽ ثقافت لاءِ اهڙن ادارن جي قيام جو حامي هو، جيڪي ڪتابن، مخطوطن، دستاويزن، تصويرن ۽ آثارن کي منظم انداز ۾ محفوظ ڪن. سندس باقي رهيل ذاتي علمي مواد جو هڪ حصو بعد ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] تائين پهتو، جڏهن تہ سندس وڏي ذاتي لائبريريءَ جو اهم حصو آخرڪار [[قائداعظم يونيورسٽي]] جي ملڪيت بڻيو.<ref name="Sindhiana"/> سندس خطن، دستاويزن ۽ تصويرن جي علمي اهميت اڄ به برقرار آهي. 2024ع ۾ [[اسلام آباد]] ۾ [[اينيمري شمل]] ۽ راشديءَ جي وچ ۾ ٿيل خط و ڪتابت، دستاويزن ۽ تصويرن تي ٻڌل نمائش منعقد ڪئي وئي.<ref name="APP2024">{{cite web |title=اينيمري شمل ۽ پير حسام الدين راشديءَ جي خط و ڪتابت بابت نمائش |url=https://www.app.com.pk/photos-section/chief-guest-ms-mehtab-akbar-rashdi-and-guest-of-honour-mr-mehmet-turan-educational-counselor-of-turkey-along-with-other-notable-attendees-inaugurates-an-exhibition-of-letters-documents-and-photog/ |website=[[ايسوسيئيٽيڊ پريس آف پاڪستان]] |date=15 May 2024 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == پرڏيهي علمي سفر == راشدي تاريخي ماخذن جي ڳولا، علمي ڪانفرنسن ۽ ثقافتي مطالعي لاءِ ڪيترن ملڪن جو سفر ڪيو. سنڌيانا موجب هن 1952ع ۾ عراق، مصر، لبنان، شام ۽ برطانيا جو سفر ڪيو، 1956ع ۾ ٻيهر عراق، شام ۽ لبنان ويو ۽ 1958ع ۾ افغانستان جو علمي دورو ڪيو.<ref name="Sindhiana"/> 1958ع کان 1962ع دوران هو ڪجهه عرصو فلپائن ۾ رهيو، جتي سندس وڏو ڀاءُ [[پير علي محمد راشدي]] پاڪستان جو سفير هو. 1964ع ۾ پاڪستان حڪومت کيس علمي تحقيق لاءِ [[سوويت يونين]] موڪليو. ان کان پوءِ چين، ايران، افغانستان ۽ ٻين ملڪن جا به علمي دورا ڪيائين.<ref name="Sindhiana"/> 2018ع ۾ سندس ورسيءَ واري سيمينار ۾ عالمن سندس آمريڪا، مصر، برطانيا، شام، لبنان، افغانستان، روس ۽ چين جي سفرن جو پڻ ذڪر ڪيو.<ref name="Dawn2018"/> == اينيمري شمل سان علمي لاڳاپا == جرمن اسلاميات دان ۽ سنڌي ادب جي محقق [[اينيمري شمل]] سان راشديءَ جا ڊگها علمي ۽ خط و ڪتابت وارا لاڳاپا هئا. ٻنهي عالمن سنڌ جي فارسي، صوفي ۽ تاريخي علمي ورثي بابت مواد ۽ معلومات جي ڏي وٺ ڪئي. سندن خط بعد ۾ الڳ علمي ۽ آرڪائيوي اهميت اختيار ڪري ويا.<ref name="APP2024"/> == تصنيفون ۽ مرتب ڪيل ڪتاب == راشديءَ سنڌي، اردو ۽ فارسيءَ ۾ لکيو. هن ڪيترن اصل ڪتابن سان گڏ تاريخي متنن جي تصحيح، تدوين ۽ حاشيه نويسي ڪئي. هيٺ سندس چونڊ اهم ڪتاب ڏجن ٿا:<ref name="Sindhiana"/><ref name="RekhtaBooks">{{cite web |title=سيد حسام الدين راشديءَ جا ڪتاب |url=https://www.rekhta.org/authors/syed-hussamuddin-rashidi/ebooks |website=[[ريخته]] |access-date=13 September 2026 |language=ur}}</ref><ref name="SindhLibrary">{{cite web |title=سيد حسام الدين راشديءَ جا ڪتاب |url=https://lib.sindh.org/kitaab?keyword=author&title=%D8%B3%D9%8A%D8%AF+%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%85+%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86+%D8%B1%D8%A7%D8%B4%D8%AF%D9%8A |website=سنڌ ڊجيٽل لائبريري |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#355C7D; color:white; font-size:120%;" | '''پير حسام الدين راشديءَ جون چونڊ علمي تصنيفون ۽ ترتيبون''' ! style="background:#DCE6F1;" | سال ! style="background:#E8E0F0;" | ڪتاب ! style="background:#E5F3E5;" | نوعيت ! style="background:#FBE5D6;" | ٻولي |- | 1939ع | ''اسلامي ڪتب خانو'' | ترجمو | سنڌي |- | 1952ع | ''سنڌي ادب'' | سنڌي ادب جي تاريخ | اردو |- | 1956ع | ''مهراڻ جون موجون'' | چونڊ ۽ ترتيب | سنڌي |- | 1957ع | ''مثنوي چنيسر نامو'' | تصحيح ۽ تدوين | فارسي |- | 1957ع | ''مقالات الشعراء'' | تصحيح ۽ تدوين | فارسي |- | 1958ع | ''تڪمله مقالات الشعراء'' | تصحيح ۽ تدوين | فارسي |- | 1961ع | ''تذڪره اميرخاني'' | تاريخي تحقيق | سنڌي |- | 1962ع | ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' | تصحيح ۽ تدوين | فارسي |- | 1964ع | ''ترخان نامو'' | تصحيح ۽ حاشيا | فارسي |- | 1965ع | ''ماڪ ڀنا رابيل'' | مضمونن جي چونڊ | سنڌي |- | 1967ع | ''مڪلي نامو'' | تصحيح، مقدمو ۽ وسيع حاشيا | فارسي ۽ سنڌي |- | 1967ع | ''مرزا عيسيٰ ترخان'' | تاريخي تحقيق | سنڌي |- | 1967ع | ''حديقة الاوليا'' | تصحيح ۽ تدوين | فارسي |- | 1967ع–1969ع | ''تذڪره شعراءِ ڪشمير'' | تحقيق، تدوين | اردو ۽ فارسي |- | 1969ع | ''دود چراغ محفل'' | تحقيق | اردو |- | 1970ع | ''مرزا غازي بيگ ترخان ۽ سندس بزم ادب'' | تاريخي ۽ ادبي تحقيق | اردو |- | 1971ع | ''تحفة الڪرام'' | تصحيح ۽ تدوين | فارسي |- | 1977ع | ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' | يادگيريون ۽ تاريخي خاڪا | سنڌي |- | 1979ع | ''مير محمد معصوم بکري'' | سوانح ۽ تاريخي تحقيق | سنڌي |- | 1981ع | ''ڳالهيون ڳوٺ وڻن جون'' | مضمون ۽ مقالا | سنڌي |} ''سنڌي ادب'' اردوءَ ۾ سنڌي ٻولي ۽ ادب جي دوروار تاريخ بابت مختصر مگر اثرائتو ڪتاب هو. ان جو سنڌي ترجمو غلام محمد لاکي ڪيو ۽ روسي ترجمو پڻ ڇپيو.<ref name="Sindhiana"/><ref name="SindhiAdab">{{cite web |title=سنڌي ادب |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/sindhi-adab-syed-hussamuddin-rashidi-ebooks |website=[[ريخته]] |access-date=13 September 2026 |language=ur}}</ref> == سنڌ جي تاريخ بابت سندس علمي اهميت == راشديءَ جي ڪم جو اهم پهلو اهو هو تہ هن ڪيترن ناياب فارسي متنن کي رڳو ڇپايو نه، پر اصل مخطوطن جو تقابلي مطالعو ڪري نسخن جا اختلاف، شخصيتن جا سوانحي نوٽ، تاريخي حاشيا ۽ حوالا به شامل ڪيا. ان ڪري سندس مرتب ڪيل ڪتاب رڳو پراڻن متنن جون ڇپيل صورتون نه رهيا، پر سنڌ جي تاريخ جا تحقيقي حوالا بڻجي ويا. آثار قديمه جي هڪ علمي جائزي ۾ سندس سنڌ جي تاريخ تي اردو ۽ فارسي ڪتابن کي سنڌ جي تاريخي ماخذن جي تشريح ۾ بنيادي اهميت وارو قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Panhwar">{{cite journal |title=پير حسام الدين راشدي: سنڌ جي تاريخ جو وقف ٿيل محقق |url=https://www.panhwar.com/PIR%20HASAMUDDIN%20RASHDI%20-%20A%20DEDICATED%20HISTORIAN.pdf |journal=دي آرڪيالاجي ڪوارٽرلي |volume=4 |issue=182 |year=1991 |pages=59–62 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == اعزاز == راشديءَ کي سندس علمي خدمتن تي پاڪستان ۽ ايران ٻنهي طرفان اعزاز ڏنا ويا. {| class="wikitable" style="width:80%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#704214; color:white; font-size:115%;" | '''پير حسام الدين راشديءَ جا اهم اعزاز''' ! style="background:#F3E5AB;" | سال ! style="background:#F3E5AB;" | اعزاز ! style="background:#F3E5AB;" | ادارو يا ملڪ |- | 1964ع | '''تمغۂ امتياز''' | [[پاڪستان حڪومت]] |- | 1965ع | '''نشانِ سپاس، درجو اول''' | [[ايران]] |- | — | اعزازي ڊاڪٽريٽ | [[تهران يونيورسٽي]] |} انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب پاڪستان حڪومت کيس 1964ع ۾ '''تمغۂ امتياز''' ڏنو ۽ ايران جي بادشاهه طرفان 1965ع ۾ '''نشانِ سپاس، درجو اول''' عطا ڪيو ويو.<ref name="Sindhiana"/> 2018ع ۾ سندس ورسيءَ تي ٿيندڙ علمي تقريب ۾ به تهران يونيورسٽيءَ جي اعزازي ڊاڪٽريٽ ۽ ايران جي نشانِ سپاس جو ذڪر ڪيو ويو.<ref name="Dawn2018"/> ڪجهه ثانوي ماخذن ۾ ايران واري اعزاز لاءِ 1963ع ۽ پاڪستاني اعزاز لاءِ مختلف نالا يا سال ڏنا ويا آهن، پر سنڌيانا ۽ جديد يونيورسٽي تحقيق 1964ع جي پاڪستاني تمغۂ امتياز جي تصديق ڪن ٿا.<ref name="Punjab2025"/> == آخري سال ۽ وفات == زندگيءَ جي آخري سالن ۾ راشدي ڪينسر جي مرض ۾ مبتلا ٿيو. علاج لاءِ ماسڪو ۽ لنڊن به ويو، پر سندس صحت بهتر نه ٿي سگهي.<ref name="Sindhiana"/> هو 1 اپريل 1982ع تي [[ڪراچي]] ۾ وفات ڪري ويو. سندس وصيت موجب کيس [[مڪلي قبرستان]] ۾ [[مخدوم محمد هاشم ٺٽوي]] جي مزار جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Dawn2024">{{cite news |title=پير حسام الدين راشديءَ جي 42هين ورسيءَ تي ڀيٽا |url=https://www.dawn.com/news/1825132 |work=[[ڊان]] |date=2 April 2024 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> [[File:Makli Necropolis near Thatta province of sindh pakistan.jpg|thumb|راشدي پنهنجي وصيت موجب تاريخي [[مڪلي قبرستان]] ۾ دفن ٿيو.]] سندس وفات کان پوءِ به هر سال علمي ۽ ادبي حلقن طرفان مڪليءَ ۾ سندس ورسي ملهائي ويندي آهي. 2012ع جي ورسيءَ تي عالمن چيو تہ سنڌ جي اڻڇهيل فارسي ۽ تاريخي مواد کي ڳولڻ لاءِ راشديءَ جهڙي وسيع علمي تياريءَ واري محقق جي ضرورت آهي.<ref name="Dawn2012">{{cite news |title=وسريل علمي ورثي جي ڳولا لاءِ هڪ ٻئي حسام الدين راشديءَ جي ضرورت |url=https://www.dawn.com/news/707381/another-hussamuddin-rashdi-needed-to-discover-forgotten-literary-heritage |work=[[ڊان]] |date=3 April 2012 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> 2024ع ۾ سندس 42هين ورسيءَ تي به اديبن، تاريخدانن ۽ محققن سندس سنڌي، اردو، فارسي ۽ انگريزي علمي ڪم کي ياد ڪيو ۽ سندس لڳ ڀڳ 50 ڪتابن ۽ ٻين لکڻين جو ذڪر ڪيو.<ref name="Dawn2024"/> == شخصيت ۽ علمي ورثو == راشديءَ جي علمي زندگيءَ جو مرڪز سنڌ جي تاريخي شعور کي اصل ماخذن سان ٻيهر ڳنڍڻ هو. هن ناياب مخطوطا ڳوليا، انهن کي پڙهيو، تقابلي تصحيح ڪئي ۽ وسيع حاشين سان شايع ڪرايو. سندس ڪم کان پوءِ سنڌ جي سما، ارغون، ترخان ۽ مغل دور بابت ڪيترائي اهڙا ماخذ عام محققن جي پهچ ۾ آيا، جيڪي اڳ ذاتي يا محدود ڪتب خانن ۾ موجود هئا. ڊان ۾ 2002ع ۾ شايع ٿيل هڪ يادگيريءَ ۾ کيس اهڙو محقق قرار ڏنو ويو جنهن سنڌ جي تاريخ نويسيءَ کي نوان رخ ڏنا ۽ پراڻي علمي مواد کي تباهيءَ کان بچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Dawn2002"/> [[سنڌ ڪوريئر]] ۾ سندس زندگيءَ جي تفصيلي مطالعي موجب هن سنڌي، فارسي ۽ اردوءَ ۾ ڪتاب لکيا، مرتب ڪيا يا ايڊٽ ڪيا ۽ سوين مضمون لکيا؛ خاص طور فارسي تاريخي مخطوطن جي تدوين سندس سڀ کان اهم علمي ورثو سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |last=سنائي |first=محمد حبيب |title=سيد حسام الدين راشدي: سنڌ جي تاريخ جو عاشق |url=https://sindhcourier.com/syed-hussamuddin-rashidi-a-devotee-of-sindh-history/ |website=سنڌ ڪوريئر |date=19 September 2023 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|[[مڪلي قبرستان]]، راشديءَ جي تحقيق جو اهم ميدان File:Tomb of Nawab Isa Khan Tarkhan Makli Thatta.jpg|مڪليءَ ۾ [[ترخان خاندان|ترخان دور]] جو مقبرو File:Makli Necropolis near Thatta province of sindh pakistan.jpg|مڪليءَ جو تاريخي قبرستان، جتي راشدي دفن آهي File:Makli Thatta Sindh Pakistan 06112010047.jpg|مڪليءَ جي تاريخي پٿر جي ڪاريگري </gallery> == پڻ ڏسو == * [[پير علي محمد راشدي]] * [[راشدي خاندان]] * [[نبي بخش خان بلوچ]] * [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] * [[مرزا قليچ بيگ]] * [[محمد ابراهيم جويو]] * [[اينيمري شمل]] * [[سنڌي ادبي بورڊ]] * [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] * [[مڪلي قبرستان]] * [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] * [[مير محمد معصوم بکري]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * عبدالستار ڀٽي، ''پير حسام الدين راشدي''، لاڙڪاڻو ريسرچ اڪيڊمي، ڪراچي، 2008ع. * ڊاڪٽر فهميده حسين، ''پير حسام الدين شاهه راشدي''، ثقافت ۽ سياحت کاتو، حڪومت سنڌ، 1990ع. * غلام محمد لاکو، مرتب، ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون''، پير حسام الدين راشدي جا مضمون، خط، تقريرون ۽ انٽرويو. * ''مهراڻ: پير حسام الدين راشدي نمبر''، [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%BE%D9%8A%D8%B1+%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%85+%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86+%D8%B1%D8%A7%D8%B4%D8%AF%D9%8A انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ پير حسام الدين راشدي] * [https://lib.sindh.org/kitaab?keyword=author&title=%D8%B3%D9%8A%D8%AF+%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%85+%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86+%D8%B1%D8%A7%D8%B4%D8%AF%D9%8A سنڌ ڊجيٽل لائبريريءَ ۾ راشديءَ جا ڪتاب] {{Authority control}} [[زمرو:1911ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1982ع جون وفاتون]] [[زمرو:سنڌي تاريخدان]] [[زمرو:سنڌي محقق]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي صحافي]] [[زمرو:سنڌي مصنف]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:پاڪستاني تاريخدان]] [[زمرو:پاڪستاني محقق]] [[زمرو:پاڪستاني صحافي]] [[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا محقق]] [[زمرو:تمغۂ امتياز حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]] [[زمرو:راشدي خاندان]] {{Infobox writer | name = پير حسام الدين راشدي | image = | imagesize = 200px | caption = | pseudonym = | birth_name =ڏتل شاھ | birth_date = {{birth date|1911|09|20}} | birth_place = نئين ديري ڀرسان ڳوٺ [[بھمڻ،]][[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]]، [[سنڌ]]، [[برٽش انڊيا]] | death_date = {{birth date|1982|04|01}} | death_place = [[ڪراچي]]، [[پاڪستان]] | occupation =[[صحافي]]، [[مصنف]]، [[محقق]]، [[مورخ]]، ماھرِ [[لسانيات]] | nationality = {{flag|پاڪستان}}[[پاڪستان|پاڪستاني]] | religion = اسلام | ethnicity = سيد، [[سنڌي]] | language = [[اردو]]، [[سنڌي]]، [[فارسي]] | education = [[پي ايڇ ڊي]] (اعزازي) | alma_mater = [[سنڌ يونيورسٽي]] | fields = | workplaces = | genre = تاريخ، لسانيات، تحقيق | subject = | notableworks = مرزا غازي بيگ ترخان ۽ اُن جي بزمِ ادب<br/> دُودِ چراغِ محفل<br/>مير محمد معصوم بکري<br/>تذڪرہ شعرائي ڪشمير | influences = | influenced = | awards = [[ستارۂ امتياز|ستاره امتياز]] | signature = | website = | portaldisp = }} '''پير حسام الدين شاھ راشدي''' (پيدائش: [[20 سيپٽمبر]] [[1911ء]] - وفات: [[پھرين اپريل]] [[1982ء]]) [[پاڪستان]] جو عالمي شھرت يافتہ [[محقق]]، [[تاريخ دان]]، ماھر [[لسانيات]] ۽ [[فارسي ادب|فارسي ادبيات]] جو عالم ۽ [[سنڌ]] جو نامور [[سياستدان]]، [[صحافي]] ۽ اديب ''[[علي محمد راشدي|پير علي محمد راشدي]]'' جو ننڍو ڀاءُ آھي۔حسام الدين شاهه راشديءَ جي سموري حياتي علم، ادب ۽ [[سنڌ]] جي تاريخ سان عشق جو هڪ داستان آهي. هن صاحب علم شخص ڏيهه توڙي پرڏيهه ۾ چڱو ناماچار پيدا ڪيو. == تعارف == سنڌي ٻولي جو تاريخدان، دانشور ۽ اديب 20 سيپٽمبر 1911ع تي سنڌو ندي جي ساڄي ڪناري قديم ڳوٺ ”[[بهمڻ]]“ ۾ سيد حامد علي راشدي جي گهر ۾ پيدا ٿيو. پاڻ پنهنجي ڏاڏي سيد پير شاهه راشدي جي سر پرستي ۾ پليو. پير حسام الدين راشدي جو ڏاڏو سيد پير شاهه راشدي سنڌ جي مثالي بزرگن مان هيو. هو وڏي ڏيا وارو مڙس هيو. تر ۾ سندس شخصيت وڏي ڌاڪ ۽ هشمت واري هئي ڇاڪاڻ ته سيد پير شاهه راشدي سنڌ جي برگزيده شخصيت پير محمد راشدي روضي ڌڻي جو اولاد هيو. جنهن جي پٺيان سڄو ”راشدي“ خاندان سڏجي ٿو. پير حسام الدين صاحب لاءِ مشهور آهي ته سندس پيدائش لڳاتار ٽن ڏينهن تائين والده ماجده کي تڪليف بعد ٿي. ڄمڻ بعد سندس اکين ۾ پونءِ ڀريل هئي ۽ اکيون به بند هيون. سندس ڏاڏي پنهنجي حڪمت وسيلي اکين جو علاج ڪيس ۽ ڏاڏي پنهنجي وڏي ڀاءُ جو نالو پير حسام الدين پنهنجي پوٽي تي رکيو. پيار جو نالو ”ڏتل شاهه“ به هيس<ref name=" ڀٽي "> ڪتاب جو نالو ؛ لاڙڪاڻو ليڊرن جي ڌرتي: مصنف؛ عبدالستار ڀٽي: ايڊيشن؛ پهريون جنوري 1998ع ڇپائيندڙ؛ لاڙڪاڻو، ريسرچ اڪيڊمي </ref>.راشدي صاحب جي ٻاراڻي تربيت نج ڳوٺاڻي ماحول ۾ ٿي جتي علم حاصل ڪرڻ جو رواج به بنهه گهٽ هو. ٻنهي ڀائرن [[علي محمد شاهه راشدي]] ۽ حسام الدين شاهه راشدي جي پرورش سندن ڏاڏي ڪئي. حسام الدين راشديءَ شروعاتي تعليم مولوي محمد سومار ڊکڻ، مولوي محمد الياس پنهور ۽ مولوي سيد علي شاهه لڪياريءَ وٽان حاصل ڪئي. انهن بزرگن وٽ چار درجا سنڌيءَ جا ۽ سڪندر نامي تائين پڙهيو. راشدي صاحب کي پڙهڻ جو چاهه سندس وڏي ڀاءَ [[علي محمد راشدي]]ءَ جي ڪري پيدا ٿيو جنهن جا گهرايل ڪتاب پڙهڻ سان کيس ابتدائي فيض حاصل ٿيو. ھن [[فارسي]]ءَ جي تعليم سندس استاد حاجي خادم لاڙڪاڻويءَ کان حاصل ڪئي. == بطور اديب ۽ دانشور == راشديءَ جي ادبي زندگيءَ جي شروعات شاعري ۽ ڪهاڻي سان ٿئي ٿي. جڏهن سندس عمر 13 سال هئي تڏهن ٻنهي ڀائرن گڏجي 1928ع ۾ پنهنجي ڳوٺ بهمڻ مان ”الراشد“ نالي رسالو جاري ڪيو. ان وقت حسام الدين راشدي سنڌي ۽ [[فارسي]]ءَ ۾ شاعري ڪندو هو. راشدي صاحب کي 1953ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جو ميمبر ڪيو ويو، راشدي صاحب 1954ع ۽ مارچ 1955ع وري سيپٽمبر 1961ع ۾ ۽ آخري سال 1974ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جو ميمبر رهيو. راشدي صاحب هونئن ته ڪيترن ئي ادارن جو باني هيو سندس ادارا ساز شخصيت سنڌ ۾ ٻن وڏن ادارن سنڌي ادبي بورڊ ۽ انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي جي صحي معنى ۾ باني آهي. سنڌالاجي جي بنياد کان وٺي نالي تجويز ڪرڻ تائين سندس ذهن استعمال ٿيل آهي.<ref name = " ڀٽي"/>. سنڌي ادبي بورڊ کي دنيا جي علم دوست، عالمن ۽ ملڪن تائين پهچائڻ ۾ سندس ڪردار قائدانه رهيو. محمد ابراهيم جويو، ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ ۽ حسام الدين راشدي اگر سنڌي ادبي بورڊ سان لاڳاپيل نه هجن ها ته هوند اڄ سنڌي ادبي بورڊ نه هجي ها. سندن بورڊ لاءِ ڪيل خدمتن بابت هڪ ڪتاب لکي سگهجي ٿو. پاڻ علامه دائود پوٽو سان 1957ع ۾ ”مهراڻ“ جي ادارتي بورڊ ۾ به شامل هيا، بورڊ جي ڪتابن لاءِ خاص طرح سنڌ جي تاريخ لاءِ سندس راءِ آخري سند هوندي هئي، ڀيرومل جي ”قديم سنڌ“ سندس سفارش ذريعي ڇاپي وئي. فارسي ڪتابن جي بورڊ ۾ ايڊيٽنگ يا ڇپائي ۾ سندس ئي هٿ آهي. حڪومت کان بورڊ کي فنڊ ڏيارڻ ۾ سندس شخصيت ئي نظر اچي ٿي. فارسي ٻولي سان محبت سندس ذات جو حصو هئي. جيئن ته سنڌ ۾ ٻه سئو سالن تائين فارسي زبان رائج رهي ۽ ايران سان سنڌ جو اسلام کان اڳ تهذيبي ۽ اقتصادي ناتو هيو. ايتري تائين جو سنڌ جي سياست ۽ تاريخ جا اهم واقعا يا حادثا ايران کان ايندڙن وسيلي ظاهر ٿيا. سنڌ جي اڪثر تاريخ فارسي ۾ لکي وئي. ڪتاب ”مير معصوم بکري“ لکڻ وقت هو ايران انهن رستن يا قدمن سان ويو جنهن قدمن سان مير معصوم شاهه ايران کان بکر آيو هيو. پير صاحب رستن ۾، جهنگلن ۽ ويرانن ۾ مهينا سفر ڪيو ۽ اتي ترسيو جتي معصوم شاهه ڪتبا لڳائي نشان ڪيا هئا. شهنشاهه اڪبر جي سفير معصوم شاهه جي لڳايل ڪتبن جون تصويرون ڪڍيون ۽ فارسي ڪتب پروڙيا. ٻيو تحقيق جو مثال سندس ڪتاب ”مڪلي نامو“ آهي. مير علي شير قانع جو مڪلي نامو ڇهانوي صفحن تي لکيل هيو پر راشدي صاحب مڪلي ۽ مڪلي جا آثار، حاڪم ۽ تاريخ تي هن ڪتاب ۾ ست سئو ٻيانوي صفحا وڌيڪ لکي تاريخ جي تحقيق جو حق ادا ڪيو. دنيا ۾ پير صاحب جي شهرت اسان سنڌين جي سڃاڻپ هئي. پير صاحب ثابت ڪيو آهي ته ادارا ماڻهو نه بلڪه ماڻهو ادارا پيدا ڪندا آهن. هن جي گهڻو وصفي شخصيت ڪيترن ئي ادارن جي بنياد جو ڪارڻ هئي. پاڻ ستٽيهه ادارن جا مختلف حيثيت ۾ روح روان هيا ۽ هند، سنڌ، ايران، افغان، مصر جي تهذيب تاريخ بابت ٽيتاليهه ناياب ڪتاب لکيا. پير صاحب پنهنجو ”مڪلي نامو“ سنڌ جي تاريخ جي هيري ”دريا خان دولهه“ جي نالي منصوب ڪيو.<ref name = " ڀٽي "/>.پير صاحب روس ويو، وچ ايشيا جون تاريخي جايون ۽ علمي مرڪز ڏٺا، ٻه ڀيرا چين ۽ ٻه سال فلپائن ۾ رهيو. پير صاحب پنهنجي يادگار ڪتاب ”هو ڏوٿي هو ڏينهن“ به منيلا ۾ لکيو هيو.<ref name = "ڀٽي "/>، پير صاحب 1952ع ۾ عراق، هندستان، شام ۽ لنڊن جون تاريخي جڳهون، ميوزم ۽ ڪتب خانا ڏٺا. 1956ع ۾ به بغداد، شام ۽ لبنان ويو، 1958ع ۾ افغانستان جي دوري ۾ تفصيل سان سنڌ ۽ افغانستان جي لاڳاپن تي تحقيق ڪيائين، 1963ع ۾ بغداد جي حڪومت پاران 12 سئو سالا جشن ۾ شرڪت ڪيائين. 1964ع ۾ حڪومت پاڪستان پاران کيس روس ۾ علمي کوجنا لاءِ موڪليو ويو. 1964ع ۾ هانگ ڪانگ ۾ قديم آثارن تي تحقيق لاءِ ويو. 1965ع ۾ کين روسي ڪلچرل ايسوسيئيشن جو نائب صدر چونڊيو ويو. 1966ع ۾ پاڪستاني ليکڪن جي وفد ۾ (30 اپريل کان 15 مئي) تائين چين ويو. 1966ع ۾ شهنشاهه ايران طرفان کيس پهلوي ڪتب خاني جي ٿيندڙ ايران شناس عالمن جي عالمي اجلاس ۾ شرڪت لاءِ خاص طرح گهرايو ويو. وري سيپٽمبر 1966ع ۾ افغانستان حڪومت جي سرڪاري دعوت تي افغانستان ويو.<ref name = "ڀٽي "/>. سندس ڪتاب ”تاريخ مظهر شاهه جهاني“ ۾ سترهين صدي جي دور کي سمايو ويو آهي جو هن وقت تائين تاريخ ۾ سڀ کان وڏو دستاويزي رڪارڊ ليکيو وڃي ٿو. تاريخدان جي حيثيت ۾ وٽس صرف حقيقت، اصل ۽ سچ ئي معيار هيو.<ref name = " ڀٽي "/>.کيس ڊاڪٽريٽ جي اعزازي ڊگري به پاڪستان کان ٻاهرين ملڪ ڏني. فارسي تاريخي اڀياس سبب پير صاحب کي هڪ مهيني لاءِ 22 آڪٽومبر کان 19 نومبر 1954ع تائين ايران جي يونيورسٽين ۾ ايراني تهذيب تي ليڪچر ڏيڻ خاطر سرڪاري طرح گهرايو ويو. مصر، بيروت ۽ آمريڪا تائين عالمي ادبي سيمينارن ۾ کيس گهرائي سندس ليڪچر ٻڌا ويندا هيا. مشرقي علمن تي پير صاحب جو ليڪچر سرٽيفڪيٽ جي حيثيت رکندو هيو. سال 1964ع ۾ پڻ چيني حڪومت پاران سرڪاري طرح کيس تاريخ جي تحقيق لاءِ روس موڪليو. ايراني حڪومت سندس شخصيت ۽ ذهن جي بلندي کي خراج الشان اجتماع منعقد ڪري تعارفي تقريب جو انتظام ڪيو ۽ ان وقت اتي راشدي صاحب جي شان ۾ شعر پڙهيا ويا. فارسي ٻولي جي ناميارن اديبن اسڪالرن ۽ محققن پير حسام الدين جو هڪ وڏي فارسي محقق ۽ تاريخدان جي حيثيت ۾ تعارف ڪرايو ۽ ايران سرڪار کيس ايران جو سڀ کان وڏو عوامي ايوارڊ ”نشان سپاس اول“ ڏنو. تهران يونيورسٽي کيس ڊاڪٽريٽ جي ڊگري به ڏني پر هو ڪارڊ تي نه لکرائيندو هيو. تنهن بعد 1961ع ۾ پاڪستان سرڪار پاران جنرل محمد ايوب خان جي دور ۾ پير صاحب کي ”ستاره امتياز“ ڏنو. ان بابت راشدي صاحب جو چوڻ هيو ته ”هڪ ڊڪٽيٽر کان ايوارڊ وٺڻ عزت نه پر بي عزتي جو ڪارڻ آهي“ جنرل ضياءُ الحق به پير صاحب کي ايوارڊ ڏيڻ جو اعلان ڪيو پر پاڻ جرئت ڪندي وٺڻ کان انڪار ڪيائون.<ref name = "ڀٽي "/>. == بطور صحافي == راشديءَ جي عملي زندگيءَ جي شروعات صحافت سان ٿئي ٿي. ”الراشد“ رسالي کان پوءِ پاڻ [[محمد ايوب کهڙو|محمد ايوب کهڙي]] جي اخبار ”سنڌ زميندار“ سکر ۾ ڪم ڪرڻ لڳو. اڳتي هلي ٻنهي ڀائرن سکر مان 1934ع ڌاري پنهنجي اخبار ”ستاره سنڌ“ جاري ڪئي. راشديءَ ان وقت جي ٻين اخبارن ۾ پڻ ڪم ڪيو جهڙوڪ، ”الوحيد“، ”توحيد“ ۽ ”قرباني“ وغيره. سندس انسيت [[جي ايم سيد]]، [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] ۽ [[ذوالفقار علي ڀٽو|ذوالفقار علي ڀٽي]] سان گهڻي هئي. سندس ساراهه جا ڍڪ هر علمي ۽ ادبي شخص ڀريا آهن.پير حسام الدين صاحب پندرهن ورهين جي ڄمار ۾ لکڻ شروع ڪيو. سڀ کان اول صحافت ۾ قدم رکندي سال 1924ع ۾ شڪارپور مان نڪرندڙ اخبار ”جاڳڻ“ جا ضلعي نمائنده مقرر ٿيا. هن اخبار جو مالڪ ميان خالقداد ڀيو صاحب هيو. لاڙڪاڻي مان نڪرندڙ اخبار ”الحقيقت“ ۾ باقائدگي سان مضمون لکندا هيا. پاڻ ارڙهن ورهين جي ڄمار ۾ پنهنجي وڏي ڀاءُ پير علي محمد راشدي سان صحافت جي حوالي سان سکر رهڻ لڳو. ڇاڪاڻ ته هو محنت ڪندر، توڪلي، جاکوڙي جوان هيو. سکر ميونسپل لئبريري مان ناياب ڪتاب حاصل ڪري پڙهندو رهندو هيو. ڪتاب پڙهڻ سندس مشغلو هيو. پاڻ هڪ دڪان ۾ پنهنجي ڀاءُ سان هيٺ فرش تي سمهندو هيو.<ref name = " ڀٽي"/>. سال 1929ع ۾ سکر جي اخبار ”المنار“ جا ڪجهه وقت ايڊيٽر رهيا. ماهوار اخبار پيغام ۾ به ڪم ڪيائون، خانبهادر محمد ايوب کهڙي جي سکر مان نڪرندڙ هفتيوار اخبار ”سنڌ زميندار“ جا پاڻ 1930ع کان 1934ع تائين ايڊيٽر به رهيا. هن اخبار پير صاحب جي قابليت ۽ صلاحيتن کي سنڌ ۾ مشهور ڪيو. هي اخبار سنڌ جي مسلمانن جي سياسي حقن کان علاوه ادبي ۽ علمي معيار ۾ به اعلى رهندي آئي، هن اخبار انگريز راڄ خلاف سنڌي مسلمانن ۾ وڏو شعور پيدا ڪيو. اخبار جي ايڊيٽري سنڀالڻ وقت پير صاحب جي عمر اٽڪل 20 ورهيه ۽ پگهار 30 رپيا هئي. جڏهن پير علي محمد راشدي جا خانبهادر کهڙي سان اختلاف ٿيا، تڏهن ٻنهي ڀائرن اخبار کي ڇڏيو. هي اهو زمانو هيو جڏهن نواب ظفر علي خان، مولانا حسرت موهاني، مولانا ابوالڪلام آزاد، هارنيمن، مولانا محمد علي جوهر، شيخ عبدالمجيد سنڌي ۽ رامانند چئٽرجي جهڙا اڳواڻ اخبار نويس طور ڪم ڪندا هيا. سنڌ ۾ هندو مسلم فساد جو مرڪز سکر هيو ۽ سنڌ جي بمبئي کان عليحدگي تحريڪ عروج تي هئي.<ref name = " ڀٽي "/>. پير حسام الدين وري پنهنجي وڏي ڀاءُ سان سکر منتقل ٿيو ۽ هفتيوار اخبار ”ستاره سنڌ“ ڪڍڻ شروع ڪيائون. پاڻ هن اخبار جو 1934ع کان 1937ع تائين ايڊيٽر رهيو. هن اخبار هندن جي ظلم، ڪاموري جي ڏاڍ، وڏيري جي جبر ۽ پير ملان جي فريب خلاف جهاد ڪيو.<ref name = "ڀٽي "/>. تيز ۽ تکن مضمونن ڪري اخبار مٿان لڳاتار ٽي سال ڪيس هليو. سال 1941ع ۾ اخبار ”الوحيد“ ذريعي راشدي صاحب باقائدي سنڌ جي مسلمانن جو ڪيس وڙهيو. سال 1945ع ۾ سائين جي ايم سيد جي سهڪار سان ”قرباني“ اخبار ذريعي سياسي ۽ تاريخي مضمون لکيا. جنهن ۾ سنڌ جي مسلمانن جي رهنمائي هوندي هئي، سنڌ ۾ پهريون دفعو سنڌي ادب جي فروغ ۾ تحقيق لاءِ خانبهادر محمد صديق ميمڻ، عثمان علي انصاري، مولانا دين محمد وفائي، حڪيم فتح محمد سيوهاڻي، علامه محمد عمر دائود پوٽو ۽ سيد ميران محمد پراڻا قلمي نسخا هٿ ڪيا، پراڻن علمي ذخيرن کي ڳولهي هٿ ڪيو، هنن ”سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي“ ۽ ”سنڌ نيچرل هسٽري سوسائٽي“ پوءِ ”سنڌي ادبي سوسائٽي“ به قائم ڪئي پر فعال ٿي نه سگهي.<ref name = " ڀٽي "/>. == سندس ڪتاب == پير صاحب جي ڪتابن جو مختصر جائزو وٺڻ مهل اهو نظر اچي ٿو ته هن مير معصوم بکري تي ڪتاب لکڻ ۾ 48 سال لڳايا، پاڻ 19 سالن جو هيو جو هي ڪتاب لکڻ شروع ڪيو ۽ 68 ورهين جي ڄمار ۾ مڪمل ڪيو.<ref name = "ڀٽي "/>.پير صاحب جو ڪتاب ڳالهيون ڳوٺ وڻن جون پڻ هڪ يادگار ڪتاب آهي جيڪو سندس زندگي ۾ آخري ڪتاب هيو، پاڻ اٽڪل 300 مضمون ۽ مقالا لکيائون، هن ڪتاب ۾ اٽڪل 43 مضمون ۽ مقالا، 35 صفحا ترڪي متن، هڪ نقشو ٺٽو شهر جو ۽ 171 ٺٽي متعلق تصويرون شامل آهن. راشدي صاحب جو اردو ۾ شايع ٿيندڙ ڪتاب سنڌي ادب به سنڌي ادب جي پهرين مڪمل تاريخ آهي.<ref name = "ڀٽي "/>. === ڪتابن جي فھرست === * [[ھو ڏوٿي هو ڏينهن]] * [[مير محمد معصوم بکري]] * [[مڪلي نامو]] * [[ڳالھيون ڳوٺ وڻن جون]] * مرزا غازي بيگ ترخان ۽ اُن جي بزمِ ادب * دُودِ چراغِ محفل * تذڪرہ شعرائي ڪشمير == خاندان == راشدي صاحب کي پنهنجو ڪوبه اولاد ڪونه هو، هن وڏي ڀاءَ [[علي محمد شاھ راشدي]] جي وڏي پٽ حسين شاهه راشدي ۽ وڏي نياڻي حسنا بيبيءَ کي گود وٺي پاليو ۽ انهن کي ئي سموري ملڪيت جو وارث بڻايائين. راشدي صاحب ٻه شاديون ڪيون. پهرين گهرواريءَ مان کيس هڪ نياڻي پيدا ٿي جيڪا فوت ٿي وئي وري کيس ڪڏهن به اولاد ڪونه ٿيو. == وفات == ھن پهرين اپريل 1982ع تي وفات ڪئي کيس مڪليءَ ۾ دفنايو ويو. پروفيسر غلام مصطفى شاهه جو چوڻ آهي ته مان راشدي صاحب سان سندس انتقال کان چند ڏينهن اڳ مليس. گلي ۾ ڪينسر جي ستين آپريشن سبب هو وڏي تڪليف ۾ هيو. هن بزرگ نماڻين اکين سان مون کي ڏٺو. اذيت سبب زبان تي ڪمزوري هيس ۽ چچرندڙ لفظن ۾ صرف اهو چيائين ته ”مون دفن ٿيڻ جي وصيت ڪئي آهي، انهن ڇوڪرن تي ڪو اعتبار ڪو نه آهي، مهرباني ڪري ان کي ڏسجانءِ“ پير صاحب کي اولاد ڪو نه هيو پر اڄ سڄي سنڌ سندس پونيئر آهي. == ڏسو == [[راشدي خاندان]] == حوالا == {{حوالا}} * ڪتاب، ”منهنجي ڪهاڻي منهنجي زباني“ ليکڪ: جي ايم سيد * رسالو، ”سنڌ رويو“ ڪراچي [[زمرو:پاڪستاني شخصيتون]] [[زمرو:پاڪستاني صحافي]] [[زمرو:پاڪستاني مسلم شخصيتون]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:سنڌي ماڻھو]] [[زمرو:سنڌي مصنف]] [[زمرو:1911ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1982ع جون وفاتون]] t0ho2olz0injd9ke2xuiqkb8h5n1bj9 411934 411930 2026-09-13T14:33:55Z Intisar Ali 8681 411934 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي تاريخدان، محقق، اديب ۽ صحافي (1911ع–1982ع)}} {{Infobox writer | name = پير حسام الدين راشدي | image = | image_size = 220px | caption = | birth_name = سيد حسام الدين شاهه راشدي | pseudonym = فدائي | birth_date = {{birth date|1911|9|20}} | birth_place = [[بهمڻ، لاڙڪاڻو|ڳوٺ بهمڻ]]، نصرت ريلوي اسٽيشن ڀرسان، [[رتوديرو تعلقو]]، [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{death date and age|1982|4|1|1911|9|20}} | death_place = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | resting_place = [[مڪلي قبرستان]]، [[ٺٽو]] | occupation = [[تاريخدان]]، [[محقق]]، [[صحافي]]، [[مصنف]]، [[مرتب]]، سوانح نگار | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[اردو]]، [[فارسي]] | nationality = پاڪستاني | subject = سنڌ جي تاريخ، فارسي مخطوطا، تذڪرا، سوانح، آثار قديمه | notableworks = ''[[مڪلي نامو]]''<br />''مير محمد معصوم بکري''<br />''هو ڏوٿي هو ڏينهن''<br />''ڳالهيون ڳوٺ وڻن جون''<br />''تاريخ مظهر شاهجهاني'' | relatives = [[پير علي محمد راشدي]] (وڏو ڀاءُ) | awards = [[تمغۂ امتياز]] (1964ع)<br />نشانِ سپاس، درجو اول، ايران (1965ع) }} '''پير حسام الدين شاهه راشدي''' (20 سيپٽمبر 1911ع – 1 اپريل 1982ع) سنڌ جو ناميارو [[تاريخدان]]، [[محقق]]، [[صحافي]]، سوانح نگار، مرتب ۽ سنڌي، اردو ۽ فارسي ادب جو عالم هو. هن خاص طور سنڌ جي وچئين دور جي تاريخ، فارسي مخطوطن، تذڪرن، ڪتبن، تاريخي شخصيتن ۽ [[مڪلي قبرستان|مڪليءَ]] جي آثارن تي وسيع تحقيق ڪئي. سندس تحقيق جو وڏو حصو اهڙن فارسي تاريخي متنن جي تصحيح، تدوين، حاشين ۽ وضاحتن تي ٻڌل آهي، جيڪي سنڌ جي تاريخ بابت بنيادي ماخذ آهن.<ref name="Sindhiana">{{cite web |title=پير حسام الدين راشدي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%BE%D9%8A%D8%B1+%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%85+%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86+%D8%B1%D8%A7%D8%B4%D8%AF%D9%8A |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]] |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> راشديءَ جي تحقيق جو دائرو سنڌي تاريخ کان اڳتي وڌي [[ايران]]، [[افغانستان]]، [[ڪشمير]]، مغل دور، ترخان حڪمرانن، فارسي شاعري ۽ اسلامي تذڪره نگاريءَ تائين پکڙيل هو. سندس ڪتابن ۽ مرتب ڪيل متنن جي تعداد بابت ماخذن ۾ فرق ملي ٿو؛ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا سندس 50 اهم تصنيفن، ترجمن، ترتيبن ۽ نظرثانين جو تفصيل ڏئي ٿي، جڏهن تہ ٻين علمي ماخذن ۾ سندس لکيل، مرتب ڪيل يا نظرثاني ڪيل ڪتابن جو انگ 40 کان 60 تائين ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Dawn2018">{{cite news |title=پير حسام الدين راشديءَ کي 36هين ورسيءَ تي ڀيٽا |url=https://www.dawn.com/news/1398952/pir-hussamuddin-rashdi-praised-on-36th-death-anniversary |work=[[ڊان]] |date=2 April 2018 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref><ref name="Punjab2025">{{cite journal |title=پير حسام الدين راشديءَ جي تاريخ نويسي ۽ علمي خدمتن جو اڀياس |url=https://pu.edu.pk/images/journal/HistoryPStudies/PDF_Files/05_v38_2_2025.pdf |journal=پنجاب يونيورسٽي جرنل آف هسٽاريڪل اسٽڊيز |volume=38 |issue=2 |year=2025 |publisher=[[پنجاب يونيورسٽي]] |language=en}}</ref> == شروعاتي زندگي == پير حسام الدين راشدي 20 سيپٽمبر 1911ع تي [[رتوديرو تعلقو|رتيديري تعلقي]] ۾ نصرت ريلوي اسٽيشن ڀرسان راشدي خاندان جي ڳوٺ [[بهمڻ، لاڙڪاڻو|بهمڻ]] ۾ پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو سيد محمد حامد شاهه راشدي هو. ناميارو صحافي، اديب ۽ سياستدان [[پير علي محمد راشدي]] سندس وڏو ڀاءُ هو.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Dawn2006">{{cite news |title=راشدي ڀائرن جون علمي ۽ ادبي خدمتون |url=https://www.dawn.com/news/184978 |work=[[ڊان]] |date=27 March 2006 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> سندس روايتي نالو ''ڏتل شاهه'' پڻ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ ادبي زندگيءَ جي شروعاتي دور ۾ شاعريءَ لاءِ '''فدائي''' تخلص استعمال ڪيائين.<ref name="Sindhiana"/> راشديءَ ڪنهن باقاعده جديد اسڪول يا ڪاليج مان ڊگهي رسمي تعليم حاصل نه ڪئي. ابتدا ۾ مولوي محمد سومار ڊکڻ، مولوي محمد الياس پنهور ۽ مولوي سيد علي شاهه لڪياريءَ وٽان سنڌي ۽ فارسي پڙهيو. هن سڪندرنامي تائين فارسي پڙهي ۽ پوءِ انگريزي نصرت ريلوي اسٽيشن جي ريلوي ماستر کان خانگي نموني سکڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Sindhiana"/> سندس علمي تربيت جو وڏو حصو مسلسل خودمطالعي، ڪتابن، اخبارن، مخطوطن ۽ عالمن سان صحبت وسيلي ٿيو.<ref name="Dawn2006"/><ref name="Punjab2025"/> == صحافت == راشديءَ جي عملي زندگي صحافت سان شروع ٿي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب هن 1926ع ۾ '''جاڳڻ''' اخبار لاءِ نمائندي طور ڪم شروع ڪيو. 1929ع ڌاري هو '''المنار''' سان لاڳاپيل ٿيو ۽ '''پيغام''' جو نمائندو پڻ رهيو.<ref name="Sindhiana"/> 1930ع ڌاري هن سکر مان نڪرندڙ '''سنڌ زميندار''' ۾ ڪم شروع ڪيو. هو 1930ع کان 1934ع تائين ان اخبار جو ايڊيٽر رهيو. ان کان پوءِ پنهنجي وڏي ڀاءُ [[پير علي محمد راشدي]] سان گڏ '''ستاره سنڌ''' اخبار جاري ڪيائين ۽ 1934ع کان 1937ع تائين ان جو ايڊيٽر رهيو.<ref name="Sindhiana"/> هو '''الوحيد''' ۽ '''قرباني''' سميت سنڌ جي ڪيترين اخبارن سان به لاڳاپيل رهيو. شروعاتي صحافتي دور ۾ سندس لکڻين جو موضوع سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ علمي مسئلن سان گڏ تاريخ، ادب ۽ ثقافت پڻ رهيو.<ref name="Sindhiana"/> 1947ع کان پوءِ آهستي آهستي روزاني صحافت ۽ سرگرم سياست کان پاسيرو ٿي، مستقل طور تحقيق، تاريخ نويسي، مخطوطن جي تدوين ۽ علمي ادارن سان ڪم ڪرڻ ڏانهن وڌيو. == تاريخ نويسي ۽ تحقيقي طريقو == راشديءَ جي تاريخ نويسيءَ جي خاصيت اها هئي تہ هو ثانوي روايتن بدران اصل ماخذن، فارسي مخطوطن، ڪتبن، قبرن، سڪن، نسب نامن، قديم تذڪرن ۽ سرڪاري دستاويزن کي اهميت ڏيندو هو.<ref name="Dawn2018"/> هن جو خيال هو تہ سنڌ جي جامع تاريخ لکڻ کان اڳ ملڪ جي مختلف ڪتب خانن، ذاتي مجموعن ۽ پرڏيهي ادارن ۾ پکڙيل تاريخي مواد گڏ ڪرڻ ضروري آهي. سندس نظر ۾ تاريخ نويسيءَ جو پهريون مرحلو بنيادي ماخذن کي هٿ ڪرڻ، انهن جي تصحيح ۽ محفوظ اشاعت هو.<ref name="Dawn2002">{{cite news |last=بلوچ |first=عنايت |title=پير حسام الدين راشدي: هڪ غيرمعمولي دانشور |url=https://www.dawn.com/news/1062887 |work=[[ڊان]] |date=31 March 2002 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> هن خاص طور سنڌ جي تاريخ بابت فارسي متنن جي تصحيح ۽ اشاعت تي ڌيان ڏنو، ڇاڪاڻ تہ سنڌ جي وچئين ۽ اوائلي جديد دور جو وڏو تاريخي رڪارڊ فارسيءَ ۾ محفوظ هو. == مڪليءَ تي تحقيق == [[File:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|thumb|[[مڪلي قبرستان]]؛ راشديءَ جي مشهور تحقيق ''مڪلي نامو'' جو بنيادي موضوع.]] راشديءَ جو سڀ کان نمايان تحقيقي ڪم [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] جي '''مڪلي نامي''' جي تدوين ۽ ان تي لکيل وسيع حاشيا آهن. اصل ''مڪلي نامو'' نسبتاً مختصر فارسي متن هو، پر راشديءَ ان ۾ تاريخي شخصيتن، مقبرن، ڪتبن، حڪمرانن، نسب نامن، جاگرافي ۽ مڪليءَ جي آثارن بابت سوين صفحن جو تحقيقي مواد شامل ڪيو.<ref name="MakliSAB">{{cite web |title=مڪلي نامو |url=https://sindhiadabiboard.net/2019/08/21/%D9%85%DA%AA%D9%84%D9%8A-%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%88/ |website=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> سنڌي ادبي بورڊ جي ڪتابي تعارف موجب راشديءَ جي تصحيح ۽ حاشين سان ڇپيل ''مڪلي نامو'' 1,040 صفحن تي مشتمل هو ۽ ان ۾ 135 تصويرون پڻ شامل هيون.<ref name="MakliSAB"/> جديد علمي جائزي موجب اصل متن لڳ ڀڳ 96 صفحن جو هو، جڏهن تہ راشديءَ ان سان وسيع مقدمو، سوين صفحن جا حاشيا، نقشا ۽ تصويري مواد شامل ڪيو.<ref name="SindhStudies">{{cite web |last=سنائي |first=محمد حبيب |title=سيد حسام الدين راشدي: زندگي ۽ علمي خدمتون |url=https://sindhstudies.blogspot.com/2023/09/syed-hussamuddin-rashidi-20-september.html |date=19 September 2023 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> [[File:Tomb of Nawab Isa Khan Tarkhan Makli Thatta.jpg|thumb|left|[[مڪلي قبرستان]] ۾ ترخان دور جو مقبرو؛ ترخانن جي تاريخ راشديءَ جي تحقيق جو اهم موضوع رهي.]] ''مڪلي نامو'' ۾ هن سما دور، ارغون، ترخان ۽ مغل دور جي ڪيترين شخصيتن، مقبرن ۽ ڪتبن کي تاريخي ماخذن سان ڀيٽيو. هن جو ''مرزا عيسيٰ ترخان'' ۽ ''ترخان نامو'' تي ڪم پڻ انهيءَ تحقيقي سلسلي جو حصو هو. == سنڌ جي فارسي علمي ورثي تي ڪم == راشديءَ جو هڪ بنيادي علمي مقصد سنڌ جي فارسي ورثي کي محفوظ ڪرڻ هو. سنڌي ادبي بورڊ جي اشاعتي فهرستن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ 1950ع واري ڏهاڪي کان راشديءَ ڪيترائي اهم فارسي متن تصحيح ۽ تدوين سان شايع ڪرايا، جن ۾ ''مقالات الشعراء''، ''مثنوي مظهر الآثار'' ۽ ''تڪمله مقالات الشعراء'' شامل آهن.<ref name="SABYear">{{cite web |title=سنڌي ادبي بورڊ جي سالوار اشاعتي فهرست |url=https://sindhiadabiboard.net/year-wise/ |website=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> هن جو مقالو '''فردوسي ۽ شاهنامي جو سنڌ تي اثر''' به سنڌ ۽ فارسي ادب جي تاريخي لاڳاپن جي مطالعي جو مثال آهي. اهو مقالو اصل ۾ 1975ع ۾ [[مشهد]] ۾ فردوسي ڪانفرنس ۾ پيش ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web |title=فردوسي ۽ شاهنامي جو سنڌ تي اثر |url=https://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book28/Book_page11.html |website=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> == مير محمد معصوم بکريءَ تي تحقيق == [[مير محمد معصوم بکري]] تي راشديءَ جي تحقيق سندس ڊگهي عرصي وارن منصوبن مان هئي. هن معصوم بکريءَ جي زندگي، تاريخ نويسي، خطاطي، ڪتبن، سفارتي خدمتن ۽ فارسي ادبي ڪم بابت مواد گڏ ڪيو. سندس ڪتاب ''مير محمد معصوم بکري'' 1979ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Sindhiana"/> معصوم بکريءَ جا ايران ۽ هندستان ۾ موجود ڪتبا ۽ تاريخي نشان به راشديءَ جي ميداني تحقيق جو حصو بڻيا. سندس تحقيق بعد جي سنڌي ۽ بين الاقوامي محققن لاءِ مير معصوم جي سوانح ۽ سنڌ جي مغل دور بابت هڪ اهم بنياد بڻجي.<ref>{{cite web |title=سنڌي تاريخي تحقيق ۾ مير محمد معصوم بکري |url=https://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book9/Book_page11.html |website=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == علمي ادارن سان وابستگي == راشدي سنڌ ۽ پاڪستان جي ڪيترن علمي، ادبي ۽ تحقيقي ادارن سان مختلف عهدن تي لاڳاپيل رهيو. 1951ع ۾ [[سنڌي ادبي بورڊ]] جي نئين سر جوڙجڪ کان پوءِ هو بورڊ جو ميمبر بڻيو. 1957ع ۾ رسالي '''مهراڻ''' جي ادارتي ڪم سان پڻ لاڳاپيل رهيو.<ref name="Sindhiana"/> سنڌي ادبي بورڊ جي ترقيءَ ۾ سندس ڪردار کي بعد ۾ سنڌ جي اديبن ۽ محققن بنيادي اهميت وارو قرار ڏنو.<ref>{{cite news |title=سنڌي ادبي بورڊ جي علمي روايت بابت اديبن جو اظهار |url=https://www.dawn.com/news/662108/concern-voiced-over-feud-in-adabi-board |work=[[ڊان]] |date=27 September 2011 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> ورهاڱي کان پوءِ جڏهن [[انجمن ترقي اردو]] جو مرڪز ڪراچي منتقل ٿيو تہ راشدي ان سان پڻ لاڳاپيل رهيو. هو اردو ڊولپمينٽ بورڊ، لياقت نيشنل لائبريري، نيشنل ميوزيم سان لاڳاپيل ڪميٽين، ڪراچي يونيورسٽي جي اڪيڊمڪ ڪائونسل ۽ سنڌ يونيورسٽي جي سينيٽ ۽ سينڊيڪيٽ سان به لاڳاپيل رهيو.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Dawn2018"/> 1970ع ۾ وفاقي حڪومت جي قائم ڪيل اردو ڊولپمينٽ بورڊ سان به سندس لاڳاپو جاري رهيو.<ref>{{cite news |title=پنجاهه سال اڳ: اردو ڊولپمينٽ بورڊ |url=https://www.dawn.com/news/1554272/this-week-50-years-ago-disease-and-delimitation |work=[[ڊان]] |date=4 May 2020 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == سنڌالاجي ۽ علمي ذخيرو == راشدي سنڌ جي تاريخ ۽ ثقافت لاءِ اهڙن ادارن جي قيام جو حامي هو، جيڪي ڪتابن، مخطوطن، دستاويزن، تصويرن ۽ آثارن کي منظم انداز ۾ محفوظ ڪن. سندس باقي رهيل ذاتي علمي مواد جو هڪ حصو بعد ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] تائين پهتو، جڏهن تہ سندس وڏي ذاتي لائبريريءَ جو اهم حصو آخرڪار [[قائداعظم يونيورسٽي]] جي ملڪيت بڻيو.<ref name="Sindhiana"/> سندس خطن، دستاويزن ۽ تصويرن جي علمي اهميت اڄ به برقرار آهي. 2024ع ۾ [[اسلام آباد]] ۾ [[اينيمري شمل]] ۽ راشديءَ جي وچ ۾ ٿيل خط و ڪتابت، دستاويزن ۽ تصويرن تي ٻڌل نمائش منعقد ڪئي وئي.<ref name="APP2024">{{cite web |title=اينيمري شمل ۽ پير حسام الدين راشديءَ جي خط و ڪتابت بابت نمائش |url=https://www.app.com.pk/photos-section/chief-guest-ms-mehtab-akbar-rashdi-and-guest-of-honour-mr-mehmet-turan-educational-counselor-of-turkey-along-with-other-notable-attendees-inaugurates-an-exhibition-of-letters-documents-and-photog/ |website=[[ايسوسيئيٽيڊ پريس آف پاڪستان]] |date=15 May 2024 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == پرڏيهي علمي سفر == راشدي تاريخي ماخذن جي ڳولا، علمي ڪانفرنسن ۽ ثقافتي مطالعي لاءِ ڪيترن ملڪن جو سفر ڪيو. سنڌيانا موجب هن 1952ع ۾ عراق، مصر، لبنان، شام ۽ برطانيا جو سفر ڪيو، 1956ع ۾ ٻيهر عراق، شام ۽ لبنان ويو ۽ 1958ع ۾ افغانستان جو علمي دورو ڪيو.<ref name="Sindhiana"/> 1958ع کان 1962ع دوران هو ڪجهه عرصو فلپائن ۾ رهيو، جتي سندس وڏو ڀاءُ [[پير علي محمد راشدي]] پاڪستان جو سفير هو. 1964ع ۾ پاڪستان حڪومت کيس علمي تحقيق لاءِ [[سوويت يونين]] موڪليو. ان کان پوءِ چين، ايران، افغانستان ۽ ٻين ملڪن جا به علمي دورا ڪيائين.<ref name="Sindhiana"/> 2018ع ۾ سندس ورسيءَ واري سيمينار ۾ عالمن سندس آمريڪا، مصر، برطانيا، شام، لبنان، افغانستان، روس ۽ چين جي سفرن جو پڻ ذڪر ڪيو.<ref name="Dawn2018"/> == اينيمري شمل سان علمي لاڳاپا == جرمن اسلاميات دان ۽ سنڌي ادب جي محقق [[اينيمري شمل]] سان راشديءَ جا ڊگها علمي ۽ خط و ڪتابت وارا لاڳاپا هئا. ٻنهي عالمن سنڌ جي فارسي، صوفي ۽ تاريخي علمي ورثي بابت مواد ۽ معلومات جي ڏي وٺ ڪئي. سندن خط بعد ۾ الڳ علمي ۽ آرڪائيوي اهميت اختيار ڪري ويا.<ref name="APP2024"/> == تصنيفون ۽ مرتب ڪيل ڪتاب == راشديءَ سنڌي، اردو ۽ فارسيءَ ۾ لکيو. هن ڪيترن اصل ڪتابن سان گڏ تاريخي متنن جي تصحيح، تدوين ۽ حاشيه نويسي ڪئي. هيٺ سندس چونڊ اهم ڪتاب ڏجن ٿا:<ref name="Sindhiana"/><ref name="RekhtaBooks">{{cite web |title=سيد حسام الدين راشديءَ جا ڪتاب |url=https://www.rekhta.org/authors/syed-hussamuddin-rashidi/ebooks |website=[[ريخته]] |access-date=13 September 2026 |language=ur}}</ref><ref name="SindhLibrary">{{cite web |title=سيد حسام الدين راشديءَ جا ڪتاب |url=https://lib.sindh.org/kitaab?keyword=author&title=%D8%B3%D9%8A%D8%AF+%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%85+%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86+%D8%B1%D8%A7%D8%B4%D8%AF%D9%8A |website=سنڌ ڊجيٽل لائبريري |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#355C7D; color:white; font-size:120%;" | '''پير حسام الدين راشديءَ جون چونڊ علمي تصنيفون ۽ ترتيبون''' ! style="background:#DCE6F1;" | سال ! style="background:#E8E0F0;" | ڪتاب ! style="background:#E5F3E5;" | نوعيت ! style="background:#FBE5D6;" | ٻولي |- | 1939ع | ''اسلامي ڪتب خانو'' | ترجمو | سنڌي |- | 1952ع | ''سنڌي ادب'' | سنڌي ادب جي تاريخ | اردو |- | 1956ع | ''مهراڻ جون موجون'' | چونڊ ۽ ترتيب | سنڌي |- | 1957ع | ''مثنوي چنيسر نامو'' | تصحيح ۽ تدوين | فارسي |- | 1957ع | ''مقالات الشعراء'' | تصحيح ۽ تدوين | فارسي |- | 1958ع | ''تڪمله مقالات الشعراء'' | تصحيح ۽ تدوين | فارسي |- | 1961ع | ''تذڪره اميرخاني'' | تاريخي تحقيق | سنڌي |- | 1962ع | ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' | تصحيح ۽ تدوين | فارسي |- | 1964ع | ''ترخان نامو'' | تصحيح ۽ حاشيا | فارسي |- | 1965ع | ''ماڪ ڀنا رابيل'' | مضمونن جي چونڊ | سنڌي |- | 1967ع | ''مڪلي نامو'' | تصحيح، مقدمو ۽ وسيع حاشيا | فارسي ۽ سنڌي |- | 1967ع | ''مرزا عيسيٰ ترخان'' | تاريخي تحقيق | سنڌي |- | 1967ع | ''حديقة الاوليا'' | تصحيح ۽ تدوين | فارسي |- | 1967ع–1969ع | ''تذڪره شعراءِ ڪشمير'' | تحقيق، تدوين | اردو ۽ فارسي |- | 1969ع | ''دود چراغ محفل'' | تحقيق | اردو |- | 1970ع | ''مرزا غازي بيگ ترخان ۽ سندس بزم ادب'' | تاريخي ۽ ادبي تحقيق | اردو |- | 1971ع | ''تحفة الڪرام'' | تصحيح ۽ تدوين | فارسي |- | 1977ع | ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' | يادگيريون ۽ تاريخي خاڪا | سنڌي |- | 1979ع | ''مير محمد معصوم بکري'' | سوانح ۽ تاريخي تحقيق | سنڌي |- | 1981ع | ''ڳالهيون ڳوٺ وڻن جون'' | مضمون ۽ مقالا | سنڌي |} ''سنڌي ادب'' اردوءَ ۾ سنڌي ٻولي ۽ ادب جي دوروار تاريخ بابت مختصر مگر اثرائتو ڪتاب هو. ان جو سنڌي ترجمو غلام محمد لاکي ڪيو ۽ روسي ترجمو پڻ ڇپيو.<ref name="Sindhiana"/><ref name="SindhiAdab">{{cite web |title=سنڌي ادب |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/sindhi-adab-syed-hussamuddin-rashidi-ebooks |website=[[ريخته]] |access-date=13 September 2026 |language=ur}}</ref> == سنڌ جي تاريخ بابت سندس علمي اهميت == راشديءَ جي ڪم جو اهم پهلو اهو هو تہ هن ڪيترن ناياب فارسي متنن کي رڳو ڇپايو نه، پر اصل مخطوطن جو تقابلي مطالعو ڪري نسخن جا اختلاف، شخصيتن جا سوانحي نوٽ، تاريخي حاشيا ۽ حوالا به شامل ڪيا. ان ڪري سندس مرتب ڪيل ڪتاب رڳو پراڻن متنن جون ڇپيل صورتون نه رهيا، پر سنڌ جي تاريخ جا تحقيقي حوالا بڻجي ويا. آثار قديمه جي هڪ علمي جائزي ۾ سندس سنڌ جي تاريخ تي اردو ۽ فارسي ڪتابن کي سنڌ جي تاريخي ماخذن جي تشريح ۾ بنيادي اهميت وارو قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Panhwar">{{cite journal |title=پير حسام الدين راشدي: سنڌ جي تاريخ جو وقف ٿيل محقق |url=https://www.panhwar.com/PIR%20HASAMUDDIN%20RASHDI%20-%20A%20DEDICATED%20HISTORIAN.pdf |journal=دي آرڪيالاجي ڪوارٽرلي |volume=4 |issue=182 |year=1991 |pages=59–62 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == اعزاز == راشديءَ کي سندس علمي خدمتن تي پاڪستان ۽ ايران ٻنهي طرفان اعزاز ڏنا ويا. {| class="wikitable" style="width:80%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#704214; color:white; font-size:115%;" | '''پير حسام الدين راشديءَ جا اهم اعزاز''' ! style="background:#F3E5AB;" | سال ! style="background:#F3E5AB;" | اعزاز ! style="background:#F3E5AB;" | ادارو يا ملڪ |- | 1964ع | '''تمغۂ امتياز''' | [[پاڪستان حڪومت]] |- | 1965ع | '''نشانِ سپاس، درجو اول''' | [[ايران]] |- | — | اعزازي ڊاڪٽريٽ | [[تهران يونيورسٽي]] |} انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب پاڪستان حڪومت کيس 1964ع ۾ '''تمغۂ امتياز''' ڏنو ۽ ايران جي بادشاهه طرفان 1965ع ۾ '''نشانِ سپاس، درجو اول''' عطا ڪيو ويو.<ref name="Sindhiana"/> 2018ع ۾ سندس ورسيءَ تي ٿيندڙ علمي تقريب ۾ به تهران يونيورسٽيءَ جي اعزازي ڊاڪٽريٽ ۽ ايران جي نشانِ سپاس جو ذڪر ڪيو ويو.<ref name="Dawn2018"/> ڪجهه ثانوي ماخذن ۾ ايران واري اعزاز لاءِ 1963ع ۽ پاڪستاني اعزاز لاءِ مختلف نالا يا سال ڏنا ويا آهن، پر سنڌيانا ۽ جديد يونيورسٽي تحقيق 1964ع جي پاڪستاني تمغۂ امتياز جي تصديق ڪن ٿا.<ref name="Punjab2025"/> == آخري سال ۽ وفات == زندگيءَ جي آخري سالن ۾ راشدي ڪينسر جي مرض ۾ مبتلا ٿيو. علاج لاءِ ماسڪو ۽ لنڊن به ويو، پر سندس صحت بهتر نه ٿي سگهي.<ref name="Sindhiana"/> هو 1 اپريل 1982ع تي [[ڪراچي]] ۾ وفات ڪري ويو. سندس وصيت موجب کيس [[مڪلي قبرستان]] ۾ [[مخدوم محمد هاشم ٺٽوي]] جي مزار جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Dawn2024">{{cite news |title=پير حسام الدين راشديءَ جي 42هين ورسيءَ تي ڀيٽا |url=https://www.dawn.com/news/1825132 |work=[[ڊان]] |date=2 April 2024 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> [[File:Makli Necropolis near Thatta province of sindh pakistan.jpg|thumb|راشدي پنهنجي وصيت موجب تاريخي [[مڪلي قبرستان]] ۾ دفن ٿيو.]] سندس وفات کان پوءِ به هر سال علمي ۽ ادبي حلقن طرفان مڪليءَ ۾ سندس ورسي ملهائي ويندي آهي. 2012ع جي ورسيءَ تي عالمن چيو تہ سنڌ جي اڻڇهيل فارسي ۽ تاريخي مواد کي ڳولڻ لاءِ راشديءَ جهڙي وسيع علمي تياريءَ واري محقق جي ضرورت آهي.<ref name="Dawn2012">{{cite news |title=وسريل علمي ورثي جي ڳولا لاءِ هڪ ٻئي حسام الدين راشديءَ جي ضرورت |url=https://www.dawn.com/news/707381/another-hussamuddin-rashdi-needed-to-discover-forgotten-literary-heritage |work=[[ڊان]] |date=3 April 2012 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> 2024ع ۾ سندس 42هين ورسيءَ تي به اديبن، تاريخدانن ۽ محققن سندس سنڌي، اردو، فارسي ۽ انگريزي علمي ڪم کي ياد ڪيو ۽ سندس لڳ ڀڳ 50 ڪتابن ۽ ٻين لکڻين جو ذڪر ڪيو.<ref name="Dawn2024"/> == شخصيت ۽ علمي ورثو == راشديءَ جي علمي زندگيءَ جو مرڪز سنڌ جي تاريخي شعور کي اصل ماخذن سان ٻيهر ڳنڍڻ هو. هن ناياب مخطوطا ڳوليا، انهن کي پڙهيو، تقابلي تصحيح ڪئي ۽ وسيع حاشين سان شايع ڪرايو. سندس ڪم کان پوءِ سنڌ جي سما، ارغون، ترخان ۽ مغل دور بابت ڪيترائي اهڙا ماخذ عام محققن جي پهچ ۾ آيا، جيڪي اڳ ذاتي يا محدود ڪتب خانن ۾ موجود هئا. ڊان ۾ 2002ع ۾ شايع ٿيل هڪ يادگيريءَ ۾ کيس اهڙو محقق قرار ڏنو ويو جنهن سنڌ جي تاريخ نويسيءَ کي نوان رخ ڏنا ۽ پراڻي علمي مواد کي تباهيءَ کان بچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Dawn2002"/> [[سنڌ ڪوريئر]] ۾ سندس زندگيءَ جي تفصيلي مطالعي موجب هن سنڌي، فارسي ۽ اردوءَ ۾ ڪتاب لکيا، مرتب ڪيا يا ايڊٽ ڪيا ۽ سوين مضمون لکيا؛ خاص طور فارسي تاريخي مخطوطن جي تدوين سندس سڀ کان اهم علمي ورثو سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |last=سنائي |first=محمد حبيب |title=سيد حسام الدين راشدي: سنڌ جي تاريخ جو عاشق |url=https://sindhcourier.com/syed-hussamuddin-rashidi-a-devotee-of-sindh-history/ |website=سنڌ ڪوريئر |date=19 September 2023 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|[[مڪلي قبرستان]]، راشديءَ جي تحقيق جو اهم ميدان File:Tomb of Nawab Isa Khan Tarkhan Makli Thatta.jpg|مڪليءَ ۾ [[ترخان خاندان|ترخان دور]] جو مقبرو File:Makli Necropolis near Thatta province of sindh pakistan.jpg|مڪليءَ جو تاريخي قبرستان، جتي راشدي دفن آهي File:Makli Thatta Sindh Pakistan 06112010047.jpg|مڪليءَ جي تاريخي پٿر جي ڪاريگري </gallery> == پڻ ڏسو == * [[پير علي محمد راشدي]] * [[راشدي خاندان]] * [[نبي بخش خان بلوچ]] * [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] * [[مرزا قليچ بيگ]] * [[محمد ابراهيم جويو]] * [[اينيمري شمل]] * [[سنڌي ادبي بورڊ]] * [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] * [[مڪلي قبرستان]] * [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] * [[مير محمد معصوم بکري]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * عبدالستار ڀٽي، ''پير حسام الدين راشدي''، لاڙڪاڻو ريسرچ اڪيڊمي، ڪراچي، 2008ع. * ڊاڪٽر فهميده حسين، ''پير حسام الدين شاهه راشدي''، ثقافت ۽ سياحت کاتو، حڪومت سنڌ، 1990ع. * غلام محمد لاکو، مرتب، ''ڳالهيون منهنجي سنڌ جون''، پير حسام الدين راشدي جا مضمون، خط، تقريرون ۽ انٽرويو. * ''مهراڻ: پير حسام الدين راشدي نمبر''، [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%BE%D9%8A%D8%B1+%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%85+%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86+%D8%B1%D8%A7%D8%B4%D8%AF%D9%8A انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ پير حسام الدين راشدي] * [https://lib.sindh.org/kitaab?keyword=author&title=%D8%B3%D9%8A%D8%AF+%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%85+%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86+%D8%B1%D8%A7%D8%B4%D8%AF%D9%8A سنڌ ڊجيٽل لائبريريءَ ۾ راشديءَ جا ڪتاب] {{Authority control}} [[زمرو:1911ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1982ع جون وفاتون]] [[زمرو:سنڌي تاريخدان]] [[زمرو:سنڌي محقق]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي صحافي]] [[زمرو:سنڌي مصنف]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:پاڪستاني تاريخدان]] [[زمرو:پاڪستاني محقق]] [[زمرو:پاڪستاني صحافي]] [[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا محقق]] [[زمرو:تمغۂ امتياز حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]] [[زمرو:راشدي خاندان]] s96873zts0kb6h7myss07xr9j77k8m8 0 3864 412077 405575 2026-09-14T05:19:07Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412077 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central religious text of Islam}} {{About|the central religious text of Islam||Quran (disambiguation)}} {{Infobox religious text | religion = [[اسلام]] | image = Birmingham Quran manuscript full.jpg | alt = Quran opened, resting on a stand | language = [[عربي ٻولي|ڪلاسيڪي عربي]] | chapters = 114 سورتون ([[قرآن ۾ سورتن جي فهرست|فهرست]]) | period = سال 610ع - 632ع (تقريبن 23 اسلامي سال) | name = قرآن مجيد | caption = [[برطانيا]] جي شهر، [[برمنگهم]] ۾ موجود حجازي رسم الخط ۾ لکيل قرآن جا ڪجهه لکيل محفوظا، جنهن جي [[ڪاربن ڊيٽنگ]] [[محمد|نبي ﷺ]] جي حياتي سان اوورليپ ڪري ٿي. | subheader = ٱلْقُرْآن (عربي لکت) | native_wikisource = القرآن الكريم | orig_lang_code = ar | wikisource = Quran |verses=6,236 آيتون <br>6,348 آيتون (بسم الله سان گڏ)}} [[فائل:Opened Qur'an.jpg|thumb|200px|قرآن]] '''قرآن مجيد''' (عربي: ٱلْقُرْآن؛ لفظي معني، تلاوت) [[اسلام]] جي بُنيادي ۽ آخري الھامي ڪتاب آهي، جيڪا [[الله|اللہ تعالٰي]] طرفان آخري پيغمبر، [[محمد|محمد ﷺ]] تي وحي ذريعي نازل ڪئي وئي. اها 114 سورتن (سُورَة) ۽ 6000 کان وڌيڪ آيتن (آيَات، واحد: آيَة) ۾ ورهائل آهي. ان جي مذهبي اهميت کانسواء، ان کي وڏي پيماني تي [[عربي ادب]] ۾ بهترين ڪم قرار ڏنو وڃي ٿو ۽ [[عربي ٻولي|عربي ٻوليءَ]] تي تمام گهڻو اثر ڪيو آهي۔<ref>{{cite book|title=Islam|last=Guillaume|first=Alfred|publisher=Penguin books|year=1954|location=Edinburgh|page=74|quote=It may be affirmed that within the literature of the Arabs, wide and fecund as it is both in poetry and in elevated prose, there is nothing to compare with it.}}</ref><ref name="Alpha2">{{Cite book|title=Complete Idiot's Guide to World Religions|last1=Toropov|first1=Brandon|last2=Buckles|first2=Luke|date=2004|publisher=Alpha|isbn=978-1-59257-222-9|location=|page=126|oclc=|quote=Muslims believe that Muhammad's many divine encounters during his years in Mecca and Medina inspired the remainder of the Qur'an, which, nearly fourteen centuries later, remains the Arabic language's preeminent masterpiece.}}</ref><ref name="Esposito2">{{Cite book|title=Islam: The Straight Path|last=Esposito|first=John|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2010|isbn=978-0-19-539600-3|edition=4th|page=21|quote=Throughout history, many Arab Christians as well have regarded it as the perfection of the Arabic language and literature.}}</ref> اسلامي عقيدي مطابق قرآن عربي ٻوليءَ ۾ تقريباً 23 سالن جي عرصي ۾ حضرت [[محمد]] صلي الله عليه وآله وسلم جَن تي نازل ٿيو۔ قرآن جي نازل ٿيڻ جي عمل کي وحي چيو ويندو آهي ۽ هِي ڪتاب مشهور فرشتي حضرت [[جبرئيل عليه السلام]] جي ذريعي محمد صلي الله عليه و آله وسلم جَن تي نازل ٿِيو۔ قرآن شريف ۾ 30 سيپارا آهن۔ جن ۾ نيڪي ۽ حڪمت جون ڳالهيون بيان ٿيل آهن۔ قرآن شريف [[فقہ|اسلامي قانون]] جو پهريون ماخذ بہ آهي۔ مسلمانن جو بنيادي عقيدو آهي تہ قرآن ۾ اڄ تائين ڪابہ کوٽ ناهي ٿي سگھي ۽ هِن کي دُنيا جو اڪيلو محفوظ ڪتاب هئڻ جي حيثيت حاصل آهي جنهن جو حقيقي مفهوم تبديل ناهي ٿي سگھيو ۽ پُوري دُنيا ۾ ڪروڙن جي تعداد ۾ ڇپجڻ جي باوجود بہ هِن جو متن هڪجهڙو آهي۔ هِن جي ترتيب نزولي نہ پر محمد صلي الله عليه وسلم جِي ڏسيل ترتيب مطابق اسلام جي پهرين خليفي [[ابوبڪر صديق|ابوبڪر صديق رضی اللہ تعالٰي عنہ]] جي خلافت جي دور ۾ هِن کي سهيڙيو ويو۔ هِن ڪَم جي اڳواڻي [[زيد بِن ثابت|زيد بِن ثابت انصاري رضی اللہ تعالٰي عنہ]] ڪَئي۔ قرآن جو سڀ کان پهريون ترجمو [[سلمان فارسي|حضرت سلمان فارسي رضی اللہ تعالٰي عنہ]] ڪيو، جيڪو [[سورہ فاتحہ|سورة الفاتحه]] جو [[فارسي ٻولي|فارسي]] ترجمو هو۔ قرآن کي دنيا جي واحد ڪتاب جي حيثيت پڻ حاصل آهي جيڪو لکين ماڻهن کي زباني ياد آهي ۽ هِي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ پڙهيو ويندڙ ڪتاب آهي، جنهن کي [[مسلمان]] هر [[نماز]] ۾ پڙهندا آهن ۽ انفرادي طور تي تلاوت پڻ ڪندا آهن۔ قرآن جي تشريح کي اسلامي اصطلاح ۾ [[تفسير]] چيو ويندو آهي،جيڪو مختلف ٻولين ۾ ڪيو پيو وڃي۔ قرآن جو ترجمو پڻ دُنيا جي اهم ٻولين ۾ ٿِي چُڪو آهي۔ جڏهن تہ صرف [[سنڌي ٻولي|سِنڌي ٻوليءَ]] ۾ ترجمن جو چڱو تعداد آهي۔ مسلمان هر سال [[رمضان]] جي مهيني ۾ تراويح دوران گھٽ ۾ گھٽ هڪ ڀيرو مڪمل قرآن جماعت ساڻ ٻُڌندا آهن۔ قرآن اسلامي دُنيا ۾ مسلمانن جي عام زندگي، عقيدن ۽ نظرين، اسلامي فلسفي، اسلامي سياست، سماجيات، اخلاقيات، فني علمن جي تشڪيل ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو آهي۔ عرب جڏھن سنڌ ۾ آيا تہ پاڻ سان گڏ اسلام جي تعليم لاءِ قرآن شريف بہ کڻي آيا۔ ان ڏس ۾ ڪيترن ئي مستند روايتن ۾ اچي ٿو تہ قرآن شريف جو پهريون ترجمو سنڌيءَ ۾ ڪيو ويو۔ قران پاڪ جو پھريون منظوم سنڌي ترجمو [[مولوي احمد ملاح]] (1877-1970ع) ڪيو اھي۔ ان کان علاوه ڪيترن ئي عالمن قرآن شريف جا سنڌيءَ ۾ ترجما ڪيا ۽ تفسير لکيا آهن۔<ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]].</ref> ==تفصيل== '''قرآن مجيد''' ([[عربي]]: القرآن) [[اسلام]] جو مرڪزي متن آهي ۽ مسلمانن جو عقيدو آهي ته اها ڪلام الله آهي جيڪا سڌو سنئون نبي [[محمد ﷺ]] تي نازل ٿيو.<ref name="Alpha">{{Cite book |last1=Toropov |first1=Brandon |title=Complete Idiot's Guide to World Religions |last2=Buckles |first2=Luke |date=2004 |publisher=Alpha |isbn=978-1-59257-222-9 |location= |page=126 |oclc= |quote=Muslims believe that Muhammad's many divine encounters during his years in Mecca and Medina inspired the remainder of the Qur'an, which, nearly fourteen centuries later, remains the Arabic language's preeminent masterpiece.}}</ref> اها <small>114</small> سورتن ۽ <small>6000</small> کان وڌيڪ آيتن ۾ ورهايل آهي. اهو زباني طور [[الله]] طرفان آخري نبي [[محمد ﷺ]] تي [[فرشتا|فرشتي]] جبرائيل ذريعي(تقريبن 23 سالن جي عرصي دوران) نازل ڪيو ويو. ان کي اسلام جي سچائي جڳ سڀ کان اهم معجزو ۽ [[وحي]] جي سلسلو، جيڪا [[اسلام ۾ آدم|آدم]] کان شروع ٿيو ۽ پيغمبرن تي ڪتابن [[توريت]]، [[زبور]] ۽ [[انجيل]] جي شڪل ۾ نازل ٿيندي، [[محمد ﷺ]] تائين پهتو، جو خاتمو سمجهيو ويندو آهي. پنهنجي مذهبي اهميت کان علاوه، ان کي عربي ادب ۾ بهترين شاهڪار سمجهيو وڃي ٿو ۽ ان عربي ٻوليءَ تي وڏو اثر وڌو آهي.<ref name="Esposito">{{Cite book |last=Esposito |first=John |title=Islam: The Straight Path |url=https://archive.org/details/islamstraightpat0000espo_e0l3 |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2010 |isbn=978-0-19-539600-3 |edition=4th |page=[https://archive.org/details/islamstraightpat0000espo_e0l3/page/21 21] |quote=Throughout history, many Arab Christians as well have regarded it as the perfection of the Arabic language and literature.}}</ref><ref name=":0">{{cite book |last=Guillaume |first=Alfred |title=Islam |publisher=Penguin books |year=1954 |location=Edinburgh |page=74 |quote=It may be affirmed that within the literature of the Arabs, wide and fecund as it is both in poetry and in elevated prose, there is nothing to compare with it.}}</ref> اهو تعليمي تحقيق جي هڪ جديد شعبي، جنهن کي ”قرآني اڀياس“ (Quranic studies) چيو وڃي ٿو، جو مرڪزي موضوع آهي. مسلمانن جو عقيدو آهي ته قرآن الله جو ڪلام ۽ زندگي جي سڀني پهلوئن لاءِ هڪ مڪمل ضابطه اخلاق آهي، جيڪا نبي تي وحي جي صورت ۾ اتاريو ويو ۽ صحابه هن کي تحريري صورت ۾ رڪارڊ ڪيا. محمد جي وصال کانپوء پهرين راشد خليفي، [[ابوبڪر]] جي حڪم تي، [[صحابه]] (جنهن ان جا ڪجهه حصا لکيل شڪل ۾ محفوظ ڪيا يا زباني حفظ ڪيا هئا) پاران مرتب ۽ هڪ جاء تي لکيل شڪل ۾ ترتيب ڏنو ويو. پوء ٽيون راشد خليفي، [[عثمان]] جي دور ۾ هن جو هڪ معياري نسخو (هاڻي عثماني نسخي جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو) تيار ڪيو ويو ۽ هن جي نقلون تمام علائقن ۾ هڪ متفقه نسخي طور موڪلايون ويو. اها قرآن جو متفقه نسخو آهي ۽ سجي دنيا ۾ مسلمانن پاس موجود لکيل قرآن جا نسخا ڪابه تبديلي جي بغير، هن نسخي جي نقل آهن. اهو عربي جي مختلف لهجن ۾، بغير ڪنهن معنيٰ ۾ تبديلي جي، تلاوت ڪيو ويندو آهي. قرآن ان ڳالهه کي بنياد بڻائي ٿو ته پڙهندڙ بائيبل ۽ غير مستند (apocryphal) متنن ۾ بيان ڪيل اهم واقعن ۽ قصن کان واقف آهي. اهو ڪجهه واقعن جو مختصر ذڪر ڪري ٿو، ٻين تي تفصيل سان روشني وجهي ٿو ۽ ڪجهه حالتن ۾ واقعن جا متبادل بيان ۽ تشريحون پيش ڪري ٿو. قرآن پاڻ کي انسانيت لاءِ هدايت جو ڪتاب قرار ڏئي ٿو (2:185). اهو ڪڏهن ڪڏهن مخصوص تاريخي واقعن جو تفصيلي احوال بيان ڪري ٿو، ۽ اڪثر ڪري واقعي جي بيان واري ترتيب جي ڀيٽ ۾ ان جي اخلاقي اهميت تي وڌيڪ زور ڏئي ٿو. قرآن جي ڪجهه مبهم يا پيچيده واقعن جي وضاحت ۽ اهڙن احڪامن جي فراهمي لاءِ، جيڪي اسلام جي اڪثر فرقن ۾ اسلامي قانون جو بنياد بڻجن ٿا، "حديثن" جو سهارو ورتو وڃي ٿو؛ اهي زباني ۽ لکت واريون روايتون آهن جن بابت مڃيو وڃي ٿو ته اهي حضرت محمد ﷺ جي لفظن ۽ عملن کي بيان ڪن ٿيون. نماز دوران، قرآن جي تلاوت صرف عربيءَ ۾ ڪئي ويندي آهي. جيڪو شخص سڄو قرآن ياد ڪري وٺي، ان کي "حافظ" چيو ويندو آهي. بهترين انداز اهو آهي ته آيتن جي تلاوت ان مقصد لاءِ مخصوص خاص لهجي ۽ تجويد سان ڪئي وڃي. رمضان جي مهيني ۾، مسلمان عام طور تي تراويح جي نمازن دوران سڄي قرآن جي تلاوت مڪمل ڪندا آهن. ڪنهن خاص قرآني آيت جي معنيٰ سمجهڻ لاءِ، مسلمان متن جي سڌي ترجمي جي بدران تفسير يا تشريح تي ڀاڙيندا آهن. == نالي جو سبب، معنيٰ ۽ نالا == === لفظ قرآن === قرآن شريف ”قرآن“ عربي زبان جو لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ گهڻو پڙهيل ڪتاب يا قرئت ڪيل آهي. قرآن ۾ لفظ ”قرآن“ تقريباً 70 ڀيرا آيو آهي ۽ چند معنائن ۾ استعمال ٿيو آهي. هِي عربي ٻولي جي فعل قرأ جو مصدر آهي جنهن جي معنيٰ آهي ”هُن پڙهيو“ يا ”هُن تلاوت ڪَئي“. سرياني ٻوليءَ ۾ هِن جي مساوي آمد (ܩܪܝܢܐ) qeryānā) جو لفظ آهي جنهن جو مطلب آهي ”صحيفو پڙهڻ“ يا ”سبق“<ref>{{Citation |title=The Comprehensive Aramaic Lexicon<!-- Bot generated title --> |url=http://cal.huc.edu/searchroots.php?pos=N&lemma=qryn |access-date=2016-07-30 |archive-date=2013-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103013925/http://cal.huc.edu/searchroots.php?pos=N&lemma=qryn |url-status=dead }}</ref>. جيتوڻيڪ کوڙ مغربي عالم هِن لفظ کي سرياني ٻوليءَ مان ورتل سمجھن ٿا، پر اڪثر مسلمان عالم هِن جي اصل خود لفظ قرأ کي قرار ڏنو آهي.<ref name="autogenerated1">http://www.britannica.com/eb/article-68890/Quran</ref>. بهرحال محمد جي دور ۾ هِي هڪ عربي اصطلاح ٿِي چُڪي هُئي<ref name="autogenerated1"/>. لفظ قرآن جو هڪ اهم مطلب ”تلاوت ڪرڻ“ آهي جيئن قرآن جي شروعاتي آيت ۾ بيان ڪيل آهي : ”يقيناً هِن کي سهيڙڻ ۽ هِن جي تلاوت اسانجي ذميداري آهي“.<ref>القرآن:75:17</ref> ٻين آيتن ۾ قرآن جو مطلب ”هڪ خاص حصو جنهن جي تلاوت (محمد صلي الله عليه وسلم) ڪئي“ به آهي نماز ۾ تلاوت جي هِن مطلب جو کوڙ جاين تي ذڪر ٿيل آهي جيئن هِن آيت ۾ آهي : “۽ جڏهن قرآن پڙهيو وڃي تہ اُن کي غور سان ٻُڌو ۽ خاموش رهو“<ref>القرآن: 7:204</ref>. جڏهن تہ ٻين صحيفن جيئن توريت ۽ انجيل سان گڏ اهو لفظ استعمال ڪيو وڃي تہ اُن جو مطلب ”ترميم ٿيل صحيفو“ پڻ ٿي سگھي ٿو. === فرقان === قرآن پنهنجي پاڻ کي الفرقان (حق ۽ باطل وچ ۾ فرق ڪندڙ)، امّ الڪتاب، هديٰ (رهنمائي)، حڪمة (دانائي)، ذڪر (ياد) ۽ تنزيل (وحي يا مٿان کان هيٺ موڪلي ويندڙ شئي) بيان ڪري ٿو. هڪ ٻي اصطلاح الڪتاب به آهي، جيئن ته عربي ٻوليءَ ۾ ٻيا صحيفا مثال طور توريت ۽ انجيل لاءِ به استعمال ٿئي ٿي. قرآن مان اسم صفت ”قرآني“ آحي. مصحف جي اصطلاح اڪثر مخصوص قرآني مسودن لاءِ استعمال ٿئي ٿِي پر اِن سان گڏ ئي هِي اصطلاح قرآن ۾ گذريل ڪتابن لاءِ پڻ استعمال ٿِي آهي.<br>تفھيم القرآن مطابق فرقان ان شئي کي چئبو آهي جنھن سان حق ۽ باطل جو فرق چٽو ٿئي ۽ اردو ۾ ان جي سڀ کان وڌيڪَ ويجھو لفظ '''کسوٹی''' (ڪسوٽي) آهي. مولانا مودودي مطابق قرآن ۾ لفظ فرقان جو استعمال جو مطلب آھي دين جو اھڙو علم ۽ سمجھ جنھن سان ماڻھو حق ۽ باطل ۾ تميز ڪندو آھي.<ref>{ تفھيم القرآن، جلد 1 ، صه 76 ، مولانا ابوالاعلي مودودي، ادارہ ترجمان القرآن لاھور}</ref>. === قرآن ۽ مذھب === قرآن ۾ مذهب جو اهو تصور ڏنو ويو آهي ته سڀ مذهب هڪ آهن. اهو هڪ هجڻ انهيءَ مقصد ۽ مفهوم ۾ نہ آهي تہ سڀئي مذهب پنهنجي موجوده شڪل ۽ صورت ۾ هڪ جهڙا ۽ سچا آهن. پر ان جو مطلب اهو آهي تہ پنهنجي اصل جي اعتبار کان سڀ مذهب هڪ هئا. پر پوءِ جي تبديلي، ڦيرڦار ۽ واڌاري جي نتيجي ۾ اهي هڪ ٻئي کان مختلف ٿي ويا. قرآن شريف ۾ ارشاد ٿيو آهي تہ: {{quote|کَانَ النَّاسُ اُمَّۃً وَّاحِدَۃً ۟ فَبَعَثَ اللہُ النَّبِیّٖنَ مُبَشِّرِیۡنَ وَمُنۡذِرِیۡنَ ۪ وَ اَنۡزَلَ مَعَہُمُ الْکِتٰبَ بِالْحَقِّ لِیَحْكُمَ بَیۡنَ النَّاسِ فِیۡمَا اخْتَلَفُوۡا فِیۡہِ ؕ وَمَا اخْتَلَفَ فِیۡہِ اِلَّا الَّذِیۡنَ اُوۡتُوۡہُ مِنۡۢ بَعْدِ مَا جَآءَتْہُمُ الْبَیِّنٰتُ بَغْیًۢا بَیۡنَہُمْ ۚ فَہَدَی اللہُ الَّذِیۡنَ اٰمَنُوۡا لِمَا اخْتَلَفُوۡا فِیۡہِ مِنَ الْحَقِّ بِاِذْنِہٖ ؕ وَاللہُ یَہۡدِیۡ مَنۡ یَّشَآءُ اِلٰی صِرَاطٍ مُّسْتَقِیۡمٍ (البقرہ:213)<br> ''ترجمو'':”۽ (سڀ) ماڻهو هڪ امت هئا، پوءِ (ڦري اختلاف ۾ پيا، تنهنڪري) الله نبين کي خوشخبري ڏيندڙ ۽ ڊيڄاريندڙ ڪري موڪليو ۽ انهن سان گڏ سچ سان ڪتاب لاٿائين ته جيئن ماڻهن جي وچ ۾ جنهن جي باري ۾ جهڳڙو ڪن ٿا، فيصلو ڪري ۽ ان ۾ اختلاف نه ڪيو. مگر جن کي اهو (ڪتاب) ڏنو ويو. پڌرن حڪمن اچڻ بعد پاڻ ۾ ساڙ سبب (اختلاف ڪيائون) پوءِ جنهن بابت جهڳڙو ڪيائون، ان ۾ حق سان الله پنهنجي حڪم مطابق مومنن کي سڌي رستي جي هدايت ڏني ۽ الله جنهن کي گهري ان کي سڌي رستي جي طرف رهنمائي ڪري ٿو.“.|Quran|}} قرآن ڪريم جي ان آيت ۾ مذهبن جي جيڪا نوعيت ٻڌائي وئي آهي، سا هيءَ آهي ته خدا انسانيت جي شروعات هڪ پيغمبر سان ڪئي. ان کي پنهنجي علم سان نوازيو، ته جيئن اهو ماڻهن کي ان علم کان واقف ڪرائي. قرآن شريف ۾ ٻڌايو ويو آهي تہ: {{quote|فَاِنَّ مَعَ الۡعُسۡرِ یُسۡرًا لا اِنَّ مَعَ الۡعُسۡرِ یُسۡرًا (الم نشرح: 5 کان 6)<br> ”پوءِ بيشڪ ڏک سان گڏ سک آهي. بيشڪ ڏک سان گڏ سک آهي.“|Quran|}} انهن لفظن ۾ فطرت جو هڪ قانون ٻڌايو ويو آهي، جنهن کي خدا ابدي طور تي سڄيءَ دنيا ۾ قائم ڪري رکيو آهي. ماڻهو چاهي ڪهڙي به ملڪ ۽ ڪهڙي به زماني ۾ هجي. اهو ڪهڙي به حالت ۾ هجي، هر هنڌ ۽ هر حال ۾ اهي فطرت جي ان قانون کي ڪم ڪندي ڏسندا. موجوده دنيا ان رنگ ۽ ڍنگ تي ٺهيل آهي تہ، هتي ڪنهن بہ شخص جي لاءِ سدائين هڪجهڙيون حالتون ناهن هونديون.<ref>{{Citation |title=انسانيت جي تعمير (مولانا وحيد الدين خان / خالد ڀٽي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=307 |accessdate=2016-09-13 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912090236/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=307 |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب: انسانيت جي تعمير، مولانا وحيد الدين خان</ref> == تاريخ == اسلامي روايتن مطابق محمد (صلي الله عليه وسلم) تي پهريون ڀيرو غارِ حرا ۾ اُن وقت نازل ٿِي جڏهن پاڻ تنهائيءَ ۾ عبادت لاءِ اُتي ويل هُئا. ان کان پوءِ هِي سلسلو ”وحي“ 23 سالن تائين جاري رهيو. حديثن ۽ اسلامي تاريخ مطابق مديني واري هجرت کان پوءِ جڏهن محمد جَن اُتي هڪ آزاد اسلامي معاشرو قائم ڪري ورتو ته پاڻ پنهنجن صحابين کي قرآن جي تلاوت ۽ ان جي روزانه نازل ٿيڻ واري حڪمن کي ياد ڪرڻ ۽ ٻين کي سيکارڻ جو حڪم فرمايائون. روايتن ۾ هِي به آيل آهي ته بدر واري ويڙھ (جنگ بدر) کان پوءِ جڏهن ”قريش“ جا کوڙ ماڻهون مسلمانن وٽ قيدي بڻجي آيا ته اُنهن ۾ کوڙ ماڻهن مسلمانن کي لکڻ پڙهڻ سيکارڻ جي بدلي پنهنجي آزادي حاصل ڪئي. اهڙي طرح آهستي آهستي کوڙ مسلمان ٿيڻ لڳا. قرآن کي پٿرن، هڏين ۽ کجين جي ڦرهن تي لکيو ويو. اڪثر سورتون شروعاتي مسلمانن جي استعمال هيٺ هيون ڇوته اُن جو ذڪر سُنّي ۽ شيعه ٻنهي جي روايتن ۾ مليو آهي. جيئن ته محمد (صلي الله عليه وسلم) جو قرآن کي تبليغ لاءِ استعمال ڪرڻ، دعائن ۾ اُن جو پڙهيو وڃڻ ۽ تلاوت جي انداز ۾ بيان ڪرڻ جو ذڪر حديثن مان ملي ٿو. 632 عيسويءَ ۾ محمد (صلي الله عليه وسلم) جي وفات تائين قرآن هڪ ڪتاب جي شڪل ۾ موجود نه هو. سڀئي عالم اِن ڳالھ تي متفق آهن تہ محمد صلي عليه وسلم جَن خُود وحي جِي ڪتابت نہ ڪندا هُئا. صحيح بخاري ۾ محمد (صلي الله عليه وسلم) جي وحي جي ڪيفيت جو حال هِيئن لکيل آهي ته ”بسا اوقات (وحي) گھنٽي وڄڻ وانگيان نازل ٿيندي هُئي“ ۽ عائشه کان روايت آهي ته، ”مون هڪ تمام ٿڌي ڏينهن ۾ حضور تي وحي نازل ٿيندي ڏٺو ۽ (جڏهن وحي ختم ٿِي ته ) سندن مٿي تي پَگھر جا ڦُڙا ٽِمي رهيا هُئا“. قرآن جي بيان مطابق محمد (صلي الله عليه وسلم) تي پهرين وحي هڪ ڪشف سان نازل ٿِي هُئي. وحي نازل ڪرڻ واري هستي جي باري ۾ هِي بيان ڪيو ويو آهي ”مضبوط طاقتن وارو“ اُهو جيڪو ”بلند ترين اُفق تي هو. پوءِ هُو ويجهو آيو، پوءِ هُو هيٺ لٿو. ايتري تائين جو هُو ٻن وکن جي مفاصلي تي ٿي ويو اُن کان به ويجھو“. ويلچ (Welch) جيڪو هڪ اسلامي عالم آهي، Encyclopedia of Islam ۾ لکي ٿو ته هُو اهو يقين رکن ٿا ته وحي جي نزول وقت محمد (صلي الله عليه وسلم) جي ڪيفيتن جي ظاهري شڪل بيان ڪئي وئي آهي اُها صحيح ٿي سگھي ٿِي ڇاڪاڻ ته وحي جي نازل ٿيڻ کان پوءِ ڪافي پريشان ٿي ويا هُئا. ويلچ مطابق، وحي جي موقعي تي محمد (صلي الله عليه وسلم) کي ڇرڪائيندڙ جھٽڪا سندن ويجھن ماڻهن لاءِ اِن ڳالھه جو ثبوت بڻيا هوندا ته محمد (صلي الله عليه وسلم) جِي وحي جو مبدا مافوق الفطرت آهي. مُحمد (صلي الله عليه وسلم) جا ناقدين انهن مشاهدن جي آڌار تي کين مجنون، جادوگر سڏيندا هُئا ڇوته عربن جي تاريخ ۾ اهڙا کوڙ ٻيا ماڻهون بہ اهڙن تجربن جا دعويدار هُئا. ويلچ وڌيڪ اِهو بہ چوي ٿو تہ هِي ڳالھ اڻ چِٽِي آهي تہ اهڙا مشاهدا محمد (صلي الله عليه وسلم) جي نبوت جي دعويٰ کان پهرين آهن يا پوءِ جا. قرآن محمد (صلي الله عليه وسلم) کي اُمّي قرار ڏنو آهي جنهن جو عام طور تي ”اڻ پڙهيل“ مطلب ٿئي ٿو. پر اِن جو مطلب حقيقت ۾ ڪُجھه ڳُوڙهو آهي. قرون وسطيٰ جا مفسّر جهڙوڪه طبري مطابق هِن اصطلاح جا ٻه مطلب آهن: پهريون هِي ته عام طور تي لکڻ ۽ پڙهڻ جي قابل نه هجڻ جڏهن ته ٻيو هِي ته گذريل ڪتابن ۽ صحيفن کان اڻڄاڻ هُجڻ. (جيئن ته اڪثر مفسّر پهرين مطلب کي وڌيڪ ترجيح ڏيندا آهن). ان کان علاوه، محمد جو ناخوانده هُجڻ سندن نبوّت جي سچائيءَ جو هڪ دليل سمجھيو وڃي ٿو. جيئن ته امام فخر الدين رازي چون ٿا تہ، جيڪڏهن محمد (صلي الله عليه وسلم) لکڻ پڙهڻ تي پوري مهارت رکندا هُئا تہ اُن تي هِي شڪ ڪري سگھجي ٿو ته اُنهن پنهنجي ابن ڏاڏن جا ڪتاب پڙهيا هوندا. ڪُجهه عالم جهڙوڪه ”واٽ“ ٻين معنيٰ کي وڌيڪ ترجيح ڏين ٿا. محمد (صلي الله عليه وسلم) جو ذڪر پاڪ قرآن شريف ۾ چار ڀيرا، حضرت ابراهيم جو ذڪر 79 ڀيرا، حضرت موسا جو ذڪر 136 ڀيرا ۽ فرعون جو ذڪر 74 ڀيرا آيو آهي.<ref name="autogenerated2">Book: Did Muhammad Exist?”, Robert Spencer</ref> == ترتيب == === قرآن جا باب ۽ ورهاست === قرآن هڪ وڏو ڪتاب ڪتاب آهي، اُن جي ورهاست حضرت محمد صلي الله عليه وسلم جَن پنهنجي زندگيءَ ۾ فرمائي چُڪا هُئا ۽ اِها رهنمائي ڪري چُڪا هُئا ته هِن آيت کي ڪهڙي سورت ۾ ڪِٿي رکڻو آهي. پاڻ صلي الله عليه وسلم جي زندگي ۾ قرآن جا بيشمار حافظ هُئا ۽ محمد صلي الله عليه وسلم شعبان ۽ رمضان جي مهينن ۾ قرآن جو کوڙ ڀيرا ختمو پڙهندا هُئا جيڪو ظاهر آهي ته ڪنهن ترتيب کان بغير ممڪن ناهي. قرآن جو اعجاز هِي آهي ته اڄ تائين ۾ ڪابه تبديلي ناهي ٿِي سگھي. پهرين صدي هجري ۾ لکيل قرآن جيڪو ترڪي جي عجائب گھر ۾ توپ ڪاپي ۾ آهي يا ايران جي شهر مشهد ۾ امام علي رضا عليه السلام جي روضه جي عجائب گھر ۾ آهي، ان ۾ بعينه هِي ئي قرآن خطِ ڪُوفي ۾ ڏسي سگھجي ٿو جيڪو اڄ جديد طباعت کان پوءِ به اسانجي اڳيان آهي. هِن کي ستن (7) منزلن ۾ ورهايو ويو آهي، ان کان علاوه هِن جي هڪ کي ٽيهن (30) سيپارن ۾ پڻ ورهايو ويو آهي. قرآن کي سورتن ۾ پڙهڻ ورهايو ويو آهي. قرآن ۾ 114 سورتون آهن جنهن مان ڪُجهه وڏيون ۽ ڪُجهه ننڍيون آهن. سڀ کان وڏي سورة البقرة آهي. سورتن ۾ موجود مضمون کي آيتن جي شڪل ۾ ورهايو ويو آهي. قرآن ۾ 6،666 آيتون آهن. هيٺ هِن جي ورهاست پيش ڪئي وئي آهي. مختلف حديثن ۽ روايتن مان ڄاڻ ملي ٿي ته خليفي عبدالملڪ جي خلافت جي دور ۾ جڏهن حجاج بن يوسف عراق جو گورنر هو، ته ان قران پاڪ ۾ تصيح ڪري ان جا نوان جُلد انهن سڀني علائقن ۾ ورهايا جيڪي عربن جي صاحبي هيٺ هئا.<ref name="autogenerated2"/> {| cellpadding="0" border="0" |---- | {| cellpadding="2" border="2" class="wikitable" |---- ! rowspan="2" | منزل || rowspan="2" |جز یا سیپارہ|| colspan="2" | ابتداء ! rowspan="2" | منزل || rowspan="2" | جز یا سیپارہ || colspan="2" | ابتداء |---- ! سورت نمبر || آیت نمبر || سورت نمبر || آیت نمبر |---- | rowspan="6" align="center" | 1 || align="center" | 1 || align="center" | 1 || align="center" | 1 | rowspan="5" align="center" | 4 || align="center" | 15 || align="center" | 17 || align="center" | 1 |---- | align="center" | 2 || align="center" | 2 || align="center" | 142 | align="center" | 16 || align="center" | 18 || align="center" | 75 |---- | align="center" | 3 || align="center" | 2 || align="center" | 253 | align="center" | 17 || align="center" | 21 || align="center" | 1 |---- | align="center" | 4 || align="center" | 3 || align="center" | 92 | align="center" | 18 || align="center" | 23 || align="center" | 1 |---- | align="center" | 5 || align="center" | 4 || align="center" | 24 | rowspan="2" align="center" | 19 || align="center" | 25 || align="center" | 21 |---- | rowspan="2" align="center" | 6 || align="center" | 4 || align="center" | 148 | rowspan="4" align="center" | 5 || align="center" | 27 || align="center" | 26 |---- | rowspan="6" align="center" | 2 || align="center" | 5 || align="center" | 1 | align="center" | 20 || align="center" | 27 || align="center" | 60 |---- | align="center" | 7 || align="center" | 5 || align="center" | 83 | align="center" | 21 || align="center" | 29 || align="center" | 45 |---- | align="center" | 8 || align="center" | 6 || align="center" | 111 | rowspan="2" align="center" | 22 || align="center" | 33 || align="center" | 31 |---- | align="center" | 9 || align="center" | 7 || align="center" | 88 | rowspan="5" align="center" | 6 || align="center" | 35 || align="center" | 1 |---- | align="center" | 10 || align="center" | 8 || align="center" | 41 | align="center" | 23 || align="center" | 36 || align="center" | 22 |---- | align="center" | 11 || align="center" | 9 || align="center" | 94 | align="center" | 24 || align="center" | 39 || align="center" | 32 |---- | rowspan="4" align="center" | 3 || align="center" | 11 || align="center" | 10 || align="center" | 1 | align="center" | 25 || align="center" | 41 || align="center" | 47 |---- | align="center" | 12 || align="center" | 11 || align="center" | 6 | rowspan="2" align="center" | 26 || align="center" | 46 || align="center" | 2 |---- | align="center" | 13 || align="center" | 12 || align="center" | 53 | rowspan="5" align="center" | 7 || align="center" | 50 || align="center" | 1 |---- | align="center" | 14 || align="center" | 15 || align="center" | 2 | align="center" | 27 || align="center" | 51 || align="center" | 31 |---- | colspan="4" rowspan="3" | | align="center" | 28 || align="center" | 58 || align="center" | 1 |---- | align="center" | 29 || align="center" | 67 || align="center" | 1 |---- | align="center" | 30 || align="center" | 78 || align="center" | 2 |} تلاوت لاءِ قرآن کي ستن منزلن ۾ (منزل جو جمع) ورهايل آهي. هِن جو فلسفو هِي آهي ته هڪ منزل روزانو تلاوت ڪرڻ سان هڪ هفتي ۾ قرآن مڪمل پڙهي سگھجي ٿو. هڪ مهيني ۾ قرآن جِي مڪمل تلاوت ڪرڻ لاءِ ان کي ٽيهن سيپارن (حصن) ۾ ورهايو ويو آهي. قرآن ۾ 114 سورتون آهن. هر سورة بسم الله الرحمان الرحيم سان شروع ٿئي ٿِي صِرف سورة التوبه کان سواءِ. سڀ کان پهرين سورة الفاتحه آهي ۽ سڀ کان آخري سورة الناس آهي. سڀ کان وڏي سورة البقرة آهي (جنهن ۾ ٻه سئو ڇهاسي آيتون آهن) ۽ سڀ کان ننڍي سورة الڪوثر آهي جنهن ۾ صِرف ٽي (3) آيتون آهن. <li>ڪِٿي ته هڪ سيپارو ٻن حصن ۾ به ورهايو ويو آهي جنهنکي احزاب چيو ويندو آهي جيڪو ”حزب“ جو جمع آهي. هر حزب جا چار ”ارباع“ آهن.</li> <li>هر سورت ۾ ٽي کان وٺي ٻه سئو ڇهاسي آيتون آهن. عام طور تي وڏيون سورتون شروع وارن سيپارن ۾ ۽ ننڍيون سورتون آخري سيپارن ۾ آهن.</li> <li>قرآن جنهن سورت جو اڪثر حصو هجرتِ مدينه کان پهرين نازل ٿيو اُنکي مڪي سڏيو ويندو آهي ۽ جيڪا هجرتِ مدينه کان پوءِ نازل ٿِي انکي مدني سڏيو ويندوآهي.</li> |} موجوده زماني ۾ ننڍي کنڊ جي عالمن قرآن جي نظم (ترتيب) تي گھڻو ڪم ڪيو آهي ۽ ان لحاظ کان قرآن کي مضمونن ۽ ترتيب جي لحاظ کان بابن ۾ تقسيم ڪيو ويو آحي. حميد الدين فراهي، امين احسن اصلاحي ۽ جاويد احمد غامدي جو ڪم هِن سلسلي ۾ نمايان آهي. انهن عالمن قرآن جي سورتن کي ستن بابن ۾ ورهايو آهي. انهن جي ڪم جو خلاصو جاويد احمد غامدي جي الفاظن ۾ هيئن آهي ته : {{quote|قرآن کي ستن (7) بابن ۾ ورهايو آهي، هرهڪ باب ، هڪ يا هڪ کان وڌيڪ مڪي سورتن سان شروع ٿئي ٿو ۽ هڪ يا هڪ کان وڌيڪ مدني سورتن تي ختم ٿئي ٿو. پهريون باب فاتحه کان شروع ٿئي ٿو ۽ مائده تي ختم ٿئي ٿو. هِن فاتحه مڪي باقي چار مدني سورتون آهن. ٻيون باب انعام ۽ اعراف، ٻن مڪي سورتن سان شروع ٿئي ٿو ۽ ٻِن مدني سورتن انفال ۽ توبه تي ختم ٿئي ٿو. ٽئين باب ۾ يونس کان مومنون تائين پهريون چوڏهن (14) سورتون مڪي آهن ۽ آخر ۾ هڪ سورت نور مدني آهي. چوٿون باب فرقان سان شروع ٿئي ٿو، احزاب تي ختم ٿئي ٿو. هِن ۾ پهريون اٺ (8) سورتون مڪي آهن ۽ آخر ۾ هڪ، يعني احزاب مدني آحي. پنجون باب ”سبا“ کان شروع ٿئي ٿو، حجرات تي ختم ٿئي ٿو. هِن ۾ تيرهن (13) سورتون مڪي ۽ آخر ۾ ٽي (3) سورتون مدني آهن. ڇهون باب ”ق“ سان شروع ٿئي ٿو ۽ ”تحريم” تي ختم ٿئي . هِن ۾ ست (7) مڪي ۽ 10 مدني سورتون آهن. ستوب باب ”ملڪ“ کان شورع ٿئي ٿو ۽ ”ناس“ تي ختم ٿئي ٿو. هِن ۾ آخري ٻه سورتون، مدني ۽ باقي سڀ مڪي آهن. هِن ۾ هر باب جو هڪ موضوع آهي ۽ اُن ۾ سورتون موضوعن جي حساب سان ترتيب ۾ ڏنل آهن. پهرين باب جو موضُوع يهود ۽ نصارا تي اتمام حجت، ان جي جاءِ تي بني اسماعيل ۾ هڪ نئين اُمت جي تاسيس، اُن جو تزڪيو ۽ پاڪائي ۽ ان سان گڏ خدا جو آخري عهدو پيمان آهي. ٻئي باب ۾ عرب جي مشرڪن تي اتمام حجت، مسلمانن جو تزڪيو ۽ پاڪائي ۽ خدا جي آخري دينونت جو بيان آهي. ٽئين، چوٿين، پنجين ۽ ڇهين باب جو موضوع هڪ ئي آهي ۽ اهو ”اندار و بشارت ۽ تزڪيو ۽ پاڪائي“ آهي. ستين ۽ آخري باب جو موضوع قريش جي سردارن کي اندارِ قيامتم، انهن تي اتمام حجت، ان جي نتيجي ۾ انهن تي عذاب جي وعيد ۽ نبي صلي الله عليه وسلم لاءِ عرب جي سرزمين ۾ غلبهء حق جي خوشخبري آهي. هِن کي اسان مختصر طور تي صرف اندار ۽ بشارت به چئي سگھون ٿا.|}} == قرآن جي ٻولي == قرآن جي ٻولي فصيح عربي آهي جنهن کي اڄ به ادبي مقام حاصل آهي ۽ انکان علاوه عربيءَ جا کوڙ لهجا (مصري، مراڪشي، لبناني، ڪويتي وغيره) پيدا ٿِي چڪا آهن. قرآن جي ٻوليءَ کي اڃا تائين عربي لاءِ هڪ معيار جي حيثيت حاصل آحي. عربي جا وڏا عالمَ جن ۾ غيرمُسلم به شامل آهن قرآن جي فصيح، جامع ۽ انساني نفسيات سان ملندڙ جلندڙ ٻوليءَ جي تعريف ۾ رطب اللسان آهن. ايتري وڏي ڪتاب هئڻ باوجود به هِن ۾ ڪابه گرامر جي غلطي موجود ناهي. بلڪه عربي ابجدي اکرن جي لحاظ کان جيڪڏهن ابجد جي عددن کي نظر ۾ رکيو وڃي ته قرآن ۾ هڪ جديد تحقيق مطاق جيڪا ڊاڪٽر الخليفه جَن ڪمپيوٽر تي ڪئي آهي، قرآن ۾ باقاعده هڪ حسابي نظام موجود آهي جيڪو ڪنهن انسان جي وس ۾ ناهي. قرآن ۾ قصا به آهن ۽ تاريخي واقعا به آهن، فلسفو به ملندو ۽ منطق به ، ڳُوڙهيون سائنسي ڳالهيون به آهن ۽ عام انسان جي زندگي گذارڻ جو طريقو به. جڏهن قرآن نازل ٿيو ان وقت جيڪا عربي رائج هُئي سا تمام فصيح هُئي ۽ اُن دور ۾ شعر ۽ ادب کي وڏي اهميت حاصل هئي حالانڪه هِي ممڪن ناهي ته قرآن ۾ ڪابه غلطي هُجي ۽ دشمن ان متعلق ڳالهيون ڪن. بلڪه قرآن جي دعوا هئي ته هِن جهڙي هڪ آيت به ٺاهي ڏيکاريو پر اُن دور ۾ ماڻهون پنهنجي ٻوليءَ جي فصاحت ۽ جامعيت جي ڪري ٻين کي عجمي (گونگو) چوندا هُئا، هِن ڳالهه ۾ ڪامياب نه ٿِي سگھيا. == قرآن جي پهرين ۽ آخري آيت == === قرآن جي پهرين آيت === {{Quote|۔”(اي حبيب!) پنهنجي پالڻهار جي نالي سان (شروع ڪندي) پڙھ جنهن (هر شئي کي) پيدا فرمايو. هُن انسان کي (ماءُ جي پيٽ مان) جونڪ وانگيان معلق وجود سان پيدا فرمايو. پڙھه ۽ توهان جو پالڻهار وڏو ڪريم آهي. جنهن قلم ذريعي (لکڻ پڙهڻ جو) علم سيکاريو. جنهن انسان کي (ان کان علاوه بہ) اُهو (ڪُجھ) سيکاريو جيڪو هُو نه ڄاڻندو هو“}} === قرآن مجيد جي آخري سورت === {{Quote|۔”ان ڏينهن جي خواري ۽ مصيبت کان بچو، جڏهن توهان الله طرف واپس ورندا، اُتي هرشخص کي اُن جي ڪمايل نيڪي يا بَدي جو پُورو پورو بدلو ملندو ۽ ڪنهن تي ظلم هرگز نه ٿيندو“}} == قرآن ۾ موجود حروف مقطعات == حروفِ مقطعات (عربي: مقطعات، حواميم، فواتح )¬. قرآن مجيد جون اڪثر آيتن جي شروع ۾ اچن ٿا ۽ الڳ الڳ پڙهيا وڃن ٿا، انهن کي آياتِ مقطعات ۽ انهن اکرن کي حروفِ مقطعات چيو ويندو آهي، مثال طور: الم_ هِي قرآن جي 29 سورتن جي شروع ۾ آيل آهي. هِي ڪُل 14 اکر آهن. ا،ل،م،ص،ر،ڪ،ه،ي،ع،س،ج،ق،ن. مسلمان عالم جون گڏيل نظريو آهي ته ان جو حقيقي مطلب الله کي ئي خبر آهي. اڪثر عالمن مطابق هِي عربي لفظن جا مخفف آهن ۽ ڪُجهه عالمن مطابق هِي ڪُجهه رمز، راز (code) آهن. هِي اکر 29 سورتن ۾ پهرين آيت طور آيل آهن ۽ سورة الشوريٰ (سورة نمبر 42) ۾ ٻين (2) آيت طور به آيل آهن. يعني هڪ کان پنج اکرن تي مشتمل 30 جوڙ (combinations) آهن، جيڪي 29 سورتن جي شروعات ۾ قرآن ۾ ملن ٿا. == ترجما == قرآن جا ترجما پُوري دنيا جي اهم ٻولين ۾ ٿي چُڪا آهن ۽ کوڙ سارا ترجما جاري آهن. وڏين ٻولين ۾ ترجما هڪ کان وڌيڪ ماڻهن مختلف دورن ۾ ڪيا آهن. قرآن جا يورپي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجما غير مسلمانن پڻ ڪيا آهن. اهڙي طرح ڪُجهه ترجما بنا عربي متن جي پڻ شايع ڪيا ويا آهن، جڏهن ته رومن رسم الخط ۾ پڻ مختلف سببن ڪري ترجما ٿِيا آهن. قرآن جو سڀ کان پهريون ترجمو فارسي ٻوليءَ ۾ ٿيو جيڪو سلمان فارسي ڪيو. مغربي ٻولين ۾ پهريون لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ٿيو جيڪو رابرٽ ڪيٽون 1143ع ۾ ڪيو هو. قرآن جو پهريون انگريزي ترجمو اليگزينڊر راوس 1649ع ۾ ڪيو. جڳ مشهور سياح بزرگ بن شهريار پنهنجي سفرنامي ”عجائب الهند“۾ ڄاڻايو آهي ته 270ھ/884ع ڌاري سنڌ جي راڄڌاني منصوره جي عالم، ڪشمير جي راجا جي لاءِ قرآن پاڪ جو ترجمو ۽ تفسير لکيو هو. ان حوالي مطابق برصغير هندوپاڪ ( سنڌ ۽ هنڌ) ۾ اهو قرآن پاڪ جو”پهريون ترجمو“ آهي، جيڪو هن خطي جي مقامي ٻوليءَ ۾ لکيو ويو، انهيءَ ترجمي کان علاوه، برصغير جي تاريخ ۾ اُن کان پهريائين قرآن پاڪ جي ڪنهن به ترجمي ۽ تفسير جو ذڪر ڪونه ٿو ملي، بزرگ بن شهريار جو اهو مذڪوره حوالو، جيتوڻيڪ مستند ۽ بي مثل آهي ۽ جديد دور جي عالمن ۽ مورخن، پنهنجن لکيتن ۾ پڻ ان حوالي کي ڪتب آندوآهي،<ref>(1) Qureshi, Dr. I.H: The Muislim Commuity of India-Pakistan 1961, P.41</ref> === قرآن جو سنڌي ۾ پھريون ترجمو === 280ھ ۾ سنڌ جي هڪ راجا، عبدالله بن عمر هباري واليء ۽ منصوره ڏي لکي موڪليو ته مذهب اسلام جي عقائد ۽ تعليم تي سنڌي زبان ۾ ڏانهس جيڪو اصل ۾ ته عراق جو باشندو هو ليڪن کيس سنڌ ۾ رهندي هڪ مدت گذري چڪي هئي، جنهن ڪري سنڌي زبان خواهه ٻين مقامي زبانن ۾ کيس ڪمال حاصل هو، ۽ بيحد ذهين ۽ فهميدو هو. سنڌي نظم جو ڪتاب: عراقي عالمَ، عبدالله جي فرمائش تي، هندو راجا لاءِ اسلامي عقيدن تي هڪ ڪتاب سنڌي نظم ۾ تصنيف ڪيو. راجا ڪتاب پڙهي نه فقط اسلام کان متاثر ٿيو، بلڪ خود مصنف جي علمي مرتبي جوبه مٿس ايترو اثر پيو جو عبدالله ڏي لکي موڪليو ته انهيءَ مصنف کي سندس دربار ۾ موڪليو وڃي. شاعر وٽس ٽي سال رهيو. 273ھ ۾ جڏهن هو عبدالله سان مليو، تڏهن هن کيس ٻڌايو ته ”راجا دل ۾ مسلمان ٿي چڪو آهي، مگر مخالفت جي خوف کان ظاهر نٿو ٿئي.“ <ref>سنڌ- سياحن جي نظر ۾--ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي(قسط- 1)؛ رسالو: مهراڻ؛ 1991جلد 1 ڇپيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو، سنڌ.</ref> ساڳئي شاعر راجا جي فرمائش تي ڪلام مجيد جو به سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيو، جنهن کي راجا روزانه بلاناغي ٻڌندو هو. هڪ دفعي سورة ياسين جي هڪ آيت جو جڏهن هن کي ترجمو ٻڌايو ويو، تڏهن هو تخت تام يڪدم هيٺ لهي آيو. ۽ دوباره ترجمو ٻڌي ٻه ٽي قدم اڳتي وڌي، زمين تي سجدي ۾ ڪري پيو، ۽ سجدي جي دوران ۾ ايترو ته رنو جو سندس ڳل به آليءَ مٽيءَ ۾ ڀرجي پيا. جڏهن گهڻيءَ دير بعد سجدي مان اٿيو، تڏهن بلند آواز ۾ بي اختيار سندس زبان مان نڪتو: ”بيشڪ اهو ئي رب معبود آهي، جيڪو ازلي ۽ ابدي آهي. <ref> (’عجائب الهند‘، بزرگ بن شهريار، ليڊن)</ref>“ ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته عربن جي دؤر ۾ سنڌ جي هندن جي زبان سنڌي هئي؛ سنڌي زبان لکڻ-پڙهڻ ۾ به ايندي هئي؛ ڪلام پاڪ جي ترجمي تي اهو پهريون ڪتاب سنڌيءَ ۾ تصنيف ٿيو؛نظم جو به اهو سنڌيءَ ۾ پهريون ڪتاب آهي؛ سنڌي زبان اڄ کان 11 سئو ورهيه اڳ به ايتري آسان ۽ علمي هئي، جو بيروني نسل جا ماڻهو به ان کي پسند ڪري ۽ ان ۾ ايترو ڪمال پيدا ڪندا هئا جو بلا تڪلف نظم ۽ نثر لکي ويندا هئا<ref>سنڌ- سياحن جي نظر ۾--ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي (قسط- 1)؛ رسالو:مهراڻ؛ 1991جلد 1 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ</ref> == پيداوار جا ذريعا == سماج جي معاشي نظام جي بهتريءَ جو دارومدار پئداواري وسيلن تي آهي ۽ ان جو مکيه ذريعو زمين يا ٻني آهي. قرآن مجيد ۾ زمين جي باري آيل آهي ته: ”ولقد مکناکم في الارض وجعلنا لکم فيها معايش“ (اعراف) سنڌي ۾ ترجمو:اسان توهان کي زمين تي حڪومت ڏني آهي ۽ توهان لاءِ زمين ۾ زندگيءَ جو سامان رکيو اٿئون. شاهه ولي الله ڪمائڻ جي بنيادي وسيلن مان پوکي راهيءَ (زراعت) کي ايتري اهميت ڏني آهي جو جنهن به ملڪ ۾ ان جا وسيلا موجود نه هوندا ۽ ان کان بي پرواهي ڪئي وئي ته ان ملڪ جي حالت ڪڏهن به سڌري نه سگهندي. ان ملڪ جي تباهي لازمي آهي ڇاڪاڻ ته ڪچي مال جي پيداوار کان سواءِ واپار هلي ئي نه سگهندو ۽ نہ وري هنر ۽ ڪاريگريون ئي ڪارائتيون ٿي سگهنديون. شاهه ولي الله چئي ٿو ته: ”پوءِ جيڪڏهن (ڪنهن به) ملڪ جي رهواسين جي گهڻائي هنر ۽ ڪاريگري ۽ شهري سياست ۾ رڌل رهندي ۽ پوک يامال جي حفاظت ۽ پالنا ڏي ٿورا ماڻهو ڌيان ڏيندا ته انهن جي دنياوي شهري زندگي خراب ٿي پوندي.“ <ref>اسلام ڪا اقتصادي نظام .مولانا حفظ الرحمان سيوهاروي ص 168</ref> == قرآن ڪريم جي نزولي ترتيب == جيستائين يورپي محققن جو تعلق آهي، انهن سڀني ۾ '''سر وليم ميور''' جو نالو سڀني کان مٿاهون نظر اچي ٿو. هي اهو پهريون ماڻهو آهي جنهن قرآن جي مختلف سورتن کي نزولي ترتيب ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. '''نوئل ذيڪي''' پڻ انهيءَ ڳالهه جو اعتراف ڪري ٿو ته ميور کي قرآني سورتن جي ترتيب جو خيال سڀ کان پهريان آيو.<ref>ن.گ 5</ref> '''مارگو ليوث''' پڻ ميور جي ”لائف آف محمد“ تي تبصرو لکيو آهي.<ref>ڏسو؛ انسائيڪلو پيڊيا برطانيڪا (Mahomet)</ref> جتيوڻيڪ هو پنهنجي لکڻي ”محمد“ ۾ هو ميور جي ”سيرت محمدﷺ“ کي پاڻ ڪريم جي باري ۾ اعتدال واري لکڻي سمجهي ٿو. ڄڻ ته ان جو خيال آهي ته ”هاڻي اهڙن ڪتابن جي ضرورت نه آهي“.<ref>ڏسو ديباچو، صفحه ۽ ”محمد“ از مارگوليث</ref> '''ميور''' پنهنجي دليلن ۾ ڪيترن ئي جائين تي ته ڪمزور حديثن کي دليل طور به استعمال ڪري ٿو. هن جي اها دعوا بنا ڪنهن سند جي آهي ته ”شروعاتي سورتون ۽ قول محفوظ نه رکيا ويا، جيئن ته انهن کي وحي محفوظ سمجھيو ويو“. هن جو خيال آهي ته شروعاتي وحيءَ جا ڪاتب حضرت ورقهؒ، حضرت عليؒ، ۽ بي بي خديجهؒ (رسول الله ﷺجي گھر واري) هئا.<ref>م. ل</ref> هن جيڪا ڪجهه سورتن کي تاريخي ترتيب ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي آهي سا انهيءَ لاءِ وڌيڪ دلچسپ آهي جو اهو پهريون يورپي عيسائي عالم آهي، جنهن قرآن پاڪ جي سورتن کي تاريخي ترتيب ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. '''ميور''' قرآن جي سورتن جا ڇھ دؤر ٻڌائي ٿو.<ref>ڏسو؛ قرآن (Spek) ايڊيشن ۽ H.D صفحو 492</ref> اهي هيٺ ڏنل آهن: * ”پهريون دؤر 18 سورتن جي مشتمل آهي، جنهن ۾ ننڍا ننڍا گيت يا نثر جا بي جوڙ ٽڪرا آهن جيڪي محمد ﷺ رسالت يا (خدائي مشن) جو خيال اچڻ کان اڳ لکيا هوندا. انهن مان ڪوبه اهڙو ٽڪرو نه آهي، جيڪو خدائي پيغام جي شڪل ۾ هجي“. * ٻيو دؤر چئن سورتون آهن. محمد ﷺ جي رسالت سورت 96 کان شروع ٿئي ٿي جنهن ۾ قراءت جو حڪم آهي ۽ حديثون انهيءَ کي پهرين وحي سڏين ٿيون. * ٽئين دؤر ۾ 19 سورتون آهن. انهن ۾ قيامت جي ڏينهن، بهشت ۽ دوزخ جو ذڪر آهي، جيڪو قريشن جي سخت مخالفت سان لاڳاپو رکي ٿو. اها دؤر رسالت جي شروع کان وٺي حبشه جي هجرت تائين وارين سورتن تي مشتمل آهي. يعني نبوت جي پهرين کان پنجين سال تائين). * چوٿين دؤر ۾ 23 سورتون آهن. اهي محمد ﷺ جي نبوت جي ڇهين کان ڏهين سال تائين وارين سورتن تي مشتمل آهي. هن دؤر ۾ يهودين جي پاڪ ڪتابن جو ذڪر شروع ٿئي ٿو. قديم قومن ۽ عرب جي ڪهاڻين جو ذڪر آهي. بت پرستيءَ کان ٿوري مدت لاءِ ٺاهه سورت 54 سان لاڳاپو رکي ٿو. * پنجين دؤر ۾ 31 سورتون آهن. اهو دؤر پاڻ ڪريم ﷺ جي نبوت جي ڏهين سال کان شروع ٿي مڪي جي هجرت تائين حاوي آهي. انهيءَ زماني جي سورتن ۾ ڪي بيان انجيل جا آهن. حج جا حڪم ٻڌايا ويا آهن. قريش جي اعتراضن جو جواب ڏنو ويو آهي ۽ اسان جي سامهون حشر ۽ جزا واري ڏينهن، جنت ۽ جهنم، توحيد جي ثبوت ۽ الله تعالى جي قدرت ۽ پالڻهاري جي جيئري جاڳندي تصوير چِٽي وئي آهي. آهستي آهستي سورتون ڊگھيون ٿينديون وڃن ٿيون ۽ ڪي ته ڪيترن ئي صفحن تائين پهچن ٿيون. هن زماني جي آخري سورتن ۾ اسان کي گھڻو ڪري مديني جون آيتون ملن ٿيون، جيڪي ڪنهن مضمون جي سلسلي ۾ وڌايون ويون آهن. مثال طور سورت 42 جي آيت 40 هڪ اهڙي آيت آهي، جنهن ۾ مڪي وارن جي خلاف هٿيار کڻڻ جي اجازت ڏني وئي آهي. * ڇهون ۽ آخري دؤر ويهن سورتن تي مشتمل آهي، جيڪي مديني ۾ ڏنيون ويون آهن <ref>و. ڊ 509</ref> يعني اهي سورتون جيڪي مديني ڏانهن هجرت جي پهرين سال کان پاڻ ڪريم ﷺ جي وفات تائين نازل ٿيون. '''ميور'''، پاڻ ڪريم ﷺ جي زندگيءَ جا جيڪي مختلف دؤر سڏيا آهن، سي مسلمان تاريخدانن جي بيانن ۾ ڪڍيا ويا آهن. پر نوئل ديڪي جو خيال صحيح آهي ته ميور، قرآن جا ڇهه دؤر مقرر ڪرڻ ۾ غلطي ڪئي آهي <ref>ن. گ 95</ref> ان کانسواءِ هن وٽ پنهنجي بيان لاءِ ڪابه سند نه آهي ته هو پهرين دؤر جي سورتن کي وحي نه سڏي. ڄڻ ته هن قرآن پاڪ جي 18 سورتن کي انهيءَ ڪري قرآن پاڪ مان خارج سڏيو، جو اهي ان جي گمان ۾ رسالت کان اڳ واريون سورتون آهن. ان کانسواءِ هو 21 سورتن جي باري ۾ اهو مڃي ٿو ته مان انهن کي ڪنهن خاص دؤر سان واڳي نٿو سگھان، ڇو جو کيس انهن جي نزول واري زماني جي پڪ نه آهي. ڊاڪٽر گستاف وائل، قرآن جي سورتن جي نزولي ترتيب ڄاڻڻ جي ڪوشش ڪئي. هن جو ڪتاب '''”تمهيد قرآن“'''، جيڪو 1878ع ۾ ٻيو ڀيرو ڇپيو، انهيءَ موضوع تي هڪ مشهور ڪتاب آهي. '''نوئل ديڪي''' ان مان گھڻي مدد ورتي آهي ۽ گھڻو ڪري هن جي ئي خيالن جي پابندي ڪئي آهي. هن جي پهرين ڪوشش اها هئي ته پاڻ ڪريم ﷺجي سيرت ۽ قرآن جي ٻوليءَ جو مطالعو ڪري.<ref>ڪ. ه 31</ref> هن جو چوڻ آهي ته رڳو ان ئي نموني سان اسان ڪنهن حد تائين قرآن پاڪ جي مختلف سورتن جي تاريخ ڄاڻي سگھون ٿا.<ref>ڪ. ه 32</ref> ”محمد ﷺ جي عربي سيرت نگارن جي مدد سان اسان قرآن جي انهيءَ حصي جي تاريخ مقرر ڪري سگھون ٿا، جن ۾ ڪي تاريخي واقعا ذڪر ڪيل آهن. جتي اها ڳالهه نه آهي، اتي جيڪا شيءِ مددگار ٿي سگھي ٿي سا وحيءَ جي صورت ۽ ان جي معنويت آهي“ <ref>ک. ه. 32</ref> انهيءَ ڪري هن پاڻ ڪريم ﷺ جي زندگيءَ کي ٽن حصن ۾ ورهائيو آهي: 1. شروع ۾ (محمد ﷺ هڪ سڌارڪ جي طور تي ظاهر ٿين ٿا. انهيءَ زماني ۾ مٿن جوش ۽ جذبي جو زور آهي. سندن ٻولي قافيي واري آهي، انهيءَ ۾ شاعريءَ واري سچي چاشني آهي. انهن سورتن ۾ سندن مقصد تبليغ جو ذڪر آهي. انهيءَ ۾ اها روحاني ڇڪتاڻ آهي، جنهن جي آخر ۾ کين پڪو ويساهه ٿي وڃي ٿو ته کين سچ پچ الله تعالىٰ مقرر ڪيو آهي ته جيئن پاڻ قوم جي باطل پرستي کي ختم ڪن ۽ بت پرستي جي جاءِ تي هڪ قدرت رکندڙ ۽ هر شيءِ تي نظر رکندڙ الله تعالى جي پوڄا کي جاري ڪن، جيڪو بد ڪردار ۽ بي ايمان کي گھڻو ڪري هن دنيا ۾ جھجھي سزا ڏئي ٿو. پر هن کان پوءِ اچڻ واري زندگي ۾ ته پڪ سان سزا ڏيندو. ان سان گڏوگڏ ايمان وارن ۽ نيڪ عمل ڪندڙن کي چڱو بدلو ڏيندو آهي ۽ ڏيندو. انهيءَ زماني سان لاڳاپيل سندن اهي جملا آهن، جيڪي پاڻ سڳورن پنهنجي مخالفن تي ڪيائون. اهي مخالف جيڪي کين ذليل ۽ ڪوڙو سمجھندا هئا. انهيءَ ۾ اهي آيتون به آهن، جيڪي الله تعالىٰ سندن صبر ۽ ثابت قدمي جي لاءِ نازل ڪيون آهن. هن زماني جي ڪيترين ئي سورتن ۾ بهشت جي دلپسند رهڻي ۽ خوشين ۽ دوزخ جي اهنجن کي مادي رنگ ۾ رڱيو آهي ۽ انهيءَ ۾ قيامت جي ڏينهن وارين سختين کي دل ڏاريندڙ لفظن ۾ بيان ويو ڪيو آهي. باقي سورتن ۾ دعائون، گيت ۽ بد دعائون وغيره آهن.<ref>ڪ ه 33، 34</ref> اسان کي اهو سمجھڻ جي ڪوشش ڪرڻي آهي ته '''”وحي جي صورت“''' مان وائل جو ڇا مطلب آهي. صورت مان ان جو مطلب مختلف سورتن جي ڊيگھه آهي. ڇو جو هن جو خيال آهي ته قرآن جي سورتن جي تدوين اهڙي طرح ڪئي وئي آهي جو ڊيگھه ۽ ننڍائيءَ جي لحاظ کان ڊگھيون سورتون پهريان ۽ ننڍيون سورتون آخر ۾ رکيون ويون آهن.<ref>ک ه 33</ref> انهيءَ ڪري ننڍڙيون سورتون شروعاتي سورتون آهن. ”معنىٰ“ سان انهيءَ جو مطلب پاڻ ڪريم ﷺ جي انهيءَ تعليم سان آهي، جيڪا انهن سورتن ۾ ڏني وئي آهي. انهيءَ تعليم جي باري ۾ هن جو خيال آهي ته اهي “هڪ اهڙي ماڻهو ڏني هئي، جيڪو پنهنجي شروعاتي دؤر ۾ جوش ۽ جذبي سان ڀريل هو ۽ هن کي پڪ نه هئي ته هو الله جو پيغمبر آهي، پر هو پنهنجو پاڻ کي رڳو هڪ سڌارڪ سمجھندو هو“. ان کانسواءِ شروعاتي دؤر وارين سورتن جي باري ۾ جيڪي روايتون آهن، سي ايتريون ته ٽڪراءَ ۾ آهن جو اسان کي انهن سورتن جي اندر ئي ڪنهن اهڙي شيءِ کي ڳولي لهڻو آهي، جنهن مان خبر پئجي سگھي ته اها سورت ڪهڙي زماني سان واسطو رکي ٿي. اسان ڪنهن سورت کي رڳو ڊگھي نه هئڻ جي ڪري يا انهيءَ ۾ جوش ۽ جذبي نه هئڻ يا شاعريءَ وارو قافيو نه هئڻ جي ڪري شروعاتي دؤر ۾ بنا ڪنهن مناسب سبب جي نٿا رکي سگھون. 2. وائل جو چوڻ آهي ته ”ٻئي دؤر ۾ محمد (ﷺ) هڪ نئين مذهب جي باني جي حيثيت سان ظاهر ٿيا آهن. سنجيدا مٿانهين تخيل پرستيءَ جي بدران غور ۽ فڪر ظاهر ٿيڻ لڳي ٿو. شاعري جي جاءِ تي خطابت جو زور معلوم ٿئي ٿو. سندن ٻولي سنجيدا ۽ منطقي ٿي وڃي ٿي ۽ اڳ وانگر دلي جوش ۽ جذبو باقي نٿو رهي“. ”سورتون ڪجھه ڊگھيون ٿي وڃن ٿيون ۽ انفرادي طور ايماني جزن جي تشريح ڪن ٿيون. يا آڳاٽن ماڻهن ۽ نبين جي قصن کي اهڙي ته اثرائتي انداز ۾ بيان ڪن ٿيون جو مؤمنن جي ايمان ۾ سگھه ۽ مخالفن جي دلين ۾ ڊپ پيدا ٿي وڃي ٿو. حقيقت ۾ محمد (ﷺ) پنهنجو پاڻ کي آڳاٽن نبين وانگر سمجھن ٿا ۽ پنهنجي وات مبارڪ مان اهي ڳالهيون ڪن ٿا جن جي ڳالهه جو رخ مڪي وارن ڏانهن هوندو آهي. اهي ٻڌائن ٿا ته انهن نبين کي ان دؤر جي ماڻهن غلط سمجھيو هو، ايتري تائين جو حق جي سوڀ ٿي ۽ گنهگار شرمندا ڪيا ويا ۽ تباهه ڪيا ويا. انهيءَ دؤر سان اهي سورتون به لاڳاپو رکن ٿيون جن ۾ انهن ڪفر گاڏڙ مطالبن جي خلاف دليل آهن، جيڪي نبوت جي ثبوت جي لاءِ معجزي گھرڻ جي صورت ۾ ڪيا ويندا هئا. پر پاڻ سدائين وحيءَ جي سچائي جي لاءِ ان جي معنوي سچائي ۽ صوري ڪمال ڏانهن اشارو ڪري ٻڌائن ٿا ته اهو ئي پڪو ٺڪو نشان (معجزو) ان جي خدائي مآخذ (وحي) هجڻ جو آهي. انهيءَ زماني سان لاڳاپيل ڪيترائي خواب آهن جن ۾ پاڻ ﷺ جن سان جِنن عقيدت جو اظهار ڪيو. انهيءَ ۾ بيت المقدس تائين اڌ رات جو سفر (معراج) به آهي. اهي آسماني سفر سندن دؤر جي ماڻهن جي نظرن ۾ خواب هو. انهيءَ دؤر ۾ ڪجھه اخلاقي حڪم عيسائين جي '''تثليث''' ۽ حضرت عيسا جي سوريءَ (صليب) تي چاڙهڻ کي رد ڪيو آهي. انهن سڀني کانسواءِ ڪيتريون ئي شيون جي الله، وحي، قيامت ۽ حشر جي باري ۾ آهن، اڳ ۾ ئي پڙهي ٻڌايون ويون آهن، سي هر هر ورجايون ويون آهن“.<ref>ڪ. ه 24</ref> وائل جي چوڻ موجب، هن زماني جي خاص ڳالهه اها آهي ته پاڻ ڪريمﷺ هڪ نئون مذهب پيش ڪن ٿا ۽ پنهنجو پاڻ کي ٻين نبين وانگر سمجھن ٿا. جيستائين ”نئين مذهب“ جو تعلق آهي، اسان انهيءَ جي دعوى ڪري سگھون ٿا ته اهو قرآن پاڪ ۾ موجود نه آهي. حقيقت ۾ پاڻ سمورن مذهبن جي بنياد '''توحيد''' کي عقليت جي اصولن موجب مڃيو آهي، جنهن جو اسان اڳتي هلي تجزيو ڪنداسين. هن دؤر ۾ ڪنهن حد تائين ڊگھين سورتن کي بنا ڪنهن سبب جي '''وائل''' جاءِ ڏني آهي. يعني هن کي انهن سورتن ۾ جوش ۽ جذبو نظر نٿو اچي. جيتوڻيڪ اهو ظاهر آهي ته پهرين ئي سورت <ref>سورت 96</ref> ۽ ان کان پوءِ واريون سورتون به ايتري ئي سنجيده ٻولي ۽ فصاحت سان بيان ڪيون ويون آهن جهڙيون ٻيون سورتون آهن. هُن هِن دؤر ۾ جن سورتن کي رکيو آهي، تن جو صحيح تجزيو ڪيو آهي. پر سمجھه ۾ ايئن ٿو اچي ته هن اصل عربي قرآن جي بدران ان جي ترجمن مان ڪم ورتو آهي. ڇو جو قرآن پاڪ ۾ پاڻ ڪريم ﷺ جن جي آسماني سفر جو ڪٿي به ذڪر نه آهي. ۽ پاڻ ڪريم ﷺجي دؤر وارن ماڻهن نه، پر قرآن پاڪ ئي اسرىٰ واري واقعي کي خواب سڏيو آهي. 3. ٽئين دؤر جي باري ۾ وائل جو خيال آهي ته ”هن جي ٻولي بلڪل رواجي هئي. اها نه رڳو ان وقت ڪؤڙي سمجھه ۾ ايندي آهي جڏهن پاڻ قانون ۽ حڪم جاري ڪندا آهن ۽ غزون جو حال بيان ڪندا آهن، پر ان وقت به ڦڪي ٿي ويندي آهي جڏهن پاڻ خدائي صفتن، ڪائنات جي سونهن، قيامت واري ڏينهن جي سختين ۽ بهشت جي شان ۽ رونقن کي ظاهر ڪن ٿا“.<ref>ک . ه. 32</ref> وائل جو اهو ڪو ڪمال نه آهي ته هن کي خبر پئجي وئي ته هن دؤر جون سورتون ۽ آيتون ڊگھيون آهن. جيڪڏهن ڪو ماڻهو '''مدني دؤر جي سورتن''' جو ترجمو پڙهندو ته اهو سولائي سان انهن شين کي ڏسي سگھي ٿو. وائل جون انهيءَ دؤر جي باري ۾ اميدون بلڪل ئي غير ضروري آهن. ڇو جو هو گھري ٿو ته مڪي سورتن وانگر هن دؤر جو بياني اندازبه ”شاعراڻو“ هو. هن کي اهو ڄاڻڻ گھربو هو ته بياني انداز جي تبديلي رڳو اتفاقي يا غير ضروري نه هئي. حقيقت اها آهي ته جاهليت جي شاعري بيٺل يا غير تخليقي بڻجي وئي هئي ۽ هن پنهنجي زندگي ۽ شڪل صورت مٽائي ڇڏي هئي. اها رڳو تڪبندي وڃي رهي هئي. اهڙيءَ طرح قرآن ڪريم انهيءَ شاعريءَ کي گمراهي سڏيو ۽ هن هڪ نئون بياني انداز ايجاد ڪيو. پاڻ ڪريم ﷺجن عرب وارن جي اڳيان جيڪي نثر جا قسم پيش ڪيا سي عرب جي ادبي تاريخ ۾ هڪ تخليقي دماغ جي سمورن ڳڻن کي پيش ڪن ٿا. ظاهر آهي ته بحث هيٺ آيل مسئلي جي نوعيت جي لحاظ کان بياني انداز پڻ بدلبو رهندو آهي. انهيءَ ڪري جيڪڏهن قانونن کي نظم يا شاعراڻي نثر ۾ بيان ڪيو وڃي ته اها بلڪل غير فطري شيءِ هوندي. قرآن ڪريم جو هڪ مقصد اهو به هو ته سادي نثر جا نمونا ايجاد ڪري ۽ شاعري ۽ شاعرن کي تمام ئي پوئتي ڇڏي وڃي. هڪ قانونساز مان اها اميد ڪرڻ ته هو قانونن کي شاعريءَ ۾ ادا ڪري، هڪ عجيب قسم جو خيال آهي. وائل کي ڪيتريون ئي تاريخي شيون ڊگھين سورتن ۾ مليون جن ۾ بيان ڪيل خيال سان هن انهن کي مدني دؤر ۾ جاءِ ڏني. پر اهو ياد رکڻ گھرجي ته انهن سورتن ۾ ڪيترائي اهڙا رڪوع آهن جيڪي مختلف وقتن ۾ نازل ٿيا آهن ۽ انهن کي مختلف سورتن ۾ مضمونن جي اعتبار کان پوءِ گڏ ڪيو ويو آهي. انهن جي ترتيب تنزيلي نه آهي. تنهن ڪري اسان کي ڪن مدني سورتن کي ڪيترن ئي حصن ۾ ورهائڻو پوندو ته جيئن انهن کي صحيح طور تي تاريخ وار ترتيب ڏئي سگھجي. اهڙو اتفاق تمام ئي گھٽ ٿيو آهي جو هڪ پوري سورت (مدني دؤر ۾) ٻي سورت کان پوءِ تاريخي حيثيت سان گڏ نازل ڪئي وئي هجي.<ref>محمد اجمل خان (ڪلڪته ڊسمبر 1940ع) انقلابِ مڪه، ليکڪ: ڊاڪٽر الطاف جاويد / احمد الدين شر، سنڌيڪا اڪيڊمي</ref> <gallery widths="200px" heights="200px"> فائل:Ilkhanid Quran.jpg| قرآن جو عربي جي وچ ۾ فارسي ترجمو [[ایل خاني]] دور ۾۔ فائل:Alcoran de Mahomet 1647.jpg|يورپي ٻوليءَ ۾ قرآن جو پهريون ترجمو: ''[[L'Alcoran de Mahomet]]'', [[André du Ryer]], 1647۔ فائل:Koran by Megerlein 1772.jpg| جرمني ٻوليءَ ۾ پهرين قرآن جي ترجمي جو سرورق (1772)۔ فائل:Chinese quran.jpg|[[سورۃ یٰس]] آیت 33 ۽ 34 چيني ٻوليءَ ۾ ترجمو </gallery> == تلاوت == قرآن جي لفظن کي اُن جي اکرن کي زبان سان صحيح اُچار سان ادا ڪرڻ جي علم کي تجويد چوندا آهن. ==مزيد پڙهڻ جو مواد== * [https://quran-archive.org/ Quran Archive]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://al-quran.info Al-Quran (قرآن)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.islamicbook.ws/quranpdf/quran2.html قرآن سنڌي ترجمي سان] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links}} === Reference material === * [https://www.bl.uk/sacred-texts/themes/islam The British Library: Discovering Sacred Texts – Islam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220317225853/https://www.bl.uk/sacred-texts/themes/islam |date=17 March 2022 }} === Manuscripts === * [http://cudl.lib.cam.ac.uk/collections/islamic Several digitised Qurans in the Cambridge University Digital Library] * [http://openn.library.upenn.edu/Data/0031/html/2017_232_1.html 2017-232-1 al-Qurʼān. / القرآن at OPenn] * [https://corpuscoranicum.de/en/verse-navigator/sura/1/verse/1/manuscripts Digitised Manuscripts Sorted by Verses at Corpus Coranicum] === Quran browsers and translation === * [http://quranmajeedpdf.com/ Quran Pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230723090712/https://www.quranmajeedpdf.com/ |date=2023-07-23 }} * [http://al-quran.info/ Al-Quran.info] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=29 January 2009 }} * [https://web.archive.org/web/20210113112342/https://quran-archive.org/ Quran Archive – Texts and Studies on the Quran] * [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3atext%3a2002.02.0006 Quran text and translation] at [[Tufts University]] * [http://tanzil.net/ Tanzil&nbsp;– Online Quran Navigator] * [http://quran.com/ Quran.com] * [https://previous.quran.com/1 Previous.quran.com] – By clicking Settings and selecting The Bridges’ translation by Fadel Soliman, words that have significant variants among the ten canonical [[qira'at]] are highlighted in red, together with a footnote listing the readers or transmitters and an English translation for each of the variant readings * [http://www.yabiladi.com/coran/ Multilingual Quran (Arabic, English, French, German, Dutch, Spanish, Italian)] * [https://www.uni-frankfurt.de/44967176/Koran-Transliteration.pdf Latin script transliterated Qur'an. Hans Zirker. University of Frankfurt.] {{Characters and names in the Quran}} {{Islam topics|state=collapsed}} {{Religious books}} {{Authority control}} [[Category:Quran]] [[Category:7th-century books]] [[Category:Islamic theology]] [[Category:Islamic texts]] [[Category:Medieval literature]] [[Category:Religious texts]] [[Category:Islamic terminology]] [[Category:Literature about literature]] [[Category:Miracles attributed to Muhammad]] [[Category:7th-century Arabic-language books]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:قرآن]] [[زمرو:مذهب]] [[زمرو:اسلامي متن]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] quodfhajf6yrszbutrngjinicdlhxq9 0 4715 412036 411805 2026-09-14T02:29:54Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412036 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ، پاڪستان جو شهر ۽ جيڪب آباد ضلعي جو صدر مقام}} {{About|سنڌ جي شهر|ضلعي|جيڪب آباد ضلعو}} {{Infobox settlement | name = جيڪب آباد | native_name = جيڪب آباد | native_name_lang = sd | other_name = خانڳڙھ | settlement_type = [[سنڌ جا شهر|شهر]] ۽ ميونسپل ڪاميٽي | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Jacobabad Junction railway station.jpg | photo2a = Mausoleum of John Jacob.jpg | photo2b = Jacobabad 2 2006.jpg | size = 320 | color = white }} | image_caption = مٿان: [[جيڪب آباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]؛ هيٺ ساڄي: [[جان جيڪب]] جو مقبرو؛ هيٺ کاٻي: جيڪب آباد جو هڪ منظر | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_relief = yes | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|28|16|53|N|68|26|11|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} <!-- انتظامي ورهاست --> | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[جيڪب آباد تعلقو]] <!-- قيام --> | established_title = نئين شهر جي قيام | established_date = 1847ع | founder = [[جان جيڪب]] <!-- حڪومت --> | government_type = ميونسپل ڪاميٽي | leader_title = چيئرمين | leader_name = <!-- آبادي --> | total_type = شهر | population_total = 219315 | population_as_of = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_footnotes = <ref name="PBS2023Urban">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> | population_density_km2 = auto <!-- ٻيون ڄاڻ --> | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = | area_code_type = ڊائلنگ ڪوڊ | area_code = }} '''جيڪب آباد''' ({{lang-en|Jacobabad}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ واقع هڪ اهم شهر، [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جو صدر مقام ۽ [[جيڪب آباد تعلقو|جيڪب آباد تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي. شهر سنڌ جي اترئين حصي ۾ [[بلوچستان]] جي سرحد جي ويجهو واقع آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب جيڪب آباد ميونسپل ڪاميٽي جي آبادي '''219,315''' هئي، جڏهن تہ 2017ع ۾ ساڳئي شهري آبادي 191,098 هئي؛ ٻنهي آدمشمارين جي وچ ۾ سراسري سالياني واڌ جي شرح 2.33 سيڪڙو رهي.<ref name="PBS2023Urban"/> شهر موجوده نالي سان 1847ع ۾ برطانوي عملدار ۽ فوجي آفيسر [[جان جيڪب]] جي دور ۾ ترقي ڪئي. ان کان اڳ هتي '''خانڳڙھ''' نالي آبادي موجود هئي. 1911ع جي ''انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا'' ۾ پڻ ڄاڻايل آهي تہ شهر خانڳڙھ جي ڳوٺ واري ماڳ تي 1847ع ۾ جان جيڪب قائم ڪيو.<ref name="EB1911">{{cite encyclopedia |title=Jacobabad |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=11th |year=1911 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Jacobabad |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> [[File:JohnJacobAtTauntonShireHall.jpg|thumb|left|[[ٽائونٽن]] جي شاير هال ۾ رکيل [[جان جيڪب]] جو سنگ مرمر جو مجسمو.]] == نالو == شهر جو هاڻوڪو نالو [[جان جيڪب]] جي نالي تي رکيل آهي، جيڪو [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوج ۾ آفيسر ۽ سنڌ جي اتر-اولهه سرحدي علائقي جو سياسي ۽ فوجي منتظم هو. جان جيڪب 1847ع ۾ خانڳڙھ کي پنهنجو مرڪز بڻايو ۽ هتي نئين شهري آبادڪاري، فوجي ڇانوڻي، روڊ، واهه ۽ انتظامي عمارتون قائم ڪرايون.<ref name="DawnJacob">{{cite news |title=Remembering General John Jacob – an able administrator and a master planner |url=https://www.dawn.com/news/720466 |work=[[ڊان]] |date=22 May 2012 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> مقامي سنڌي تاريخي مواد ۾ '''خانڳڙھ''' کي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن جي دور]] سان لاڳاپيل پراڻي وسندي طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي. تاريخدان [[ايم ايڇ پنهور]] 1701ع کان 1758ع جي وچ واري دور ۾ سنڌ ۾ وڌندڙ زرعي آباديءَ سان گڏ خانڳڙھ سميت ڪيترن نون شهرن جي اُسرڻ جو ذڪر ڪري ٿو.<ref>{{cite journal |last=پنهور |first=ايم. ايڇ. |title=سنڌ جي تاريخ ۽ آباديءَ بابت اڀياس |journal=مھراڻ |issue=1 |year=1996 |page=35 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |location=ڄامشورو}}</ref> == تاريخ == === خانڳڙھ ۽ برطانوي دور جي شروعات === [[سنڌ تي برطانوي فتح|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ موجوده جيڪب آباد وارو علائقو برطانوي حڪومت لاءِ فوجي ۽ سرحدي لحاظ کان اهم بڻجي ويو، ڇاڪاڻ تہ هي علائقو سنڌ، بلوچستان ۽ اتر اولهه طرف ويندڙ رستن جي سنگم تي هو. 1847ع ۾ جان جيڪب کي اتر سنڌ جي سرحدي علائقي جي سياسي ذميواري ڏني وئي ۽ هن خانڳڙھ کي پنهنجو مرڪز بڻايو.<ref name="EB1911"/><ref name="DawnJacob"/> ان کان پوءِ هن نئين شهر جي رٿابندي، روڊن، پاڻيءَ جي بندوبست ۽ فوجي انتظام تي ڪم ڪيو. 1876ع جي ''A Gazetteer of the Province of Sindh'' ۾ به جيڪب آباد ۽ ان وقت جي '''اپر سنڌ فرنٽيئر''' جي انتظامي ۽ فوجي اهميت تفصيل سان بيان ٿيل آهي.<ref name="Hughes">{{cite book |last=Hughes |first=A. W. |title=A Gazetteer of the Province of Sindh |publisher=G. Bell and Sons |year=1876 |url=https://books.google.com/books?id=QZ8IAAAAQAAJ |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> === اپر سنڌ فرنٽيئر === برطانوي دور ۾ جيڪب آباد '''اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعي''' جو صدر مقام هو. 1911ع جي برٽانيڪا موجب ان ضلعي ۾ بيگاري ۽ ڊيزرٽ ڪئنال اهم آبپاشي وسيلا هئا، جڏهن تہ [[روهڙي–چمن ريلوي لائين]] وسيلي علائقو سنڌ، بلوچستان ۽ اڳتي افغانستان ڏانهن ڳنڍيل هو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Upper Sind Frontier |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=11th |year=1911 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Upper_Sind_Frontier |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> [[File:Mausoleum of John Jacob.jpg|thumb|[[جيڪب آباد]] ۾ [[جان جيڪب]] جو مقبرو.]] جان جيڪب 1858ع ۾ جيڪب آباد ۾ وفات ڪئي ۽ کيس شهر ۾ ئي دفنايو ويو. سندس قبر ۽ مقبرو هاڻي سنڌ جي تاريخي ورثي جي ماڳن مان شمار ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Mausoleum of John Jacob |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mausoleum_of_John_Jacob.jpg |website=[[وڪيميڊيا ڪامنز]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> === شهر جي تاريخي رٿابندي === جان جيڪب جي دور ۾ شهر کي فوجي ڇانوڻي ۽ انتظامي مرڪز طور منظم ڪيو ويو. تاريخي ماخذن موجب شهر ۾ پيئڻ جي پاڻيءَ، رستن ۽ زرعي آبپاشي لاءِ نوان منصوبا شروع ڪيا ويا.<ref name="DawnJacob"/> [[برطانوي لائبريري]] جي رڪارڊ ۾ 1896ع جي جيڪب آباد تعلقي جي آبپاشي ۽ زميني بندوبست بابت هڪ سرڪاري رپورٽ پڻ محفوظ آهي، جيڪا ان دور جي زرعي ۽ آبپاشي انتظام جو اهم تاريخي ماخذ آهي.<ref>{{cite web |title=Upper Sind Frontier: Report on the revision of the irrigation settlement of Jacobabad Taluka |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/040-000150678 |publisher=[[برطانوي لائبريري]] |year=1896 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == تاريخي ورثو == === وڪٽوريا ٽاور === '''وڪٽوريا ٽاور''' جيڪب آباد جي مشهور تاريخي عمارتن مان هڪ آهي. سنڌ جي Endowment Fund Trust جي ورثي واري رڪارڊ موجب هي لڳ ڀڳ 60 فوٽ اوچو ٽاور 1887ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] جي جوبلي تقريبن جي ياد ۾ تعمير ٿيو هو.<ref name="VictoriaTower">{{cite web |title=Victoria Tower, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/victoria-tower.php |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> ڊان ۾ شايع ٿيل تاريخي ورثي جي مضمون موجب هن يادگار لاءِ خرچ مقامي زميندارن، هندو پنچائت، جيڪب آباد ميونسپالٽي ۽ ضلعي فنڊ بورڊ گڏجي ڏنو هو.<ref name="UpperSindh">{{cite news |title=The treasures of Upper Sindh |url=https://www.dawn.com/news/719817 |work=[[ڊان]] |date=20 May 2012 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> === جان جيڪب جي رهائش ۽ ٻين عمارتن === شهر ۾ جان جيڪب سان لاڳاپيل پراڻي رهائش، سندس مقبرو، فوجي دور جون عمارتون ۽ نوآبادياتي دور جون ٻيون اڏاوتون موجود رهيون آهن. ڊان جي تاريخي جائزي موجب جان جيڪب جي پراڻي رهائش بعد ۾ ضلعي انتظاميا جي رهائش طور استعمال ٿيندي رهي.<ref name="DawnHeatWater">{{cite news |title=Sizzling heat and water-logging of Jacobabad |url=https://www.dawn.com/news/1608621 |work=[[ڊان]] |date=22 February 2021 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == جاگرافي == جيڪب آباد سنڌ جي اترئين ميداني حصي ۾، [[بلوچستان]] جي سرحد جي ويجهو واقع آهي. شهر جا هم آهنگ لڳ ڀڳ 28°16′ اتر ۽ 68°26′ اوڀر آهن. شهر جي ڀرپاسي جو علائقو سنڌوءَ جي ساڄي ڪپ واري آبپاشي ميدان جو حصو آهي. شهر ۽ ضلعي جي جاگرافي تي ٻن انتهائن جو گهرو اثر آهي: هڪ طرف انتهائي گرم ۽ سڪل اونهاري، جڏهن تہ ٻئي طرف مون سون دوران برسات ۽ هيٺاهين زمينن ۾ پاڻي بيهڻ يا ٻوڏ جو خطرو. == آبپاشي ۽ زراعت == جيڪب آباد واري علائقي جي زرعي ترقي ۾ آبپاشيءَ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. سنڌ آبپاشي کاتي موجب موجوده [[گڊو بئراج]] نظام مان نڪرندڙ '''بيگاري سنڌ فيڊر''' علائقي جو اهم آبپاشي نظام آهي. ان نظام ۾ مکيه واهن، شاخن ۽ ڊسٽريبيوٽرين جو وسيع نيٽ ورڪ شامل آهي.<ref name="Guddu">{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=[[سنڌ آبپاشي کاتو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> [[File:Jacobabad 1 2006.jpg|thumb|left|جيڪب آباد ڀرسان زرعي ۽ ڳوٺاڻو منظر.]] ضلعي جي زرعي علائقن ۾ خاص طور [[چانور]]، [[ڪڻڪ]]، چارن ۽ ٻين موسمي فصلن جي پوک ٿئي ٿي. پاڻي جي گهڻي استعمال، سارين جي پوک ۽ نيڪال جي مسئلن سبب ڪيترن علائقن ۾ زميني پاڻيءَ جي سطح وڌڻ ۽ سم ۽ ڪلر جا مسئلا به رپورٽ ٿيندا رهيا آهن.<ref name="DawnHeatWater"/> == موسم == جيڪب آباد جو موسم انتهائي گرم ۽ سڪل آهي، جنهن کي [[ڪوپن موسمي درجابندي]] موجب گرم ريگستاني موسم ''BWh'' ۾ رکيو وڃي ٿو. شهر ڏکڻ ايشيا جي انتهائي گرم شهرن مان مشهور آهي. NOAA/NCEI جي 1991ع–2020ع موسمي نارملز ۾ جيڪب آباد اسٽيشن '''41715''' شامل آهي.<ref name="NOAA">{{cite web |title=Pakistan, 1991–2020 Climatological Normals |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/4.4/data/0-data/documents/Explanatory_Information_Region2.pdf |publisher=[[نيشنل اوشينڪ اينڊ ائٽماسفيرڪ ايڊمنسٽريشن]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> عام طور مئي ۽ جون سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن. 2022ع جي ڏکڻ ايشيائي گرميءَ جي لهر دوران جيڪب آباد ۾ 51 °C گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.<ref name="GuardianHeat">{{cite news |last=Tunio |first=Rahmat |title=‘It seems this heat will take our lives’: Pakistan city fearful after hitting 51C |url=https://www.theguardian.com/environment/2022/may/25/it-seems-this-heat-will-take-our-lives-pakistan-city-fearful-jacobabad-after-hitting-51c |work=[[دي گارڊين]] |date=25 May 2022 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> شهر ۾ گرميءَ جو اثر وڌيڪ شديد محسوس ٿيڻ جا سبب بلند گرمي، ڪڏهن ڪڏهن نمي، وڻن جي کوٽ، بجليءَ جي بندش ۽ صاف پاڻي تائين محدود رسائي آهن.<ref name="GuardianHeat"/> {| class="wikitable" style="width:80%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#b22222;color:white;" | '''جيڪب آباد جي موسم جون اهم خاصيتون''' |- ! style="background:#ffe4e1;" | خاصيت ! style="background:#ffe4e1;" | ڄاڻ |- | موسم جو قسم | گرم ريگستاني ''BWh'' |- style="background:#fff8f0;" | گرم ترين عرصو | مئي–جون |- | 2022ع جي نمايان گرمي | 51 °C<ref name="GuardianHeat"/> |- style="background:#fff8f0;" | برسات جو مکيه عرصو | جولاءِ–سيپٽمبر |- | معياري موسمي دور | 1991ع–2020ع<ref name="NOAA"/> |} == 2022ع جون ٻوڏون == 2022ع ۾ سنڌ جي وڏي برساتي ۽ ٻوڏ واري آفت دوران جيڪب آباد به شديد متاثر ٿيو. گرميءَ جي لهر کان ڪجهه مهينن اندر شهر ۽ ڀرپاسي ۾ وڏي برسات ۽ پاڻي بيهڻ سبب صحت، رهائش ۽ آمدرفت جا مسئلا پيدا ٿيا.<ref>{{cite news |title=Jacobabad: World’s hottest city in Pakistan now under water |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/8/31/furnace-to-flood-worlds-hottest-city-in-pakistan-under-water |work=[[الجزيره]] |date=31 August 2022 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> [[يونيسيف]] نومبر 2022ع ۾ جيڪب آباد جي ٻوڏ متاثر علائقن ۾ آلوده پاڻي، مليريا، چمڙيءَ جي بيمارين ۽ ٻارن جي صحت بابت شديد خدشن جو ذڪر ڪيو.<ref>{{cite web |title=Over 27 million children at risk as devastating floods set records across the world |url=https://www.unicef.org/press-releases/over-27-million-children-risk-devastating-floods-set-records-across-world |publisher=[[يونيسيف]] |date=8 November 2022 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == آبادي == === آباديءَ ۾ واڌ === پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي آدمشماري رڪارڊن موجب جيڪب آباد جي آبادي گذريل ڏهاڪن دوران نمايان طور وڌي آهي. {| class="wikitable" style="width:70%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#2f6f9f;color:white;" | '''جيڪب آباد شهر جي آبادي''' |- ! style="background:#d9edf7;" | آدمشماري ! style="background:#d9edf7;" | آبادي |- | 1951ع | 22,827 |- style="background:#f4f9fc;" | 1961ع | 35,278 |- | 1972ع | 57,596 |- style="background:#f4f9fc;" | 1981ع | 79,365 |- | 1998ع | 138,780 |- style="background:#f4f9fc;" | 2017ع | 191,098 |- ! style="background:#d9ead3;" | 2023ع ! style="background:#d9ead3;" | '''219,315''' |} <ref name="PBS2023Urban"/> 2023ع ۾ شهر ۾ 111,228 مرد، 108,040 عورتون ۽ 47 ٽرانسجينڊر ماڻهو درج ڪيا ويا. سراسري گهريلو سائيز 6.50 ماڻهو هئي.<ref name="PBS2023Urban"/> === ٻوليون === 2023ع جي آدمشماري ۾ جيڪب آباد تعلقي جي شهري آبادي شهر جي ميونسپل آباديءَ سان برابر 219,315 درج ٿي، تنهنڪري اها ٻوليءَ جي شهري انگن لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿي. [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] سڀ کان وڏي مادري ٻولي هئي، جنهن جا 197,693 ڳالهائيندڙ، يعني لڳ ڀڳ '''90.14٪''' هئا. ان کان پوءِ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[اردو]] ۽ [[براهوي ٻولي|براهوي]] اهم ٻوليون هيون.<ref name="PBS2023Language">{{cite web |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:75%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#6a5acd;color:white;" | '''جيڪب آباد شهر جون مادري ٻوليون، 2023ع''' |- ! style="background:#e6e6fa;" | ٻولي ! style="background:#e6e6fa;" | ڳالهائيندڙ ! style="background:#e6e6fa;" | سيڪڙو |- | [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | 197,693 | 90.14٪ |- style="background:#faf8ff;" | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | 11,175 | 5.09٪ |- | [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | 4,246 | 1.94٪ |- style="background:#faf8ff;" | [[اردو]] | 2,781 | 1.27٪ |- | [[براهوي ٻولي|براهوي]] | 2,187 | 1.00٪ |- | ٻيون | 1,233 | 0.56٪ |} <ref name="PBS2023Language"/> === مذهب === 2023ع ۾ جيڪب آباد جي شهري آباديءَ مان 203,933 ماڻهو مسلمان هئا، جيڪي لڳ ڀڳ 92.99 سيڪڙو آبادي هئا. 13,700 ماڻهو هندو جاتي، 1,008 عيسائي، 229 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 198 سک، 7 احمدي ۽ 240 ٻين مذهبن سان لاڳاپيل درج ٿيا.<ref name="PBS2023Religion">{{cite web |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:78%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#3f7f5f;color:white;" | '''جيڪب آباد شهر ۾ مذهبي آبادي، 2023ع''' |- ! style="background:#d8eadf;" | مذهب ! style="background:#d8eadf;" | آبادي ! style="background:#d8eadf;" | لڳ ڀڳ سيڪڙو |- | [[اسلام]] | 203,933 | 92.99٪ |- style="background:#f4faf6;" | [[سنڌ ۾ هندو ڌرم|هندو جاتي]] | 13,700 | 6.25٪ |- | [[عيسائيت]] | 1,008 | 0.46٪ |- style="background:#f4faf6;" | شيڊيولڊ ڪاسٽ | 229 | 0.10٪ |- | [[سک ڌرم]] | 198 | 0.09٪ |- | ٻيا | 247 | 0.11٪ |} <ref name="PBS2023Religion"/> == آمدرفت == === ريلوي === [[File:Jacobabad Junction railway station.jpg|thumb|[[جيڪب آباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]].]] '''[[جيڪب آباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]''' شهر جو اهم ريلوي مرڪز آهي. اسٽيشن [[روهڙي–چمن ريلوي لائين]] تي واقع آهي ۽ تاريخي طور [[سکر]] ۽ [[روهڙي]] کان [[سبي]]، [[ڪوئيٽا]] ۽ چمن ڏانهن ويندڙ ريلوي رستي جو اهم جنڪشن رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Jacobabad Junction railway station |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jacobabad_Junction_railway_station |website=[[وڪيميڊيا ڪامنز]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> برطانوي دور ۾ به جيڪب آباد کي North-Western Railway جي ڪوئيٽا شاخ تي اهم اسٽيشن طور بيان ڪيو ويو هو.<ref name="EB1911"/> === روڊ === جيڪب آباد سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ واري اهم زميني گذرگاهه تي واقع هجڻ ڪري شڪارپور، سکر، لاڙڪاڻو، ٺل، ڳڙهي خيرو، ڊيرا الله يار، سبي ۽ ڪوئيٽا سان روڊن ذريعي ڳنڍيل آهي. == هوائي اڏو ۽ شاهباز ايئر بيس == جيڪب آباد ۾ '''شاهباز ايئر بيس''' ۽ ان سان لاڳاپيل هوائي اڏي جون سهولتون موجود آهن. هوائي اڏي جي فوجي استعمال سبب شهر کي پاڪستان جي هوائي دفاعي ڍانچي ۾ پڻ اهميت حاصل آهي. افغانستان واري جنگ دوران شاهباز بيس جي استعمال بابت بين الاقوامي ميڊيا ۾ پڻ رپورٽون شايع ٿيون، پر اهڙيون تاريخي رپورٽون هاڻوڪي عملي حيثيت جو ثبوت ناهن؛ تنهنڪري موجوده استعمال بابت صرف سرڪاري معلومات کي ترجيح ڏيڻ گهرجي. == معيشت == جيڪب آباد شهر ڀرپاسي جي زرعي علائقن لاءِ مارڪيٽ ۽ واپاري مرڪز آهي. چانور، ڪڻڪ، اناج، مال مويشي ۽ زرعي سامان جي خريد ۽ وڪري سان لاڳاپيل ڪاروبار مقامي معيشت جو اهم حصو آهي. زرعي معيشت جو وڏو دارومدار [[گڊو بئراج]] جي آبپاشي نظام ۽ بيگاري سنڌ فيڊر تي آهي.<ref name="Guddu"/> == صحت == جيڪب آباد ضلعي ۾ [[جيڪب آباد انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]]، سول اسپتال ۽ ٻين سرڪاري ۽ خانگي طبي ادارن ذريعي صحت جون خدمتون ڏنيون وڃن ٿيون. ضلعي جي Priority Health Services واري سرڪاري پيڪيج موجب جيڪب آباد ۾ سول اسپتال، تعلقا اسپتالن، رورل هيلٿ سينٽرن، بنيادي صحت مرڪزن ۽ ٻين صحت سهولتن جو نيٽ ورڪ موجود آهي.<ref>{{cite web |title=Comprehensive District Package for Priority Health Services: Jacobabad |url=https://lmis.gov.pk/docs/sindh/district_packages/jacobabad.pdf |publisher=Government of Pakistan |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == ماحولياتي مسئلا == جيڪب آباد کي انتهائي گرمي، صاف پاڻيءَ جي کوٽ، پاڻي بيهڻ، سم ۽ ڪلر ۽ ٻوڏ جهڙن ماحولياتي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. 2021ع ۾ ڊان جي رپورٽ ۾ گرمي سان گڏ پاڻي بيهڻ ۽ زرعي زمين جي لوڻياٺ جا مسئلا بيان ڪيا ويا.<ref name="DawnHeatWater"/> 2022ع جي گرميءَ ۽ ساڳئي سال جي ٻوڏ شهر جي آبهوا سان لاڳاپيل خطري کي وڌيڪ نمايان ڪيو.<ref name="GuardianHeat"/> == ثقافت == سنڌي ٻوليءَ ۾ جيڪب آباد بابت مشهور چوڻي آهي: {{quote|'''جيڪب آباد، دل آباد.'''}} هي چوڻي شهر سان لاڳاپيل مقامي ثقافتي ۽ جذباتي نسبت جي عڪاسي ڪري ٿي.<ref>{{cite book |last=سهتو |first=عبدالوهاب |title=ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |language=sd |access-date=2016-11-22 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912111700/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |url-status=dead }}</ref> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Jacobabad Junction railway station.jpg|جيڪب آباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن File:Mausoleum of John Jacob.jpg|جان جيڪب جو مقبرو File:Jacobabad 1 2006.jpg|جيڪب آباد ڀرسان منظر File:Jacobabad 2 2006.jpg|جيڪب آباد ڀرسان منظر File:Jacobabad 3 2006.jpg|جيڪب آباد ڀرسان منظر File:Pakistan - Sindh - Jacobabad.svg|سنڌ ۾ جيڪب آباد ضلعي جو مقام File:JohnJacobAtTauntonShireHall.jpg|جان جيڪب جو سنگ مرمر جو مجسمو </gallery> == پڻ ڏسو == * [[جيڪب آباد ضلعو]] * [[جيڪب آباد تعلقو]] * [[جيڪب آباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] * [[جان جيڪب]] * [[ٺل]] * [[ڳڙهي خيرو]] * [[گڊو بئراج]] * [[روهڙي–چمن ريلوي لائين]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Hughes |first=A. W. |title=A Gazetteer of the Province of Sindh |publisher=G. Bell and Sons |year=1876 |language=en}} * {{cite book |last=Shand |first=Alexander Innes |title=General John Jacob: Commandant of the Sind Irregular Horse and Founder of Jacobabad |publisher=Seeley and Co. |place=London |year=1900 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:General_John_Jacob_-_commandant_of_the_Sind_Irregular_Horse_and_founder_of_Jacobabad_(IA_generaljohnjacob00shanuoft).pdf |language=en}} * H. T. Lambrick, ''John Jacob of Jacobabad''، 1959ع. * Momin Bullo, ''From Upper Scinde Frontier to Jacobabad''، Pakistan Heritage Preservation and Promotion Society. == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Jacobabad District}} {{Authority control}} [[زمرو:جيڪب آباد]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون وسنديون]] pnpu12lrnlh7rz721v5ikrahsc3nx7k 0 9595 412079 411471 2026-09-14T05:20:09Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412079 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = قمبر شهدادڪوٽ ضلعو | native_name = قمبر شهدادڪوٽ | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | image_skyline = Umeed Ali Junejo.jpg | image_caption = اميد علي جوڻيجو ڳوٺ ۾ زرعي فصل | image_map = Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg | mapsize = 250px | map_caption = [[سنڌ]] ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو مقام | coordinates = {{coord|27|35|21|N|68|00|00|E|region:PK-SD_type:adm2nd|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | established_title = ضلعي جو قيام | established_date = 13 ڊسمبر 2004ع | seat_type = صدرمقام | seat = [[قمبر]] | government_type = ضلعي انتظاميا | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 5475 | population_total = 1,514,869 | population_as_of = 2023 | population_footnotes = <ref name="PBS2023-1">{{cite web |title=آدمشماري 2023ع: ايراضي، آبادي، جنس، آباديءَ جي گهاٽائي ۽ شهري آبادي |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> | population_density_km2 = auto | population_urban = 421,865 | population_rural = 1,093,004 | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = غالب مادري ٻولي | demographics1_info1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] 96.21٪ | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_title1 = مجموعي | demographics2_info1 = 40.02٪ | demographics2_title2 = مرد | demographics2_info2 = 48.94٪ | demographics2_title3 = عورتون | demographics2_info3 = 30.35٪ | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''قمبر شهدادڪوٽ ضلعو''' [[سنڌ]] جي اتر اولهه ۾ [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو هڪ ضلعو آهي، جنهن جو انتظامي صدرمقام [[قمبر]] شهر آهي. ضلعو [[کيرٿر جبل]] جي جابلو پٽي ۽ سنڌ جي آبپاشي هيٺ ايندڙ زرخيز ميداني علائقن جي سنگم تي واقع آهي. ان جي اولهه ۽ اتر اولهه طرف [[بلوچستان]] جا علائقا، اوڀر ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، ڏکڻ ۾ [[دادو ضلعو]] ۽ اتر اوڀر ۾ [[جيڪب آباد ضلعو]] واقع آهن.<ref name="DawnGeo">{{cite news |title=قمبر شهدادڪوٽ: ٻن صوبن جي وچ واري پٽي |url=https://www.dawn.com/news/1621762 |work=ڊان |date=4 May 2021 |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ضلعي جي ڪل آبادي '''1,514,869''' هئي، جن مان 421,865 ماڻهو شهري ۽ 1,093,004 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۾ رهندا هئا. ضلعي جي ڪل ايراضي '''5,475 چورس ڪلوميٽر'''، آباديءَ جي گهاٽائي لڳ ڀڳ 277 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر ۽ سراسري گهريلو جسامت 5.6 ماڻهو هئي.<ref name="PBS2023-1"/> ضلعي جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت سنڌي مادري ٻولي ڳالهائي ٿي. 2023ع ۾ 96.21 سيڪڙو آبادي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ 2.58 سيڪڙو [[براهوي ٻولي|براهوي]] کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو.<ref name="PBSLang">{{cite web |title=آدمشماري 2023ع: مادري ٻولي موجب آبادي |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> [[File:Women and girls in Qamber, Shadadkot, north-west Sindh, Pakistan (8406155976).jpg|thumb|left|280px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ٻهراڙيءَ جون عورتون ۽ ڇوڪريون، 2011ع.]] == نالو ۽ قيام == موجوده قمبر شهدادڪوٽ ضلعو تاريخي طور [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو حصو هو. سنڌ حڪومت ڊسمبر 2004ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي کي ورهائي نئون ضلعو قائم ڪيو ۽ [[قمبر]] کي ان جو صدرمقام بڻايو. مختلف ذريعن موجب ضلعي جو رسمي قيام 13 ڊسمبر 2004ع تي ٿيو.<ref name="DawnGeo"/><ref name="DistrictFormation">{{cite web |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي قيام ۽ تاريخ بابت ضلعي جائزو |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/district-qambar-shahdadkot/ |website=سنڌ ائٽلس |access-date=12 September 2026 }}</ref> شروعاتي طور نئين ضلعي لاءِ قمبر جو نالو استعمال ڪيو ويو، پر [[شهدادڪوٽ]] جي رهواسين جي اعتراضن کان پوءِ شهدادڪوٽ جو نالو پڻ شامل ڪيو ويو ۽ ضلعو '''قمبر شهدادڪوٽ''' سڏجڻ لڳو.<ref name="DistrictFormation"/> شهدادڪوٽ ۾ وقت بوقت هڪ الڳ شهدادڪوٽ ضلعو قائم ڪرڻ جي تحريڪ پڻ هلي آهي، جنهن ۾ شهدادڪوٽ، قبو سعيد خان ۽ سجاول جوڻيجو کي هڪ الڳ ضلعي ۾ شامل ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=شهدادڪوٽ کي ضلعي جو درجو ڏيڻ لاءِ تحريڪ جاري |url=https://www.dawn.com/news/1471627 |work=ڊان |date=25 March 2019 |access-date=12 September 2026 }}</ref> == تاريخ == 1843ع ۾ انگريزن جي سنڌ تي قبضي کان پوءِ سنڌ کي انتظامي ضلعن ۾ ورهايو ويو. موجوده قمبر شهدادڪوٽ جو علائقو پهرين شڪارپور ضلعي ۽ پوءِ 20هين صديءَ جي شروعات کان لاڙڪاڻي ضلعي جو حصو رهيو. موجوده ضلعي جي مختلف علائقن جي تاريخ ان کان گهڻو پراڻي آهي. [[وارهه تعلقو|وارهه تعلقي]] جي علائقي ۾ تاريخي '''جوناڻي''' نالي وسنديءَ جو ذڪر ملي ٿو، جنهن بابت تاريخدان [[ايم ايڇ پنهور]] سنڌ جي وچئين دور واري تاريخي جاگرافيءَ ۾ مواد ڏنو آهي.<ref>{{cite book |last=پنهور |first=ايم ايڇ |title=تصوير سنڌ |url=https://archive.org/details/Tasweer-e-Sindh_201410 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |year=2004 }}</ref> [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا]] ۽ پوءِ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] دور ۾ ضلعي جو ميداني علائقو سنڌ جي زرعي ۽ مقامي سياسي نظام جو حصو رهيو. شهدادڪوٽ جي آبادڪاريءَ کي پڻ ڪلهوڙا دور سان ڳنڍيو وڃي ٿو. == جاگرافي == قمبر شهدادڪوٽ سنڌ جي جغرافيائي لحاظ کان گهڻو متنوع ضلعن مان هڪ آهي. ان جو اوڀر ۽ وچ وارو حصو هموار، آباد ۽ زرعي ميدانن تي مشتمل آهي، جڏهن ته اولهه طرف زمين آهستي آهستي [[کيرٿر جبل]] ڏانهن اوچي ٿيندي وڃي ٿي.<ref name="DawnGeo"/> ضلعي جون الهنديون حدون سنڌ ۽ بلوچستان جي قدرتي ۽ انتظامي سرحد جو حصو آهن. کيرٿر واري جابلو پٽيءَ جي دامن کي سنڌيءَ ۾ '''ڪاڇو''' سڏيو وڃي ٿو. هتي آبادي ميداني علائقن جي ڀيٽ ۾ ڇڊي آهي، ۽ ڪيترائي ڳوٺ برساتي نئن ۽ موسمي پاڻيءَ تي دارومدار رکن ٿا. [[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|thumb|280px|سنڌ ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو مقام.]] ضلعي جي موجوده سرڪاري ايراضي 5,475 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="PBS2023-1"/> پراڻن دستاويزن ۾ 5,599 يا 5,675 چورس ڪلوميٽر جا انگ پڻ ملن ٿا، پر 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ استعمال ٿيل موجوده انتظامي حدن لاءِ 5,475 چورس ڪلوميٽر سرڪاري انگ آهي. == کيرٿر ۽ ڪاڇو == ضلعي جو الهندو حصو [[کيرٿر جبل]] جي پهاڙي نظام سان ڳنڍيل آهي. هن پٽيءَ ۾ چونا پٿر، خشڪ جبل، برساتي نئيون، ننڍيون واديون ۽ چراگاهه شامل آهن. مقامي آباديءَ جي هڪ حصي جي گذر سفر جو دارومدار مال پالڻ ۽ موسمي زراعت تي آهي. کيرٿر واري علائقي ۾ سنڌي ۽ براهوي ڳالهائيندڙ آباديون هڪ ٻئي سان صدين کان سماجي ۽ واپاري رابطا رکن ٿيون، جنهن جو اثر ضلعي جي ٻولي، موسيقي، روايتن ۽ ثقافتي زندگيءَ تي پڻ پيو آهي. == ڍنڍون ۽ آبي وسيلا == ضلعي ۾ [[حمل ڍنڍ]] اهم قدرتي پاڻيءَ جي ذخيرن مان هڪ آهي. هي ڍنڍ کيرٿر جي برساتي وهڪرن ۽ مختلف آبي رستن مان پاڻي حاصل ڪري ٿي. حمل ڍنڍ مڇي، پکين ۽ ڀرپاسي جي ماڻهن جي گذر معاش لاءِ تاريخي اهميت رکي ٿي. [[File:Drigh Lake.jpg|thumb|280px|[[ڊرگهه ڍنڍ]]، قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي مشهور آبي ماڳن مان هڪ.]] [[ڊرگهه ڍنڍ]] پڻ ضلعي جي مشهور آبي ماڳن مان آهي. وڪيميڊيا ڪامنز تي ضلعي سان لاڳاپيل ڊرگهه ڍنڍ جي آزاد تصوير موجود آهي. == موسم == قمبر شهدادڪوٽ جي ميداني علائقن جي موسم گرم ۽ خشڪ آهي. اونهاري ۾ گرمي تمام تيز ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته سياري جون راتيون ٿڌيون رهن ٿيون. مون سون جون برساتون عام طور جولاءِ کان سيپٽمبر تائين ٿين ٿيون، پر کيرٿر ۽ بلوچستان کان ايندڙ برساتي وهڪرا به ضلعي تي اثرانداز ٿين ٿا. 2010ع ۾ لاڙڪاڻي ۽ قمبر شهدادڪوٽ جي ڀرپاسي واري علائقي ۾ غير معمولي شديد گرمي رڪارڊ ٿي. علائقي جي آبهوا ۾ ڊگهن خشڪ عرصن سان گڏ ڪڏهن ڪڏهن انتهائي برسات ۽ ٻوڏ پڻ شامل رهي ٿي. == ٻوڏ ۽ قدرتي خطرا == قمبر شهدادڪوٽ 2022ع جي پاڪستاني ٻوڏ ۾ سنڌ جي سڀ کان وڌيڪ متاثر ضلعن مان هو. بلوچستان جي جابلو علائقن مان ايندڙ تيز برساتي وهڪرن ضلعي جي ڳوٺن، زرعي زمينن، رستن ۽ آبپاشيءَ جي نظام کي وڏي نقصان پهچايو.<ref name="FloodDawn">{{cite news |title=2022ع جي ٻوڏ کان سخت متاثر قمبر شهدادڪوٽ کي پاڻيءَ جي کوٽ جو خطرو |url=https://www.dawn.com/news/1761393 |work=ڊان |date=24 June 2023 |access-date=12 September 2026 }}</ref> [[File:Flood in Sindh 2022.jpg|thumb|left|280px|2022ع جي ٻوڏ دوران سنڌ ۾ آيل پاڻي.]] بين الاقوامي لڏپلاڻ واري اداري جي 2023ع واري سروي ۾ قمبر شهدادڪوٽ کي سنڌ جي انهن ضلعن ۾ شامل ڪيو ويو، جتي 2022ع جي ٻوڏ کان پوءِ وڏي انگ ۾ اندروني طور بي گهر ٿيل ماڻهو موجود هئا.<ref name="IOM">{{cite web |title=سنڌ ۾ ٻوڏ کان پوءِ ڪميونٽي ضرورتن جي سڃاڻپ، 2023ع |url=https://pakistan.iom.int/sites/g/files/tmzbdl1121/files/documents/2024-08/iom_dtm_cni_floods_sindh_r4.pdf |publisher=بين الاقوامي لڏپلاڻ وارو ادارو |access-date=12 September 2026 }}</ref> == انتظامي ورهاست == قمبر شهدادڪوٽ ضلعو ستن تعلقن ۾ ورهايل آهي.<ref name="PBS2023-1"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#315d7d; color:white; font-size:115%;" | '''قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا تعلقا، 2023ع''' |- style="background:#dceaf4;" ! تعلقو ! ايراضي<br />(چورس ڪلوميٽر) ! آبادي ! آباديءَ جي گهاٽائي<br />(ماڻهو في چورس ڪلوميٽر) ! خواندگي |- style="background:#f5fbff;" | [[ميرو خان تعلقو]] | 374 | 182,461 | 487.86 | 33.41٪ |- style="background:#fff5df;" | [[نصيرآباد تعلقو]] | 309 | 174,708 | 565.40 | 41.81٪ |- style="background:#f5fbff;" | [[قمبر تعلقو]] | 2,260 | 448,990 | 198.67 | 39.36٪ |- style="background:#fff5df;" | [[قبو سعيد خان تعلقو]] | 1,033 | 99,308 | 96.14 | 26.46٪ |- style="background:#f5fbff;" | [[شهدادڪوٽ تعلقو]] | 419 | 225,086 | 537.20 | 47.06٪ |- style="background:#fff5df;" | [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] | 385 | 130,635 | 339.31 | 37.66٪ |- style="background:#f5fbff;" | [[وارهه تعلقو]] | 695 | 253,681 | 365.01 | 44.25٪ |- style="background:#d7ead3; font-weight:bold;" | ڪل | 5,475 | 1,514,869 | 276.69 | 40.02٪ |} <small>ذريعا: پاڪستان شماريات بيورو، آدمشماري 2023ع، جدول 1 ۽ 12.<ref name="PBS2023-1"/><ref name="PBSLit">{{cite web |title=آدمشماري 2023ع: خواندگي، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر آبادي |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref></small> == اهم شهر == ضلعي جا ٻه سڀ کان وڏا شهري مرڪز [[شهدادڪوٽ]] ۽ [[قمبر]] آهن. 2023ع ۾ قمبر شهر جي آبادي 112,313 هئي، جڏهن ته شهدادڪوٽ جي آبادي 120 هزار کان وڌيڪ هئي.<ref name="DistrictFormation"/> ٻين اهم شهرن ۽ قصبن ۾ [[وارهه]]، [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]]، [[قبو سعيد خان]]، [[ميرو خان]]، [[بهرام]] ۽ [[سجاول جوڻيجو]] شامل آهن. == آبادي == 1951ع کان موجوده ضلعي جي حدن سان لڳ ڀڳ مطابقت رکندڙ علائقي جي آبادي مسلسل وڌندي رهي آهي. {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1951 |258327 |1961 |299259 |1972 |460722 |1981 |566574 |1998 |924294 |2017 |1338035 |2023 |1514869 |footnote=ذريعا: پاڪستان شماريات بيورو.<ref>{{cite web |title=1951ع کان 1998ع تائين انتظامي يونٽن موجب آبادي |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] }}</ref><ref name="PBS2023-1"/> }} 2023ع ۾ ضلعي ۾ '''267,553 گهر''' ۽ '''1,514,869 ماڻهو''' درج ٿيا.<ref name="PBSHousing">{{cite web |title=آدمشماري 2023ع: گهرن ۽ رهائش بابت ضلعي انگ |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> ضلعي جي شهري آبادي 421,865 يعني 27.85 سيڪڙو هئي، جڏهن ته 72.15 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="PBS2023-1"/> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 10 سالن کان گهٽ عمر جا 527,655 ماڻهو هئا، يعني ضلعي جي تقريباً 34.83 سيڪڙو آبادي ٻارن تي مشتمل هئي.<ref name="PBSAge">{{cite web |title=آدمشماري 2023ع: عمر موجب آبادي |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> == ٻوليون == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب سنڌي واضح طور ضلعي جي غالب مادري ٻولي هئي.<ref name="PBSLang"/> {{Pie chart |caption = قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون مادري ٻوليون، 2023ع |label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1 = 96.21 |color1 = gold |label2 = [[براهوي ٻولي|براهوي]] |value2 = 2.58 |color2 = mediumspringgreen |label3 = ٻيون ٻوليون |value3 = 1.21 |color3 = grey }} سرحدي ۽ جابلو علائقن ۾ براهوي ۽ بلوچي اثر وڌيڪ نظر اچي ٿو، جڏهن ته شهرن ۾ اردو، سرائڪي ۽ ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ به موجود آهن. == مذهب == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب اسلام ضلعي جو وڏي اڪثريت وارو مذهب هو. مسلمان 99.17 سيڪڙو، هندو ۽ شيڊيولڊ ڪاسٽ سان لاڳاپيل آبادي لڳ ڀڳ 0.65 سيڪڙو ۽ ٻيا مذهبي گروهه لڳ ڀڳ 0.18 سيڪڙو هئا.<ref name="PBSReligion">{{cite web |title=آدمشماري 2023ع: مذهب موجب آبادي |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_9.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:85%; text-align:center;" |+ style="background:#765b89; color:white;" | '''قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ مذهب''' |- style="background:#eee8f3;" ! مذهب ! 2017ع ! 2023ع ! 2023ع سيڪڙو |- | [[اسلام]] | 1,327,507 | 1,502,256 | 99.17٪ |- | [[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] | 9,963 | 9,785 | 0.65٪ |- | ٻيا | 565 | 2,828 | 0.18٪ |- ! ڪل ! 1,338,035 ! 1,514,869 ! 100٪ |} <small>ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.<ref name="PBSReligion"/></small> 1941ع جا مذهبي انگ موجوده ضلعي سان مڪمل طور هڪجهڙين حدن جا نه آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت هي علائقو لاڙڪاڻي ضلعي جي مختلف تعلقن ۾ شامل هو؛ تنهنڪري تاريخي مقابلي ۾ حدن جي تبديليءَ کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == خواندگي == 2023ع ۾ ضلعي جي مجموعي خواندگي شرح '''40.02 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها 48.94 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 30.35 سيڪڙو هئي.<ref name="PBSLit"/> {| class="wikitable" style="width:70%; text-align:center;" |+ style="background:#287271; color:white;" | '''خواندگي، 2023ع''' |- style="background:#e6f4f1;" ! زمرو ! شرح |- | مجموعي | 40.02٪ |- | مرد | 48.94٪ |- | عورتون | 30.35٪ |} انگن مان مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ وچ ۾ نمايان فرق ظاهر ٿئي ٿو. == تعليم == 2023–24ع جي سالياني اسڪول آدمشماريءَ موجب قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ مجموعي طور '''1,458 سرڪاري اسڪول''' درج هئا، جن مان '''1,375 فعال''' هئا. انهن اسڪولن ۾ '''223,336 شاگرد''' داخل هئا ۽ '''6,569 استاد''' مقرر هئا.<ref name="ASC2024">{{cite web |title=سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع: قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو پروفائيل |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> اسڪولي سطح موجب فعال ادارن ۾ تقريباً 1,244 پرائمري، 15 ايليمينٽري، 54 مڊل، 47 سيڪنڊري ۽ 15 هائير سيڪنڊري اسڪول شامل هئا.<ref name="ASC2024"/> {| class="wikitable" style="width:85%; text-align:center;" |+ style="background:#8b6f47; color:white;" | '''سرڪاري اسڪول، 2023–24ع''' |- style="background:#f6efdf;" ! سطح ! فعال اسڪول |- | پرائمري | 1,244 |- | ايليمينٽري | 15 |- | مڊل | 54 |- | سيڪنڊري | 47 |- | هائير سيڪنڊري | 15 |} == صحت == ضلعي ۾ قمبر شهر ۾ ضلعي سطح جي سرڪاري اسپتال، جڏهن ته شهدادڪوٽ، ميرو خان، نصيرآباد ۽ وارهه سميت مختلف تعلقن ۾ تعلقه اسپتالون، رورل هيلٿ سينٽر، بيسڪ هيلٿ يونٽ ۽ سرڪاري ڊسپينسريون ڪم ڪن ٿيون. پراڻن صحت پروفائيلن موجب 2012ع ۾ ضلعي ۾ 22 بنيادي صحت مرڪز، 24 سرڪاري ڊسپينسريون ۽ 7 رورل هيلٿ سينٽر درج هئا؛ وقت سان صحت جي ادارن جو انتظام ۽ انگ تبديل ٿيندو رهيو آهي. == معيشت == ضلعي جي معيشت جو بنيادي دارومدار [[زراعت]] تي آهي. سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ واري جاگرافيائي بيهڪ، آبپاشيءَ جو نظام، چانورن جي پيداوار ۽ چوپائي مال ضلعي جي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="DawnGeo"/> ضلعي جي وڏي ميداني پٽيءَ ۾ چانور ۽ ڪڻڪ سڀ کان اهم فصل آهن. ٻين فصلن ۾ جوئر، ٻاجهري، چڻا، مڪئي، تيلي ٻج، ڀاڄيون ۽ چارا شامل آهن. [[File:Umeed Ali Junejo.jpg|thumb|280px|اميد علي جوڻيجو ۾ زرعي زمين ۽ گوبيءَ جو فصل.]] قمبر شهدادڪوٽ خاص طور '''ايري-6''' ۽ '''ايري-9''' قسم جي سارين جي پوک لاءِ سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="DawnGeo"/> == زراعت == ضلعي ۾ ٻن وڏين زرعي موسمن ــ [[خريف]] ۽ [[ربيع]] ــ تحت پوک ڪئي وڃي ٿي. خريف ۾ چانور، جوئر، ٻاجهري ۽ مختلف موسمي فصل پوکيا وڃن ٿا، جڏهن ته ربيع ۾ ڪڻڪ، چڻا ۽ ٻين سياري وارين پوکن جو حصو وڌيڪ هوندو آهي. [[File:Colours of Juar.jpg|thumb|left|250px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ جوئر جو فصل.]] پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ واهن ۽ شاخن جو اهم ڪردار آهي، پر ضلعي کي ڪڏهن پاڻيءَ جي کوٽ ۽ ڪڏهن بلوچستان کان ايندڙ ٻوڏن سبب انتهائي پاڻيءَ جي دٻاءَ کي منهن ڏيڻو پوي ٿو.<ref name="FloodDawn"/> == صنعت == شهدادڪوٽ جي اتر طرف قائم '''شهدادڪوٽ ٽيڪسٽائل مل''' ضلعي جي جديد صنعتي تاريخ جو سڀ کان اهم ادارو رهيو. مل 1974ع ۾ [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي حڪومت دوران قائم ڪئي وئي ۽ 1978ع ۾ پيداوار شروع ڪئي. پنهنجي عروج واري دور ۾ اها لڳ ڀڳ 4,500 مزدورن لاءِ روزگار جو ذريعو هئي.<ref name="Textile">{{cite news |title=شهدادڪوٽ ٽيڪسٽائل مل جي زوال بابت رپورٽ |url=https://www.dawn.com/news/1062553 |work=ڊان |date=14 January 2002 |access-date=12 September 2026 }}</ref> مل ۾ پاليسٽر ۽ ٻين قسمن جو ڪپڙو تيار ٿيندو هو، جيڪو پاڪستان جي ٻين حصن ڏانهن موڪليو ويندو هو. مالي، انتظامي ۽ سياسي مسئلن سبب مل آهستي آهستي زوال پذير ٿي ۽ آخرڪار بند ٿي وئي. اڄ ضلعي ۾ وڏي صنعت محدود آهي؛ ننڍن صنعتي ۽ واپاري شعبن ۾ رائيس ملون، زرعي اوزارن جي مرمت، تعميراتي مواد، کاڌي جي پروسيسنگ ۽ ننڍا ڪارخانا شامل آهن. == مزاراڻي گئس فيلڊ == '''مزاراڻي گئس فيلڊ''' قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو اهم معدني ۽ توانائي ذريعو آهي. [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] موجب فيلڊ 1959ع ۾ دريافت ٿيو، پر گهٽ گئس جي گهرج سبب لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تائين وڏي ترقي نه ڪئي وئي.<ref name="PPL">{{cite web |title=مزاراڻي گئس فيلڊ |url=https://www.ppl.com.pk/content/mazarani-gas-field-overview |publisher=[[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2002ع–2003ع دوران گئس پروسيسنگ سهولت قائم ڪئي وئي ۽ ميرو خان ڀرسان سوئي سدرن گئس ڪمپني جي نيٽ ورڪ تائين تقريباً 75 ڪلوميٽر ڊگهي پائيپ لائين وڇائي وئي. تجارتي پيداوار جون 2003ع ۾ شروع ٿي.<ref name="PPL"/> پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ موجب فيلڊ ۾ ڇهه کوهه کوٽيا ويا آهن، جن مان چار پيداواري کوهه طور ڪم ڪندا رهيا آهن.<ref name="PPL"/> == آبپاشي == ضلعي جي ميداني حصي جي زراعت [[سکر بئراج]] مان نڪرندڙ واهن ۽ انهن جي شاخن تي دارومدار رکي ٿي. چانورن جي پوک وڏي پاڻيءَ جي ضرورت رکي ٿي، جنهن سبب آبپاشيءَ جي ورڇ سياسي ۽ معاشي لحاظ کان اهم مسئلو آهي. قمبر شهدادڪوٽ سنڌ ۽ بلوچستان جي سرحد تي هئڻ سبب بين الصوبائي پاڻيءَ جي ورڇ سان پڻ لاڳاپيل آهي. بلوچستان ڏانهن ويندڙ آبپاشي پاڻيءَ بابت وقت بوقت ٻن صوبن وچ ۾ اختلاف رپورٽ ٿيندا رهيا آهن.<ref name="DawnGeo"/> == آمدرفت == ضلعي مان ڪيترائي قومي اهميت جا رستا گذرن ٿا. [[ايم-8 موٽر وي]] گوادر، خضدار ۽ بلوچستان کي رتوديرو سان ڳنڍيندڙ قومي رستو آهي ۽ ضلعي جي شهدادڪوٽ ۽ قبو سعيد خان واري حصي مان گذري ٿو. نيشنل هاءِ وي اٿارٽي جي نيٽ ورڪ موجب ايم-8 جو گوادر–هوشاب–آواران–خضدار–رتوديرو وارو رستو 892 ڪلوميٽر ڊگهو آهي.<ref name="NHA">{{cite web |title=پاڪستان جي قومي شاهراهن ۽ موٽر ويز جو نيٽ ورڪ |url=https://nha.gov.pk/wp-content/uploads/2016/04/NHA-Road-Network-Maps-of-Projects-02.01.2012-Part-01.pdf |publisher=[[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> [[اين-455 قومي شاهراهه]] لاڙڪاڻي، قمبر ۽ شهدادڪوٽ کي ڳنڍي ٿي، جڏهن ته اين-255 لاڙڪاڻي کي نصيرآباد سان ملائي ٿي.<ref name="NHA"/> [[File:Petrol Pump At Highway - panoramio.jpg|thumb|280px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ هڪ شاهراهه ڀرسان پيٽرول پمپ.]] == پوليس ۽ امن امان == قمبر شهدادڪوٽ پوليس ضلعو مختلف پوليس سب ڊويزنن ۽ ٿاڻن ۾ ورهايل آهي. سنڌ پوليس جي موجوده سرڪاري رڪارڊ ۾ قمبر سٽي، ميرو خان، سجاول، کبڙ، بهرام، ڊرگهه، پکو ۽ ٻين پوليس اسٽيشنن جا نالا درج آهن.<ref name="Police">{{cite web |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون پوليس اسٽيشنون |url=https://sindhpolice.gov.pk/kambar/police-station |publisher=[[سنڌ پوليس]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> ضلعي پوليس جو مرڪزي آفيس قمبر شهر ۾ واقع آهي.<ref name="Police"/> == عدالتي نظام == قمبر شهدادڪوٽ سنڌ هاءِ ڪورٽ جي لاڙڪاڻي سرڪٽ جي عدالتي دائري ۾ اچي ٿو. ضلعي سطح تي ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج، ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج، سينئر سول جج ۽ جوڊيشل ماجسٽريٽ عدالتون ڪم ڪن ٿيون. قمبر ضلعي جو انتظامي ۽ عدالتي صدرمقام هجڻ سبب ضلعي سطح جون اهم عدالتون ۽ سرڪاري آفيسون اتي مرڪوز آهن. == سياسي ورهاست == 2023ع جي نئين حدبنديءَ کان پوءِ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي کي قومي اسيمبليءَ جون ٻه ۽ سنڌ اسيمبليءَ جون چار عام سيٽون مليون.<ref name="ECPDelim">{{cite web |title=قومي اسيمبليءَ جي تڪن جي آخري حدبندي 2023ع |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> === قومي اسيمبلي === {| class="wikitable" style="width:75%; text-align:center;" |+ style="background:#3f6688; color:white;" | '''قومي اسيمبلي جا تڪ''' |- style="background:#dce8f1;" ! تڪ ! نالو |- | [[اين اي-196 (قمبر شهدادڪوٽ-1)]] | قمبر شهدادڪوٽ-1 |- | [[اين اي-197 (قمبر شهدادڪوٽ-2)]] | قمبر شهدادڪوٽ-2 |} اين اي-196 ۾ قبو سعيد خان، شهدادڪوٽ، سجاول جوڻيجو، ميرو خان ۽ قمبر تعلقي جا ڪجهه حصا شامل آهن؛ اين اي-197 ۾ نصيرآباد، وارهه ۽ قمبر تعلقي جا باقي حصا شامل آهن.<ref name="ECPDelim"/> === سنڌ اسيمبلي === {| class="wikitable" style="width:75%; text-align:center;" |+ style="background:#6b596e; color:white;" | '''سنڌ اسيمبلي جا تڪ''' |- style="background:#eee7ef;" ! تڪ ! نالو |- | [[پي ايس-14 (قمبر شهدادڪوٽ-1)]] | قمبر شهدادڪوٽ-1 |- | [[پي ايس-15 (قمبر شهدادڪوٽ-2)]] | قمبر شهدادڪوٽ-2 |- | [[پي ايس-16 (قمبر شهدادڪوٽ-3)]] | قمبر شهدادڪوٽ-3 |- | [[پي ايس-17 (قمبر شهدادڪوٽ-4)]] | قمبر شهدادڪوٽ-4 |} 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ ضلعي جي ٻنهي قومي ۽ چئن صوبائي عام سيٽن تي پاڪستان پيپلز پارٽي سان لاڳاپيل اميدوار چونڊيا ويا؛ اين اي-196 تي بعد ۾ ٿيل ضمني چونڊ ۾ پڻ پيپلز پارٽي جو اميدوار ڪامياب ٿيو.<ref>{{cite web |title=قومي اسيمبليءَ ۾ سياسي جماعتن جي پوزيشن ۽ چونڊيل ميمبر |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/party%20position%20in%20light%20of%20court%208-10-2025/compressed/Party%20Position%20in%20the%20National%20Assembly%20in%20light%20of%20Judgement%20of%20Constitutional%20Bench%20of%20Supreme%20Court%20dated%2025th%20August%2C%202025-compressed.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> == ثقافت == قمبر شهدادڪوٽ جي ثقافت بنيادي طور سنڌي ڳوٺاڻي سماج سان لاڳاپيل آهي. [[اجرڪ]]، [[سنڌي ٽوپي]]، لوڪ موسيقي، شاعري، صوفي درگاهون، عرس، ميلا ۽ روايتي مهمان نوازي ثقافتي زندگيءَ جا اهم حصا آهن. سنڌ ۽ بلوچستان جي سرحدي علائقن ۾ سنڌي ۽ براهوي ثقافتي روايتون پاڻ ۾ ملن ٿيون، جنهن جو اثر لباس، لهجن، موسيقي ۽ قبيلائي سماجي ڍانچي ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. [[File:Dargah Hakim Ali Shah Pat Waro Shahdadkot Sindh.jpg|thumb|280px|شهدادڪوٽ ۾ حڪيم علي شاهه پٽ واري جي درگاهه.]] == آثار، فن ۽ ورثو == ضلعي ۾ ڪلهوڙا، ٽالپر ۽ پوءِ واري دور سان لاڳاپيل قبرستان، مقبرا، درگاهون ۽ پراڻيون وسنديون موجود آهن. [[File:Mural of Laila and Majnun in the tomb of Sobdar Jamali in Sindh, which collapsed in 2010.jpg|thumb|left|280px|صوبدار جمالي جي مقبري ۾ ليلا مجنون جي ڀت تي ٺهيل تاريخي تصوير؛ مقبرو 2010ع ۾ ڊهي پيو.]] ضلعي سان لاڳاپيل تاريخي قبرن ۽ مقبرن ۾ سنڌي مقامي فن، ڪاشي، ڀتين تي تصويرڪاري ۽ روايتي گنبذي اڏاوت جا مثال ملن ٿا. == مشهور شخصيتون == قمبر شهدادڪوٽ ضلعي سان لاڳاپيل اهم سياسي، علمي، ادبي ۽ مذهبي شخصيتن ۾ هي شامل آهن: * [[مولانا نور محمد شهدادڪوٽي]] * [[ميان غلام صديق ميڪڻ]] * [[پير تراب علي شاهه راشدي]] * [[غلام حسين شاهه بخاري]] * [[احمد سلطان چانڊيو]] * [[ماسٽر منظور]] * [[مولانا عبدالڪريم ٻير شريف وارو]] * [[نواب شبير احمد چانڊيو]] * [[مير نادر علي خان مگسي]] * [[مير عامر علي خان مگسي]] * [[نواب سر غيبي خان چانڊيو]] * [[خانبهادر دوست محمد خان هڪڙو]] * [[خانبهادر پير بخش خان کهاوڙ]] * [[وينا شرنگي]] * [[نواب سردار خان چانڊيو]] * [[غلام مجدد اسراڻ]] * [[حزب الله ٻگهيو]] * [[ميان شاهل محمد ڪلهوڙو]] * [[خدا ڏنو چانڊيو]] * [[نور نبي جوڻيجو]] == پڻ ڏسو == * [[قمبر]] * [[شهدادڪوٽ]] * [[قمبر تعلقو]] * [[شهدادڪوٽ تعلقو]] * [[وارهه تعلقو]] * [[ميرو خان تعلقو]] * [[نصيرآباد تعلقو]] * [[قبو سعيد خان تعلقو]] * [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] * [[حمل ڍنڍ]] * [[ڊرگهه ڍنڍ]] * [[کيرٿر جبل]] * [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] == حوالا == {{حوالا|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو] * [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ |date=2024-05-08 }} * [https://sindhpolice.gov.pk سنڌ پوليس] * [https://www.rsu-sindh.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن جا انگ اکر] * [https://www.ppl.com.pk پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ] {{Commons category|Qambar Shahdadkot District}} [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو| ]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]] [[زمرو:لاڙڪاڻي ڊويزن جا ضلعا]] kg0yeuhb1nxnoyaz981mnag4umlr6fz 0 10006 411936 393073 2026-09-13T14:45:25Z Intisar Ali 8681 411936 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي جيڪب آباد ضلعي جو انتظامي تعلقو}} {{Infobox settlement | name = جيڪب آباد تعلقو | native_name = تعلقو جيڪب آباد | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | image_skyline = Jacobabad_Taluka.jpg | imagesize = 220px | image_caption = جيڪب آباد ضلعي ۾ جيڪب آباد تعلقو | image_map = Pakistan - Sindh - Jacobabad.svg | map_caption = سنڌ ۾ جيڪب آباد ضلعي جو مقام | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|28|16|N|68|26|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | seat_type = صدر مقام | seat = [[جيڪب آباد]] | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 664 | population_total = 447647 | population_as_of = 2023ع | population_density_km2 = 674.17 | population_urban = 219315 | population_rural = 228332 | demographics_type1 = خواندگي (2023ع) | demographics1_title1 = مجموعي | demographics1_info1 = 45.47٪ | demographics1_title2 = مرد | demographics1_info2 = 55.69٪ | demographics1_title3 = عورتون | demographics1_info3 = 35.05٪ | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''جيڪب آباد تعلقو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] ۾ واقع [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جو هڪ انتظامي تعلقو آهي. تعلقي جو صدر مقام [[جيڪب آباد]] شهر آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب تعلقي جي ڪل آبادي 447,647 هئي، جن مان 228,332 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 219,315 ماڻهو شهري علائقي ۾ رهندا هئا؛ اهڙيءَ طرح شهري آباديءَ جو تناسب 48.99 سيڪڙو هو. تعلقي جي ايراضي 664 چورس ڪلوميٽر ۽ آباديءَ جي گهاٽائي 674.17 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.<ref name="PBS2023area">{{cite web |title=TABLE 1: AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> تعلقي جي شهري آبادي عملي طور [[جيڪب آباد]] ميونسپل ڪاميٽيءَ تي مشتمل آهي، جڏهن تہ ان جي ٻهراڙيءَ واري حصي ۾ ڪيترائي ڳوٺ، ديهون ۽ يونين ڪائونسلون شامل آهن. جيڪب آباد شهر ضلعي ۽ تعلقي ٻنهي جو انتظامي، واپاري، تعليمي ۽ آمدورفت جو مرڪز آهي.<ref name="PBS2023urban">{{cite web |title=TABLE 33: SELECTED POPULATION STATISTICS OF URBAN LOCALITIES, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> [[File:Jacobabad Junction railway station.jpg|thumb|[[جيڪب آباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]، تعلقي ۽ ضلعي جو اهم ريلوي مرڪز.]] == تاريخ == === برطانوي دور === موجوده جيڪب آباد علائقو برطانوي دور ۾ '''اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعي''' جو حصو هو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جيڪب آباد تعلقو ان ضلعي جي اهم انتظامي ۽ زرعي اڪائين مان هو. 1906ع ۾ سنڌ جي روينيو کاتي پاران ڇپرايل ''جيڪب آباد تعلقي جي بندوبست رپورٽ'' زمين، آبپاشي، زرعي پيداوار، مالڪي، محصول ۽ واپار بابت تفصيلي سرڪاري ڄاڻ فراهم ڪري ٿي.<ref name="Settlement1906">{{cite book |title=Settlement Report of Jacobabad Taluka |publisher=Revenue Department, Government of Sind |location=Sind |year=1906 |url=https://archive.org/details/dli.ministry.22611 |via=Internet Archive |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> 1905ع واري بندوبست وقت پراڻي جيڪب آباد تعلقي جي ايراضي لڳ ڀڳ 462 چورس ميل هئي ۽ اهو 99 ديهن تي مشتمل هو. ان وقت ان جون حدون اتر ۽ اولهه طرف بلوچستان جي نصيرآباد واري علائقي، ڏکڻ طرف ان وقت جي شهدادپور، رتو ديرو، نوشهرو ابڙو ۽ شڪارپور وارن علائقن ۽ اوڀر طرف ٺل سان لڳنديون هيون.<ref name="Settlement1906"/> [[برطانوي هندستان]] جي ''امپيريل گزيٽيئر'' موجب 1901ع ۾ تعلقي جي آبادي 64,972 هئي، جڏهن تہ 1891ع ۾ اها 48,330 هئي. ان دور جي حدن مطابق ايراضي لڳ ڀڳ 460 چورس ميل، آباديءَ جي گهاٽائي 141 ماڻهو في چورس ميل ۽ تعلقي جو واحد وڏو شهر جيڪب آباد هو، جنهن جي آبادي 10,787 هئي.<ref>{{cite web |title=Jacobabad Taluka |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ |work=Imperial Gazetteer of India |publisher=Digital South Asia Library, University of Chicago |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> ان وقت جيڪب آباد شهر اناج ۽ گهوڙن جي واپار جو مکيه مرڪز هو. ريلوي ذريعي شهر جو [[ڪوئيٽا]] ۽ [[ڪراچي]] سان رابطو هو، پر تعلقي جي ڏکڻ ۽ اولهه وارن ڪيترن علائقن لاءِ [[شڪارپور]] پڻ اهم منڊي هئي.<ref name="Settlement1906"/> === زمين ۽ زمينداري === 1905ع جي بندوبست رپورٽ موجب تعلقي جي وڏي حصي ۾ زمين وڏن يا وچولي درجي جي زميندارن وٽ هئي ۽ ننڍن خودڪاشت مالڪن جو تناسب گهٽ هو. رپورٽ ڪيترين وڏين جاگيرن جو پڻ ذڪر ڪري ٿي. برطانوي بندوبست جو بنيادي مقصد زمين جي درجي بندي، آبپاشيءَ جي نوعيت، فصلن ۽ محصول جي شرح جو نئون جائزو وٺڻ هو.<ref name="Settlement1906"/> اها تاريخي انتظامي حد هاڻوڪي 664 چورس ڪلوميٽر واري جيڪب آباد تعلقي جي حدن سان هڪجهڙي نه هئي؛ تنهنڪري 1901ع يا 1905ع جا زميني ۽ آباديءَ جا انگ هاڻوڪي تعلقي سان سڌيءَ ريت ڀيٽڻ وقت حدن جي تبديليءَ کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.<ref name="Settlement1906"/><ref name="PBS2023area"/> == جاگرافي == جيڪب آباد تعلقو سنڌ جي انتهائي اترئين ميداني علائقي ۾ واقع آهي. زمين گهڻي ڀاڱي هموار، آبپاشيءَ هيٺ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي زرعي ميدان جو حصو آهي. تعلقي ۽ ڀرپاسي واري علائقي ۾ ڪلراٺي زمين، پاڻي بيهڻ ۽ زميني پاڻيءَ جي بلند سطح جا مسئلا تاريخي طور موجود رهيا آهن.<ref name="DawnWaterlogging">{{cite news |last=Khan |first=Muhammad Hussain |title=Sizzling heat and water-logging of Jacobabad |url=https://www.dawn.com/news/1608621 |work=[[ڊان]] |date=22 February 2021 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> 1905ع واري رپورٽ ۾ پڻ ڪيترن علائقن ۾ ڪلر جي واڌ جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن تہ موجوده دور ۾ به پاڻي بيهڻ، خراب نيڪال ۽ کاري زميني پاڻي کي زرعي پيداوار لاءِ اهم مسئلا قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Settlement1906"/><ref name="DawnWaterlogging"/> == آبپاشي == جيڪب آباد تعلقي جي زرعي زندگيءَ ۾ [[بيگاري واهه]] ۽ ان سان لاڳاپيل شاخن جو بنيادي ڪردار رهيو آهي. تاريخي رڪارڊ موجب بيگاري سنڌ جي اترئين ساڄي ڪپ واري آبپاشي نظام جي اهم واهن مان هو، جنهن جي شروعات کي [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] جي دور سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Balochistan District Gazetteer: Sibi District |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/133.pdf |publisher=[[سنڌ آبپاشي کاتو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> برطانوي دور جي انجنيئرنگ رڪارڊ موجب بيگاري واهه کي 19هين صديءَ دوران بار بار ويڪرو ۽ بهتر ڪيو ويو. 1927–28ع جي آبپاشي رپورٽ ۾ بيگاري واهه ۽ نور واهه شاخ ۾ پاڻيءَ جي فراهمي ۽ پڇڙيءَ وارن حصن ۾ پاڻيءَ جي کوٽ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=Administration Report for the Year 1927-1928: Irrigation Works Accounts and Statistical Statements |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/39.pdf |publisher=[[سنڌ آبپاشي کاتو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> هاڻوڪي آبپاشي نظام ۾ جيڪب آباد جو وڏو زرعي حصو [[گڊو بئراج]] مان نڪرندڙ '''بيگاري سنڌ فيڊر''' سان لاڳاپيل آهي. سنڌ آبپاشي کاتي وٽ بيگاري سنڌ فيڊر لاءِ الڳ سپرنٽنڊنگ انجنيئر ۽ جيڪب آباد ۾ بيگاري ڊويزن جو انتظام موجود آهي.<ref>{{cite web |title=Directory List of Officers / Officials |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Irrigation/Officers |publisher=[[سنڌ آبپاشي کاتو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=[[سنڌ آبپاشي کاتو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == معيشت == جيڪب آباد تعلقي جي ٻهراڙيءَ واري معيشت جو بنياد زراعت ۽ مال پالڻ تي آهي. [[چانور]] علائقي جو اهم خريف فصل آهي، جڏهن تہ [[ڪڻڪ]] ربيع جو اهم فصل آهي. جيڪب آباد ضلعو سنڌ جي اهم چانور پوکيندڙ علائقن مان آهي ۽ بيگاري واهه جي آبپاشي نظام سان وڏي پيماني تي سارين جي پوک ٿئي ٿي.<ref name="DawnWaterlogging"/> 2017ع ۾ سنڌ ۾ سارين جي پوک بابت انگن ۾ جيڪب آباد ضلعي ۾ لڳ ڀڳ 114,000 هيڪٽر زمين تي چانور پوکجڻ جو ذڪر ڪيو ويو هو.<ref>{{cite news |title=Bumper crop of rice expected in Sindh |url=https://www.dawn.com/news/1354361 |work=[[ڊان]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ جي معاشي سرگرمين واري جدول موجب ڏهن سالن يا ان کان وڏي عمر وارن 280,843 ماڻهن مان 129,206 کي روزگار ڪندڙ طور درج ڪيو ويو. انهن ۾ زرعي خود روزگار ڪندڙ 27,826 ۽ زرعي ڪم ۾ بنا اجوري خانداني مددگار 32,583 هئا، جنهن مان تعلقي جي ٻهراڙيءَ واري معيشت ۾ زراعت جي وڏي اهميت ظاهر ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Population by Usual Activity, Sex and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_14_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> پاڻي بيهڻ، ڪلر، مناسب نيڪال جي کوٽ ۽ سارين جي گهڻي پاڻي گهرندڙ پوک زرعي زمينن لاءِ مسئلا پيدا ڪن ٿا. آبپاشي واهن ۾ گهارا ۽ پاڻيءَ جي ورڇ بابت تڪرار پڻ وقت بوقت فصلن کي متاثر ڪندا رهيا آهن.<ref>{{cite news |title=Rice fields destroyed as dykes of four canals develop breaches |url=https://www.dawn.com/news/1703750/rice-fields-destroyed-as-dykes-of-four-canals-develop-breaches |work=[[ڊان]] |date=8 August 2022 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == آبادي == === آباديءَ ۾ واڌ === موجوده حدن موجب جيڪب آباد تعلقي جي آبادي 1998ع ۾ 267,998، 2017ع ۾ 382,578 ۽ 2023ع ۾ 447,647 رڪارڊ ڪئي وئي. 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني آباديءَ جي واڌ 2.66 سيڪڙو رهي.<ref name="PBS2023area"/> {| class="wikitable sortable" style="width:80%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#355C7D; color:white; font-size:115%;" | '''جيڪب آباد تعلقي جي آبادي''' |- ! style="background:#D6E4F0;" | آدمشماري ! style="background:#D6E4F0;" | آبادي |- | 1951ع || 67,805 |- | 1961ع || 90,049 |- | 1972ع || 135,482 |- | 1981ع || 181,163 |- | 1998ع || 267,998 |- | 2017ع || 382,578 |- ! style="background:#D9EAD3;" | 2023ع ! style="background:#D9EAD3;" | '''447,647''' |- | colspan="2" style="font-size:90%; text-align:left;" | ذريعا: پاڪستان جون مختلف آدمشماريون ۽ [[پاڪستان شماريات بيورو]].<ref>{{cite web |title=Census Archive |url=https://www.pbs.gov.pk/censusarchive/ |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref><ref name="PBS2023area"/> |} 2023ع ۾ تعلقي ۾ 226,993 مرد، 220,600 عورتون ۽ 54 ٽرانسجينڊر فرد هئا. هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ مردن جو تناسب 102.90 هو. سراسري گهريلو سائيز 6.5 ماڻهو هئي.<ref name="PBS2023area"/> === عمر جي بناوت === 2023ع ۾ تعلقي جي 166,804 آبادي ڏهن سالن کان گهٽ عمر جي هئي، جڏهن تہ پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جو تعداد 92,043 هو. هي انگ تعلقي جي نوجوان آباديءَ جي وڏي حصي کي ظاهر ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=TABLE 5: POPULATION BY SELECTED AGE GROUP, SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> === ٻوليون === 2023ع جي آدمشماري موجب [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] جيڪب آباد تعلقي جي سڀ کان وڏي مادري ٻولي هئي. ڪل 447,647 ماڻهن مان 376,507 ماڻهن سنڌي کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو. [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائيندڙ 43,872، [[براهوي ٻولي|براهوي]] ڳالهائيندڙ 10,918، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ڳالهائيندڙ 6,926، [[اردو]] ڳالهائيندڙ 3,721، [[پشتو]] ڳالهائيندڙ 2,542 ۽ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ڳالهائيندڙ 2,423 هئا.<ref name="PBS2023language">{{cite web |title=TABLE 11: POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:72%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#7A5C99; color:white; font-size:115%;" | '''جيڪب آباد تعلقي جون مکيه مادري ٻوليون، 2023ع''' |- ! style="background:#E9DFF0;" | ٻولي ! style="background:#E9DFF0;" | آبادي ! style="background:#E9DFF0;" | لڳ ڀڳ سيڪڙو |- | [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] || 376,507 || 84.1٪ |- | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] || 43,872 || 9.8٪ |- | [[براهوي ٻولي|براهوي]] || 10,918 || 2.4٪ |- | [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] || 6,926 || 1.5٪ |- | [[اردو]] || 3,721 || 0.8٪ |- | [[پشتو]] || 2,542 || 0.6٪ |- | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] || 2,423 || 0.5٪ |} <ref name="PBS2023language"/> === مذهب === 2023ع ۾ جيڪب آباد تعلقي جي 429,921 آبادي مسلمان هئي. 14,428 ماڻهن پنهنجو مذهب هندو جاتي، 1,569 عيسائي، 1,200 درج فهرست ذات، 199 سک ۽ باقي ٿوري آبادي ٻين مذهبي درجن ۾ ڄاڻائي.<ref name="PBS2023religion">{{cite web |title=TABLE 9: POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:68%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#9A6B39; color:white; font-size:115%;" | '''جيڪب آباد تعلقي ۾ مذهب، 2023ع''' |- ! style="background:#F2E3D5;" | مذهبي گروهه ! style="background:#F2E3D5;" | آبادي |- | [[اسلام]] || 429,921 |- | [[هندو ڌرم]] || 14,428 |- | [[عيسائيت]] || 1,569 |- | درج فهرست ذاتيون || 1,200 |- | [[سک ڌرم]] || 199 |- | ٻيا || 330 |} <ref name="PBS2023religion"/> == تعليم ۽ خواندگي == 2023ع جي آدمشماري موجب ڏهن سالن يا ان کان وڏي عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 45.47 سيڪڙو هئي. مردن جي خواندگي 55.69 سيڪڙو ۽ عورتن جي 35.05 سيڪڙو هئي. شهري علائقي ۾ مجموعي خواندگي 62.10 سيڪڙو، جڏهن تہ ٻهراڙيءَ ۾ رڳو 28.10 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS2023literacy">{{cite web |title=TABLE 12: LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> 2023ع ۾ پنجن کان سورهن سالن جي عمر وارن '''88,290 ٻارن''' کي اسڪول کان ٻاهر درج ڪيو ويو، جن مان 62,637 ٻار ٻهراڙيءَ ۽ 25,653 شهري علائقن سان واسطو رکندا هئا.<ref name="PBS2023literacy"/> {| class="wikitable" style="width:78%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#3F7F5F; color:white; font-size:115%;" | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع''' |- ! style="background:#DDEFE5;" | علائقو ! style="background:#DDEFE5;" | مجموعي ! style="background:#DDEFE5;" | مرد ! style="background:#DDEFE5;" | عورتون |- | سڄو تعلقو || 45.47٪ || 55.69٪ || 35.05٪ |- | ٻهراڙي || 28.10٪ || 37.26٪ || 18.75٪ |- | شهري || 62.10٪ || 73.32٪ || 50.66٪ |} <ref name="PBS2023literacy"/> == انتظامي ورهاست == === بلدياتي جوڙجڪ === سنڌ حڪومت جي 27 اپريل 2022ع واري بلدياتي نوٽيفڪيشن موجب جيڪب آباد ضلعي ۾ مجموعي طور 44 ڳوٺاڻيون يونين ڪائونسلون، ٽي ٽائون ڪاميٽيون ۽ ٻه ميونسپل ڪاميٽيون قائم آهن.<ref name="LG2022">{{cite web |title=Notification of Names of Councils of District Jacobabad |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |date=27 April 2022 |publisher=[[سنڌ حڪومت]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> جيڪب آباد تعلقي جو شهري حصو '''جيڪب آباد ميونسپل ڪاميٽي''' ۾ شامل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ جيڪب آباد ميونسپل ڪاميٽي جي آبادي 219,315 هئي.<ref name="PBS2023urban"/> 2022ع واري بلدياتي جوڙجڪ ۾ تعلقي جي ٻهراڙيءَ واري حصي سان لاڳاپيل يونين ڪائونسلون هي آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:90%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#386890; color:white; font-size:115%;" | '''جيڪب آباد تعلقي جون ٻهراڙيءَ واريون يونين ڪائونسلون''' |- ! style="background:#DCEAF4;" | سرڪاري نمبر ! style="background:#DCEAF4;" | يونين ڪائونسل |- | 11 || [[دستي، جيڪب آباد|دستي]] |- | 12 || [[علي پور، جيڪب آباد|علي پور]] |- | 13 || [[رند واهي]] |- | 14 || [[مهر شاهه]] |- | 15 || [[ڳڙهي چنڊ]] |- | 16 || [[جاني ديرو|جاني ديرو جاگير]] |- | 17 || [[مولاداد]] |- | 18 || [[رمضان پور]] |- | 19 || [[قادرپور، جيڪب آباد|قادرپور]] |- | 20 || [[شاهپور، جيڪب آباد|شاهپور]] |- | 21 || [[دادپور جاگير]] |} <ref name="LG2022"/> پراڻين بلدياتي فهرستن ۾ احمدپور، بقاپور، ناوڙا ۽ ٻاجهاڻي جهڙا نالا به يونين ڪائونسلن طور ملن ٿا؛ 2022ع جي نئين حدبنديءَ کان پوءِ يونين ڪائونسلن جا نالا ۽ نمبر تبديل ٿيا آهن، تنهنڪري موجوده بلدياتي مضمون ۾ 2022ع جي سرڪاري نوٽيفڪيشن کي ترجيح ڏني وئي آهي. === ديهون === سنڌ جي روينيو نظام ۾ '''ديھ''' ڳوٺاڻين زمينن جي بنيادي مالياتي ۽ سروي اڪائي آهي. [[سنڌ بورڊ آف روينيو]] جي زميني رڪارڊ واري سرڪاري نظام ۾ هر ديھ لاءِ الڳ زميني رجسٽر ۽ سروي رڪارڊ رکيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Village Form 1 — Survey Registers |url=https://sindhzameen.gos.pk/VfFormVF1.aspx |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> هاڻوڪي جيڪب آباد تعلقي سان لاڳاپيل ديهن ۾ هيٺيان نالا شامل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ style="background:#6B705C; color:white; font-size:115%;" | '''جيڪب آباد تعلقي جون ديهون''' |- ! style="background:#E9EDC9;" | # ! style="background:#E9EDC9;" | ديھ ! style="background:#DDE5B6;" | # ! style="background:#DDE5B6;" | ديھ ! style="background:#FAEDCD;" | # ! style="background:#FAEDCD;" | ديھ ! style="background:#FDE2E4;" | # ! style="background:#FDE2E4;" | ديھ |- | 1 || [[آباد، جيڪب آباد|آباد]] | 16 || [[ڇانوڻي، جيڪب آباد|ڇانوڻي]] | 31 || [[ڪوريجا، جيڪب آباد|ڪوريجا]] | 46 || [[قيصر آباد]] |- | 2 || [[عبدالله ڊکڻ]] | 17 || [[ڏڍ]] | 32 || [[لال لوڊرو]] | 47 || [[رحيم آباد، جيڪب آباد|رحيم آباد]] |- | 3 || [[احمدپور، جيڪب آباد|احمدپور]] | 18 || [[دادپور]] | 33 || [[مالهو آباد]] | 48 || [[رمضان پور]] |- | 4 || [[عاقل پور]] | 19 || [[دستي، جيڪب آباد|دستي]] | 34 || [[مهر شاهه]] | 49 || [[ريٽي، جيڪب آباد|ريٽي]] |- | 5 || [[علي پور، جيڪب آباد|علي پور]] | 20 || [[ڏيٿا، جيڪب آباد|ڏيٿا]] | 35 || [[مهراب پور، جيڪب آباد|مهراب پور]] | 50 || [[رند واهه]] |- | 6 || [[عطائي]] | 21 || [[دلاور پور]] | 36 || [[ملڪيت سرڪار]] | 51 || [[شهدادپور، جيڪب آباد|شهدادپور]] |- | 7 || [[بچل پور]] | 22 || [[فتح پور، جيڪب آباد|فتح پور]] | 37 || [[مولا آباد]] | 52 || [[شاهپور، جيڪب آباد|شاهپور]] |- | 8 || [[بادل واهه]] | 23 || [[ڳڙهي مهراب]] | 38 || [[مندراڻي پور]] | 53 || [[شيراد آباد]] |- | 9 || [[ٻاجهاڻي]] | 24 || [[ڳڙهي چنڊ]] | 39 || [[ناوڙا]] | 54 || [[سوماڻپور]] |- | 10 || [[بقاپور، جيڪب آباد|بقاپور]] | 25 || [[غوثپور، جيڪب آباد|غوثپور]] | 40 || [[نوازو]] | 55 || [[ٿرڙي ڀليڏنو]] |- | 11 || [[ٻيلو علي پور]] | 26 || [[همڀي]] | 41 || [[اورنگ آباد، جيڪب آباد|اورنگ آباد]] | 56 || [[عمراڻيپور]] |- | 12 || [[ٻيلو ڊڪشون]] | 27 || [[جيڪب آباد ديھ|جيڪب آباد]] | 42 || [[ڦاتڻ واهه]] | 57 || [[وڪڙو، جيڪب آباد|وڪڙو]] |- | 13 || [[ڀليڏنو]] | 28 || [[جاني ديرو]] | 43 || [[پير پڌرو]] | 58 || [[وريام آباد]] |- | 14 || [[برج سليمي]] | 29 || [[خيرواهه، جيڪب آباد|خيرواهه]] | 44 || [[مولڻ رتو]] | colspan="2" rowspan="2" style="background:#F2F2F2;" | — |- | 15 || [[ڇڄڙا، جيڪب آباد|ڇڄڙا]] | 30 || [[کالول آباد]] | 45 || [[قادرپور، جيڪب آباد|قادرپور]] |} <ref>{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == آمدورفت == [[جيڪب آباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] تعلقي جو اهم ريلوي مرڪز آهي. هي اسٽيشن [[روهڙي–چمن ريلوي لائين]] تي واقع آهي ۽ هتان ريلوي رابطو سنڌ، بلوچستان ۽ ملڪ جي ٻين حصن ڏانهن وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Jacobabad Junction railway station |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jacobabad_Junction_railway_station |website=Wikimedia Commons |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> برطانوي دور ۾ به ريلوي جيڪب آباد کي ڪوئيٽا ۽ ڪراچي سان سڌو ڳنڍيندي هئي ۽ اناج جي واپار لاءِ اهم هئي.<ref name="Settlement1906"/> == ماحولياتي مسئلا == پاڻي بيهڻ ۽ زمين جي لوڻياٺ جيڪب آباد جي زرعي زمينن جا پراڻا مسئلا آهن. جديد رپورٽن ۾ خراب نيڪال، سارين جي تمام گهڻي آبپاشي ۽ بلند زميني پاڻيءَ کي زمين جي خراب ٿيڻ جا اهم سبب ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="DawnWaterlogging"/> ٻوڏ ۽ واهن ۾ گهارا پڻ تعلقي ۽ ضلعي جي ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي متاثر ڪندا رهيا آهن. 2022ع ۾ بيگاري واهه ۽ ان جي شاخن ۾ گهارن سبب سارين جا فصل ۽ ڪيترائي ڳوٺ متاثر ٿيا.<ref>{{cite news |title=Rice fields destroyed as dykes of four canals develop breaches |url=https://www.dawn.com/news/1703750 |work=[[ڊان]] |date=8 August 2022 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[جيڪب آباد]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] * [[جيڪب آباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] * [[بيگاري واهه]] * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] * [[ٺل تعلقو]] == حوالا == {{حوالا|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Jacobabad District}} [[زمرو:جيڪب آباد تعلقو]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعي جا تعلقا]] 494m6lvjhrxzrt756hbi5t0tnbqdhi8 411937 411936 2026-09-13T14:47:01Z Intisar Ali 8681 411937 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي جيڪب آباد ضلعي جو انتظامي تعلقو}} {{Infobox settlement | name = جيڪب آباد تعلقو | native_name = تعلقو جيڪب آباد | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | image_skyline = Jacobabad_Taluka.jpg | imagesize = 220px | image_caption = جيڪب آباد ضلعي ۾ جيڪب آباد تعلقو | image_map = Pakistan - Sindh - Jacobabad.svg | map_caption = سنڌ ۾ جيڪب آباد ضلعي جو مقام | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|28|16|N|68|26|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | seat_type = صدر مقام | seat = [[جيڪب آباد]] | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 664 | population_total = 447647 | population_as_of = 2023ع | population_density_km2 = 674.17 | population_urban = 219315 | population_rural = 228332 | demographics_type1 = خواندگي (2023ع) | demographics1_title1 = مجموعي | demographics1_info1 = 45.47٪ | demographics1_title2 = مرد | demographics1_info2 = 55.69٪ | demographics1_title3 = عورتون | demographics1_info3 = 35.05٪ | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''جيڪب آباد تعلقو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] ۾ واقع [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جو هڪ انتظامي تعلقو آهي. تعلقي جو صدر مقام [[جيڪب آباد]] شهر آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب تعلقي جي ڪل آبادي 447,647 هئي، جن مان 228,332 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 219,315 ماڻهو شهري علائقي ۾ رهندا هئا؛ اهڙيءَ طرح شهري آباديءَ جو تناسب 48.99 سيڪڙو هو. تعلقي جي ايراضي 664 چورس ڪلوميٽر ۽ آباديءَ جي گهاٽائي 674.17 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.<ref name="PBS2023area">{{cite web |title=TABLE 1: AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> تعلقي جي شهري آبادي عملي طور [[جيڪب آباد]] ميونسپل ڪاميٽيءَ تي مشتمل آهي، جڏهن تہ ان جي ٻهراڙيءَ واري حصي ۾ ڪيترائي ڳوٺ، ديهون ۽ يونين ڪائونسلون شامل آهن. جيڪب آباد شهر ضلعي ۽ تعلقي ٻنهي جو انتظامي، واپاري، تعليمي ۽ آمدورفت جو مرڪز آهي.<ref name="PBS2023urban">{{cite web |title=TABLE 33: SELECTED POPULATION STATISTICS OF URBAN LOCALITIES, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> [[File:Jacobabad Junction railway station.jpg|thumb|[[جيڪب آباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]، تعلقي ۽ ضلعي جو اهم ريلوي مرڪز.]] == تاريخ == === برطانوي دور === موجوده جيڪب آباد علائقو برطانوي دور ۾ '''اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعي''' جو حصو هو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جيڪب آباد تعلقو ان ضلعي جي اهم انتظامي ۽ زرعي اڪائين مان هو. 1906ع ۾ سنڌ جي روينيو کاتي پاران ڇپرايل ''جيڪب آباد تعلقي جي بندوبست رپورٽ'' زمين، آبپاشي، زرعي پيداوار، مالڪي، محصول ۽ واپار بابت تفصيلي سرڪاري ڄاڻ فراهم ڪري ٿي.<ref name="Settlement1906">{{cite book |title=Settlement Report of Jacobabad Taluka |publisher=Revenue Department, Government of Sind |location=Sind |year=1906 |url=https://archive.org/details/dli.ministry.22611 |via=Internet Archive |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> 1905ع واري بندوبست وقت پراڻي جيڪب آباد تعلقي جي ايراضي لڳ ڀڳ 462 چورس ميل هئي ۽ اهو 99 ديهن تي مشتمل هو. ان وقت ان جون حدون اتر ۽ اولهه طرف بلوچستان جي نصيرآباد واري علائقي، ڏکڻ طرف ان وقت جي شهدادپور، رتو ديرو، نوشهرو ابڙو ۽ شڪارپور وارن علائقن ۽ اوڀر طرف ٺل سان لڳنديون هيون.<ref name="Settlement1906"/> [[برطانوي هندستان]] جي ''امپيريل گزيٽيئر'' موجب 1901ع ۾ تعلقي جي آبادي 64,972 هئي، جڏهن تہ 1891ع ۾ اها 48,330 هئي. ان دور جي حدن مطابق ايراضي لڳ ڀڳ 460 چورس ميل، آباديءَ جي گهاٽائي 141 ماڻهو في چورس ميل ۽ تعلقي جو واحد وڏو شهر جيڪب آباد هو، جنهن جي آبادي 10,787 هئي.<ref>{{cite web |title=Jacobabad Taluka |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ |work=Imperial Gazetteer of India |publisher=Digital South Asia Library, University of Chicago |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> ان وقت جيڪب آباد شهر اناج ۽ گهوڙن جي واپار جو مکيه مرڪز هو. ريلوي ذريعي شهر جو [[ڪوئيٽا]] ۽ [[ڪراچي]] سان رابطو هو، پر تعلقي جي ڏکڻ ۽ اولهه وارن ڪيترن علائقن لاءِ [[شڪارپور]] پڻ اهم منڊي هئي.<ref name="Settlement1906"/> === زمين ۽ زمينداري === 1905ع جي بندوبست رپورٽ موجب تعلقي جي وڏي حصي ۾ زمين وڏن يا وچولي درجي جي زميندارن وٽ هئي ۽ ننڍن خودڪاشت مالڪن جو تناسب گهٽ هو. رپورٽ ڪيترين وڏين جاگيرن جو پڻ ذڪر ڪري ٿي. برطانوي بندوبست جو بنيادي مقصد زمين جي درجي بندي، آبپاشيءَ جي نوعيت، فصلن ۽ محصول جي شرح جو نئون جائزو وٺڻ هو.<ref name="Settlement1906"/> اها تاريخي انتظامي حد هاڻوڪي 664 چورس ڪلوميٽر واري جيڪب آباد تعلقي جي حدن سان هڪجهڙي نه هئي؛ تنهنڪري 1901ع يا 1905ع جا زميني ۽ آباديءَ جا انگ هاڻوڪي تعلقي سان سڌيءَ ريت ڀيٽڻ وقت حدن جي تبديليءَ کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.<ref name="Settlement1906"/><ref name="PBS2023area"/> == جاگرافي == جيڪب آباد تعلقو سنڌ جي انتهائي اترئين ميداني علائقي ۾ واقع آهي. زمين گهڻي ڀاڱي هموار، آبپاشيءَ هيٺ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي زرعي ميدان جو حصو آهي. تعلقي ۽ ڀرپاسي واري علائقي ۾ ڪلراٺي زمين، پاڻي بيهڻ ۽ زميني پاڻيءَ جي بلند سطح جا مسئلا تاريخي طور موجود رهيا آهن.<ref name="DawnWaterlogging">{{cite news |last=Khan |first=Muhammad Hussain |title=Sizzling heat and water-logging of Jacobabad |url=https://www.dawn.com/news/1608621 |work=[[ڊان]] |date=22 February 2021 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> 1905ع واري رپورٽ ۾ پڻ ڪيترن علائقن ۾ ڪلر جي واڌ جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن تہ موجوده دور ۾ به پاڻي بيهڻ، خراب نيڪال ۽ کاري زميني پاڻي کي زرعي پيداوار لاءِ اهم مسئلا قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Settlement1906"/><ref name="DawnWaterlogging"/> == آبپاشي == جيڪب آباد تعلقي جي زرعي زندگيءَ ۾ [[بيگاري واهه]] ۽ ان سان لاڳاپيل شاخن جو بنيادي ڪردار رهيو آهي. تاريخي رڪارڊ موجب بيگاري سنڌ جي اترئين ساڄي ڪپ واري آبپاشي نظام جي اهم واهن مان هو، جنهن جي شروعات کي [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] جي دور سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Balochistan District Gazetteer: Sibi District |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/133.pdf |publisher=[[سنڌ آبپاشي کاتو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> برطانوي دور جي انجنيئرنگ رڪارڊ موجب بيگاري واهه کي 19هين صديءَ دوران بار بار ويڪرو ۽ بهتر ڪيو ويو. 1927–28ع جي آبپاشي رپورٽ ۾ بيگاري واهه ۽ نور واهه شاخ ۾ پاڻيءَ جي فراهمي ۽ پڇڙيءَ وارن حصن ۾ پاڻيءَ جي کوٽ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=Administration Report for the Year 1927-1928: Irrigation Works Accounts and Statistical Statements |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/39.pdf |publisher=[[سنڌ آبپاشي کاتو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> هاڻوڪي آبپاشي نظام ۾ جيڪب آباد جو وڏو زرعي حصو [[گڊو بئراج]] مان نڪرندڙ '''بيگاري سنڌ فيڊر''' سان لاڳاپيل آهي. سنڌ آبپاشي کاتي وٽ بيگاري سنڌ فيڊر لاءِ الڳ سپرنٽنڊنگ انجنيئر ۽ جيڪب آباد ۾ بيگاري ڊويزن جو انتظام موجود آهي.<ref>{{cite web |title=Directory List of Officers / Officials |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Irrigation/Officers |publisher=[[سنڌ آبپاشي کاتو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=[[سنڌ آبپاشي کاتو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == معيشت == جيڪب آباد تعلقي جي ٻهراڙيءَ واري معيشت جو بنياد زراعت ۽ مال پالڻ تي آهي. [[چانور]] علائقي جو اهم خريف فصل آهي، جڏهن تہ [[ڪڻڪ]] ربيع جو اهم فصل آهي. جيڪب آباد ضلعو سنڌ جي اهم چانور پوکيندڙ علائقن مان آهي ۽ بيگاري واهه جي آبپاشي نظام سان وڏي پيماني تي سارين جي پوک ٿئي ٿي.<ref name="DawnWaterlogging"/> 2017ع ۾ سنڌ ۾ سارين جي پوک بابت انگن ۾ جيڪب آباد ضلعي ۾ لڳ ڀڳ 114,000 هيڪٽر زمين تي چانور پوکجڻ جو ذڪر ڪيو ويو هو.<ref>{{cite news |title=Bumper crop of rice expected in Sindh |url=https://www.dawn.com/news/1354361 |work=[[ڊان]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ جي معاشي سرگرمين واري جدول موجب ڏهن سالن يا ان کان وڏي عمر وارن 280,843 ماڻهن مان 129,206 کي روزگار ڪندڙ طور درج ڪيو ويو. انهن ۾ زرعي خود روزگار ڪندڙ 27,826 ۽ زرعي ڪم ۾ بنا اجوري خانداني مددگار 32,583 هئا، جنهن مان تعلقي جي ٻهراڙيءَ واري معيشت ۾ زراعت جي وڏي اهميت ظاهر ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Population by Usual Activity, Sex and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_14_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> پاڻي بيهڻ، ڪلر، مناسب نيڪال جي کوٽ ۽ سارين جي گهڻي پاڻي گهرندڙ پوک زرعي زمينن لاءِ مسئلا پيدا ڪن ٿا. آبپاشي واهن ۾ گهارا ۽ پاڻيءَ جي ورڇ بابت تڪرار پڻ وقت بوقت فصلن کي متاثر ڪندا رهيا آهن.<ref>{{cite news |title=Rice fields destroyed as dykes of four canals develop breaches |url=https://www.dawn.com/news/1703750/rice-fields-destroyed-as-dykes-of-four-canals-develop-breaches |work=[[ڊان]] |date=8 August 2022 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == آبادي == === آباديءَ ۾ واڌ === موجوده حدن موجب جيڪب آباد تعلقي جي آبادي 1998ع ۾ 267,998، 2017ع ۾ 382,578 ۽ 2023ع ۾ 447,647 رڪارڊ ڪئي وئي. 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني آباديءَ جي واڌ 2.66 سيڪڙو رهي.<ref name="PBS2023area"/> {| class="wikitable sortable" style="width:80%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#355C7D; color:white; font-size:115%;" | '''جيڪب آباد تعلقي جي آبادي''' |- ! style="background:#D6E4F0;" | آدمشماري ! style="background:#D6E4F0;" | آبادي |- | 1951ع || 67,805 |- | 1961ع || 90,049 |- | 1972ع || 135,482 |- | 1981ع || 181,163 |- | 1998ع || 267,998 |- | 2017ع || 382,578 |- ! style="background:#D9EAD3;" | 2023ع ! style="background:#D9EAD3;" | '''447,647''' |- | colspan="2" style="font-size:90%; text-align:left;" | ذريعا: پاڪستان جون مختلف آدمشماريون ۽ [[پاڪستان شماريات بيورو]].<ref>{{cite web |title=Census Archive |url=https://www.pbs.gov.pk/censusarchive/ |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref><ref name="PBS2023area"/> |} 2023ع ۾ تعلقي ۾ 226,993 مرد، 220,600 عورتون ۽ 54 ٽرانسجينڊر فرد هئا. هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ مردن جو تناسب 102.90 هو. سراسري گهريلو سائيز 6.5 ماڻهو هئي.<ref name="PBS2023area"/> === عمر جي بناوت === 2023ع ۾ تعلقي جي 166,804 آبادي ڏهن سالن کان گهٽ عمر جي هئي، جڏهن تہ پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جو تعداد 92,043 هو. هي انگ تعلقي جي نوجوان آباديءَ جي وڏي حصي کي ظاهر ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=TABLE 5: POPULATION BY SELECTED AGE GROUP, SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> === ٻوليون === 2023ع جي آدمشماري موجب [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] جيڪب آباد تعلقي جي سڀ کان وڏي مادري ٻولي هئي. ڪل 447,647 ماڻهن مان 376,507 ماڻهن سنڌي کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو. [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائيندڙ 43,872، [[براهوي ٻولي|براهوي]] ڳالهائيندڙ 10,918، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ڳالهائيندڙ 6,926، [[اردو]] ڳالهائيندڙ 3,721، [[پشتو]] ڳالهائيندڙ 2,542 ۽ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ڳالهائيندڙ 2,423 هئا.<ref name="PBS2023language">{{cite web |title=TABLE 11: POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:72%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#7A5C99; color:white; font-size:115%;" | '''جيڪب آباد تعلقي جون مکيه مادري ٻوليون، 2023ع''' |- ! style="background:#E9DFF0;" | ٻولي ! style="background:#E9DFF0;" | آبادي ! style="background:#E9DFF0;" | لڳ ڀڳ سيڪڙو |- | [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] || 376,507 || 84.1٪ |- | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] || 43,872 || 9.8٪ |- | [[براهوي ٻولي|براهوي]] || 10,918 || 2.4٪ |- | [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] || 6,926 || 1.5٪ |- | [[اردو]] || 3,721 || 0.8٪ |- | [[پشتو]] || 2,542 || 0.6٪ |- | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] || 2,423 || 0.5٪ |} <ref name="PBS2023language"/> === مذهب === 2023ع ۾ جيڪب آباد تعلقي جي 429,921 آبادي مسلمان هئي. 14,428 ماڻهن پنهنجو مذهب هندو جاتي، 1,569 عيسائي، 1,200 درج فهرست ذات، 199 سک ۽ باقي ٿوري آبادي ٻين مذهبي درجن ۾ ڄاڻائي.<ref name="PBS2023religion">{{cite web |title=TABLE 9: POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:68%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#9A6B39; color:white; font-size:115%;" | '''جيڪب آباد تعلقي ۾ مذهب، 2023ع''' |- ! style="background:#F2E3D5;" | مذهبي گروهه ! style="background:#F2E3D5;" | آبادي |- | [[اسلام]] || 429,921 |- | [[هندو ڌرم]] || 14,428 |- | [[عيسائيت]] || 1,569 |- | درج فهرست ذاتيون || 1,200 |- | [[سک ڌرم]] || 199 |- | ٻيا || 330 |} <ref name="PBS2023religion"/> == تعليم ۽ خواندگي == 2023ع جي آدمشماري موجب ڏهن سالن يا ان کان وڏي عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 45.47 سيڪڙو هئي. مردن جي خواندگي 55.69 سيڪڙو ۽ عورتن جي 35.05 سيڪڙو هئي. شهري علائقي ۾ مجموعي خواندگي 62.10 سيڪڙو، جڏهن تہ ٻهراڙيءَ ۾ رڳو 28.10 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS2023literacy">{{cite web |title=TABLE 12: LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> 2023ع ۾ پنجن کان سورهن سالن جي عمر وارن '''88,290 ٻارن''' کي اسڪول کان ٻاهر درج ڪيو ويو، جن مان 62,637 ٻار ٻهراڙيءَ ۽ 25,653 شهري علائقن سان واسطو رکندا هئا.<ref name="PBS2023literacy"/> {| class="wikitable" style="width:78%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#3F7F5F; color:white; font-size:115%;" | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع''' |- ! style="background:#DDEFE5;" | علائقو ! style="background:#DDEFE5;" | مجموعي ! style="background:#DDEFE5;" | مرد ! style="background:#DDEFE5;" | عورتون |- | سڄو تعلقو || 45.47٪ || 55.69٪ || 35.05٪ |- | ٻهراڙي || 28.10٪ || 37.26٪ || 18.75٪ |- | شهري || 62.10٪ || 73.32٪ || 50.66٪ |} <ref name="PBS2023literacy"/> == انتظامي ورهاست == === بلدياتي جوڙجڪ === سنڌ حڪومت جي 27 اپريل 2022ع واري بلدياتي نوٽيفڪيشن موجب جيڪب آباد ضلعي ۾ مجموعي طور 44 ڳوٺاڻيون يونين ڪائونسلون، ٽي ٽائون ڪاميٽيون ۽ ٻه ميونسپل ڪاميٽيون قائم آهن.<ref name="LG2022">{{cite web |title=Notification of Names of Councils of District Jacobabad |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |date=27 April 2022 |publisher=[[سنڌ حڪومت]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> جيڪب آباد تعلقي جو شهري حصو '''جيڪب آباد ميونسپل ڪاميٽي''' ۾ شامل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ جيڪب آباد ميونسپل ڪاميٽي جي آبادي 219,315 هئي.<ref name="PBS2023urban"/> 2022ع واري بلدياتي جوڙجڪ ۾ تعلقي جي ٻهراڙيءَ واري حصي سان لاڳاپيل يونين ڪائونسلون هي آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:90%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#386890; color:white; font-size:115%;" | '''جيڪب آباد تعلقي جون ٻهراڙيءَ واريون يونين ڪائونسلون''' |- ! style="background:#DCEAF4;" | سرڪاري نمبر ! style="background:#DCEAF4;" | يونين ڪائونسل |- | 11 || [[دستي، جيڪب آباد|دستي]] |- | 12 || [[علي پور، جيڪب آباد|علي پور]] |- | 13 || [[رند واهي]] |- | 14 || [[مھر شاھ]] |- | 15 || [[ڳڙهي چنڊ]] |- | 16 || [[جاني ديرو|جاني ديرو جاگير]] |- | 17 || [[مولاداد]] |- | 18 || [[رمضان پور]] |- | 19 || [[قادرپور، جيڪب آباد|قادرپور]] |- | 20 || [[شاهپور، جيڪب آباد|شاهپور]] |- | 21 || [[دادپور|دادپور جاگير]] |} <ref name="LG2022"/> پراڻين بلدياتي فهرستن ۾ احمدپور، بقاپور، ناوڙا ۽ ٻاجهاڻي جهڙا نالا به يونين ڪائونسلن طور ملن ٿا؛ 2022ع جي نئين حدبنديءَ کان پوءِ يونين ڪائونسلن جا نالا ۽ نمبر تبديل ٿيا آهن، تنهنڪري موجوده بلدياتي مضمون ۾ 2022ع جي سرڪاري نوٽيفڪيشن کي ترجيح ڏني وئي آهي. === ديهون === سنڌ جي روينيو نظام ۾ '''ديھ''' ڳوٺاڻين زمينن جي بنيادي مالياتي ۽ سروي اڪائي آهي. [[سنڌ بورڊ آف روينيو]] جي زميني رڪارڊ واري سرڪاري نظام ۾ هر ديھ لاءِ الڳ زميني رجسٽر ۽ سروي رڪارڊ رکيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Village Form 1 — Survey Registers |url=https://sindhzameen.gos.pk/VfFormVF1.aspx |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> هاڻوڪي جيڪب آباد تعلقي سان لاڳاپيل ديهن ۾ هيٺيان نالا شامل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ style="background:#6B705C; color:white; font-size:115%;" | '''جيڪب آباد تعلقي جون ديهون''' |- ! style="background:#E9EDC9;" | # ! style="background:#E9EDC9;" | ديھ ! style="background:#DDE5B6;" | # ! style="background:#DDE5B6;" | ديھ ! style="background:#FAEDCD;" | # ! style="background:#FAEDCD;" | ديھ ! style="background:#FDE2E4;" | # ! style="background:#FDE2E4;" | ديھ |- | 1 || [[آباد، جيڪب آباد|آباد]] | 16 || [[ڇانوڻي، جيڪب آباد|ڇانوڻي]] | 31 || [[ڪوريجا، جيڪب آباد|ڪوريجا]] | 46 || [[قيصر آباد]] |- | 2 || [[عبدالله ڊکڻ]] | 17 || [[ڏڍ]] | 32 || [[لال لوڊرو]] | 47 || [[رحيم آباد، جيڪب آباد|رحيم آباد]] |- | 3 || [[احمدپور، جيڪب آباد|احمدپور]] | 18 || [[دادپور]] | 33 || [[مالهو آباد]] | 48 || [[رمضان پور]] |- | 4 || [[عاقل پور]] | 19 || [[دستي، جيڪب آباد|دستي]] | 34 || [[مهر شاهه]] | 49 || [[ريٽي، جيڪب آباد|ريٽي]] |- | 5 || [[علي پور، جيڪب آباد|علي پور]] | 20 || [[ڏيٿا، جيڪب آباد|ڏيٿا]] | 35 || [[مهراب پور، جيڪب آباد|مهراب پور]] | 50 || [[رند واهه]] |- | 6 || [[عطائي]] | 21 || [[دلاور پور]] | 36 || [[ملڪيت سرڪار]] | 51 || [[شهدادپور، جيڪب آباد|شهدادپور]] |- | 7 || [[بچل پور]] | 22 || [[فتح پور، جيڪب آباد|فتح پور]] | 37 || [[مولا آباد]] | 52 || [[شاهپور، جيڪب آباد|شاهپور]] |- | 8 || [[بادل واهه]] | 23 || [[ڳڙهي مهراب]] | 38 || [[مندراڻي پور]] | 53 || [[شيراد آباد]] |- | 9 || [[ٻاجهاڻي]] | 24 || [[ڳڙهي چنڊ]] | 39 || [[ناوڙا]] | 54 || [[سوماڻپور]] |- | 10 || [[بقاپور، جيڪب آباد|بقاپور]] | 25 || [[غوثپور، جيڪب آباد|غوثپور]] | 40 || [[نوازو]] | 55 || [[ٿرڙي ڀليڏنو]] |- | 11 || [[ٻيلو علي پور]] | 26 || [[همڀي]] | 41 || [[اورنگ آباد، جيڪب آباد|اورنگ آباد]] | 56 || [[عمراڻيپور]] |- | 12 || [[ٻيلو ڊڪشون]] | 27 || [[جيڪب آباد ديھ|جيڪب آباد]] | 42 || [[ڦاتڻ واهه]] | 57 || [[وڪڙو، جيڪب آباد|وڪڙو]] |- | 13 || [[ڀليڏنو]] | 28 || [[جاني ديرو]] | 43 || [[پير پڌرو]] | 58 || [[وريام آباد]] |- | 14 || [[برج سليمي]] | 29 || [[خيرواهه، جيڪب آباد|خيرواهه]] | 44 || [[مولڻ رتو]] | colspan="2" rowspan="2" style="background:#F2F2F2;" | — |- | 15 || [[ڇڄڙا، جيڪب آباد|ڇڄڙا]] | 30 || [[کالول آباد]] | 45 || [[قادرپور، جيڪب آباد|قادرپور]] |} <ref>{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == آمدورفت == [[جيڪب آباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] تعلقي جو اهم ريلوي مرڪز آهي. هي اسٽيشن [[روهڙي–چمن ريلوي لائين]] تي واقع آهي ۽ هتان ريلوي رابطو سنڌ، بلوچستان ۽ ملڪ جي ٻين حصن ڏانهن وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Jacobabad Junction railway station |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jacobabad_Junction_railway_station |website=Wikimedia Commons |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> برطانوي دور ۾ به ريلوي جيڪب آباد کي ڪوئيٽا ۽ ڪراچي سان سڌو ڳنڍيندي هئي ۽ اناج جي واپار لاءِ اهم هئي.<ref name="Settlement1906"/> == ماحولياتي مسئلا == پاڻي بيهڻ ۽ زمين جي لوڻياٺ جيڪب آباد جي زرعي زمينن جا پراڻا مسئلا آهن. جديد رپورٽن ۾ خراب نيڪال، سارين جي تمام گهڻي آبپاشي ۽ بلند زميني پاڻيءَ کي زمين جي خراب ٿيڻ جا اهم سبب ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="DawnWaterlogging"/> ٻوڏ ۽ واهن ۾ گهارا پڻ تعلقي ۽ ضلعي جي ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي متاثر ڪندا رهيا آهن. 2022ع ۾ بيگاري واهه ۽ ان جي شاخن ۾ گهارن سبب سارين جا فصل ۽ ڪيترائي ڳوٺ متاثر ٿيا.<ref>{{cite news |title=Rice fields destroyed as dykes of four canals develop breaches |url=https://www.dawn.com/news/1703750 |work=[[ڊان]] |date=8 August 2022 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[جيڪب آباد]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] * [[جيڪب آباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] * [[بيگاري واهه]] * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] * [[ٺل تعلقو]] == حوالا == {{حوالا|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Jacobabad District}} [[زمرو:جيڪب آباد تعلقو]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعي جا تعلقا]] st07n3x603y6fgzqorl163hwkq1mvib 411949 411937 2026-09-13T15:08:39Z Intisar Ali 8681 411949 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي جيڪب آباد ضلعي جو انتظامي تعلقو}} {{Infobox settlement | name = جيڪب آباد تعلقو | native_name = تعلقو جيڪب آباد | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | image_skyline = Jacobabad_Taluka.jpg | imagesize = 220px | image_caption = جيڪب آباد ضلعي ۾ جيڪب آباد تعلقو | image_map = Pakistan - Sindh - Jacobabad.svg | map_caption = سنڌ ۾ جيڪب آباد ضلعي جو مقام | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|28|16|N|68|26|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | seat_type = صدر مقام | seat = [[جيڪب آباد]] | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 664 | population_total = 447647 | population_as_of = 2023ع | population_density_km2 = 674.17 | population_urban = 219315 | population_rural = 228332 | demographics_type1 = خواندگي (2023ع) | demographics1_title1 = مجموعي | demographics1_info1 = 45.47٪ | demographics1_title2 = مرد | demographics1_info2 = 55.69٪ | demographics1_title3 = عورتون | demographics1_info3 = 35.05٪ | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''جيڪب آباد تعلقو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] ۾ واقع [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جو هڪ انتظامي تعلقو آهي. تعلقي جو صدر مقام [[جيڪب آباد]] شهر آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب تعلقي جي ڪل آبادي 447,647 هئي، جن مان 228,332 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 219,315 ماڻهو شهري علائقي ۾ رهندا هئا؛ اهڙيءَ طرح شهري آباديءَ جو تناسب 48.99 سيڪڙو هو. تعلقي جي ايراضي 664 چورس ڪلوميٽر ۽ آباديءَ جي گهاٽائي 674.17 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.<ref name="PBS2023area">{{cite web |title=TABLE 1: AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> تعلقي جي شهري آبادي عملي طور [[جيڪب آباد]] ميونسپل ڪاميٽيءَ تي مشتمل آهي، جڏهن تہ ان جي ٻهراڙيءَ واري حصي ۾ ڪيترائي ڳوٺ، ديهون ۽ يونين ڪائونسلون شامل آهن. جيڪب آباد شهر ضلعي ۽ تعلقي ٻنهي جو انتظامي، واپاري، تعليمي ۽ آمدورفت جو مرڪز آهي.<ref name="PBS2023urban">{{cite web |title=TABLE 33: SELECTED POPULATION STATISTICS OF URBAN LOCALITIES, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> [[File:Jacobabad Junction railway station.jpg|thumb|[[جيڪب آباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]، تعلقي ۽ ضلعي جو اهم ريلوي مرڪز.]] == تاريخ == === برطانوي دور === موجوده جيڪب آباد علائقو برطانوي دور ۾ '''اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعي''' جو حصو هو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جيڪب آباد تعلقو ان ضلعي جي اهم انتظامي ۽ زرعي اڪائين مان هو. 1906ع ۾ سنڌ جي روينيو کاتي پاران ڇپرايل ''جيڪب آباد تعلقي جي بندوبست رپورٽ'' زمين، آبپاشي، زرعي پيداوار، مالڪي، محصول ۽ واپار بابت تفصيلي سرڪاري ڄاڻ فراهم ڪري ٿي.<ref name="Settlement1906">{{cite book |title=Settlement Report of Jacobabad Taluka |publisher=Revenue Department, Government of Sind |location=Sind |year=1906 |url=https://archive.org/details/dli.ministry.22611 |via=Internet Archive |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> 1905ع واري بندوبست وقت پراڻي جيڪب آباد تعلقي جي ايراضي لڳ ڀڳ 462 چورس ميل هئي ۽ اهو 99 ديهن تي مشتمل هو. ان وقت ان جون حدون اتر ۽ اولهه طرف بلوچستان جي نصيرآباد واري علائقي، ڏکڻ طرف ان وقت جي شهدادپور، رتو ديرو، نوشهرو ابڙو ۽ شڪارپور وارن علائقن ۽ اوڀر طرف ٺل سان لڳنديون هيون.<ref name="Settlement1906"/> [[برطانوي هندستان]] جي ''امپيريل گزيٽيئر'' موجب 1901ع ۾ تعلقي جي آبادي 64,972 هئي، جڏهن تہ 1891ع ۾ اها 48,330 هئي. ان دور جي حدن مطابق ايراضي لڳ ڀڳ 460 چورس ميل، آباديءَ جي گهاٽائي 141 ماڻهو في چورس ميل ۽ تعلقي جو واحد وڏو شهر جيڪب آباد هو، جنهن جي آبادي 10,787 هئي.<ref>{{cite web |title=Jacobabad Taluka |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ |work=Imperial Gazetteer of India |publisher=Digital South Asia Library, University of Chicago |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> ان وقت جيڪب آباد شهر اناج ۽ گهوڙن جي واپار جو مکيه مرڪز هو. ريلوي ذريعي شهر جو [[ڪوئيٽا]] ۽ [[ڪراچي]] سان رابطو هو، پر تعلقي جي ڏکڻ ۽ اولهه وارن ڪيترن علائقن لاءِ [[شڪارپور]] پڻ اهم منڊي هئي.<ref name="Settlement1906"/> === زمين ۽ زمينداري === 1905ع جي بندوبست رپورٽ موجب تعلقي جي وڏي حصي ۾ زمين وڏن يا وچولي درجي جي زميندارن وٽ هئي ۽ ننڍن خودڪاشت مالڪن جو تناسب گهٽ هو. رپورٽ ڪيترين وڏين جاگيرن جو پڻ ذڪر ڪري ٿي. برطانوي بندوبست جو بنيادي مقصد زمين جي درجي بندي، آبپاشيءَ جي نوعيت، فصلن ۽ محصول جي شرح جو نئون جائزو وٺڻ هو.<ref name="Settlement1906"/> اها تاريخي انتظامي حد هاڻوڪي 664 چورس ڪلوميٽر واري جيڪب آباد تعلقي جي حدن سان هڪجهڙي نه هئي؛ تنهنڪري 1901ع يا 1905ع جا زميني ۽ آباديءَ جا انگ هاڻوڪي تعلقي سان سڌيءَ ريت ڀيٽڻ وقت حدن جي تبديليءَ کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.<ref name="Settlement1906"/><ref name="PBS2023area"/> == جاگرافي == جيڪب آباد تعلقو سنڌ جي انتهائي اترئين ميداني علائقي ۾ واقع آهي. زمين گهڻي ڀاڱي هموار، آبپاشيءَ هيٺ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي زرعي ميدان جو حصو آهي. تعلقي ۽ ڀرپاسي واري علائقي ۾ ڪلراٺي زمين، پاڻي بيهڻ ۽ زميني پاڻيءَ جي بلند سطح جا مسئلا تاريخي طور موجود رهيا آهن.<ref name="DawnWaterlogging">{{cite news |last=Khan |first=Muhammad Hussain |title=Sizzling heat and water-logging of Jacobabad |url=https://www.dawn.com/news/1608621 |work=[[ڊان]] |date=22 February 2021 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> 1905ع واري رپورٽ ۾ پڻ ڪيترن علائقن ۾ ڪلر جي واڌ جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن تہ موجوده دور ۾ به پاڻي بيهڻ، خراب نيڪال ۽ کاري زميني پاڻي کي زرعي پيداوار لاءِ اهم مسئلا قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Settlement1906"/><ref name="DawnWaterlogging"/> == آبپاشي == جيڪب آباد تعلقي جي زرعي زندگيءَ ۾ [[بيگاري واهه]] ۽ ان سان لاڳاپيل شاخن جو بنيادي ڪردار رهيو آهي. تاريخي رڪارڊ موجب بيگاري سنڌ جي اترئين ساڄي ڪپ واري آبپاشي نظام جي اهم واهن مان هو، جنهن جي شروعات کي [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] جي دور سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Balochistan District Gazetteer: Sibi District |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/133.pdf |publisher=[[سنڌ آبپاشي کاتو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> برطانوي دور جي انجنيئرنگ رڪارڊ موجب بيگاري واهه کي 19هين صديءَ دوران بار بار ويڪرو ۽ بهتر ڪيو ويو. 1927–28ع جي آبپاشي رپورٽ ۾ بيگاري واهه ۽ نور واهه شاخ ۾ پاڻيءَ جي فراهمي ۽ پڇڙيءَ وارن حصن ۾ پاڻيءَ جي کوٽ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=Administration Report for the Year 1927-1928: Irrigation Works Accounts and Statistical Statements |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/39.pdf |publisher=[[سنڌ آبپاشي کاتو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> هاڻوڪي آبپاشي نظام ۾ جيڪب آباد جو وڏو زرعي حصو [[گڊو بئراج]] مان نڪرندڙ '''بيگاري سنڌ فيڊر''' سان لاڳاپيل آهي. سنڌ آبپاشي کاتي وٽ بيگاري سنڌ فيڊر لاءِ الڳ سپرنٽنڊنگ انجنيئر ۽ جيڪب آباد ۾ بيگاري ڊويزن جو انتظام موجود آهي.<ref>{{cite web |title=Directory List of Officers / Officials |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Irrigation/Officers |publisher=[[سنڌ آبپاشي کاتو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=[[سنڌ آبپاشي کاتو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == معيشت == جيڪب آباد تعلقي جي ٻهراڙيءَ واري معيشت جو بنياد زراعت ۽ مال پالڻ تي آهي. [[چانور]] علائقي جو اهم خريف فصل آهي، جڏهن تہ [[ڪڻڪ]] ربيع جو اهم فصل آهي. جيڪب آباد ضلعو سنڌ جي اهم چانور پوکيندڙ علائقن مان آهي ۽ بيگاري واهه جي آبپاشي نظام سان وڏي پيماني تي سارين جي پوک ٿئي ٿي.<ref name="DawnWaterlogging"/> 2017ع ۾ سنڌ ۾ سارين جي پوک بابت انگن ۾ جيڪب آباد ضلعي ۾ لڳ ڀڳ 114,000 هيڪٽر زمين تي چانور پوکجڻ جو ذڪر ڪيو ويو هو.<ref>{{cite news |title=Bumper crop of rice expected in Sindh |url=https://www.dawn.com/news/1354361 |work=[[ڊان]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ جي معاشي سرگرمين واري جدول موجب ڏهن سالن يا ان کان وڏي عمر وارن 280,843 ماڻهن مان 129,206 کي روزگار ڪندڙ طور درج ڪيو ويو. انهن ۾ زرعي خود روزگار ڪندڙ 27,826 ۽ زرعي ڪم ۾ بنا اجوري خانداني مددگار 32,583 هئا، جنهن مان تعلقي جي ٻهراڙيءَ واري معيشت ۾ زراعت جي وڏي اهميت ظاهر ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Population by Usual Activity, Sex and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_14_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> پاڻي بيهڻ، ڪلر، مناسب نيڪال جي کوٽ ۽ سارين جي گهڻي پاڻي گهرندڙ پوک زرعي زمينن لاءِ مسئلا پيدا ڪن ٿا. آبپاشي واهن ۾ گهارا ۽ پاڻيءَ جي ورڇ بابت تڪرار پڻ وقت بوقت فصلن کي متاثر ڪندا رهيا آهن.<ref>{{cite news |title=Rice fields destroyed as dykes of four canals develop breaches |url=https://www.dawn.com/news/1703750/rice-fields-destroyed-as-dykes-of-four-canals-develop-breaches |work=[[ڊان]] |date=8 August 2022 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == آبادي == === آباديءَ ۾ واڌ === موجوده حدن موجب جيڪب آباد تعلقي جي آبادي 1998ع ۾ 267,998، 2017ع ۾ 382,578 ۽ 2023ع ۾ 447,647 رڪارڊ ڪئي وئي. 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني آباديءَ جي واڌ 2.66 سيڪڙو رهي.<ref name="PBS2023area"/> {| class="wikitable sortable" style="width:80%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#355C7D; color:white; font-size:115%;" | '''جيڪب آباد تعلقي جي آبادي''' |- ! style="background:#D6E4F0;" | آدمشماري ! style="background:#D6E4F0;" | آبادي |- | 1951ع || 67,805 |- | 1961ع || 90,049 |- | 1972ع || 135,482 |- | 1981ع || 181,163 |- | 1998ع || 267,998 |- | 2017ع || 382,578 |- ! style="background:#D9EAD3;" | 2023ع ! style="background:#D9EAD3;" | '''447,647''' |- | colspan="2" style="font-size:90%; text-align:left;" | ذريعا: پاڪستان جون مختلف آدمشماريون ۽ [[پاڪستان شماريات بيورو]].<ref>{{cite web |title=Census Archive |url=https://www.pbs.gov.pk/censusarchive/ |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref><ref name="PBS2023area"/> |} 2023ع ۾ تعلقي ۾ 226,993 مرد، 220,600 عورتون ۽ 54 ٽرانسجينڊر فرد هئا. هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ مردن جو تناسب 102.90 هو. سراسري گهريلو سائيز 6.5 ماڻهو هئي.<ref name="PBS2023area"/> === عمر جي بناوت === 2023ع ۾ تعلقي جي 166,804 آبادي ڏهن سالن کان گهٽ عمر جي هئي، جڏهن تہ پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جو تعداد 92,043 هو. هي انگ تعلقي جي نوجوان آباديءَ جي وڏي حصي کي ظاهر ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=TABLE 5: POPULATION BY SELECTED AGE GROUP, SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> === ٻوليون === 2023ع جي آدمشماري موجب [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] جيڪب آباد تعلقي جي سڀ کان وڏي مادري ٻولي هئي. ڪل 447,647 ماڻهن مان 376,507 ماڻهن سنڌي کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو. [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائيندڙ 43,872، [[براهوي ٻولي|براهوي]] ڳالهائيندڙ 10,918، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ڳالهائيندڙ 6,926، [[اردو]] ڳالهائيندڙ 3,721، [[پشتو]] ڳالهائيندڙ 2,542 ۽ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ڳالهائيندڙ 2,423 هئا.<ref name="PBS2023language">{{cite web |title=TABLE 11: POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:72%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#7A5C99; color:white; font-size:115%;" | '''جيڪب آباد تعلقي جون مکيه مادري ٻوليون، 2023ع''' |- ! style="background:#E9DFF0;" | ٻولي ! style="background:#E9DFF0;" | آبادي ! style="background:#E9DFF0;" | لڳ ڀڳ سيڪڙو |- | [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] || 376,507 || 84.1٪ |- | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] || 43,872 || 9.8٪ |- | [[براهوي ٻولي|براهوي]] || 10,918 || 2.4٪ |- | [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] || 6,926 || 1.5٪ |- | [[اردو]] || 3,721 || 0.8٪ |- | [[پشتو]] || 2,542 || 0.6٪ |- | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] || 2,423 || 0.5٪ |} <ref name="PBS2023language"/> === مذهب === 2023ع ۾ جيڪب آباد تعلقي جي 429,921 آبادي مسلمان هئي. 14,428 ماڻهن پنهنجو مذهب هندو جاتي، 1,569 عيسائي، 1,200 درج فهرست ذات، 199 سک ۽ باقي ٿوري آبادي ٻين مذهبي درجن ۾ ڄاڻائي.<ref name="PBS2023religion">{{cite web |title=TABLE 9: POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:68%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#9A6B39; color:white; font-size:115%;" | '''جيڪب آباد تعلقي ۾ مذهب، 2023ع''' |- ! style="background:#F2E3D5;" | مذهبي گروهه ! style="background:#F2E3D5;" | آبادي |- | [[اسلام]] || 429,921 |- | [[هندو ڌرم]] || 14,428 |- | [[عيسائيت]] || 1,569 |- | درج فهرست ذاتيون || 1,200 |- | [[سک ڌرم]] || 199 |- | ٻيا || 330 |} <ref name="PBS2023religion"/> == تعليم ۽ خواندگي == 2023ع جي آدمشماري موجب ڏهن سالن يا ان کان وڏي عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 45.47 سيڪڙو هئي. مردن جي خواندگي 55.69 سيڪڙو ۽ عورتن جي 35.05 سيڪڙو هئي. شهري علائقي ۾ مجموعي خواندگي 62.10 سيڪڙو، جڏهن تہ ٻهراڙيءَ ۾ رڳو 28.10 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS2023literacy">{{cite web |title=TABLE 12: LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> 2023ع ۾ پنجن کان سورهن سالن جي عمر وارن '''88,290 ٻارن''' کي اسڪول کان ٻاهر درج ڪيو ويو، جن مان 62,637 ٻار ٻهراڙيءَ ۽ 25,653 شهري علائقن سان واسطو رکندا هئا.<ref name="PBS2023literacy"/> {| class="wikitable" style="width:78%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#3F7F5F; color:white; font-size:115%;" | '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع''' |- ! style="background:#DDEFE5;" | علائقو ! style="background:#DDEFE5;" | مجموعي ! style="background:#DDEFE5;" | مرد ! style="background:#DDEFE5;" | عورتون |- | سڄو تعلقو || 45.47٪ || 55.69٪ || 35.05٪ |- | ٻهراڙي || 28.10٪ || 37.26٪ || 18.75٪ |- | شهري || 62.10٪ || 73.32٪ || 50.66٪ |} <ref name="PBS2023literacy"/> == انتظامي ورهاست == === بلدياتي جوڙجڪ === سنڌ حڪومت جي 27 اپريل 2022ع واري بلدياتي نوٽيفڪيشن موجب جيڪب آباد ضلعي ۾ مجموعي طور 44 ڳوٺاڻيون يونين ڪائونسلون، ٽي ٽائون ڪاميٽيون ۽ ٻه ميونسپل ڪاميٽيون قائم آهن.<ref name="LG2022">{{cite web |title=Notification of Names of Councils of District Jacobabad |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |date=27 April 2022 |publisher=[[سنڌ حڪومت]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> جيڪب آباد تعلقي جو شهري حصو '''جيڪب آباد ميونسپل ڪاميٽي''' ۾ شامل آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ جيڪب آباد ميونسپل ڪاميٽي جي آبادي 219,315 هئي.<ref name="PBS2023urban"/> 2022ع واري بلدياتي جوڙجڪ ۾ تعلقي جي ٻهراڙيءَ واري حصي سان لاڳاپيل يونين ڪائونسلون هي آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:90%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#386890; color:white; font-size:115%;" | '''جيڪب آباد تعلقي جون ٻهراڙيءَ واريون يونين ڪائونسلون''' |- ! style="background:#DCEAF4;" | سرڪاري نمبر ! style="background:#DCEAF4;" | يونين ڪائونسل |- | 11 || [[دستي، جيڪب آباد|دستي]] |- | 12 || [[علي پور، جيڪب آباد|علي پور]] |- | 13 || [[رند واهي]] |- | 14 || [[مھر شاھ]] |- | 15 || [[ڳڙهي چنڊ]] |- | 16 || [[جاني ديرو|جاني ديرو جاگير]] |- | 17 || [[مولاداد]] |- | 18 || [[رمضان پور]] |- | 19 || [[قادرپور، جيڪب آباد|قادرپور]] |- | 20 || [[شاهپور، جيڪب آباد|شاهپور]] |- | 21 || [[دادپور|دادپور جاگير]] |} <ref name="LG2022"/> پراڻين بلدياتي فهرستن ۾ احمدپور، بقاپور، ناوڙا ۽ ٻاجهاڻي جهڙا نالا به يونين ڪائونسلن طور ملن ٿا؛ 2022ع جي نئين حدبنديءَ کان پوءِ يونين ڪائونسلن جا نالا ۽ نمبر تبديل ٿيا آهن، تنهنڪري موجوده بلدياتي مضمون ۾ 2022ع جي سرڪاري نوٽيفڪيشن کي ترجيح ڏني وئي آهي. === ديهون === سنڌ جي روينيو نظام ۾ '''ديھ''' ڳوٺاڻين زمينن جي بنيادي مالياتي ۽ سروي اڪائي آهي. [[سنڌ بورڊ آف روينيو]] جي زميني رڪارڊ واري سرڪاري نظام ۾ هر ديھ لاءِ الڳ زميني رجسٽر ۽ سروي رڪارڊ رکيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Village Form 1 — Survey Registers |url=https://sindhzameen.gos.pk/VfFormVF1.aspx |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> هاڻوڪي جيڪب آباد تعلقي سان لاڳاپيل ديهن ۾ هيٺيان نالا شامل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ style="background:#6B705C; color:white; font-size:115%;" | '''جيڪب آباد تعلقي جون ديهون''' |- ! style="background:#E9EDC9;" | # ! style="background:#E9EDC9;" | ديھ ! style="background:#DDE5B6;" | # ! style="background:#DDE5B6;" | ديھ ! style="background:#FAEDCD;" | # ! style="background:#FAEDCD;" | ديھ ! style="background:#FDE2E4;" | # ! style="background:#FDE2E4;" | ديھ |- | 1 || [[آباد، جيڪب آباد|آباد]] | 16 || [[ڇانوڻي، جيڪب آباد|ڇانوڻي]] | 31 || [[ڪوريجا، جيڪب آباد|ڪوريجا]] | 46 || [[قيصر آباد]] |- | 2 || [[عبدالله ڊکڻ]] | 17 || [[ڏڍ]] | 32 || [[لال لوڊرو]] | 47 || [[رحيم آباد، جيڪب آباد|رحيم آباد]] |- | 3 || [[احمدپور، جيڪب آباد|احمدپور]] | 18 || [[دادپور]] | 33 || [[مالهو آباد]] | 48 || [[رمضان پور]] |- | 4 || [[عاقل پور]] | 19 || [[دستي، جيڪب آباد|دستي]] | 34 || [[مهر شاهه]] | 49 || [[ريٽي، جيڪب آباد|ريٽي]] |- | 5 || [[علي پور، جيڪب آباد|علي پور]] | 20 || [[ڏيٿا، جيڪب آباد|ڏيٿا]] | 35 || [[مهراب پور، جيڪب آباد|مهراب پور]] | 50 || [[رند واهه]] |- | 6 || [[عطائي]] | 21 || [[دلاور پور]] | 36 || [[ملڪيت سرڪار]] | 51 || [[شهدادپور، جيڪب آباد|شهدادپور]] |- | 7 || [[بچل پور]] | 22 || [[فتح پور، جيڪب آباد|فتح پور]] | 37 || [[مولا آباد]] | 52 || [[شاهپور، جيڪب آباد|شاهپور]] |- | 8 || [[بادل واهه]] | 23 || [[ڳڙهي مهراب]] | 38 || [[مندراڻي پور]] | 53 || [[شيراد آباد]] |- | 9 || [[ٻاجهاڻي]] | 24 || [[ڳڙهي چنڊ]] | 39 || [[ناوڙا]] | 54 || [[سوماڻپور]] |- | 10 || [[بقاپور، جيڪب آباد|بقاپور]] | 25 || [[غوثپور، جيڪب آباد|غوثپور]] | 40 || [[نوازو]] | 55 || [[ٿرڙي ڀليڏنو]] |- | 11 || [[ٻيلو علي پور]] | 26 || [[همڀي]] | 41 || [[اورنگ آباد، جيڪب آباد|اورنگ آباد]] | 56 || [[عمراڻيپور]] |- | 12 || [[ٻيلو ڊڪشون]] | 27 || [[جيڪب آباد ديھ|جيڪب آباد]] | 42 || [[ڦاتڻ واهه]] | 57 || [[وڪڙو، جيڪب آباد|وڪڙو]] |- | 13 || [[ڀليڏنو]] | 28 || [[جاني ديرو]] | 43 || [[پير پڌرو]] | 58 || [[وريام آباد]] |- | 14 || [[برج سليمي]] | 29 || [[خيرواهه، جيڪب آباد|خيرواهه]] | 44 || [[مولڻ رتو]] | colspan="2" rowspan="2" style="background:#F2F2F2;" | — |- | 15 || [[ڇڄڙا، جيڪب آباد|ڇڄڙا]] | 30 || [[کالول آباد]] | 45 || [[قادرپور، جيڪب آباد|قادرپور]] |} <ref>{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == آمدورفت == [[جيڪب آباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] تعلقي جو اهم ريلوي مرڪز آهي. هي اسٽيشن [[روهڙي–چمن ريلوي لائين]] تي واقع آهي ۽ هتان ريلوي رابطو سنڌ، بلوچستان ۽ ملڪ جي ٻين حصن ڏانهن وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Jacobabad Junction railway station |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jacobabad_Junction_railway_station |website=Wikimedia Commons |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> برطانوي دور ۾ به ريلوي جيڪب آباد کي ڪوئيٽا ۽ ڪراچي سان سڌو ڳنڍيندي هئي ۽ اناج جي واپار لاءِ اهم هئي.<ref name="Settlement1906"/> == ماحولياتي مسئلا == پاڻي بيهڻ ۽ زمين جي لوڻياٺ جيڪب آباد جي زرعي زمينن جا پراڻا مسئلا آهن. جديد رپورٽن ۾ خراب نيڪال، سارين جي تمام گهڻي آبپاشي ۽ بلند زميني پاڻيءَ کي زمين جي خراب ٿيڻ جا اهم سبب ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="DawnWaterlogging"/> ٻوڏ ۽ واهن ۾ گهارا پڻ تعلقي ۽ ضلعي جي ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي متاثر ڪندا رهيا آهن. 2022ع ۾ بيگاري واهه ۽ ان جي شاخن ۾ گهارن سبب سارين جا فصل ۽ ڪيترائي ڳوٺ متاثر ٿيا.<ref>{{cite news |title=Rice fields destroyed as dykes of four canals develop breaches |url=https://www.dawn.com/news/1703750 |work=[[ڊان]] |date=8 August 2022 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[جيڪب آباد]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] * [[جيڪب آباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] * [[بيگاري واھ]] * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] * [[ٺل تعلقو]] == حوالا == {{حوالا|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Jacobabad District}} [[زمرو:جيڪب آباد تعلقو]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعي جا تعلقا]] gfpsk42v1zjr2qyv1uhmf2oywicz7nm 0 10007 411951 393070 2026-09-13T15:17:06Z Intisar Ali 8681 411951 wikitext text/x-wiki {{Short description|جيڪب آباد ضلعي جو تعلقو}} {{Infobox settlement | name = ڳڙهي خيرو تعلقو | native_name = ڳڙهي خيرو | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | image_skyline = Dil Sher Brohi Tree.jpg | image_caption = [[الله آباد، جيڪب آباد|الله آباد]] يونين ڪائونسل جي ڳوٺ [[دل شير بروهي]] ۾ وڏو وڻ | image_map = Garhi Khairo Taluku.jpg | map_caption = [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] ۾ ڳاڙهي رنگ سان نمايان ڳڙهي خيرو تعلقو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ مقام | coordinates = {{coord|28|04|N|67|59|E|region:PK_type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | seat_type = انتظامي مرڪز | seat = [[ڳڙهي خيرو]] | government_type = تعلقائي انتظاميا | area_total_km2 = 733 | population_total = 193297 | population_as_of = 2023 | population_density_km2 = auto | population_urban = 20,007 (10.35٪) | population_rural = 173,290 (89.65٪) | demographics_type1 = خواندگي (2023ع) | demographics1_title1 = ڪُل | demographics1_info1 = 45.58٪ | demographics1_title2 = مرد | demographics1_info2 = 54.72٪ | demographics1_title3 = عورتون | demographics1_info3 = 36.46٪ | established_title = يونين ڪائونسلون | established_date = 13 | postal_code_type = پوسٽ ڪوڊ | postal_code = 79050 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''ڳڙهي خيرو تعلقو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي ٽن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو انتظامي مرڪز [[ڳڙهي خيرو]] شهر آهي. [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب ڳڙهي خيرو تعلقي جي آبادي '''193,297''' ۽ ايراضي '''733 چورس ڪلوميٽر''' هئي، جنهن موجب آباديءَ جي گهاٽائي لڳ ڀڳ 264 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.<ref name="PBS2023Area">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2023 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> تعلقو بنيادي طور ڳوٺاڻو آهي؛ 2023ع ۾ ان جي '''173,290''' آبادي، يعني 89.65 سيڪڙو، ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندي هئي، جڏهن ته '''20,007''' ماڻهو، يعني 10.35 سيڪڙو، شهري آباديءَ ۾ شمار ٿيا.<ref name="PBS2023Area" /> تعلقي جون حدون اتر ۽ اولهه طرف [[بلوچستان]] سان لڳن ٿيون، جڏهن ته علائقو روڊن ذريعي [[جيڪب آباد]]، [[شهدادڪوٽ]]، [[رتوديرو]] ۽ بلوچستان جي [[اوستا محمد]] واري علائقي سان ڳنڍيل آهي.<ref name="SMEDA">{{cite web |title=A Brief Profile of Jacobabad |url=https://smeda.org/phocadownload/Sindh/District_Profile_Jacobabad.pdf |publisher=Small and Medium Enterprises Development Authority |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref><ref name="DawnBorder">{{cite news |title=38 checkposts set up along Balochistan border |url=https://www.dawn.com/news/924/38-checkposts-set-up-along-balochistan-border-dacoits-movement-to-be-checked |work=Dawn |date=11 October 2001 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == ڳڙهي خيرو تعلقو اتر سنڌ جي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. ان جو انتظامي مرڪز لڳ ڀڳ 28°04′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67°59′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي واقع آهي. تعلقي جي ڪُل ايراضي 733 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="PBS2023Area" /> [[سنڌ ائٽلس]] موجب ڳڙهي خيرو تعلقو 60 ديهن تي مشتمل آهي. انهن ديهن ذريعي ڳوٺاڻي زمين، آبادين ۽ روينيو انتظام کي منظم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=ڳڙهي خيرو |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-garhi-khairo/ |website=سنڌ ائٽلس |language=sd |access-date=13 September 2026 }}</ref> تعلقي جو وڏو حصو زرعي ميدانن تي مشتمل آهي ۽ هتي آبپاشيءَ لاءِ واهن جو نظام اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. [[ڳڙهي خيرو]] شهر [[بيگاري واهه]] ۽ ٻين آبپاشي وهڪرن سان تاريخي طور لاڳاپيل رهيو آهي.<ref name="Mukhtiarkar">{{cite web |title=Mukhtiarkar Office, Garhi Khairo, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/mukhtiarkar-office-garhi-khairo.php |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == انتظام == ڳڙهي خيرو [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي ٽن تعلقن مان هڪ آهي. [[سنڌ حڪومت]] جي مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتي پاران 27 اپريل 2022ع تي جاري ڪيل نوٽيفڪيشن ۾ ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد جي نئين يونين ڪائونسلن جا نالا ۽ نمبر مقرر ڪيا ويا.<ref name="LG2022">{{cite web |title=Notification: Names of Councils of District Jacobabad |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=Local Government & Housing Town Planning Department, Government of Sindh |date=27 April 2022 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي 2025ع واري مڪاني ضمني چونڊن جي نوٽيفڪيشن ۾ يونين ڪائونسل نمبر 1 کان 13 تائين جي چونڊ انتظام لاءِ اسسٽنٽ ڪمشنر ڳڙهي خيرو کي ريٽرننگ آفيسر مقرر ڪيو ويو، جنهن مان موجوده مڪاني چونڊ انتظام ۾ انهن يونين ڪائونسلن جو ڳڙهي خيرو سان لاڳاپو ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="ECP2025">{{cite web |title=Notification for Local Government Bye-Elections in Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/96Cw89RNkAsvXNFLu6xim50Cgl1AVcYooiHDcVB6.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=13 January 2025 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> === يونين ڪائونسلون === 2022ع واري سرڪاري مقامي حڪومت جي جوڙجڪ ۽ بعد واري چونڊ انتظام موجب ڳڙهي خيرو سان لاڳاپيل يونين ڪائونسلون هي آهن:<ref name="LG2022" /><ref name="ECP2025" /> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" ! style="background:#2E8B57;color:white;" | نمبر ! style="background:#2E8B57;color:white;" | يونين ڪائونسل ! style="background:#2E8B57;color:white;" | حيثيت |- | 1 || [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]] || يونين ڪائونسل |- | 2 || [[خدا آباد يونين ڪائونسل|خدا آباد]] || يونين ڪائونسل |- | 3 || [[جهانپور]] || يونين ڪائونسل |- | 4 || [[شيرانپور]] || يونين ڪائونسل |- | 5 || [[ڪور خيرو]] || يونين ڪائونسل |- | 6 || [[محمدپور]] || يونين ڪائونسل |- | 7 || [[دوداپور]] || يونين ڪائونسل |- | 8 || [[شير خان يونين ڪائونسل|شير خان]] || يونين ڪائونسل |- | 9 || [[الله آباد، جيڪب آباد|الله آباد]] || يونين ڪائونسل |- | 10 || [[بگڙپور]] || يونين ڪائونسل |- | 11 || [[دستي]] || يونين ڪائونسل |- | 12 || [[علي پور، جيڪب آباد|علي پور]] || يونين ڪائونسل |- | 13 || [[رند واهي]] || يونين ڪائونسل |} پراڻن انتظامي رڪارڊن ۾ ڳڙهي خيرو تعلقي لاءِ مختلف وقتن تي 10 يا 11 يونين ڪائونسلون پڻ درج رهيون آهن، جن ۾ علڻ پور، بقاپور ۽ جاني ديرو جاگير جهڙيون يونين ڪائونسلون شامل هيون. مقامي حڪومت جي حدبندي وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي؛ تنهنڪري موجوده انتظامي سڃاڻپ لاءِ 2022ع واري سنڌ حڪومت جي نوٽيفڪيشن ۽ بعد وارا چونڊ رڪارڊ وڌيڪ مناسب آهن.<ref name="OldUC">{{cite web |title=District Jacobabad Union Councils |url=https://www.scribd.com/document/712605710/List-of-UCs-District-Jacobabad-Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == آبادي == ڳڙهي خيرو تعلقي جي آبادي گذريل ستن ڏهاڪن دوران لڳاتار وڌي آهي. 1951ع ۾ تعلقي جي آبادي 45,934 هئي، جيڪا 1998ع تائين وڌي 117,207 ٿي وئي.<ref name="PBSHistorical">{{cite web |title=Area & Population of Administrative Units by Rural/Urban: 1951–1998 Censuses |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/administrative_units.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> 2017ع ۾ آبادي 159,019 ۽ 2023ع ۾ 193,297 ٿي وئي.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Proportion, Household Size and Annual Growth Rate, Census 2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07501.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2017 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref><ref name="PBS2023Area" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; margin:auto; min-width:70%;" ! style="background:#34568B;color:white;" | آدمشماري ! style="background:#34568B;color:white;" | ڪُل آبادي ! style="background:#34568B;color:white;" | ڳوٺاڻي ! style="background:#34568B;color:white;" | شهري |- | 1951ع || 45,934 || 45,934 || — |- | 1961ع || 51,048 || 48,700 || 2,348 |- | 1972ع || 73,878 || 68,905 || 4,973 |- | 1981ع || 102,236 || 94,244 || 7,992 |- | 1998ع || 117,207 || 105,642 || 11,565 |- | 2017ع || 159,019 || 146,400 || 12,619 |- | 2023ع || 193,297 || 173,290 || 20,007 |} 2023ع ۾ تعلقي ۾ 97,102 مرد، 96,167 عورتون ۽ 28 ٽرانسجينڊر ماڻهو ڳڻيا ويا. آباديءَ جو جنس تناسب 100 عورتن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 101 مرد هو.<ref name="PBS2023Area" /> 2023ع ۾ سراسري گهراڻي جي ماپ 6.3 فرد هئي، جڏهن ته 2017ع کان 2023ع تائين سالياني اوسط آبادي واڌ جي شرح 3.32 سيڪڙو رهي.<ref name="PBS2023Area" /> == خواندگي ۽ تعليم == 2023ع جي آدمشماريءَ مطابق ڳڙهي خيرو تعلقي جي 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ خواندگيءَ جي شرح '''45.58 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ خواندگي 54.72 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 36.46 سيڪڙو هئي.<ref name="PBSLiteracy2023">{{cite web |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2023 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ڳوٺاڻن ۽ شهري علائقن ۾ خواندگيءَ جو واضح فرق موجود آهي. 2023ع ۾ ڳوٺاڻن علائقن ۾ خواندگيءَ جي شرح 41.49 سيڪڙو هئي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ اها 79.96 سيڪڙو تائين پهتي.<ref name="PBSLiteracy2023" /> 2014–15ع جي سنڌ ايجوڪيشن مينيجمينٽ انفارميشن سسٽم موجب ڳڙهي خيرو تعلقي ۾ '''377 سرڪاري اسڪول''' هئا. انهن ۾ 124 ڇوڪرن جا، 49 ڇوڪرين جا ۽ 204 گڏيل اسڪول شامل هئا. انهن اسڪولن ۾ 39,924 شاگرد داخل هئا ۽ 1,193 استاد مقرر هئا.<ref name="SEMIS2014">{{cite web |title=Jacobabad District Profile 2014–15 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SEMIS/SEP2014-15/Jacobabad%20District%20Profile%202014-15%20Final.pdf |publisher=Sindh Education Management Information System |year=2015 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي جديد اسڪول ڊائريڪٽري ۾ ڳڙهي خيرو تعلقي جي الله آباد، خدا آباد، ميرانپور، علڻ پور، محمدپور، شيرانپور ۽ ٻين علائقن ۾ وڏي تعداد ۾ سرڪاري پرائمري، مڊل ۽ هاءِ اسڪول درج ٿيل آهن.<ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=District and Taluka-wise School Directory – Jacobabad |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/12-District_Jacobabad.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> [[File:Dil Sher Brohi Tree.jpg|thumb|[[الله آباد، جيڪب آباد|الله آباد]] يونين ڪائونسل جي ڳوٺ [[دل شير بروهي]] ۾ وڏو وڻ.]] == ديهون == [[بورڊ آف روينيو سنڌ]] جي روينيو نظام ۽ سنڌ ائٽلس موجب ڳڙهي خيرو تعلقو '''60 ديهن''' تي مشتمل آهي.<ref name="SindhAtlas" /><ref name="BOR">{{cite web |title=Sindh Zameen – Land Administration and Revenue Management Information System |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/ |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#8B4513;color:white;" | # ! style="background:#8B4513;color:white;" | ديهه ! style="background:#8B4513;color:white;" | # ! style="background:#8B4513;color:white;" | ديهه ! style="background:#8B4513;color:white;" | # ! style="background:#8B4513;color:white;" | ديهه ! style="background:#8B4513;color:white;" | # ! style="background:#8B4513;color:white;" | ديهه |- | 1 || [[عبدالله مهيسر]] || 2 || [[الله پور]] || 3 || [[الله آباد]] || 4 || [[امير آباد]] |- | 5 || [[عظمت آباد]] || 6 || [[بهارو کوکر]] || 7 || [[ٻڍو]] || 8 || [[دڙو جيئند]] |- | 9 || [[ڏاترڏنو مهيسر]] || 10 || [[ڏتل واهه]] || 11 || [[دوداپور]] || 12 || [[ڊٻ مورايو]] |- | 13 || [[دنياپور]] || 14 || [[ڳڙهي خيرو ديهه|ڳڙهي خيرو]] || 15 || [[غوث آباد]] || 16 || [[گوڪلپور]] |- | 17 || [[گل واهه (ڳڙهي خيرو)|گل واهه]] || 18 || [[هزار واهه (ڳڙهي خيرو)|هزار واهه]] || 19 || [[جعفرآباد (ڳڙهي خيرو)|جعفرآباد]] || 20 || [[جهانپور]] |- | 21 || [[جلباڻي (ڳڙهي خيرو)|جلباڻي]] || 22 || [[جمال آباد]] || 23 || [[جيئند]] || 24 || [[خيرو]] |- | 25 || [[خانواهه (ڳڙهي خيرو)|خانواهه]] || 26 || [[کنڊ (ڳڙهي خيرو)|کنڊ]] || 27 || [[خانپور (ڳڙهي خيرو)|خانپور]] || 28 || [[خدا آباد (ڳڙهي خيرو)|خدا آباد]] |- | 29 || [[ڪتچ]] || 30 || [[ڪوهاري]] || 31 || [[ڪور ٻيڙو]] || 32 || [[ڪور خيرو ڳچل]] |- | 33 || [[ڪور رتو]] || 34 || [[ڪوٽاري]] || 35 || [[ڪوٽ علي نواز]] || 36 || [[لال اوڍو]] |- | 37 || [[لال واهه]] || 38 || [[لنڊ (ڳڙهي خيرو)|لنڊ]] || 39 || [[مائري]] || 40 || [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]] |- | 41 || [[مراد علي]] || 42 || [[محمدپور]] || 43 || [[نئون واهه]] || 44 || [[ناظم آباد (ڳڙهي خيرو)|ناظم آباد]] |- | 45 || [[پير بخش]] || 46 || [[پنهون ڀٽي]] || 47 || [[قيمت آباد (ڳڙهي خيرو)|قيمت آباد]] || 48 || [[رسول آباد]] |- | 49 || [[صالح (ڳڙهي خيرو)|صالح]] || 50 || [[سانوڻ لاشاري]] || 51 || [[شاهبازي مهر]] || 52 || [[شهيد (ڳڙهي خيرو)|شهيد]] |- | 53 || [[شير خان]] || 54 || [[شيرانپور]] || 55 || [[سوني واهه|سوني واهه]] || 56 || [[سلطانپور]] |- | 57 || [[تاجوديرو (ڳڙهي خيرو)|تاجوديرو]] || 58 || [[ٿرڙي (ڳڙهي خيرو)|ٿرڙي]] || 59 || [[واهه علي حيدر]] || 60 || [[وسايو]] |} == تاريخ == ڳڙهي خيرو اتر سنڌ جي پراڻن واپاري مرڪزن مان هڪ رهيو آهي. سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب شهر ويهين صديءَ جي شروعات تائين هڪ خوشحال واپاري مرڪز هو، جنهن جي واپار ۾ مقامي هندو واپارين جو نمايان ڪردار هو.<ref name="Architecture">{{cite web |title=Architecture of Garhi Khairo, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/architecture-garhi-khairo.php |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ان دور ۾ شهر ۾ ڪيترائي حويليون، بنگلا، واپاري عمارتون ۽ رهائشي گهر ٺهيا. مقامي معمارن سان گڏ اوستو برادريءَ جي رازن ۽ شڪارپور سان لاڳاپيل ماهر ڪاريگرن شهر جي تعميراتي طرز تي اثر وڌو.<ref name="Architecture" /> ڳڙهي خيرو کي 1931ع ۾ تعلقائي انتظامي حيثيت ملڻ کان پوءِ مختيارڪار آفيس جي عمارت تعمير ڪئي وئي. هيءَ هڪ منزلہ عمارت [[بيگاري واهه]] جي کاٻي ڪناري تي واقع هئي ۽ ان سان عدالتي لاڪ اپ پڻ لاڳاپيل هو.<ref name="Mukhtiarkar" /> شهر ۾ 1918ع ۾ ٺاهيل آبپاشي کاتي جو بنگلو پڻ برطانوي دور جي عمارتن مان هڪ آهي. هي عمارت سير واهه جي کاٻي ڪناري تي واقع آهي.<ref name="IrrigationBungalow">{{cite web |title=Irrigation Bungalow, Garhi Khairo, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/irrigation-bungalow-garhi-khairo.php |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == ثقافتي ورثو == ڳڙهي خيرو شهر جي پراڻي شهري اڏاوت ۾ ديوان قيمت راءِ جي اوطاق، سيٺ جرو مل جي ٽي ماڙ حويلي، ديوان ڪيرت راءِ جي عمارت، شاهي بازار جا پراڻا گهر ۽ پراڻي پوسٽ آفيس جهڙيون عمارتون شامل رهيون آهن.<ref name="Architecture" /> [[File:Lal Shah Bari.jpg|thumb|[[دوداپور]] يونين ڪائونسل ۾ صوفي بزرگ [[لعل شاهه باري]] جي درگاهه.]] تعلقي جي [[دوداپور]] واري علائقي ۾ صوفي بزرگ [[لعل شاهه باري]] جي درگاهه واقع آهي. هيءَ درگاهه علائقي جي مذهبي ۽ ثقافتي ورثي جو حصو آهي.<ref name="LalShahCommons">{{cite web |title=File:Lal Shah Bari.jpg |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lal_Shah_Bari.jpg |website=Wikimedia Commons |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سنڌ جي ثقافتي ورثي واري فهرست ۾ ڳڙهي خيرو شهر ۽ تعلقي سان لاڳاپيل ٻين ماڳن ۾ پراڻو پوليس ٿاڻو، مختيارڪار آفيس، آبپاشي بنگلو، نور شاهه جامع مسجد، رسول آباد ڀرسان لوهار مقبرو، ميرانپور ٻرڙو جو آثار قديمه وارو ماڳ ۽ دوداپور ۾ سردار ممتاز علي خان ڀٽو جي اوطاق شامل آهن.<ref name="HeritageList">{{cite web |title=Explore District Jacobabad Incomplete Sites |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/pending/jacobabad.php |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == آمدرفت == ڳڙهي خيرو تاريخي طور روڊ ۽ ريل ٻنهي ذريعن سان جيڪب آباد ۽ ڀرپاسي وارن علائقن سان ڳنڍيل رهيو آهي. شهر ۾ '''ڳڙهي خيرو ريلوي اسٽيشن''' موجود آهي، جيڪا تاريخي [[لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي]] رستي تي واقع هئي.<ref name="RailHeritage">{{cite web |title=Garhi Khairo Railway Station, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/garhi-khairo-railway-station.php |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ريلوي لائين تاريخي طور لاڙڪاڻي کان شهدادڪوٽ، ڳڙهي خيرو، اوستا محمد ۽ اڳتي جيڪب آباد تائين هلندي هئي.<ref name="RailHistory">{{cite web |title=Larkana–Jacobabad Light Railway |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Larkana%E2%80%93Jacobabad_Light_Railway |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> 2010ع جي وڏي ٻوڏ کان اڳ ڳڙهي خيرو ريلوي اسٽيشن فعال هئي. ٻوڏ کان پوءِ اسٽيشن جي عمارت کي بي گهر ٿيل ماڻهن عارضي پناهه گاهه طور استعمال ڪيو.<ref name="RailHeritage" /> [[File:Garhi Khairo Taluku.jpg|thumb|center|700px|جيڪب آباد ضلعي ۾ ڳڙهي خيرو تعلقي جو نقشو.]] == 2010ع جي ٻوڏ == آگسٽ 2010ع جي ٻوڏ ڳڙهي خيرو شهر ۽ تعلقي کي شديد متاثر ڪيو. شهر جو لڳ ڀڳ اڌ حصو پاڻي هيٺ اچي ويو، جنهن سبب رهائشي عمارتن، واپاري ڍانچي، زرعي فصلن ۽ سرڪاري عمارتن کي نقصان پهتو.<ref name="Architecture" /> مختيارڪار آفيس ۽ آبپاشي بنگلو ڪيترن هفتن تائين پاڻيءَ ۾ ٻڏل رهيا ۽ تاريخي عمارتن جي ڍانچي توڙي پراڻن سرڪاري رڪارڊن کي نقصان پهتو.<ref name="Mukhtiarkar" /><ref name="IrrigationBungalow" /> 2012ع ۾ [[ريڊ ڪراس جي بين الاقوامي ڪميٽي]] ڳڙهي خيرو تعلقائي اسپتال جي مرمت، ڳڙهي خيرو شهر جي پاڻي فراهمي جي نئين ڊيزائن ۽ حسين بخش چچڙ ڳوٺ جي پيئڻ جي پاڻي واري نظام تي ڪم ڪيو. حسين بخش چچڙ جي منصوبي مان لڳ ڀڳ 850 ماڻهن کي محفوظ پيئڻ جو پاڻي مهيا ٿيڻ لڳو.<ref name="ICRC">{{cite web |title=Sindh Newsletter |url=https://www.icrc.org/sites/default/files/external/doc/en/assets/files/2012/pakistan-sindh-newsletter-2012-04-26.pdf |publisher=International Committee of the Red Cross |date=2012 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == صحت == ڳڙهي خيرو شهر ۾ '''تعلقائي هيڊڪوارٽر اسپتال''' علائقي جي اهم سرڪاري صحت سهولتن مان هڪ آهي. 2012ع ۾ ٻوڏ کان پوءِ هن اسپتال جي مرمت ۽ بحاليءَ تي ڪم ڪيو ويو.<ref name="ICRC" /> تعلقي جي ٻين ڳوٺاڻن علائقن ۾ بنيادي صحت مرڪز، رورل هيلٿ سهولتون ۽ ويڪسينيشن مرڪز موجود آهن، جيڪي ضلعي صحت کاتي ۽ سنڌ حڪومت جي صحت نيٽ ورڪ جو حصو آهن. == پوسٽ ۽ مواصلات == [[پاڪستان پوسٽ]] جي سرڪاري پوسٽ ڪوڊ ڊائريڪٽري موجب ڳڙهي خيرو جو پوسٽ ڪوڊ '''79050''' آهي ۽ اهو [[جيڪب آباد]] جنرل پوسٽ آفيس جي دائري هيٺ اچي ٿو.<ref name="PakistanPost">{{cite web |title=Post Code Directory of Delivery Post Offices |url=https://www.pakpost.gov.pk/postcodes.php |publisher=Pakistan Post |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[ڳڙهي خيرو]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] * [[جيڪب آباد تعلقو]] * [[ٺل تعلقو]] * [[ڳڙهي خيرو ريلوي اسٽيشن]] * [[بيگاري واهه]] * [[دوداپور]] * [[لعل شاهه باري جي مزار]] * [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] == حوالا == {{حوالا}} {{سنڌ جا تعلقا}} [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقو]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] gohfvwsk0svt2b3q1b1v7mv5w3mjt92 411952 411951 2026-09-13T15:21:00Z Intisar Ali 8681 411952 wikitext text/x-wiki {{Short description|جيڪب آباد ضلعي جو تعلقو}} {{Infobox settlement | name = ڳڙهي خيرو تعلقو | native_name = ڳڙهي خيرو | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | image_skyline =Lal Shah Bari.jpg | image_caption = [[دوداپور]] يونين ڪائونسل ۾ صوفي بزرگ [[لعل شاهه باري]] جي درگاهه. | image_map = Garhi Khairo Taluku.jpg | map_caption = [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] ۾ ڳاڙهي رنگ سان نمايان ڳڙهي خيرو تعلقو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ مقام | coordinates = {{coord|28|04|N|67|59|E|region:PK_type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | seat_type = انتظامي مرڪز | seat = [[ڳڙهي خيرو]] | government_type = تعلقائي انتظاميا | area_total_km2 = 733 | population_total = 193297 | population_as_of = 2023 | population_density_km2 = auto | population_urban = 20,007 (10.35٪) | population_rural = 173,290 (89.65٪) | demographics_type1 = خواندگي (2023ع) | demographics1_title1 = ڪُل | demographics1_info1 = 45.58٪ | demographics1_title2 = مرد | demographics1_info2 = 54.72٪ | demographics1_title3 = عورتون | demographics1_info3 = 36.46٪ | established_title = يونين ڪائونسلون | established_date = 13 | postal_code_type = پوسٽ ڪوڊ | postal_code = 79050 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''ڳڙهي خيرو تعلقو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي ٽن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو انتظامي مرڪز [[ڳڙهي خيرو]] شهر آهي. [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب ڳڙهي خيرو تعلقي جي آبادي '''193,297''' ۽ ايراضي '''733 چورس ڪلوميٽر''' هئي، جنهن موجب آباديءَ جي گهاٽائي لڳ ڀڳ 264 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.<ref name="PBS2023Area">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2023 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> تعلقو بنيادي طور ڳوٺاڻو آهي؛ 2023ع ۾ ان جي '''173,290''' آبادي، يعني 89.65 سيڪڙو، ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندي هئي، جڏهن ته '''20,007''' ماڻهو، يعني 10.35 سيڪڙو، شهري آباديءَ ۾ شمار ٿيا.<ref name="PBS2023Area" /> تعلقي جون حدون اتر ۽ اولهه طرف [[بلوچستان]] سان لڳن ٿيون، جڏهن ته علائقو روڊن ذريعي [[جيڪب آباد]]، [[شهدادڪوٽ]]، [[رتوديرو]] ۽ بلوچستان جي [[اوستا محمد]] واري علائقي سان ڳنڍيل آهي.<ref name="SMEDA">{{cite web |title=A Brief Profile of Jacobabad |url=https://smeda.org/phocadownload/Sindh/District_Profile_Jacobabad.pdf |publisher=Small and Medium Enterprises Development Authority |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref><ref name="DawnBorder">{{cite news |title=38 checkposts set up along Balochistan border |url=https://www.dawn.com/news/924/38-checkposts-set-up-along-balochistan-border-dacoits-movement-to-be-checked |work=Dawn |date=11 October 2001 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == ڳڙهي خيرو تعلقو اتر سنڌ جي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. ان جو انتظامي مرڪز لڳ ڀڳ 28°04′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67°59′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي واقع آهي. تعلقي جي ڪُل ايراضي 733 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="PBS2023Area" /> [[سنڌ ائٽلس]] موجب ڳڙهي خيرو تعلقو 60 ديهن تي مشتمل آهي. انهن ديهن ذريعي ڳوٺاڻي زمين، آبادين ۽ روينيو انتظام کي منظم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=ڳڙهي خيرو |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-garhi-khairo/ |website=سنڌ ائٽلس |language=sd |access-date=13 September 2026 }}</ref> تعلقي جو وڏو حصو زرعي ميدانن تي مشتمل آهي ۽ هتي آبپاشيءَ لاءِ واهن جو نظام اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. [[ڳڙهي خيرو]] شهر [[بيگاري واهه]] ۽ ٻين آبپاشي وهڪرن سان تاريخي طور لاڳاپيل رهيو آهي.<ref name="Mukhtiarkar">{{cite web |title=Mukhtiarkar Office, Garhi Khairo, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/mukhtiarkar-office-garhi-khairo.php |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == انتظام == ڳڙهي خيرو [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي ٽن تعلقن مان هڪ آهي. [[سنڌ حڪومت]] جي مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتي پاران 27 اپريل 2022ع تي جاري ڪيل نوٽيفڪيشن ۾ ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد جي نئين يونين ڪائونسلن جا نالا ۽ نمبر مقرر ڪيا ويا.<ref name="LG2022">{{cite web |title=Notification: Names of Councils of District Jacobabad |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=Local Government & Housing Town Planning Department, Government of Sindh |date=27 April 2022 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي 2025ع واري مڪاني ضمني چونڊن جي نوٽيفڪيشن ۾ يونين ڪائونسل نمبر 1 کان 13 تائين جي چونڊ انتظام لاءِ اسسٽنٽ ڪمشنر ڳڙهي خيرو کي ريٽرننگ آفيسر مقرر ڪيو ويو، جنهن مان موجوده مڪاني چونڊ انتظام ۾ انهن يونين ڪائونسلن جو ڳڙهي خيرو سان لاڳاپو ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="ECP2025">{{cite web |title=Notification for Local Government Bye-Elections in Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/96Cw89RNkAsvXNFLu6xim50Cgl1AVcYooiHDcVB6.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=13 January 2025 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> === يونين ڪائونسلون === 2022ع واري سرڪاري مقامي حڪومت جي جوڙجڪ ۽ بعد واري چونڊ انتظام موجب ڳڙهي خيرو سان لاڳاپيل يونين ڪائونسلون هي آهن:<ref name="LG2022" /><ref name="ECP2025" /> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" ! style="background:#2E8B57;color:white;" | نمبر ! style="background:#2E8B57;color:white;" | يونين ڪائونسل ! style="background:#2E8B57;color:white;" | حيثيت |- | 1 || [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]] || يونين ڪائونسل |- | 2 || [[خدا آباد يونين ڪائونسل|خدا آباد]] || يونين ڪائونسل |- | 3 || [[جهانپور]] || يونين ڪائونسل |- | 4 || [[شيرانپور]] || يونين ڪائونسل |- | 5 || [[ڪور خيرو]] || يونين ڪائونسل |- | 6 || [[محمدپور]] || يونين ڪائونسل |- | 7 || [[دوداپور]] || يونين ڪائونسل |- | 8 || [[شير خان يونين ڪائونسل|شير خان]] || يونين ڪائونسل |- | 9 || [[الله آباد، جيڪب آباد|الله آباد]] || يونين ڪائونسل |- | 10 || [[بگڙپور]] || يونين ڪائونسل |- | 11 || [[دستي]] || يونين ڪائونسل |- | 12 || [[علي پور، جيڪب آباد|علي پور]] || يونين ڪائونسل |- | 13 || [[رند واهي]] || يونين ڪائونسل |} پراڻن انتظامي رڪارڊن ۾ ڳڙهي خيرو تعلقي لاءِ مختلف وقتن تي 10 يا 11 يونين ڪائونسلون پڻ درج رهيون آهن، جن ۾ علڻ پور، بقاپور ۽ جاني ديرو جاگير جهڙيون يونين ڪائونسلون شامل هيون. مقامي حڪومت جي حدبندي وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي؛ تنهنڪري موجوده انتظامي سڃاڻپ لاءِ 2022ع واري سنڌ حڪومت جي نوٽيفڪيشن ۽ بعد وارا چونڊ رڪارڊ وڌيڪ مناسب آهن.<ref name="OldUC">{{cite web |title=District Jacobabad Union Councils |url=https://www.scribd.com/document/712605710/List-of-UCs-District-Jacobabad-Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == آبادي == ڳڙهي خيرو تعلقي جي آبادي گذريل ستن ڏهاڪن دوران لڳاتار وڌي آهي. 1951ع ۾ تعلقي جي آبادي 45,934 هئي، جيڪا 1998ع تائين وڌي 117,207 ٿي وئي.<ref name="PBSHistorical">{{cite web |title=Area & Population of Administrative Units by Rural/Urban: 1951–1998 Censuses |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/administrative_units.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> 2017ع ۾ آبادي 159,019 ۽ 2023ع ۾ 193,297 ٿي وئي.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Proportion, Household Size and Annual Growth Rate, Census 2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07501.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2017 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref><ref name="PBS2023Area" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; margin:auto; min-width:70%;" ! style="background:#34568B;color:white;" | آدمشماري ! style="background:#34568B;color:white;" | ڪُل آبادي ! style="background:#34568B;color:white;" | ڳوٺاڻي ! style="background:#34568B;color:white;" | شهري |- | 1951ع || 45,934 || 45,934 || — |- | 1961ع || 51,048 || 48,700 || 2,348 |- | 1972ع || 73,878 || 68,905 || 4,973 |- | 1981ع || 102,236 || 94,244 || 7,992 |- | 1998ع || 117,207 || 105,642 || 11,565 |- | 2017ع || 159,019 || 146,400 || 12,619 |- | 2023ع || 193,297 || 173,290 || 20,007 |} 2023ع ۾ تعلقي ۾ 97,102 مرد، 96,167 عورتون ۽ 28 ٽرانسجينڊر ماڻهو ڳڻيا ويا. آباديءَ جو جنس تناسب 100 عورتن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 101 مرد هو.<ref name="PBS2023Area" /> 2023ع ۾ سراسري گهراڻي جي ماپ 6.3 فرد هئي، جڏهن ته 2017ع کان 2023ع تائين سالياني اوسط آبادي واڌ جي شرح 3.32 سيڪڙو رهي.<ref name="PBS2023Area" /> == خواندگي ۽ تعليم == 2023ع جي آدمشماريءَ مطابق ڳڙهي خيرو تعلقي جي 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ خواندگيءَ جي شرح '''45.58 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ خواندگي 54.72 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 36.46 سيڪڙو هئي.<ref name="PBSLiteracy2023">{{cite web |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2023 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ڳوٺاڻن ۽ شهري علائقن ۾ خواندگيءَ جو واضح فرق موجود آهي. 2023ع ۾ ڳوٺاڻن علائقن ۾ خواندگيءَ جي شرح 41.49 سيڪڙو هئي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ اها 79.96 سيڪڙو تائين پهتي.<ref name="PBSLiteracy2023" /> 2014–15ع جي سنڌ ايجوڪيشن مينيجمينٽ انفارميشن سسٽم موجب ڳڙهي خيرو تعلقي ۾ '''377 سرڪاري اسڪول''' هئا. انهن ۾ 124 ڇوڪرن جا، 49 ڇوڪرين جا ۽ 204 گڏيل اسڪول شامل هئا. انهن اسڪولن ۾ 39,924 شاگرد داخل هئا ۽ 1,193 استاد مقرر هئا.<ref name="SEMIS2014">{{cite web |title=Jacobabad District Profile 2014–15 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SEMIS/SEP2014-15/Jacobabad%20District%20Profile%202014-15%20Final.pdf |publisher=Sindh Education Management Information System |year=2015 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي جديد اسڪول ڊائريڪٽري ۾ ڳڙهي خيرو تعلقي جي الله آباد، خدا آباد، ميرانپور، علڻ پور، محمدپور، شيرانپور ۽ ٻين علائقن ۾ وڏي تعداد ۾ سرڪاري پرائمري، مڊل ۽ هاءِ اسڪول درج ٿيل آهن.<ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=District and Taluka-wise School Directory – Jacobabad |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/12-District_Jacobabad.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> [[File:Dil Sher Brohi Tree.jpg|thumb|[[الله آباد، جيڪب آباد|الله آباد]] يونين ڪائونسل جي ڳوٺ [[دل شير بروهي]] ۾ وڏو وڻ.]] == ديهون == [[بورڊ آف روينيو سنڌ]] جي روينيو نظام ۽ سنڌ ائٽلس موجب ڳڙهي خيرو تعلقو '''60 ديهن''' تي مشتمل آهي.<ref name="SindhAtlas" /><ref name="BOR">{{cite web |title=Sindh Zameen – Land Administration and Revenue Management Information System |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/ |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#8B4513;color:white;" | # ! style="background:#8B4513;color:white;" | ديهه ! style="background:#8B4513;color:white;" | # ! style="background:#8B4513;color:white;" | ديهه ! style="background:#8B4513;color:white;" | # ! style="background:#8B4513;color:white;" | ديهه ! style="background:#8B4513;color:white;" | # ! style="background:#8B4513;color:white;" | ديهه |- | 1 || [[عبدالله مهيسر]] || 2 || [[الله پور]] || 3 || [[الله آباد]] || 4 || [[امير آباد]] |- | 5 || [[عظمت آباد]] || 6 || [[بهارو کوکر]] || 7 || [[ٻڍو]] || 8 || [[دڙو جيئند]] |- | 9 || [[ڏاترڏنو مهيسر]] || 10 || [[ڏتل واهه]] || 11 || [[دوداپور]] || 12 || [[ڊٻ مورايو]] |- | 13 || [[دنياپور]] || 14 || [[ڳڙهي خيرو ديهه|ڳڙهي خيرو]] || 15 || [[غوث آباد]] || 16 || [[گوڪلپور]] |- | 17 || [[گل واهه (ڳڙهي خيرو)|گل واهه]] || 18 || [[هزار واهه (ڳڙهي خيرو)|هزار واهه]] || 19 || [[جعفرآباد (ڳڙهي خيرو)|جعفرآباد]] || 20 || [[جهانپور]] |- | 21 || [[جلباڻي (ڳڙهي خيرو)|جلباڻي]] || 22 || [[جمال آباد]] || 23 || [[جيئند]] || 24 || [[خيرو]] |- | 25 || [[خانواهه (ڳڙهي خيرو)|خانواهه]] || 26 || [[کنڊ (ڳڙهي خيرو)|کنڊ]] || 27 || [[خانپور (ڳڙهي خيرو)|خانپور]] || 28 || [[خدا آباد (ڳڙهي خيرو)|خدا آباد]] |- | 29 || [[ڪتچ]] || 30 || [[ڪوهاري]] || 31 || [[ڪور ٻيڙو]] || 32 || [[ڪور خيرو ڳچل]] |- | 33 || [[ڪور رتو]] || 34 || [[ڪوٽاري]] || 35 || [[ڪوٽ علي نواز]] || 36 || [[لال اوڍو]] |- | 37 || [[لال واهه]] || 38 || [[لنڊ (ڳڙهي خيرو)|لنڊ]] || 39 || [[مائري]] || 40 || [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]] |- | 41 || [[مراد علي]] || 42 || [[محمدپور]] || 43 || [[نئون واهه]] || 44 || [[ناظم آباد (ڳڙهي خيرو)|ناظم آباد]] |- | 45 || [[پير بخش]] || 46 || [[پنهون ڀٽي]] || 47 || [[قيمت آباد (ڳڙهي خيرو)|قيمت آباد]] || 48 || [[رسول آباد]] |- | 49 || [[صالح (ڳڙهي خيرو)|صالح]] || 50 || [[سانوڻ لاشاري]] || 51 || [[شاهبازي مهر]] || 52 || [[شهيد (ڳڙهي خيرو)|شهيد]] |- | 53 || [[شير خان]] || 54 || [[شيرانپور]] || 55 || [[سوني واهه|سوني واهه]] || 56 || [[سلطانپور]] |- | 57 || [[تاجوديرو (ڳڙهي خيرو)|تاجوديرو]] || 58 || [[ٿرڙي (ڳڙهي خيرو)|ٿرڙي]] || 59 || [[واهه علي حيدر]] || 60 || [[وسايو]] |} == تاريخ == ڳڙهي خيرو اتر سنڌ جي پراڻن واپاري مرڪزن مان هڪ رهيو آهي. سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب شهر ويهين صديءَ جي شروعات تائين هڪ خوشحال واپاري مرڪز هو، جنهن جي واپار ۾ مقامي هندو واپارين جو نمايان ڪردار هو.<ref name="Architecture">{{cite web |title=Architecture of Garhi Khairo, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/architecture-garhi-khairo.php |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ان دور ۾ شهر ۾ ڪيترائي حويليون، بنگلا، واپاري عمارتون ۽ رهائشي گهر ٺهيا. مقامي معمارن سان گڏ اوستو برادريءَ جي رازن ۽ شڪارپور سان لاڳاپيل ماهر ڪاريگرن شهر جي تعميراتي طرز تي اثر وڌو.<ref name="Architecture" /> ڳڙهي خيرو کي 1931ع ۾ تعلقائي انتظامي حيثيت ملڻ کان پوءِ مختيارڪار آفيس جي عمارت تعمير ڪئي وئي. هيءَ هڪ منزلہ عمارت [[بيگاري واهه]] جي کاٻي ڪناري تي واقع هئي ۽ ان سان عدالتي لاڪ اپ پڻ لاڳاپيل هو.<ref name="Mukhtiarkar" /> شهر ۾ 1918ع ۾ ٺاهيل آبپاشي کاتي جو بنگلو پڻ برطانوي دور جي عمارتن مان هڪ آهي. هي عمارت سير واهه جي کاٻي ڪناري تي واقع آهي.<ref name="IrrigationBungalow">{{cite web |title=Irrigation Bungalow, Garhi Khairo, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/irrigation-bungalow-garhi-khairo.php |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == ثقافتي ورثو == ڳڙهي خيرو شهر جي پراڻي شهري اڏاوت ۾ ديوان قيمت راءِ جي اوطاق، سيٺ جرو مل جي ٽي ماڙ حويلي، ديوان ڪيرت راءِ جي عمارت، شاهي بازار جا پراڻا گهر ۽ پراڻي پوسٽ آفيس جهڙيون عمارتون شامل رهيون آهن.<ref name="Architecture" /> [[File:Lal Shah Bari.jpg|thumb|[[دوداپور]] يونين ڪائونسل ۾ صوفي بزرگ [[لعل شاهه باري]] جي درگاهه.]] تعلقي جي [[دوداپور]] واري علائقي ۾ صوفي بزرگ [[لعل شاهه باري]] جي درگاهه واقع آهي. هيءَ درگاهه علائقي جي مذهبي ۽ ثقافتي ورثي جو حصو آهي.<ref name="LalShahCommons">{{cite web |title=File:Lal Shah Bari.jpg |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lal_Shah_Bari.jpg |website=Wikimedia Commons |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سنڌ جي ثقافتي ورثي واري فهرست ۾ ڳڙهي خيرو شهر ۽ تعلقي سان لاڳاپيل ٻين ماڳن ۾ پراڻو پوليس ٿاڻو، مختيارڪار آفيس، آبپاشي بنگلو، نور شاهه جامع مسجد، رسول آباد ڀرسان لوهار مقبرو، ميرانپور ٻرڙو جو آثار قديمه وارو ماڳ ۽ دوداپور ۾ سردار ممتاز علي خان ڀٽو جي اوطاق شامل آهن.<ref name="HeritageList">{{cite web |title=Explore District Jacobabad Incomplete Sites |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/pending/jacobabad.php |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == آمدرفت == ڳڙهي خيرو تاريخي طور روڊ ۽ ريل ٻنهي ذريعن سان جيڪب آباد ۽ ڀرپاسي وارن علائقن سان ڳنڍيل رهيو آهي. شهر ۾ '''ڳڙهي خيرو ريلوي اسٽيشن''' موجود آهي، جيڪا تاريخي [[لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي]] رستي تي واقع هئي.<ref name="RailHeritage">{{cite web |title=Garhi Khairo Railway Station, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/garhi-khairo-railway-station.php |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ريلوي لائين تاريخي طور لاڙڪاڻي کان شهدادڪوٽ، ڳڙهي خيرو، اوستا محمد ۽ اڳتي جيڪب آباد تائين هلندي هئي.<ref name="RailHistory">{{cite web |title=Larkana–Jacobabad Light Railway |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Larkana%E2%80%93Jacobabad_Light_Railway |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> 2010ع جي وڏي ٻوڏ کان اڳ ڳڙهي خيرو ريلوي اسٽيشن فعال هئي. ٻوڏ کان پوءِ اسٽيشن جي عمارت کي بي گهر ٿيل ماڻهن عارضي پناهه گاهه طور استعمال ڪيو.<ref name="RailHeritage" /> [[File:Garhi Khairo Taluku.jpg|thumb|center|700px|جيڪب آباد ضلعي ۾ ڳڙهي خيرو تعلقي جو نقشو.]] == 2010ع جي ٻوڏ == آگسٽ 2010ع جي ٻوڏ ڳڙهي خيرو شهر ۽ تعلقي کي شديد متاثر ڪيو. شهر جو لڳ ڀڳ اڌ حصو پاڻي هيٺ اچي ويو، جنهن سبب رهائشي عمارتن، واپاري ڍانچي، زرعي فصلن ۽ سرڪاري عمارتن کي نقصان پهتو.<ref name="Architecture" /> مختيارڪار آفيس ۽ آبپاشي بنگلو ڪيترن هفتن تائين پاڻيءَ ۾ ٻڏل رهيا ۽ تاريخي عمارتن جي ڍانچي توڙي پراڻن سرڪاري رڪارڊن کي نقصان پهتو.<ref name="Mukhtiarkar" /><ref name="IrrigationBungalow" /> 2012ع ۾ [[ريڊ ڪراس جي بين الاقوامي ڪميٽي]] ڳڙهي خيرو تعلقائي اسپتال جي مرمت، ڳڙهي خيرو شهر جي پاڻي فراهمي جي نئين ڊيزائن ۽ حسين بخش چچڙ ڳوٺ جي پيئڻ جي پاڻي واري نظام تي ڪم ڪيو. حسين بخش چچڙ جي منصوبي مان لڳ ڀڳ 850 ماڻهن کي محفوظ پيئڻ جو پاڻي مهيا ٿيڻ لڳو.<ref name="ICRC">{{cite web |title=Sindh Newsletter |url=https://www.icrc.org/sites/default/files/external/doc/en/assets/files/2012/pakistan-sindh-newsletter-2012-04-26.pdf |publisher=International Committee of the Red Cross |date=2012 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == صحت == ڳڙهي خيرو شهر ۾ '''تعلقائي هيڊڪوارٽر اسپتال''' علائقي جي اهم سرڪاري صحت سهولتن مان هڪ آهي. 2012ع ۾ ٻوڏ کان پوءِ هن اسپتال جي مرمت ۽ بحاليءَ تي ڪم ڪيو ويو.<ref name="ICRC" /> تعلقي جي ٻين ڳوٺاڻن علائقن ۾ بنيادي صحت مرڪز، رورل هيلٿ سهولتون ۽ ويڪسينيشن مرڪز موجود آهن، جيڪي ضلعي صحت کاتي ۽ سنڌ حڪومت جي صحت نيٽ ورڪ جو حصو آهن. == پوسٽ ۽ مواصلات == [[پاڪستان پوسٽ]] جي سرڪاري پوسٽ ڪوڊ ڊائريڪٽري موجب ڳڙهي خيرو جو پوسٽ ڪوڊ '''79050''' آهي ۽ اهو [[جيڪب آباد]] جنرل پوسٽ آفيس جي دائري هيٺ اچي ٿو.<ref name="PakistanPost">{{cite web |title=Post Code Directory of Delivery Post Offices |url=https://www.pakpost.gov.pk/postcodes.php |publisher=Pakistan Post |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[ڳڙهي خيرو]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] * [[جيڪب آباد تعلقو]] * [[ٺل تعلقو]] * [[ڳڙهي خيرو ريلوي اسٽيشن]] * [[بيگاري واهه]] * [[دوداپور]] * [[لعل شاهه باري جي مزار]] * [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] == حوالا == {{حوالا}} {{سنڌ جا تعلقا}} [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقو]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] bdxb971abmatlqk51h80bpnjcgyfnpy 411954 411952 2026-09-13T15:22:37Z Intisar Ali 8681 411954 wikitext text/x-wiki {{Short description|جيڪب آباد ضلعي جو تعلقو}} {{Infobox settlement | name = ڳڙهي خيرو تعلقو | native_name = ڳڙهي خيرو | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | image_skyline =Lal Shah Bari.jpg | image_caption = [[دوداپور]] يونين ڪائونسل ۾ صوفي بزرگ [[لعل شاهه باري]] جي درگاهه. | image_map = Garhi Khairo Taluku.jpg | map_caption = [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] ۾ ڳاڙهي رنگ سان نمايان ڳڙهي خيرو تعلقو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ مقام | coordinates = {{coord|28|04|N|67|59|E|region:PK_type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | seat_type = انتظامي مرڪز | seat = [[ڳڙهي خيرو]] | government_type = تعلقائي انتظاميا | area_total_km2 = 733 | population_total = 193297 | population_as_of = 2023 | population_density_km2 = auto | population_urban = 20,007 (10.35٪) | population_rural = 173,290 (89.65٪) | demographics_type1 = خواندگي (2023ع) | demographics1_title1 = ڪُل | demographics1_info1 = 45.58٪ | demographics1_title2 = مرد | demographics1_info2 = 54.72٪ | demographics1_title3 = عورتون | demographics1_info3 = 36.46٪ | established_title = يونين ڪائونسلون | established_date = 13 | postal_code_type = پوسٽ ڪوڊ | postal_code = 79050 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''ڳڙهي خيرو تعلقو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي ٽن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو انتظامي مرڪز [[ڳڙهي خيرو]] شهر آهي. [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب ڳڙهي خيرو تعلقي جي آبادي '''193,297''' ۽ ايراضي '''733 چورس ڪلوميٽر''' هئي، جنهن موجب آباديءَ جي گهاٽائي لڳ ڀڳ 264 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.<ref name="PBS2023Area">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2023 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> تعلقو بنيادي طور ڳوٺاڻو آهي؛ 2023ع ۾ ان جي '''173,290''' آبادي، يعني 89.65 سيڪڙو، ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندي هئي، جڏهن ته '''20,007''' ماڻهو، يعني 10.35 سيڪڙو، شهري آباديءَ ۾ شمار ٿيا.<ref name="PBS2023Area" /> تعلقي جون حدون اتر ۽ اولهه طرف [[بلوچستان]] سان لڳن ٿيون، جڏهن ته علائقو روڊن ذريعي [[جيڪب آباد]]، [[شهدادڪوٽ]]، [[رتوديرو]] ۽ بلوچستان جي [[اوستا محمد]] واري علائقي سان ڳنڍيل آهي.<ref name="SMEDA">{{cite web |title=A Brief Profile of Jacobabad |url=https://smeda.org/phocadownload/Sindh/District_Profile_Jacobabad.pdf |publisher=Small and Medium Enterprises Development Authority |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref><ref name="DawnBorder">{{cite news |title=38 checkposts set up along Balochistan border |url=https://www.dawn.com/news/924/38-checkposts-set-up-along-balochistan-border-dacoits-movement-to-be-checked |work=Dawn |date=11 October 2001 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == ڳڙهي خيرو تعلقو اتر سنڌ جي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. ان جو انتظامي مرڪز لڳ ڀڳ 28°04′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67°59′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي واقع آهي. تعلقي جي ڪُل ايراضي 733 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="PBS2023Area" /> [[سنڌ ائٽلس]] موجب ڳڙهي خيرو تعلقو 60 ديهن تي مشتمل آهي. انهن ديهن ذريعي ڳوٺاڻي زمين، آبادين ۽ روينيو انتظام کي منظم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=ڳڙهي خيرو |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-garhi-khairo/ |website=سنڌ ائٽلس |language=sd |access-date=13 September 2026 }}</ref> تعلقي جو وڏو حصو زرعي ميدانن تي مشتمل آهي ۽ هتي آبپاشيءَ لاءِ واهن جو نظام اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. [[ڳڙهي خيرو]] شهر [[بيگاري واهه]] ۽ ٻين آبپاشي وهڪرن سان تاريخي طور لاڳاپيل رهيو آهي.<ref name="Mukhtiarkar">{{cite web |title=Mukhtiarkar Office, Garhi Khairo, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/mukhtiarkar-office-garhi-khairo.php |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == انتظام == ڳڙهي خيرو [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي ٽن تعلقن مان هڪ آهي. [[سنڌ حڪومت]] جي مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتي پاران 27 اپريل 2022ع تي جاري ڪيل نوٽيفڪيشن ۾ ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد جي نئين يونين ڪائونسلن جا نالا ۽ نمبر مقرر ڪيا ويا.<ref name="LG2022">{{cite web |title=Notification: Names of Councils of District Jacobabad |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=Local Government & Housing Town Planning Department, Government of Sindh |date=27 April 2022 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي 2025ع واري مڪاني ضمني چونڊن جي نوٽيفڪيشن ۾ يونين ڪائونسل نمبر 1 کان 13 تائين جي چونڊ انتظام لاءِ اسسٽنٽ ڪمشنر ڳڙهي خيرو کي ريٽرننگ آفيسر مقرر ڪيو ويو، جنهن مان موجوده مڪاني چونڊ انتظام ۾ انهن يونين ڪائونسلن جو ڳڙهي خيرو سان لاڳاپو ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="ECP2025">{{cite web |title=Notification for Local Government Bye-Elections in Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/96Cw89RNkAsvXNFLu6xim50Cgl1AVcYooiHDcVB6.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=13 January 2025 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> === يونين ڪائونسلون === 2022ع واري سرڪاري مقامي حڪومت جي جوڙجڪ ۽ بعد واري چونڊ انتظام موجب ڳڙهي خيرو سان لاڳاپيل يونين ڪائونسلون هي آهن:<ref name="LG2022" /><ref name="ECP2025" /> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" ! style="background:#2E8B57;color:white;" | نمبر ! style="background:#2E8B57;color:white;" | يونين ڪائونسل ! style="background:#2E8B57;color:white;" | حيثيت |- | 1 || [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]] || يونين ڪائونسل |- | 2 || [[خدا آباد يونين ڪائونسل|خدا آباد]] || يونين ڪائونسل |- | 3 || [[جھانپور]] || يونين ڪائونسل |- | 4 || [[شيرانپور]] || يونين ڪائونسل |- | 5 || [[ڪور خيرو]] || يونين ڪائونسل |- | 6 || [[محمدپور]] || يونين ڪائونسل |- | 7 || [[دوداپور]] || يونين ڪائونسل |- | 8 || [[شير خان يونين ڪائونسل|شير خان]] || يونين ڪائونسل |- | 9 || [[الله آباد، جيڪب آباد|الله آباد]] || يونين ڪائونسل |- | 10 || [[بگڙپور]] || يونين ڪائونسل |- | 11 || [[دستي، ڳڙھي خيرو|دستي]] || يونين ڪائونسل |- | 12 || [[علي پور، جيڪب آباد|علي پور]] || يونين ڪائونسل |- | 13 || [[رند واهي]] || يونين ڪائونسل |} پراڻن انتظامي رڪارڊن ۾ ڳڙهي خيرو تعلقي لاءِ مختلف وقتن تي 10 يا 11 يونين ڪائونسلون پڻ درج رهيون آهن، جن ۾ علڻ پور، بقاپور ۽ جاني ديرو جاگير جهڙيون يونين ڪائونسلون شامل هيون. مقامي حڪومت جي حدبندي وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي؛ تنهنڪري موجوده انتظامي سڃاڻپ لاءِ 2022ع واري سنڌ حڪومت جي نوٽيفڪيشن ۽ بعد وارا چونڊ رڪارڊ وڌيڪ مناسب آهن.<ref name="OldUC">{{cite web |title=District Jacobabad Union Councils |url=https://www.scribd.com/document/712605710/List-of-UCs-District-Jacobabad-Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == آبادي == ڳڙهي خيرو تعلقي جي آبادي گذريل ستن ڏهاڪن دوران لڳاتار وڌي آهي. 1951ع ۾ تعلقي جي آبادي 45,934 هئي، جيڪا 1998ع تائين وڌي 117,207 ٿي وئي.<ref name="PBSHistorical">{{cite web |title=Area & Population of Administrative Units by Rural/Urban: 1951–1998 Censuses |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/administrative_units.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> 2017ع ۾ آبادي 159,019 ۽ 2023ع ۾ 193,297 ٿي وئي.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Proportion, Household Size and Annual Growth Rate, Census 2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07501.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2017 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref><ref name="PBS2023Area" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; margin:auto; min-width:70%;" ! style="background:#34568B;color:white;" | آدمشماري ! style="background:#34568B;color:white;" | ڪُل آبادي ! style="background:#34568B;color:white;" | ڳوٺاڻي ! style="background:#34568B;color:white;" | شهري |- | 1951ع || 45,934 || 45,934 || — |- | 1961ع || 51,048 || 48,700 || 2,348 |- | 1972ع || 73,878 || 68,905 || 4,973 |- | 1981ع || 102,236 || 94,244 || 7,992 |- | 1998ع || 117,207 || 105,642 || 11,565 |- | 2017ع || 159,019 || 146,400 || 12,619 |- | 2023ع || 193,297 || 173,290 || 20,007 |} 2023ع ۾ تعلقي ۾ 97,102 مرد، 96,167 عورتون ۽ 28 ٽرانسجينڊر ماڻهو ڳڻيا ويا. آباديءَ جو جنس تناسب 100 عورتن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 101 مرد هو.<ref name="PBS2023Area" /> 2023ع ۾ سراسري گهراڻي جي ماپ 6.3 فرد هئي، جڏهن ته 2017ع کان 2023ع تائين سالياني اوسط آبادي واڌ جي شرح 3.32 سيڪڙو رهي.<ref name="PBS2023Area" /> == خواندگي ۽ تعليم == 2023ع جي آدمشماريءَ مطابق ڳڙهي خيرو تعلقي جي 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ خواندگيءَ جي شرح '''45.58 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ خواندگي 54.72 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 36.46 سيڪڙو هئي.<ref name="PBSLiteracy2023">{{cite web |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2023 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ڳوٺاڻن ۽ شهري علائقن ۾ خواندگيءَ جو واضح فرق موجود آهي. 2023ع ۾ ڳوٺاڻن علائقن ۾ خواندگيءَ جي شرح 41.49 سيڪڙو هئي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ اها 79.96 سيڪڙو تائين پهتي.<ref name="PBSLiteracy2023" /> 2014–15ع جي سنڌ ايجوڪيشن مينيجمينٽ انفارميشن سسٽم موجب ڳڙهي خيرو تعلقي ۾ '''377 سرڪاري اسڪول''' هئا. انهن ۾ 124 ڇوڪرن جا، 49 ڇوڪرين جا ۽ 204 گڏيل اسڪول شامل هئا. انهن اسڪولن ۾ 39,924 شاگرد داخل هئا ۽ 1,193 استاد مقرر هئا.<ref name="SEMIS2014">{{cite web |title=Jacobabad District Profile 2014–15 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SEMIS/SEP2014-15/Jacobabad%20District%20Profile%202014-15%20Final.pdf |publisher=Sindh Education Management Information System |year=2015 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي جديد اسڪول ڊائريڪٽري ۾ ڳڙهي خيرو تعلقي جي الله آباد، خدا آباد، ميرانپور، علڻ پور، محمدپور، شيرانپور ۽ ٻين علائقن ۾ وڏي تعداد ۾ سرڪاري پرائمري، مڊل ۽ هاءِ اسڪول درج ٿيل آهن.<ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=District and Taluka-wise School Directory – Jacobabad |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/12-District_Jacobabad.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> [[File:Dil Sher Brohi Tree.jpg|thumb|[[الله آباد، جيڪب آباد|الله آباد]] يونين ڪائونسل جي ڳوٺ [[دل شير بروهي]] ۾ وڏو وڻ.]] == ديهون == [[بورڊ آف روينيو سنڌ]] جي روينيو نظام ۽ سنڌ ائٽلس موجب ڳڙهي خيرو تعلقو '''60 ديهن''' تي مشتمل آهي.<ref name="SindhAtlas" /><ref name="BOR">{{cite web |title=Sindh Zameen – Land Administration and Revenue Management Information System |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/ |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#8B4513;color:white;" | # ! style="background:#8B4513;color:white;" | ديهه ! style="background:#8B4513;color:white;" | # ! style="background:#8B4513;color:white;" | ديهه ! style="background:#8B4513;color:white;" | # ! style="background:#8B4513;color:white;" | ديهه ! style="background:#8B4513;color:white;" | # ! style="background:#8B4513;color:white;" | ديهه |- | 1 || [[عبدالله مهيسر]] || 2 || [[الله پور]] || 3 || [[الله آباد]] || 4 || [[امير آباد]] |- | 5 || [[عظمت آباد]] || 6 || [[بهارو کوکر]] || 7 || [[ٻڍو]] || 8 || [[دڙو جيئند]] |- | 9 || [[ڏاترڏنو مهيسر]] || 10 || [[ڏتل واهه]] || 11 || [[دوداپور]] || 12 || [[ڊٻ مورايو]] |- | 13 || [[دنياپور]] || 14 || [[ڳڙهي خيرو ديهه|ڳڙهي خيرو]] || 15 || [[غوث آباد]] || 16 || [[گوڪلپور]] |- | 17 || [[گل واهه (ڳڙهي خيرو)|گل واهه]] || 18 || [[هزار واهه (ڳڙهي خيرو)|هزار واهه]] || 19 || [[جعفرآباد (ڳڙهي خيرو)|جعفرآباد]] || 20 || [[جهانپور]] |- | 21 || [[جلباڻي (ڳڙهي خيرو)|جلباڻي]] || 22 || [[جمال آباد]] || 23 || [[جيئند]] || 24 || [[خيرو]] |- | 25 || [[خانواهه (ڳڙهي خيرو)|خانواهه]] || 26 || [[کنڊ (ڳڙهي خيرو)|کنڊ]] || 27 || [[خانپور (ڳڙهي خيرو)|خانپور]] || 28 || [[خدا آباد (ڳڙهي خيرو)|خدا آباد]] |- | 29 || [[ڪتچ]] || 30 || [[ڪوهاري]] || 31 || [[ڪور ٻيڙو]] || 32 || [[ڪور خيرو ڳچل]] |- | 33 || [[ڪور رتو]] || 34 || [[ڪوٽاري]] || 35 || [[ڪوٽ علي نواز]] || 36 || [[لال اوڍو]] |- | 37 || [[لال واهه]] || 38 || [[لنڊ (ڳڙهي خيرو)|لنڊ]] || 39 || [[مائري]] || 40 || [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]] |- | 41 || [[مراد علي]] || 42 || [[محمدپور]] || 43 || [[نئون واهه]] || 44 || [[ناظم آباد (ڳڙهي خيرو)|ناظم آباد]] |- | 45 || [[پير بخش]] || 46 || [[پنهون ڀٽي]] || 47 || [[قيمت آباد (ڳڙهي خيرو)|قيمت آباد]] || 48 || [[رسول آباد]] |- | 49 || [[صالح (ڳڙهي خيرو)|صالح]] || 50 || [[سانوڻ لاشاري]] || 51 || [[شاهبازي مهر]] || 52 || [[شهيد (ڳڙهي خيرو)|شهيد]] |- | 53 || [[شير خان]] || 54 || [[شيرانپور]] || 55 || [[سوني واهه|سوني واهه]] || 56 || [[سلطانپور]] |- | 57 || [[تاجوديرو (ڳڙهي خيرو)|تاجوديرو]] || 58 || [[ٿرڙي (ڳڙهي خيرو)|ٿرڙي]] || 59 || [[واهه علي حيدر]] || 60 || [[وسايو]] |} == تاريخ == ڳڙهي خيرو اتر سنڌ جي پراڻن واپاري مرڪزن مان هڪ رهيو آهي. سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب شهر ويهين صديءَ جي شروعات تائين هڪ خوشحال واپاري مرڪز هو، جنهن جي واپار ۾ مقامي هندو واپارين جو نمايان ڪردار هو.<ref name="Architecture">{{cite web |title=Architecture of Garhi Khairo, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/architecture-garhi-khairo.php |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ان دور ۾ شهر ۾ ڪيترائي حويليون، بنگلا، واپاري عمارتون ۽ رهائشي گهر ٺهيا. مقامي معمارن سان گڏ اوستو برادريءَ جي رازن ۽ شڪارپور سان لاڳاپيل ماهر ڪاريگرن شهر جي تعميراتي طرز تي اثر وڌو.<ref name="Architecture" /> ڳڙهي خيرو کي 1931ع ۾ تعلقائي انتظامي حيثيت ملڻ کان پوءِ مختيارڪار آفيس جي عمارت تعمير ڪئي وئي. هيءَ هڪ منزلہ عمارت [[بيگاري واهه]] جي کاٻي ڪناري تي واقع هئي ۽ ان سان عدالتي لاڪ اپ پڻ لاڳاپيل هو.<ref name="Mukhtiarkar" /> شهر ۾ 1918ع ۾ ٺاهيل آبپاشي کاتي جو بنگلو پڻ برطانوي دور جي عمارتن مان هڪ آهي. هي عمارت سير واهه جي کاٻي ڪناري تي واقع آهي.<ref name="IrrigationBungalow">{{cite web |title=Irrigation Bungalow, Garhi Khairo, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/irrigation-bungalow-garhi-khairo.php |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == ثقافتي ورثو == ڳڙهي خيرو شهر جي پراڻي شهري اڏاوت ۾ ديوان قيمت راءِ جي اوطاق، سيٺ جرو مل جي ٽي ماڙ حويلي، ديوان ڪيرت راءِ جي عمارت، شاهي بازار جا پراڻا گهر ۽ پراڻي پوسٽ آفيس جهڙيون عمارتون شامل رهيون آهن.<ref name="Architecture" /> [[File:Lal Shah Bari.jpg|thumb|[[دوداپور]] يونين ڪائونسل ۾ صوفي بزرگ [[لعل شاهه باري]] جي درگاهه.]] تعلقي جي [[دوداپور]] واري علائقي ۾ صوفي بزرگ [[لعل شاهه باري]] جي درگاهه واقع آهي. هيءَ درگاهه علائقي جي مذهبي ۽ ثقافتي ورثي جو حصو آهي.<ref name="LalShahCommons">{{cite web |title=File:Lal Shah Bari.jpg |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lal_Shah_Bari.jpg |website=Wikimedia Commons |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سنڌ جي ثقافتي ورثي واري فهرست ۾ ڳڙهي خيرو شهر ۽ تعلقي سان لاڳاپيل ٻين ماڳن ۾ پراڻو پوليس ٿاڻو، مختيارڪار آفيس، آبپاشي بنگلو، نور شاهه جامع مسجد، رسول آباد ڀرسان لوهار مقبرو، ميرانپور ٻرڙو جو آثار قديمه وارو ماڳ ۽ دوداپور ۾ سردار ممتاز علي خان ڀٽو جي اوطاق شامل آهن.<ref name="HeritageList">{{cite web |title=Explore District Jacobabad Incomplete Sites |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/pending/jacobabad.php |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == آمدرفت == ڳڙهي خيرو تاريخي طور روڊ ۽ ريل ٻنهي ذريعن سان جيڪب آباد ۽ ڀرپاسي وارن علائقن سان ڳنڍيل رهيو آهي. شهر ۾ '''ڳڙهي خيرو ريلوي اسٽيشن''' موجود آهي، جيڪا تاريخي [[لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي]] رستي تي واقع هئي.<ref name="RailHeritage">{{cite web |title=Garhi Khairo Railway Station, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/garhi-khairo-railway-station.php |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ريلوي لائين تاريخي طور لاڙڪاڻي کان شهدادڪوٽ، ڳڙهي خيرو، اوستا محمد ۽ اڳتي جيڪب آباد تائين هلندي هئي.<ref name="RailHistory">{{cite web |title=Larkana–Jacobabad Light Railway |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Larkana%E2%80%93Jacobabad_Light_Railway |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> 2010ع جي وڏي ٻوڏ کان اڳ ڳڙهي خيرو ريلوي اسٽيشن فعال هئي. ٻوڏ کان پوءِ اسٽيشن جي عمارت کي بي گهر ٿيل ماڻهن عارضي پناهه گاهه طور استعمال ڪيو.<ref name="RailHeritage" /> [[File:Garhi Khairo Taluku.jpg|thumb|center|700px|جيڪب آباد ضلعي ۾ ڳڙهي خيرو تعلقي جو نقشو.]] == 2010ع جي ٻوڏ == آگسٽ 2010ع جي ٻوڏ ڳڙهي خيرو شهر ۽ تعلقي کي شديد متاثر ڪيو. شهر جو لڳ ڀڳ اڌ حصو پاڻي هيٺ اچي ويو، جنهن سبب رهائشي عمارتن، واپاري ڍانچي، زرعي فصلن ۽ سرڪاري عمارتن کي نقصان پهتو.<ref name="Architecture" /> مختيارڪار آفيس ۽ آبپاشي بنگلو ڪيترن هفتن تائين پاڻيءَ ۾ ٻڏل رهيا ۽ تاريخي عمارتن جي ڍانچي توڙي پراڻن سرڪاري رڪارڊن کي نقصان پهتو.<ref name="Mukhtiarkar" /><ref name="IrrigationBungalow" /> 2012ع ۾ [[ريڊ ڪراس جي بين الاقوامي ڪميٽي]] ڳڙهي خيرو تعلقائي اسپتال جي مرمت، ڳڙهي خيرو شهر جي پاڻي فراهمي جي نئين ڊيزائن ۽ حسين بخش چچڙ ڳوٺ جي پيئڻ جي پاڻي واري نظام تي ڪم ڪيو. حسين بخش چچڙ جي منصوبي مان لڳ ڀڳ 850 ماڻهن کي محفوظ پيئڻ جو پاڻي مهيا ٿيڻ لڳو.<ref name="ICRC">{{cite web |title=Sindh Newsletter |url=https://www.icrc.org/sites/default/files/external/doc/en/assets/files/2012/pakistan-sindh-newsletter-2012-04-26.pdf |publisher=International Committee of the Red Cross |date=2012 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == صحت == ڳڙهي خيرو شهر ۾ '''تعلقائي هيڊڪوارٽر اسپتال''' علائقي جي اهم سرڪاري صحت سهولتن مان هڪ آهي. 2012ع ۾ ٻوڏ کان پوءِ هن اسپتال جي مرمت ۽ بحاليءَ تي ڪم ڪيو ويو.<ref name="ICRC" /> تعلقي جي ٻين ڳوٺاڻن علائقن ۾ بنيادي صحت مرڪز، رورل هيلٿ سهولتون ۽ ويڪسينيشن مرڪز موجود آهن، جيڪي ضلعي صحت کاتي ۽ سنڌ حڪومت جي صحت نيٽ ورڪ جو حصو آهن. == پوسٽ ۽ مواصلات == [[پاڪستان پوسٽ]] جي سرڪاري پوسٽ ڪوڊ ڊائريڪٽري موجب ڳڙهي خيرو جو پوسٽ ڪوڊ '''79050''' آهي ۽ اهو [[جيڪب آباد]] جنرل پوسٽ آفيس جي دائري هيٺ اچي ٿو.<ref name="PakistanPost">{{cite web |title=Post Code Directory of Delivery Post Offices |url=https://www.pakpost.gov.pk/postcodes.php |publisher=Pakistan Post |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[ڳڙهي خيرو]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] * [[جيڪب آباد تعلقو]] * [[ٺل تعلقو]] * [[ڳڙهي خيرو ريلوي اسٽيشن]] * [[بيگاري واهه]] * [[دوداپور]] * [[لعل شاهه باري جي مزار]] * [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] == حوالا == {{حوالا}} {{سنڌ جا تعلقا}} [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقو]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] 1edubl84ltlz1mu6lumsd2g0cloy1py 411957 411954 2026-09-13T15:26:15Z Intisar Ali 8681 411957 wikitext text/x-wiki {{Short description|جيڪب آباد ضلعي جو تعلقو}} {{Infobox settlement | name = ڳڙهي خيرو تعلقو | native_name = ڳڙهي خيرو | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | image_skyline =Lal Shah Bari.jpg | image_caption = [[دوداپور]] يونين ڪائونسل ۾ صوفي بزرگ [[لعل شاهه باري]] جي درگاهه. | image_map = Garhi Khairo Taluku.jpg | map_caption = [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] ۾ ڳاڙهي رنگ سان نمايان ڳڙهي خيرو تعلقو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ مقام | coordinates = {{coord|28|04|N|67|59|E|region:PK_type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | seat_type = انتظامي مرڪز | seat = [[ڳڙهي خيرو]] | government_type = تعلقائي انتظاميا | area_total_km2 = 733 | population_total = 193297 | population_as_of = 2023 | population_density_km2 = auto | population_urban = 20,007 (10.35٪) | population_rural = 173,290 (89.65٪) | demographics_type1 = خواندگي (2023ع) | demographics1_title1 = ڪُل | demographics1_info1 = 45.58٪ | demographics1_title2 = مرد | demographics1_info2 = 54.72٪ | demographics1_title3 = عورتون | demographics1_info3 = 36.46٪ | established_title = يونين ڪائونسلون | established_date = 13 | postal_code_type = پوسٽ ڪوڊ | postal_code = 79050 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''ڳڙهي خيرو تعلقو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي ٽن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو انتظامي مرڪز [[ڳڙهي خيرو]] شهر آهي. [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب ڳڙهي خيرو تعلقي جي آبادي '''193,297''' ۽ ايراضي '''733 چورس ڪلوميٽر''' هئي، جنهن موجب آباديءَ جي گهاٽائي لڳ ڀڳ 264 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.<ref name="PBS2023Area">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2023 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> تعلقو بنيادي طور ڳوٺاڻو آهي؛ 2023ع ۾ ان جي '''173,290''' آبادي، يعني 89.65 سيڪڙو، ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندي هئي، جڏهن ته '''20,007''' ماڻهو، يعني 10.35 سيڪڙو، شهري آباديءَ ۾ شمار ٿيا.<ref name="PBS2023Area" /> تعلقي جون حدون اتر ۽ اولهه طرف [[بلوچستان]] سان لڳن ٿيون، جڏهن ته علائقو روڊن ذريعي [[جيڪب آباد]]، [[شهدادڪوٽ]]، [[رتوديرو]] ۽ بلوچستان جي [[اوستا محمد]] واري علائقي سان ڳنڍيل آهي.<ref name="SMEDA">{{cite web |title=A Brief Profile of Jacobabad |url=https://smeda.org/phocadownload/Sindh/District_Profile_Jacobabad.pdf |publisher=Small and Medium Enterprises Development Authority |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref><ref name="DawnBorder">{{cite news |title=38 checkposts set up along Balochistan border |url=https://www.dawn.com/news/924/38-checkposts-set-up-along-balochistan-border-dacoits-movement-to-be-checked |work=Dawn |date=11 October 2001 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == ڳڙهي خيرو تعلقو اتر سنڌ جي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. ان جو انتظامي مرڪز لڳ ڀڳ 28°04′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67°59′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي واقع آهي. تعلقي جي ڪُل ايراضي 733 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="PBS2023Area" /> [[سنڌ ائٽلس]] موجب ڳڙهي خيرو تعلقو 60 ديهن تي مشتمل آهي. انهن ديهن ذريعي ڳوٺاڻي زمين، آبادين ۽ روينيو انتظام کي منظم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=ڳڙهي خيرو |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-garhi-khairo/ |website=سنڌ ائٽلس |language=sd |access-date=13 September 2026 }}</ref> تعلقي جو وڏو حصو زرعي ميدانن تي مشتمل آهي ۽ هتي آبپاشيءَ لاءِ واهن جو نظام اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. [[ڳڙهي خيرو]] شهر [[بيگاري واهه]] ۽ ٻين آبپاشي وهڪرن سان تاريخي طور لاڳاپيل رهيو آهي.<ref name="Mukhtiarkar">{{cite web |title=Mukhtiarkar Office, Garhi Khairo, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/mukhtiarkar-office-garhi-khairo.php |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == انتظام == ڳڙهي خيرو [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي ٽن تعلقن مان هڪ آهي. [[سنڌ حڪومت]] جي مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتي پاران 27 اپريل 2022ع تي جاري ڪيل نوٽيفڪيشن ۾ ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد جي نئين يونين ڪائونسلن جا نالا ۽ نمبر مقرر ڪيا ويا.<ref name="LG2022">{{cite web |title=Notification: Names of Councils of District Jacobabad |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=Local Government & Housing Town Planning Department, Government of Sindh |date=27 April 2022 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي 2025ع واري مڪاني ضمني چونڊن جي نوٽيفڪيشن ۾ يونين ڪائونسل نمبر 1 کان 13 تائين جي چونڊ انتظام لاءِ اسسٽنٽ ڪمشنر ڳڙهي خيرو کي ريٽرننگ آفيسر مقرر ڪيو ويو، جنهن مان موجوده مڪاني چونڊ انتظام ۾ انهن يونين ڪائونسلن جو ڳڙهي خيرو سان لاڳاپو ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="ECP2025">{{cite web |title=Notification for Local Government Bye-Elections in Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/96Cw89RNkAsvXNFLu6xim50Cgl1AVcYooiHDcVB6.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=13 January 2025 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> === يونين ڪائونسلون === 2022ع واري سرڪاري مقامي حڪومت جي جوڙجڪ ۽ بعد واري چونڊ انتظام موجب ڳڙهي خيرو سان لاڳاپيل يونين ڪائونسلون هي آهن:<ref name="LG2022" /><ref name="ECP2025" /> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" ! style="background:#2E8B57;color:white;" | نمبر ! style="background:#2E8B57;color:white;" | يونين ڪائونسل ! style="background:#2E8B57;color:white;" | حيثيت |- | 1 || [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]] || يونين ڪائونسل |- | 2 || [[خدا آباد، ڳڙھي خيرو]] || يونين ڪائونسل |- | 3 || [[جھانپور]] || يونين ڪائونسل |- | 4 || [[شيرانپور]] || يونين ڪائونسل |- | 5 || [[ڪور خيرو]] || يونين ڪائونسل |- | 6 || [[محمدپور]] || يونين ڪائونسل |- | 7 || [[دوداپور]] || يونين ڪائونسل |- | 8 || [[شير خان يونين ڪائونسل|شير خان]] || يونين ڪائونسل |- | 9 || [[الله آباد، جيڪب آباد|الله آباد]] || يونين ڪائونسل |- | 10 || [[بگڙپور]] || يونين ڪائونسل |- | 11 || [[دستي، ڳڙھي خيرو|دستي]] || يونين ڪائونسل |- | 12 || [[علي پور، جيڪب آباد|علي پور]] || يونين ڪائونسل |- | 13 || [[رند واهي]] || يونين ڪائونسل |} پراڻن انتظامي رڪارڊن ۾ ڳڙهي خيرو تعلقي لاءِ مختلف وقتن تي 10 يا 11 يونين ڪائونسلون پڻ درج رهيون آهن، جن ۾ علڻ پور، بقاپور ۽ جاني ديرو جاگير جهڙيون يونين ڪائونسلون شامل هيون. مقامي حڪومت جي حدبندي وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي؛ تنهنڪري موجوده انتظامي سڃاڻپ لاءِ 2022ع واري سنڌ حڪومت جي نوٽيفڪيشن ۽ بعد وارا چونڊ رڪارڊ وڌيڪ مناسب آهن.<ref name="OldUC">{{cite web |title=District Jacobabad Union Councils |url=https://www.scribd.com/document/712605710/List-of-UCs-District-Jacobabad-Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == آبادي == ڳڙهي خيرو تعلقي جي آبادي گذريل ستن ڏهاڪن دوران لڳاتار وڌي آهي. 1951ع ۾ تعلقي جي آبادي 45,934 هئي، جيڪا 1998ع تائين وڌي 117,207 ٿي وئي.<ref name="PBSHistorical">{{cite web |title=Area & Population of Administrative Units by Rural/Urban: 1951–1998 Censuses |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/administrative_units.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> 2017ع ۾ آبادي 159,019 ۽ 2023ع ۾ 193,297 ٿي وئي.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Proportion, Household Size and Annual Growth Rate, Census 2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07501.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2017 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref><ref name="PBS2023Area" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; margin:auto; min-width:70%;" ! style="background:#34568B;color:white;" | آدمشماري ! style="background:#34568B;color:white;" | ڪُل آبادي ! style="background:#34568B;color:white;" | ڳوٺاڻي ! style="background:#34568B;color:white;" | شهري |- | 1951ع || 45,934 || 45,934 || — |- | 1961ع || 51,048 || 48,700 || 2,348 |- | 1972ع || 73,878 || 68,905 || 4,973 |- | 1981ع || 102,236 || 94,244 || 7,992 |- | 1998ع || 117,207 || 105,642 || 11,565 |- | 2017ع || 159,019 || 146,400 || 12,619 |- | 2023ع || 193,297 || 173,290 || 20,007 |} 2023ع ۾ تعلقي ۾ 97,102 مرد، 96,167 عورتون ۽ 28 ٽرانسجينڊر ماڻهو ڳڻيا ويا. آباديءَ جو جنس تناسب 100 عورتن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 101 مرد هو.<ref name="PBS2023Area" /> 2023ع ۾ سراسري گهراڻي جي ماپ 6.3 فرد هئي، جڏهن ته 2017ع کان 2023ع تائين سالياني اوسط آبادي واڌ جي شرح 3.32 سيڪڙو رهي.<ref name="PBS2023Area" /> == خواندگي ۽ تعليم == 2023ع جي آدمشماريءَ مطابق ڳڙهي خيرو تعلقي جي 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ خواندگيءَ جي شرح '''45.58 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ خواندگي 54.72 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 36.46 سيڪڙو هئي.<ref name="PBSLiteracy2023">{{cite web |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2023 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ڳوٺاڻن ۽ شهري علائقن ۾ خواندگيءَ جو واضح فرق موجود آهي. 2023ع ۾ ڳوٺاڻن علائقن ۾ خواندگيءَ جي شرح 41.49 سيڪڙو هئي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ اها 79.96 سيڪڙو تائين پهتي.<ref name="PBSLiteracy2023" /> 2014–15ع جي سنڌ ايجوڪيشن مينيجمينٽ انفارميشن سسٽم موجب ڳڙهي خيرو تعلقي ۾ '''377 سرڪاري اسڪول''' هئا. انهن ۾ 124 ڇوڪرن جا، 49 ڇوڪرين جا ۽ 204 گڏيل اسڪول شامل هئا. انهن اسڪولن ۾ 39,924 شاگرد داخل هئا ۽ 1,193 استاد مقرر هئا.<ref name="SEMIS2014">{{cite web |title=Jacobabad District Profile 2014–15 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SEMIS/SEP2014-15/Jacobabad%20District%20Profile%202014-15%20Final.pdf |publisher=Sindh Education Management Information System |year=2015 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي جديد اسڪول ڊائريڪٽري ۾ ڳڙهي خيرو تعلقي جي الله آباد، خدا آباد، ميرانپور، علڻ پور، محمدپور، شيرانپور ۽ ٻين علائقن ۾ وڏي تعداد ۾ سرڪاري پرائمري، مڊل ۽ هاءِ اسڪول درج ٿيل آهن.<ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=District and Taluka-wise School Directory – Jacobabad |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/12-District_Jacobabad.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> [[File:Dil Sher Brohi Tree.jpg|thumb|[[الله آباد، جيڪب آباد|الله آباد]] يونين ڪائونسل جي ڳوٺ [[دل شير بروهي]] ۾ وڏو وڻ.]] == ديهون == [[بورڊ آف روينيو سنڌ]] جي روينيو نظام ۽ سنڌ ائٽلس موجب ڳڙهي خيرو تعلقو '''60 ديهن''' تي مشتمل آهي.<ref name="SindhAtlas" /><ref name="BOR">{{cite web |title=Sindh Zameen – Land Administration and Revenue Management Information System |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/ |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#8B4513;color:white;" | # ! style="background:#8B4513;color:white;" | ديهه ! style="background:#8B4513;color:white;" | # ! style="background:#8B4513;color:white;" | ديهه ! style="background:#8B4513;color:white;" | # ! style="background:#8B4513;color:white;" | ديهه ! style="background:#8B4513;color:white;" | # ! style="background:#8B4513;color:white;" | ديهه |- | 1 || [[عبدالله مهيسر]] || 2 || [[الله پور]] || 3 || [[الله آباد]] || 4 || [[امير آباد]] |- | 5 || [[عظمت آباد]] || 6 || [[بهارو کوکر]] || 7 || [[ٻڍو]] || 8 || [[دڙو جيئند]] |- | 9 || [[ڏاترڏنو مهيسر]] || 10 || [[ڏتل واهه]] || 11 || [[دوداپور]] || 12 || [[ڊٻ مورايو]] |- | 13 || [[دنياپور]] || 14 || [[ڳڙهي خيرو ديهه|ڳڙهي خيرو]] || 15 || [[غوث آباد]] || 16 || [[گوڪلپور]] |- | 17 || [[گل واهه (ڳڙهي خيرو)|گل واهه]] || 18 || [[هزار واهه (ڳڙهي خيرو)|هزار واهه]] || 19 || [[جعفرآباد (ڳڙهي خيرو)|جعفرآباد]] || 20 || [[جهانپور]] |- | 21 || [[جلباڻي (ڳڙهي خيرو)|جلباڻي]] || 22 || [[جمال آباد]] || 23 || [[جيئند]] || 24 || [[خيرو]] |- | 25 || [[خانواهه (ڳڙهي خيرو)|خانواهه]] || 26 || [[کنڊ (ڳڙهي خيرو)|کنڊ]] || 27 || [[خانپور (ڳڙهي خيرو)|خانپور]] || 28 || [[خدا آباد (ڳڙهي خيرو)|خدا آباد]] |- | 29 || [[ڪتچ]] || 30 || [[ڪوهاري]] || 31 || [[ڪور ٻيڙو]] || 32 || [[ڪور خيرو ڳچل]] |- | 33 || [[ڪور رتو]] || 34 || [[ڪوٽاري]] || 35 || [[ڪوٽ علي نواز]] || 36 || [[لال اوڍو]] |- | 37 || [[لال واهه]] || 38 || [[لنڊ (ڳڙهي خيرو)|لنڊ]] || 39 || [[مائري]] || 40 || [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]] |- | 41 || [[مراد علي]] || 42 || [[محمدپور]] || 43 || [[نئون واهه]] || 44 || [[ناظم آباد (ڳڙهي خيرو)|ناظم آباد]] |- | 45 || [[پير بخش]] || 46 || [[پنهون ڀٽي]] || 47 || [[قيمت آباد (ڳڙهي خيرو)|قيمت آباد]] || 48 || [[رسول آباد]] |- | 49 || [[صالح (ڳڙهي خيرو)|صالح]] || 50 || [[سانوڻ لاشاري]] || 51 || [[شاهبازي مهر]] || 52 || [[شهيد (ڳڙهي خيرو)|شهيد]] |- | 53 || [[شير خان]] || 54 || [[شيرانپور]] || 55 || [[سوني واهه|سوني واهه]] || 56 || [[سلطانپور]] |- | 57 || [[تاجوديرو (ڳڙهي خيرو)|تاجوديرو]] || 58 || [[ٿرڙي (ڳڙهي خيرو)|ٿرڙي]] || 59 || [[واهه علي حيدر]] || 60 || [[وسايو]] |} == تاريخ == ڳڙهي خيرو اتر سنڌ جي پراڻن واپاري مرڪزن مان هڪ رهيو آهي. سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب شهر ويهين صديءَ جي شروعات تائين هڪ خوشحال واپاري مرڪز هو، جنهن جي واپار ۾ مقامي هندو واپارين جو نمايان ڪردار هو.<ref name="Architecture">{{cite web |title=Architecture of Garhi Khairo, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/architecture-garhi-khairo.php |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ان دور ۾ شهر ۾ ڪيترائي حويليون، بنگلا، واپاري عمارتون ۽ رهائشي گهر ٺهيا. مقامي معمارن سان گڏ اوستو برادريءَ جي رازن ۽ شڪارپور سان لاڳاپيل ماهر ڪاريگرن شهر جي تعميراتي طرز تي اثر وڌو.<ref name="Architecture" /> ڳڙهي خيرو کي 1931ع ۾ تعلقائي انتظامي حيثيت ملڻ کان پوءِ مختيارڪار آفيس جي عمارت تعمير ڪئي وئي. هيءَ هڪ منزلہ عمارت [[بيگاري واهه]] جي کاٻي ڪناري تي واقع هئي ۽ ان سان عدالتي لاڪ اپ پڻ لاڳاپيل هو.<ref name="Mukhtiarkar" /> شهر ۾ 1918ع ۾ ٺاهيل آبپاشي کاتي جو بنگلو پڻ برطانوي دور جي عمارتن مان هڪ آهي. هي عمارت سير واهه جي کاٻي ڪناري تي واقع آهي.<ref name="IrrigationBungalow">{{cite web |title=Irrigation Bungalow, Garhi Khairo, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/irrigation-bungalow-garhi-khairo.php |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == ثقافتي ورثو == ڳڙهي خيرو شهر جي پراڻي شهري اڏاوت ۾ ديوان قيمت راءِ جي اوطاق، سيٺ جرو مل جي ٽي ماڙ حويلي، ديوان ڪيرت راءِ جي عمارت، شاهي بازار جا پراڻا گهر ۽ پراڻي پوسٽ آفيس جهڙيون عمارتون شامل رهيون آهن.<ref name="Architecture" /> [[File:Lal Shah Bari.jpg|thumb|[[دوداپور]] يونين ڪائونسل ۾ صوفي بزرگ [[لعل شاهه باري]] جي درگاهه.]] تعلقي جي [[دوداپور]] واري علائقي ۾ صوفي بزرگ [[لعل شاهه باري]] جي درگاهه واقع آهي. هيءَ درگاهه علائقي جي مذهبي ۽ ثقافتي ورثي جو حصو آهي.<ref name="LalShahCommons">{{cite web |title=File:Lal Shah Bari.jpg |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lal_Shah_Bari.jpg |website=Wikimedia Commons |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سنڌ جي ثقافتي ورثي واري فهرست ۾ ڳڙهي خيرو شهر ۽ تعلقي سان لاڳاپيل ٻين ماڳن ۾ پراڻو پوليس ٿاڻو، مختيارڪار آفيس، آبپاشي بنگلو، نور شاهه جامع مسجد، رسول آباد ڀرسان لوهار مقبرو، ميرانپور ٻرڙو جو آثار قديمه وارو ماڳ ۽ دوداپور ۾ سردار ممتاز علي خان ڀٽو جي اوطاق شامل آهن.<ref name="HeritageList">{{cite web |title=Explore District Jacobabad Incomplete Sites |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/pending/jacobabad.php |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == آمدرفت == ڳڙهي خيرو تاريخي طور روڊ ۽ ريل ٻنهي ذريعن سان جيڪب آباد ۽ ڀرپاسي وارن علائقن سان ڳنڍيل رهيو آهي. شهر ۾ '''ڳڙهي خيرو ريلوي اسٽيشن''' موجود آهي، جيڪا تاريخي [[لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي]] رستي تي واقع هئي.<ref name="RailHeritage">{{cite web |title=Garhi Khairo Railway Station, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/garhi-khairo-railway-station.php |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ريلوي لائين تاريخي طور لاڙڪاڻي کان شهدادڪوٽ، ڳڙهي خيرو، اوستا محمد ۽ اڳتي جيڪب آباد تائين هلندي هئي.<ref name="RailHistory">{{cite web |title=Larkana–Jacobabad Light Railway |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Larkana%E2%80%93Jacobabad_Light_Railway |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> 2010ع جي وڏي ٻوڏ کان اڳ ڳڙهي خيرو ريلوي اسٽيشن فعال هئي. ٻوڏ کان پوءِ اسٽيشن جي عمارت کي بي گهر ٿيل ماڻهن عارضي پناهه گاهه طور استعمال ڪيو.<ref name="RailHeritage" /> [[File:Garhi Khairo Taluku.jpg|thumb|center|700px|جيڪب آباد ضلعي ۾ ڳڙهي خيرو تعلقي جو نقشو.]] == 2010ع جي ٻوڏ == آگسٽ 2010ع جي ٻوڏ ڳڙهي خيرو شهر ۽ تعلقي کي شديد متاثر ڪيو. شهر جو لڳ ڀڳ اڌ حصو پاڻي هيٺ اچي ويو، جنهن سبب رهائشي عمارتن، واپاري ڍانچي، زرعي فصلن ۽ سرڪاري عمارتن کي نقصان پهتو.<ref name="Architecture" /> مختيارڪار آفيس ۽ آبپاشي بنگلو ڪيترن هفتن تائين پاڻيءَ ۾ ٻڏل رهيا ۽ تاريخي عمارتن جي ڍانچي توڙي پراڻن سرڪاري رڪارڊن کي نقصان پهتو.<ref name="Mukhtiarkar" /><ref name="IrrigationBungalow" /> 2012ع ۾ [[ريڊ ڪراس جي بين الاقوامي ڪميٽي]] ڳڙهي خيرو تعلقائي اسپتال جي مرمت، ڳڙهي خيرو شهر جي پاڻي فراهمي جي نئين ڊيزائن ۽ حسين بخش چچڙ ڳوٺ جي پيئڻ جي پاڻي واري نظام تي ڪم ڪيو. حسين بخش چچڙ جي منصوبي مان لڳ ڀڳ 850 ماڻهن کي محفوظ پيئڻ جو پاڻي مهيا ٿيڻ لڳو.<ref name="ICRC">{{cite web |title=Sindh Newsletter |url=https://www.icrc.org/sites/default/files/external/doc/en/assets/files/2012/pakistan-sindh-newsletter-2012-04-26.pdf |publisher=International Committee of the Red Cross |date=2012 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == صحت == ڳڙهي خيرو شهر ۾ '''تعلقائي هيڊڪوارٽر اسپتال''' علائقي جي اهم سرڪاري صحت سهولتن مان هڪ آهي. 2012ع ۾ ٻوڏ کان پوءِ هن اسپتال جي مرمت ۽ بحاليءَ تي ڪم ڪيو ويو.<ref name="ICRC" /> تعلقي جي ٻين ڳوٺاڻن علائقن ۾ بنيادي صحت مرڪز، رورل هيلٿ سهولتون ۽ ويڪسينيشن مرڪز موجود آهن، جيڪي ضلعي صحت کاتي ۽ سنڌ حڪومت جي صحت نيٽ ورڪ جو حصو آهن. == پوسٽ ۽ مواصلات == [[پاڪستان پوسٽ]] جي سرڪاري پوسٽ ڪوڊ ڊائريڪٽري موجب ڳڙهي خيرو جو پوسٽ ڪوڊ '''79050''' آهي ۽ اهو [[جيڪب آباد]] جنرل پوسٽ آفيس جي دائري هيٺ اچي ٿو.<ref name="PakistanPost">{{cite web |title=Post Code Directory of Delivery Post Offices |url=https://www.pakpost.gov.pk/postcodes.php |publisher=Pakistan Post |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[ڳڙهي خيرو]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] * [[جيڪب آباد تعلقو]] * [[ٺل تعلقو]] * [[ڳڙهي خيرو ريلوي اسٽيشن]] * [[بيگاري واهه]] * [[دوداپور]] * [[لعل شاهه باري جي مزار]] * [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] == حوالا == {{حوالا}} {{سنڌ جا تعلقا}} [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقو]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] lbgq4mc0afo89cwm7mlolk6vmvxn8pk 0 10008 412018 393075 2026-09-13T21:56:36Z Intisar Ali 8681 412018 wikitext text/x-wiki {{Short description|جيڪب آباد ضلعي جو تعلقو}} {{Infobox settlement | name = ٺل تعلقو | native_name = ٺل | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | image_map = Thul Taluka.jpg | mapsize = 280px | map_caption = [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] ۾ ٺل تعلقو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ ٺل تعلقي جو مقام | coordinates = {{coord|28|14|14|N|68|46|19|E|region:PK-SD_type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | seat_type = انتظامي صدر مقام | seat = [[ٺل]] | area_total_km2 = 1301 | population_total = 533153 | population_as_of = 2023 | population_density_km2 = auto | population_urban = 122595 | population_rural = 410558 | demographics_type1 = خواندگي (2023ع) | demographics1_title1 = ڪُل | demographics1_info1 = 38.53٪ | demographics1_title2 = مرد | demographics1_info2 = 47.44٪ | demographics1_title3 = عورتون | demographics1_info3 = 29.18٪ | blank_name_sec1 = ڳوٺاڻي يونين ڪائونسلون | blank_info_sec1 = 21 | blank1_name_sec1 = شهري مڪاني ادارا | blank1_info_sec1 = 3 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''ٺل تعلقو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي ٽن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[ٺل]] شهر آهي. [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب ٺل تعلقي جي ڪُل آبادي '''533,153''' ۽ ايراضي '''1,301 چورس ڪلوميٽر''' هئي.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Area, Population by Sex, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2023ع ۾ تعلقي جي '''410,558''' آبادي ڳوٺاڻن علائقن ۽ '''122,595''' آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="PBS2023Age">{{cite web |title=Population by Single Year Age, Sex and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_4_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> تعلقي اندر [[ميونسپل ڪميٽي ٺل]]، [[ميرپور ٻرڙو|ٽائون ڪميٽي ميرپور ٻرڙو]] ۽ [[سردار سهراب خان سرڪي|ٽائون ڪميٽي سردار سهراب خان سرڪي]] ٽي شهري مڪاني ادارا آهن.<ref name="ECPConstituency">{{cite web |title=Final List of Constituencies – National Assembly, Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=30 November 2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == ٺل تعلقو جيڪب آباد ضلعي جي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ پکڙيل هڪ وسيع ميداني ۽ زرعي علائقو آهي. ان جي ڪُل ايراضي 1,301 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="PBS2023" /> تعلقي جو صدر مقام ٺل لڳ ڀڳ 28°14′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°46′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي واقع آهي. ٺل شهر کان جيڪب آباد، ڪنڌڪوٽ، شڪارپور ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن ڏانهن روڊ رابطا موجود آهن. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي 2023ع واري قومي اسيمبليءَ جي حدبندي موجب ٺل تعلقو چونڊ انتظام جي لحاظ کان ٻن قومي اسيمبلي تڪن ۾ ورهايل آهي. بهادرپور سپروائيزري تپيدار سرڪل، ٺل سپروائيزري سرڪل جو وڏو حصو، ميونسپل ڪميٽي ٺل، ٽائون ڪميٽي ميرپور ٻرڙو ۽ ٽائون ڪميٽي سردار سهراب خان سرڪي [[اين اي-190 جيڪب آباد]] ۾، جڏهن ته مصريپور ۽ مرادپور سپروائيزري تپيدار سرڪل ۽ ٺل پراڻو تپيدار سرڪل [[اين اي-191 جيڪب آباد-ڪشمور]] ۾ شامل آهن.<ref name="ECPConstituency" /> == انتظام == سنڌ حڪومت جي 27 اپريل 2022ع واري مقامي حڪومت جي نوٽيفڪيشن موجب ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد ۾ ڪُل '''44 يونين ڪائونسلون''' قائم ڪيون ويون.<ref name="LG2022">{{cite web |title=Names of Councils and their Number of Wards in Larkana Division |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتو، سنڌ حڪومت |date=27 April 2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> موجوده حدبنديءَ ۾ يو سي نمبر 1 کان 13 ڳڙهي خيرو واري، 14 کان 23 جيڪب آباد واري ۽ '''24 کان 44 ٺل واري ڳوٺاڻي انتظامي حصي''' سان لاڳاپيل آهن.<ref name="LG2022" /><ref name="ECP2025">{{cite web |title=Appointment of Returning Officers for Local Government Bye-Elections in Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/96Cw89RNkAsvXNFLu6xim50Cgl1AVcYooiHDcVB6.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=13 January 2025 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> === يونين ڪائونسلون === موجوده جوڙجڪ موجب ٺل واري ڳوٺاڻي حصي جون يونين ڪائونسلون هي آهن:<ref name="LG2022" /> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | يو سي نمبر ! style="background:#315F7D;color:white;" | يونين ڪائونسل ! style="background:#315F7D;color:white;" | يو سي نمبر ! style="background:#315F7D;color:white;" | يونين ڪائونسل |- | 24 || [[دين ڳڙهه]] || 35 || [[ميرپور (ٺل)|ميرپور]] |- | 25 || [[مالوئي]] || 36 || [[رانجهاپور]] |- | 26 || [[تاجو کوسو]] || 37 || [[موسا واهه]] |- | 27 || [[ڳڙهي حسن]] || 38 || [[ٽانوري]] |- | 28 || [[لوگي]] || 39 || [[مبارڪ پور]] |- | 29 || [[ڪريم آباد]] || 40 || [[بلوچ آباد]] |- | 30 || [[شير واهه]] || 41 || [[مددپور]] |- | 31 || [[دينپور]] || 42 || [[بهادرپور]] |- | 32 || [[توج]] || 43 || [[ڪانراڻي (ٺل)|ڪانراڻي]] |- | 33 || [[بختيارپور (ٺل)|بختيارپور]] || 44 || [[بچرو]] |- | 34 || [[جئونگل]] || || |} اها فهرست 2022ع واري موجوده ضلعي ڪائونسل حدبنديءَ تي ٻڌل آهي. پراڻن مڪاني حڪومت ۽ تعليمي رڪارڊن ۾ ٺل تعلقي لاءِ 19 يا 24 يونين ڪائونسلن جا انگ پڻ ملن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ حدبنديون مختلف دورن ۾ تبديل ٿينديون رهيون آهن. === شهري مڪاني ادارا === تعلقي ۾ ٽي شهري مقامي حڪومت جا ادارا آهن: {| class="wikitable" style="width:90%; text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#6B5B7B;color:white;" | مڪاني ادارو ! style="background:#6B5B7B;color:white;" | حيثيت ! style="background:#6B5B7B;color:white;" | 2023ع ۾ چونڊيل سربراهه |- | [[ٺل]] || ميونسپل ڪميٽي || شاهزيب ذوالفقار سرڪي |- | [[ميرپور ٻرڙو]] || ٽائون ڪميٽي || سردار صدام حسين خان ٻرڙو |- | [[سردار سهراب خان سرڪي]] || ٽائون ڪميٽي || امداد علي خان سرڪي |} [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي جون 2023ع واري نوٽيفڪيشن موجب ميونسپل ڪميٽي ٺل جو چيئرمين '''شاهزيب ذوالفقار سرڪي''' ۽ وائيس چيئرمين '''عبدالرحمان ٻرڙو''' چونڊيا ويا. ميرپور ٻرڙو ۽ سردار سهراب خان سرڪي پڻ الڳ ٽائون ڪميٽيون آهن.<ref name="ECPChairmen">{{cite web |title=Returned Candidates for Chairmen and Vice Chairmen of Local Councils in Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/fifPGfP5DCDgafHFThejBODZ54f5bHqlCHUSKJbX.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=16 June 2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == ديهون == [[بورڊ آف روينيو سنڌ]] جي سرڪاري فهرست موجب ٺل تعلقو '''93 ديهن''' تي مشتمل آهي.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=ٺل تعلقو |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-thul/ |website=سنڌ ائٽلس |language=sd |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#815D3A;color:white;" | # ! style="background:#815D3A;color:white;" | ديهه ! style="background:#815D3A;color:white;" | # ! style="background:#815D3A;color:white;" | ديهه ! style="background:#815D3A;color:white;" | # ! style="background:#815D3A;color:white;" | ديهه ! style="background:#815D3A;color:white;" | # ! style="background:#815D3A;color:white;" | ديهه |- | 1 || [[عبدالله جکراڻي]] || 2 || [[علي خان (ٺل)|علي خان]] || 3 || [[اَلَغيار]] || 4 || [[اٺڙي]] |- | 5 || [[بچرو]] || 6 || [[بهادرپور]] || 7 || [[بختيارپور (ٺل)|بختيارپور]] || 8 || [[بلوچ آباد]] |- | 9 || [[بَمبلَي]] || 10 || [[باڙي]] || 11 || [[ڀنگر (ٺل)|ڀنگر]] || 12 || [[ٻٽي]] |- | 13 || [[ٻولاڪي]] || 14 || [[ٻرڙا (ٺل)|ٻرڙا]] || 15 || [[ڇنڊڻ (ٺل)|ڇنڊڻ]] || 16 || [[چنا (ٺل)|چنا]] |- | 17 || [[ڊاهو]] || 18 || [[ڊکڻ (ٺل)|ڊکڻ]] || 19 || [[دڙو مک]] || 20 || [[دين ڳڙهه]] |- | 21 || [[ڌڻي بخش]] || 22 || [[دلمراد]] || 23 || [[ڊُول]] || 24 || [[دٻي]] |- | 25 || [[فتح خان سڀايو]] || 26 || [[گنجي]] || 27 || [[ڳڙهي حسن]] || 28 || [[ڳڙهي رحيم آباد]] |- | 29 || [[غلامون]] || 30 || [[گهڃيا]] || 31 || [[گرڪاڻو]] || 32 || [[گولا]] |- | 33 || [[گُجَو]] || 34 || [[هائڙو]] || 35 || [[هامبي]] || 36 || [[هوت واهه]] |- | 37 || [[حيدرپور]] || 38 || [[جلال پور]] || 39 || [[جاڙيون]] || 40 || [[جهانگي واهه]] |- | 41 || [[جئونگل]] || 42 || [[ڪانراڻي (ٺل)|ڪانراڻي]] || 43 || [[ڪريم آباد]] || 44 || [[ڪريم بخش]] |- | 45 || [[ڪٽا]] || 46 || [[کٽڻ]] || 47 || [[کوسا (ٺل)|کوسا]] || 48 || [[خدابخش]] |- | 49 || [[ڪوراڙ]] || 50 || [[ڪوٽ گل محمد]] || 51 || [[ڪوٽ جنگو]] || 52 || [[لاڏو (ٺل)|لاڏو]] |- | 53 || [[لوگي]] || 54 || [[لوئي (ٺل)|لوئي]] || 55 || [[مدد کوسو]] || 56 || [[مالوئي]] |- | 57 || [[مهر علي (ٺل)|مهر علي]] || 58 || [[مهراب پور (ٺل)|مهراب پور]] || 59 || [[ميرل نئون]] || 60 || [[ميرل پراڻو]] |- | 61 || [[ميرپور (ٺل)|ميرپور]] || 62 || [[مرسيپور]] || 63 || [[مٺو ٿرڙي]] || 64 || [[موسا واهه]] |- | 65 || [[مبارڪ پور]] || 66 || [[محب واهه]] || 67 || [[ناڳڻ]] || 68 || [[نئون واهه]] |- | 69 || [[اوڍاڻو (ٺل)|اوڍاڻو]] || 70 || [[پڪو (ٺل)|پڪو]] || 71 || [[پناهه آباد]] || 72 || [[ڦل (ٺل)|ڦل]] |- | 73 || [[پراڻو واهه]] || 74 || [[قلندر پور]] || 75 || [[رحيم آباد (ٺل)|رحيم آباد]] || 76 || [[رانجهاپور]] |- | 77 || [[رپ مراد]] || 78 || [[رتو ٿرڙي]] || 79 || [[سڄڻ واهه]] || 80 || [[سميجا]] |- | 81 || [[سرڪي]] || 82 || [[شير واهه]] || 83 || [[شجرا]] || 84 || [[تاجو کوسو]] |- | 85 || [[طالب شاهه]] || 86 || [[ٽانوري]] || 87 || [[ٿرڙي (ٺل)|ٿرڙي]] || 88 || [[ٺل نئون]] |- | 89 || [[ٺل پراڻو]] || 90 || [[توج]] || 91 || [[اڏي]] || 92 || [[واهه مستري]] |- | 93 || [[زنگي پير]] || || || || || || |} پراڻي مسودي ۾ 93 ديهون لکيل هيون، جيڪا موجوده بورڊ آف روينيو تي ٻڌل فهرست سان ٺهڪي اچي ٿي.<ref name="SindhAtlas" /> == آبادي == 2017ع جي آدمشماريءَ موجب ٺل تعلقي جي ڪُل آبادي '''465,412''' هئي، جنهن ۾ 371,911 ڳوٺاڻي ۽ 93,501 شهري آبادي شامل هئي.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2017 – Jacobabad District |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07509.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2017 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2023ع ۾ آبادي وڌي '''533,153''' ٿي، جنهن ۾ 271,692 مرد، 261,434 عورتون ۽ 27 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا.<ref name="PBS2023Age" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; margin:auto; min-width:75%;" ! style="background:#356A8A;color:white;" | آدمشماري ! style="background:#356A8A;color:white;" | ڪُل آبادي ! style="background:#356A8A;color:white;" | ڳوٺاڻي ! style="background:#356A8A;color:white;" | شهري |- | 1998ع، موجوده حدن مطابق ترتيب ڏنل || 341,985 || — || — |- | 2017ع || 465,412 || 371,911 || 93,501 |- | 2023ع || 533,153 || 410,558 || 122,595 |} 1998ع جي اصل آدمشماريءَ ۾ ان وقت جي ٺل تعلقي جي آبادي '''356,705''' هئي. بعد ۾ ديهه دبلي، الله آباد ۽ سعيدوڪوٽ جهڙا علائقا نئين [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور ضلعي]] ۾ شامل ٿيڻ سبب پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس 1998ع جي آباديءَ کي 2017ع واري حدبنديءَ مطابق '''341,985''' تي ترتيب ڏنو.<ref name="PCR2017">{{cite web |title=Provincial Census Report Sindh 2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/census_reports/pcr_sindh.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2017 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == آباديءَ جي جوڙجڪ == 2023ع ۾ تعلقي جي 533,153 ماڻهن مان 525,871 مسلمان هئا. ٻين مذهبي گروهن ۾ 5,357 هندو جاتي، 1,089 عيسائي، 153 درج فهرست ذاتين جا ماڻهو، 315 سک ۽ ٻين ننڍن مذهبي گروهن جا ماڻهو شامل هئا.<ref name="PBSReligion">{{cite web |title=Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == ٻوليون == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ٺل تعلقي ۾ [[سنڌي ٻولي]] وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي هئي. 533,153 ماڻهن مان '''514,504''' ماڻهن سنڌي کي مادري ٻولي ڄاڻايو. [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائيندڙن جو انگ 15,136، سرائڪي ڳالهائيندڙن جو 1,395 ۽ پشتو ڳالهائيندڙن جو 820 هو.<ref name="PBSLanguage">{{cite web |title=Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ان ڪري پراڻي مضمون ۾ '''بلوچي سنڌي کان پوءِ گهڻي ڳالهائي ويندڙ ٻولي''' لکڻ کي هاڻي سرڪاري آدمشماريءَ سان صحيح نموني بيان ڪري سگهجي ٿو؛ سنڌي واضح طور غالب مادري ٻولي آهي.<ref name="PBSLanguage" /> == خواندگي ۽ تعليم == 2023ع ۾ ٺل تعلقي جي 10 سال ۽ ان کان وڏي عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگي لڳ ڀڳ '''38.53 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها لڳ ڀڳ 47.44 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 29.18 سيڪڙو هئي.<ref name="PBSLiteracy">{{cite web |title=Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ڳوٺاڻن ۽ شهري علائقن ۾ تعليم جو وڏو فرق موجود هو؛ ڳوٺاڻن علائقن ۾ خواندگي تقريباً 32.15 سيڪڙو ۽ شهري علائقن ۾ 59.82 سيڪڙو هئي.<ref name="PBSLiteracy" /> سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري ۾ ٺل تعلقي جي ٺل شهر، ميرپور، دينپور، شير واهه، ٺل نئون، بهادرپور، بختيارپور ۽ ٻين يو سين ۽ ڳوٺن ۾ وڏي تعداد ۾ سرڪاري پرائمري، مڊل، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري اسڪول درج آهن.<ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=District and Taluka-wise School Directory – Jacobabad |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/12-District_Jacobabad.pdf |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == صحت == ٺل شهر ۾ '''تعلقائي اسپتال ٺل''' تعلقي جي اهم سرڪاري صحت مرڪزن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جي ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول پروگرام ۾ Taluka Hospital Thull کي جيڪب آباد ضلعي جي بيمارين جي نگرانيءَ واري سينٽينل سائيٽ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="CDC">{{cite web |title=Sentinel Sites |url=https://cdc.gos.pk/sentinel_sites.php |publisher=ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول، صحت کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ٽي بي پروگرام جي سرڪاري فهرست ۾ پڻ '''TH Thull''' علاج ۽ نگرانيءَ واري سرڪاري مرڪز طور شامل آهي، جڏهن ته هتي جين ايڪسپرٽ مشين واري سائيٽ پڻ قائم آهي.<ref name="CDCTB">{{cite web |title=TB Sentinel Sites |url=https://cdc.gos.pk/sentinel_sites_tb.php |publisher=صحت کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref><ref name="GeneXpert">{{cite web |title=List of GeneXpert Machine Sites |url=https://cdc.gos.pk/genexpert_tb.php |publisher=صحت کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ [[ميرپور ٻرڙو]] جو رورل هيلٿ سينٽر، اڏي/اوڏي جو بنيادي صحت مرڪز، پيارو کوسو، مددپور، ڪريم بخش ۽ ٻين هنڌن تي بنيادي صحت جون سهولتون موجود آهن.<ref name="NHSP">{{cite web |title=Health Facilities in 17 Districts of Sindh |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2026/02/NHSP-HFs-17-Districts-590-1.pdf |publisher=سنڌ حڪومت |year=2026 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == زراعت == ٺل تعلقو بنيادي طور زرعي علائقو آهي. جيڪب آباد ۽ اتر سنڌ جي ٻين ساڄي ڪناري وارن علائقن ۾ چانور اهم خريف فصلن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جو زراعت کاتو اتر سنڌ جي آبهوائي ۽ مٽيءَ واري خطي کي چانورن ۽ ٻين فصلن لاءِ موزون ڄاڻائي ٿو.<ref name="Agriculture">{{cite web |title=Functions of Agriculture Department – Crop Zones |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=زراعت کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> جيڪب آباد جي زرعي معيشت ۾ خاص ڪري چانورن جي پوک اهميت رکي ٿي؛ پوکائي جو وڏو حصو اونهاري جي سخت گرميءَ دوران ڪيو ويندو آهي.<ref name="DawnClimate">{{cite news |title=Environment: Is Jacobabad Ready for Climate Change? |url=https://www.dawn.com/news/1647072 |work=ڊان |date=19 September 2021 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == ثقافتي ۽ تاريخي ورثو == ٺل تعلقي ۾ سنڌ جي ثقافتي ورثي جا ڪيترائي دستاويز ڪيل ماڳ موجود آهن. [[اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ]] جي جيڪب آباد ضلعي واري فهرست ۾ ٺل، ميرپور ٻرڙو، ڪوٽ جنگو ۽ ٻين ڳوٺن جا تاريخي ماڳ شامل آهن.<ref name="HeritageDistrict">{{cite web |title=Heritage Sites – Jacobabad District |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad.php |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> === ميرپور ٻرڙو === [[ميرپور ٻرڙو]] ٺل تعلقي جي تاريخي آبادين مان هڪ آهي. ورثي واري اداري موجب هتي ٽالپر دور جو هڪ مٽيءَ جو قلعو ۽ ان جي احاطي ۾ هڪ ننڍڙي مسجد موجود هئي، جيڪي وقت، بي ڌياني ۽ قدرتي آفتن سبب تباهه ٿي ويا.<ref name="MirpurHeritage">{{cite web |title=Mirpur Burirro, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/site/525/jacobabad/mirpur-burirro |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> تاريخي روايت موجب ٽالپر حڪمرانن هن علائقي کي شڪارگاهه طور استعمال ڪيو ۽ هتي قلعو ۽ جهنگلي جانورن لاءِ پاڻيءَ جو ذخيرو قائم ڪيو ويو.<ref name="MirpurHeritage" /> === ڪوٽ جنگو جي جامع مسجد === [[ڪوٽ جنگو]] ۾ واقع تاريخي جامع مسجد ٺل تعلقي جي اهم مذهبي ۽ تعميري ماڳن مان هڪ آهي. هي مسجد مقامي زميندار حاجي نور خان، جنگو خان کوسي جي پٽ، ٺهرائي هئي.<ref name="KotJangoo">{{cite web |title=Jamia Mosque, Kot Jangoo, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/site/523/jacobabad/jamia-mosque-kot-jangoo |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> مسجد ڳاڙهين سرن سان ٺهيل، ٽن گنبذن ۽ نون ننڍن منارن واري مستطيل عمارت آهي. ورثي واري اداري موجب ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 39.3 ميٽر، ويڪر 23.3 ميٽر ۽ اوچائي لڳ ڀڳ 15 ميٽر آهي.<ref name="KotJangoo" /> === عبدالرحمان سرڪي جي اوطاق === ٺل شهر کان لڳ ڀڳ 10 ڪلوميٽر پري اڏي ڳوٺ ۾ '''عبدالرحمان سرڪي جي اوطاق''' 1940ع ۾ تعمير ٿي. اها گهڻ ماڙ عمارت آهي ۽ ورثي واري رڪارڊ موجب ان جي تعمير ۾ سک طرزِ تعمير جا اثر موجود آهن؛ ان جو مستري مانسنگهه هو.<ref name="SarkiOtaq">{{cite web |title=Abdur Rehman Sarki Otaq, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/abdur-rehman-sarki-otaq.php |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == ريلوي == ٺل شهر تاريخي طور ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل رهيو آهي. سنڌ جي ورثي واري اداري موجب شهر ۾ ٻن ريلوي اسٽيشنن جا ڍانچا موجود رهيا آهن، جيڪي ويهين صديءَ جي 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ تعمير ٿيا هئا.<ref name="ThulRailway">{{cite web |title=Railway Station, Thul, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/site/493/jacobabad/railway-station-thul |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> هڪ اسٽيشن شهر کان ٻاهر '''ٺل نئون''' واري حصي ۾ واقع آهي ۽ ٻيو پراڻو اسٽيشن شهر جي وچ ۾ هو. نئين اسٽيشن جي ڀرسان ريلوي ڪالوني پڻ قائم ڪئي وئي هئي.<ref name="ThulRailway" /> == رهائش == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ٺل تعلقي ۾ ڪُل '''95,535 رهائشي يونٽ''' هئا. انهن مان 21,964 پڪا، 12,737 نيم پڪا ۽ 60,834 ڪچا گهر هئا.<ref name="PBSHousing">{{cite web |title=Type of Housing Unit by Region, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_20_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ڳوٺاڻن علائقن ۾ ڪچا گهر خاص اڪثريت ۾ هئا، جڏهن ته شهري آبادين ۾ پڪن گهرن جو تناسب وڌيڪ هو.<ref name="PBSHousing" /> == پوسٽ ۽ مواصلات == [[پاڪستان پوسٽ]] جي سرڪاري پوسٽ ڪوڊ ڊائريڪٽري موجب ٺل جو پوسٽ ڪوڊ '''79100''' آهي ۽ اهو جيڪب آباد جنرل پوسٽ آفيس جي دائري ۾ اچي ٿو.<ref name="PakistanPost">{{cite web |title=National Post Code Directory |url=https://www.pakpost.gov.pk/images/national%20post%20code%20directory.pdf |publisher=پاڪستان پوسٽ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[ٺل]] * [[ميرپور ٻرڙو]] * [[سردار سهراب خان سرڪي]] * [[ٺل نئون ريلوي اسٽيشن]] * [[ڪوٽ جنگو]] * [[ڳڙهي حسن]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] * [[جيڪب آباد تعلقو]] * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] == حوالا == {{حوالا}} {{سنڌ جا تعلقا}} [[زمرو:ٺل تعلقو]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] 8gy8t4fdsdxju71e1bgut45t969pgue 412132 412018 2026-09-14T07:14:28Z Intisar Ali 8681 412132 wikitext text/x-wiki {{Short description|جيڪب آباد ضلعي جو تعلقو}} {{Infobox settlement | name = ٺل تعلقو | native_name = ٺل | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | image_map = Thul Taluka.jpg | mapsize = 280px | map_caption = [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] ۾ ٺل تعلقو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ ٺل تعلقي جو مقام | coordinates = {{coord|28|14|14|N|68|46|19|E|region:PK-SD_type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | seat_type = انتظامي صدر مقام | seat = [[ٺل]] | area_total_km2 = 1301 | population_total = 533153 | population_as_of = 2023 | population_density_km2 = auto | population_urban = 122595 | population_rural = 410558 | demographics_type1 = خواندگي (2023ع) | demographics1_title1 = ڪُل | demographics1_info1 = 38.53٪ | demographics1_title2 = مرد | demographics1_info2 = 47.44٪ | demographics1_title3 = عورتون | demographics1_info3 = 29.18٪ | blank_name_sec1 = ڳوٺاڻي يونين ڪائونسلون | blank_info_sec1 = 21 | blank1_name_sec1 = شهري مڪاني ادارا | blank1_info_sec1 = 3 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''ٺل تعلقو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي ٽن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[ٺل]] شهر آهي. [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب ٺل تعلقي جي ڪُل آبادي '''533,153''' ۽ ايراضي '''1,301 چورس ڪلوميٽر''' هئي.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Area, Population by Sex, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2023ع ۾ تعلقي جي '''410,558''' آبادي ڳوٺاڻن علائقن ۽ '''122,595''' آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="PBS2023Age">{{cite web |title=Population by Single Year Age, Sex and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_4_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> تعلقي اندر [[ميونسپل ڪميٽي ٺل]]، [[ميرپور ٻرڙو|ٽائون ڪميٽي ميرپور ٻرڙو]] ۽ [[سردار سهراب خان سرڪي|ٽائون ڪميٽي سردار سهراب خان سرڪي]] ٽي شهري مڪاني ادارا آهن.<ref name="ECPConstituency">{{cite web |title=Final List of Constituencies – National Assembly, Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=30 November 2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == ٺل تعلقو جيڪب آباد ضلعي جي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ پکڙيل هڪ وسيع ميداني ۽ زرعي علائقو آهي. ان جي ڪُل ايراضي 1,301 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="PBS2023" /> تعلقي جو صدر مقام ٺل لڳ ڀڳ 28°14′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°46′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي واقع آهي. ٺل شهر کان جيڪب آباد، ڪنڌڪوٽ، شڪارپور ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن ڏانهن روڊ رابطا موجود آهن. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي 2023ع واري قومي اسيمبليءَ جي حدبندي موجب ٺل تعلقو چونڊ انتظام جي لحاظ کان ٻن قومي اسيمبلي تڪن ۾ ورهايل آهي. بهادرپور سپروائيزري تپيدار سرڪل، ٺل سپروائيزري سرڪل جو وڏو حصو، ميونسپل ڪميٽي ٺل، ٽائون ڪميٽي ميرپور ٻرڙو ۽ ٽائون ڪميٽي سردار سهراب خان سرڪي [[اين اي-190 جيڪب آباد]] ۾، جڏهن ته مصريپور ۽ مرادپور سپروائيزري تپيدار سرڪل ۽ ٺل پراڻو تپيدار سرڪل [[اين اي-191 جيڪب آباد-ڪشمور]] ۾ شامل آهن.<ref name="ECPConstituency" /> == انتظام == سنڌ حڪومت جي 27 اپريل 2022ع واري مقامي حڪومت جي نوٽيفڪيشن موجب ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد ۾ ڪُل '''44 يونين ڪائونسلون''' قائم ڪيون ويون.<ref name="LG2022">{{cite web |title=Names of Councils and their Number of Wards in Larkana Division |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتو، سنڌ حڪومت |date=27 April 2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> موجوده حدبنديءَ ۾ يو سي نمبر 1 کان 13 ڳڙهي خيرو واري، 14 کان 23 جيڪب آباد واري ۽ '''24 کان 44 ٺل واري ڳوٺاڻي انتظامي حصي''' سان لاڳاپيل آهن.<ref name="LG2022" /><ref name="ECP2025">{{cite web |title=Appointment of Returning Officers for Local Government Bye-Elections in Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/96Cw89RNkAsvXNFLu6xim50Cgl1AVcYooiHDcVB6.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=13 January 2025 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> === يونين ڪائونسلون === موجوده جوڙجڪ موجب ٺل واري ڳوٺاڻي حصي جون يونين ڪائونسلون هي آهن:<ref name="LG2022" /> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | يو سي نمبر ! style="background:#315F7D;color:white;" | يونين ڪائونسل ! style="background:#315F7D;color:white;" | يو سي نمبر ! style="background:#315F7D;color:white;" | يونين ڪائونسل |- | 24 || [[دين ڳڙھ]] || 35 || [[ميرپور (ٺل)|ميرپور]] |- | 25 || [[مالوئي]] || 36 || [[رانجھاپور]] |- | 26 || [[تاجو کوسو، ٺل|تاجو کوسو]] || 37 || [[موسا واهه]] |- | 27 || [[ڳڙهي حسن]] || 38 || [[ٽانوري، ٺل|ٽانوري]] |- | 28 || [[لوگي]] || 39 || [[مبارڪ پور، ٺلھ|مبارڪ پور]] |- | 29 || [[ڪريم آباد، ٺل| ڪريم آباد]] || 40 || [[بلوچ آباد، ٺل |بلوچ آباد]] |- | 30 || [[شير واھ]] || 41 || [[مددپور]] |- | 31 || [[دينپور]] || 42 || [[بھادرپور]] |- | 32 || [[توج]] || 43 || [[ڪانراڻي (ٺل)|ڪانراڻي]] |- | 33 || [[بختيارپور (ٺل)|بختيارپور]] || 44 || [[بچرو]] |- | 34 || [[جئونگل]] || || |} اها فهرست 2022ع واري موجوده ضلعي ڪائونسل حدبنديءَ تي ٻڌل آهي. پراڻن مڪاني حڪومت ۽ تعليمي رڪارڊن ۾ ٺل تعلقي لاءِ 19 يا 24 يونين ڪائونسلن جا انگ پڻ ملن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ حدبنديون مختلف دورن ۾ تبديل ٿينديون رهيون آهن. === شهري مڪاني ادارا === تعلقي ۾ ٽي شهري مقامي حڪومت جا ادارا آهن: {| class="wikitable" style="width:90%; text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#6B5B7B;color:white;" | مڪاني ادارو ! style="background:#6B5B7B;color:white;" | حيثيت ! style="background:#6B5B7B;color:white;" | 2023ع ۾ چونڊيل سربراهه |- | [[ٺل]] || ميونسپل ڪميٽي || شاهزيب ذوالفقار سرڪي |- | [[ميرپور ٻرڙو]] || ٽائون ڪميٽي || سردار صدام حسين خان ٻرڙو |- | [[سردار سهراب خان سرڪي]] || ٽائون ڪميٽي || امداد علي خان سرڪي |} [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي جون 2023ع واري نوٽيفڪيشن موجب ميونسپل ڪميٽي ٺل جو چيئرمين '''شاهزيب ذوالفقار سرڪي''' ۽ وائيس چيئرمين '''عبدالرحمان ٻرڙو''' چونڊيا ويا. ميرپور ٻرڙو ۽ سردار سهراب خان سرڪي پڻ الڳ ٽائون ڪميٽيون آهن.<ref name="ECPChairmen">{{cite web |title=Returned Candidates for Chairmen and Vice Chairmen of Local Councils in Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/fifPGfP5DCDgafHFThejBODZ54f5bHqlCHUSKJbX.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=16 June 2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == ديهون == [[بورڊ آف روينيو سنڌ]] جي سرڪاري فهرست موجب ٺل تعلقو '''93 ديهن''' تي مشتمل آهي.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=ٺل تعلقو |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-thul/ |website=سنڌ ائٽلس |language=sd |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#815D3A;color:white;" | # ! style="background:#815D3A;color:white;" | ديهه ! style="background:#815D3A;color:white;" | # ! style="background:#815D3A;color:white;" | ديهه ! style="background:#815D3A;color:white;" | # ! style="background:#815D3A;color:white;" | ديهه ! style="background:#815D3A;color:white;" | # ! style="background:#815D3A;color:white;" | ديهه |- | 1 || [[عبدالله جکراڻي]] || 2 || [[علي خان (ٺل)|علي خان]] || 3 || [[اَلَغيار]] || 4 || [[اٺڙي]] |- | 5 || [[بچرو]] || 6 || [[بهادرپور]] || 7 || [[بختيارپور (ٺل)|بختيارپور]] || 8 || [[بلوچ آباد]] |- | 9 || [[بَمبلَي]] || 10 || [[باڙي]] || 11 || [[ڀنگر (ٺل)|ڀنگر]] || 12 || [[ٻٽي]] |- | 13 || [[ٻولاڪي]] || 14 || [[ٻرڙا (ٺل)|ٻرڙا]] || 15 || [[ڇنڊڻ (ٺل)|ڇنڊڻ]] || 16 || [[چنا (ٺل)|چنا]] |- | 17 || [[ڊاهو]] || 18 || [[ڊکڻ (ٺل)|ڊکڻ]] || 19 || [[دڙو مک]] || 20 || [[دين ڳڙهه]] |- | 21 || [[ڌڻي بخش]] || 22 || [[دلمراد]] || 23 || [[ڊُول]] || 24 || [[دٻي]] |- | 25 || [[فتح خان سڀايو]] || 26 || [[گنجي]] || 27 || [[ڳڙهي حسن]] || 28 || [[ڳڙهي رحيم آباد]] |- | 29 || [[غلامون]] || 30 || [[گهڃيا]] || 31 || [[گرڪاڻو]] || 32 || [[گولا]] |- | 33 || [[گُجَو]] || 34 || [[هائڙو]] || 35 || [[هامبي]] || 36 || [[هوت واهه]] |- | 37 || [[حيدرپور]] || 38 || [[جلال پور]] || 39 || [[جاڙيون]] || 40 || [[جهانگي واهه]] |- | 41 || [[جئونگل]] || 42 || [[ڪانراڻي (ٺل)|ڪانراڻي]] || 43 || [[ڪريم آباد]] || 44 || [[ڪريم بخش]] |- | 45 || [[ڪٽا]] || 46 || [[کٽڻ]] || 47 || [[کوسا (ٺل)|کوسا]] || 48 || [[خدابخش]] |- | 49 || [[ڪوراڙ]] || 50 || [[ڪوٽ گل محمد]] || 51 || [[ڪوٽ جنگو]] || 52 || [[لاڏو (ٺل)|لاڏو]] |- | 53 || [[لوگي]] || 54 || [[لوئي (ٺل)|لوئي]] || 55 || [[مدد کوسو]] || 56 || [[مالوئي]] |- | 57 || [[مهر علي (ٺل)|مهر علي]] || 58 || [[مهراب پور (ٺل)|مهراب پور]] || 59 || [[ميرل نئون]] || 60 || [[ميرل پراڻو]] |- | 61 || [[ميرپور (ٺل)|ميرپور]] || 62 || [[مرسيپور]] || 63 || [[مٺو ٿرڙي]] || 64 || [[موسا واهه]] |- | 65 || [[مبارڪ پور]] || 66 || [[محب واهه]] || 67 || [[ناڳڻ]] || 68 || [[نئون واهه]] |- | 69 || [[اوڍاڻو (ٺل)|اوڍاڻو]] || 70 || [[پڪو (ٺل)|پڪو]] || 71 || [[پناهه آباد]] || 72 || [[ڦل (ٺل)|ڦل]] |- | 73 || [[پراڻو واهه]] || 74 || [[قلندر پور]] || 75 || [[رحيم آباد (ٺل)|رحيم آباد]] || 76 || [[رانجهاپور]] |- | 77 || [[رپ مراد]] || 78 || [[رتو ٿرڙي]] || 79 || [[سڄڻ واهه]] || 80 || [[سميجا]] |- | 81 || [[سرڪي]] || 82 || [[شير واهه]] || 83 || [[شجرا]] || 84 || [[تاجو کوسو]] |- | 85 || [[طالب شاهه]] || 86 || [[ٽانوري]] || 87 || [[ٿرڙي (ٺل)|ٿرڙي]] || 88 || [[ٺل نئون]] |- | 89 || [[ٺل پراڻو]] || 90 || [[توج]] || 91 || [[اڏي]] || 92 || [[واهه مستري]] |- | 93 || [[زنگي پير]] || || || || || || |} پراڻي مسودي ۾ 93 ديهون لکيل هيون، جيڪا موجوده بورڊ آف روينيو تي ٻڌل فهرست سان ٺهڪي اچي ٿي.<ref name="SindhAtlas" /> == آبادي == 2017ع جي آدمشماريءَ موجب ٺل تعلقي جي ڪُل آبادي '''465,412''' هئي، جنهن ۾ 371,911 ڳوٺاڻي ۽ 93,501 شهري آبادي شامل هئي.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2017 – Jacobabad District |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07509.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2017 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2023ع ۾ آبادي وڌي '''533,153''' ٿي، جنهن ۾ 271,692 مرد، 261,434 عورتون ۽ 27 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا.<ref name="PBS2023Age" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; margin:auto; min-width:75%;" ! style="background:#356A8A;color:white;" | آدمشماري ! style="background:#356A8A;color:white;" | ڪُل آبادي ! style="background:#356A8A;color:white;" | ڳوٺاڻي ! style="background:#356A8A;color:white;" | شهري |- | 1998ع، موجوده حدن مطابق ترتيب ڏنل || 341,985 || — || — |- | 2017ع || 465,412 || 371,911 || 93,501 |- | 2023ع || 533,153 || 410,558 || 122,595 |} 1998ع جي اصل آدمشماريءَ ۾ ان وقت جي ٺل تعلقي جي آبادي '''356,705''' هئي. بعد ۾ ديهه دبلي، الله آباد ۽ سعيدوڪوٽ جهڙا علائقا نئين [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور ضلعي]] ۾ شامل ٿيڻ سبب پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس 1998ع جي آباديءَ کي 2017ع واري حدبنديءَ مطابق '''341,985''' تي ترتيب ڏنو.<ref name="PCR2017">{{cite web |title=Provincial Census Report Sindh 2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/census_reports/pcr_sindh.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2017 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == آباديءَ جي جوڙجڪ == 2023ع ۾ تعلقي جي 533,153 ماڻهن مان 525,871 مسلمان هئا. ٻين مذهبي گروهن ۾ 5,357 هندو جاتي، 1,089 عيسائي، 153 درج فهرست ذاتين جا ماڻهو، 315 سک ۽ ٻين ننڍن مذهبي گروهن جا ماڻهو شامل هئا.<ref name="PBSReligion">{{cite web |title=Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == ٻوليون == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ٺل تعلقي ۾ [[سنڌي ٻولي]] وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي هئي. 533,153 ماڻهن مان '''514,504''' ماڻهن سنڌي کي مادري ٻولي ڄاڻايو. [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائيندڙن جو انگ 15,136، سرائڪي ڳالهائيندڙن جو 1,395 ۽ پشتو ڳالهائيندڙن جو 820 هو.<ref name="PBSLanguage">{{cite web |title=Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ان ڪري پراڻي مضمون ۾ '''بلوچي سنڌي کان پوءِ گهڻي ڳالهائي ويندڙ ٻولي''' لکڻ کي هاڻي سرڪاري آدمشماريءَ سان صحيح نموني بيان ڪري سگهجي ٿو؛ سنڌي واضح طور غالب مادري ٻولي آهي.<ref name="PBSLanguage" /> == خواندگي ۽ تعليم == 2023ع ۾ ٺل تعلقي جي 10 سال ۽ ان کان وڏي عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگي لڳ ڀڳ '''38.53 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها لڳ ڀڳ 47.44 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 29.18 سيڪڙو هئي.<ref name="PBSLiteracy">{{cite web |title=Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ڳوٺاڻن ۽ شهري علائقن ۾ تعليم جو وڏو فرق موجود هو؛ ڳوٺاڻن علائقن ۾ خواندگي تقريباً 32.15 سيڪڙو ۽ شهري علائقن ۾ 59.82 سيڪڙو هئي.<ref name="PBSLiteracy" /> سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري ۾ ٺل تعلقي جي ٺل شهر، ميرپور، دينپور، شير واهه، ٺل نئون، بهادرپور، بختيارپور ۽ ٻين يو سين ۽ ڳوٺن ۾ وڏي تعداد ۾ سرڪاري پرائمري، مڊل، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري اسڪول درج آهن.<ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=District and Taluka-wise School Directory – Jacobabad |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/12-District_Jacobabad.pdf |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == صحت == ٺل شهر ۾ '''تعلقائي اسپتال ٺل''' تعلقي جي اهم سرڪاري صحت مرڪزن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جي ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول پروگرام ۾ Taluka Hospital Thull کي جيڪب آباد ضلعي جي بيمارين جي نگرانيءَ واري سينٽينل سائيٽ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="CDC">{{cite web |title=Sentinel Sites |url=https://cdc.gos.pk/sentinel_sites.php |publisher=ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول، صحت کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ٽي بي پروگرام جي سرڪاري فهرست ۾ پڻ '''TH Thull''' علاج ۽ نگرانيءَ واري سرڪاري مرڪز طور شامل آهي، جڏهن ته هتي جين ايڪسپرٽ مشين واري سائيٽ پڻ قائم آهي.<ref name="CDCTB">{{cite web |title=TB Sentinel Sites |url=https://cdc.gos.pk/sentinel_sites_tb.php |publisher=صحت کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref><ref name="GeneXpert">{{cite web |title=List of GeneXpert Machine Sites |url=https://cdc.gos.pk/genexpert_tb.php |publisher=صحت کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ [[ميرپور ٻرڙو]] جو رورل هيلٿ سينٽر، اڏي/اوڏي جو بنيادي صحت مرڪز، پيارو کوسو، مددپور، ڪريم بخش ۽ ٻين هنڌن تي بنيادي صحت جون سهولتون موجود آهن.<ref name="NHSP">{{cite web |title=Health Facilities in 17 Districts of Sindh |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2026/02/NHSP-HFs-17-Districts-590-1.pdf |publisher=سنڌ حڪومت |year=2026 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == زراعت == ٺل تعلقو بنيادي طور زرعي علائقو آهي. جيڪب آباد ۽ اتر سنڌ جي ٻين ساڄي ڪناري وارن علائقن ۾ چانور اهم خريف فصلن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جو زراعت کاتو اتر سنڌ جي آبهوائي ۽ مٽيءَ واري خطي کي چانورن ۽ ٻين فصلن لاءِ موزون ڄاڻائي ٿو.<ref name="Agriculture">{{cite web |title=Functions of Agriculture Department – Crop Zones |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=زراعت کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> جيڪب آباد جي زرعي معيشت ۾ خاص ڪري چانورن جي پوک اهميت رکي ٿي؛ پوکائي جو وڏو حصو اونهاري جي سخت گرميءَ دوران ڪيو ويندو آهي.<ref name="DawnClimate">{{cite news |title=Environment: Is Jacobabad Ready for Climate Change? |url=https://www.dawn.com/news/1647072 |work=ڊان |date=19 September 2021 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == ثقافتي ۽ تاريخي ورثو == ٺل تعلقي ۾ سنڌ جي ثقافتي ورثي جا ڪيترائي دستاويز ڪيل ماڳ موجود آهن. [[اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ]] جي جيڪب آباد ضلعي واري فهرست ۾ ٺل، ميرپور ٻرڙو، ڪوٽ جنگو ۽ ٻين ڳوٺن جا تاريخي ماڳ شامل آهن.<ref name="HeritageDistrict">{{cite web |title=Heritage Sites – Jacobabad District |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad.php |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> === ميرپور ٻرڙو === [[ميرپور ٻرڙو]] ٺل تعلقي جي تاريخي آبادين مان هڪ آهي. ورثي واري اداري موجب هتي ٽالپر دور جو هڪ مٽيءَ جو قلعو ۽ ان جي احاطي ۾ هڪ ننڍڙي مسجد موجود هئي، جيڪي وقت، بي ڌياني ۽ قدرتي آفتن سبب تباهه ٿي ويا.<ref name="MirpurHeritage">{{cite web |title=Mirpur Burirro, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/site/525/jacobabad/mirpur-burirro |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> تاريخي روايت موجب ٽالپر حڪمرانن هن علائقي کي شڪارگاهه طور استعمال ڪيو ۽ هتي قلعو ۽ جهنگلي جانورن لاءِ پاڻيءَ جو ذخيرو قائم ڪيو ويو.<ref name="MirpurHeritage" /> === ڪوٽ جنگو جي جامع مسجد === [[ڪوٽ جنگو]] ۾ واقع تاريخي جامع مسجد ٺل تعلقي جي اهم مذهبي ۽ تعميري ماڳن مان هڪ آهي. هي مسجد مقامي زميندار حاجي نور خان، جنگو خان کوسي جي پٽ، ٺهرائي هئي.<ref name="KotJangoo">{{cite web |title=Jamia Mosque, Kot Jangoo, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/site/523/jacobabad/jamia-mosque-kot-jangoo |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> مسجد ڳاڙهين سرن سان ٺهيل، ٽن گنبذن ۽ نون ننڍن منارن واري مستطيل عمارت آهي. ورثي واري اداري موجب ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 39.3 ميٽر، ويڪر 23.3 ميٽر ۽ اوچائي لڳ ڀڳ 15 ميٽر آهي.<ref name="KotJangoo" /> === عبدالرحمان سرڪي جي اوطاق === ٺل شهر کان لڳ ڀڳ 10 ڪلوميٽر پري اڏي ڳوٺ ۾ '''عبدالرحمان سرڪي جي اوطاق''' 1940ع ۾ تعمير ٿي. اها گهڻ ماڙ عمارت آهي ۽ ورثي واري رڪارڊ موجب ان جي تعمير ۾ سک طرزِ تعمير جا اثر موجود آهن؛ ان جو مستري مانسنگهه هو.<ref name="SarkiOtaq">{{cite web |title=Abdur Rehman Sarki Otaq, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/abdur-rehman-sarki-otaq.php |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == ريلوي == ٺل شهر تاريخي طور ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل رهيو آهي. سنڌ جي ورثي واري اداري موجب شهر ۾ ٻن ريلوي اسٽيشنن جا ڍانچا موجود رهيا آهن، جيڪي ويهين صديءَ جي 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ تعمير ٿيا هئا.<ref name="ThulRailway">{{cite web |title=Railway Station, Thul, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/site/493/jacobabad/railway-station-thul |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> هڪ اسٽيشن شهر کان ٻاهر '''ٺل نئون''' واري حصي ۾ واقع آهي ۽ ٻيو پراڻو اسٽيشن شهر جي وچ ۾ هو. نئين اسٽيشن جي ڀرسان ريلوي ڪالوني پڻ قائم ڪئي وئي هئي.<ref name="ThulRailway" /> == رهائش == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ٺل تعلقي ۾ ڪُل '''95,535 رهائشي يونٽ''' هئا. انهن مان 21,964 پڪا، 12,737 نيم پڪا ۽ 60,834 ڪچا گهر هئا.<ref name="PBSHousing">{{cite web |title=Type of Housing Unit by Region, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_20_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ڳوٺاڻن علائقن ۾ ڪچا گهر خاص اڪثريت ۾ هئا، جڏهن ته شهري آبادين ۾ پڪن گهرن جو تناسب وڌيڪ هو.<ref name="PBSHousing" /> == پوسٽ ۽ مواصلات == [[پاڪستان پوسٽ]] جي سرڪاري پوسٽ ڪوڊ ڊائريڪٽري موجب ٺل جو پوسٽ ڪوڊ '''79100''' آهي ۽ اهو جيڪب آباد جنرل پوسٽ آفيس جي دائري ۾ اچي ٿو.<ref name="PakistanPost">{{cite web |title=National Post Code Directory |url=https://www.pakpost.gov.pk/images/national%20post%20code%20directory.pdf |publisher=پاڪستان پوسٽ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[ٺل]] * [[ميرپور ٻرڙو]] * [[سردار سهراب خان سرڪي]] * [[ٺل نئون ريلوي اسٽيشن]] * [[ڪوٽ جنگو]] * [[ڳڙهي حسن]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] * [[جيڪب آباد تعلقو]] * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] == حوالا == {{حوالا}} {{سنڌ جا تعلقا}} [[زمرو:ٺل تعلقو]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] rcx7dlqokd7rfagqvwy8sb2ztwkjoi7 412141 412132 2026-09-14T08:08:50Z Intisar Ali 8681 412141 wikitext text/x-wiki {{Short description|جيڪب آباد ضلعي جو تعلقو}} {{Infobox settlement | name = ٺل تعلقو | native_name = ٺل | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | image_map = Thul Taluka.jpg | mapsize = 280px | map_caption = [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] ۾ ٺل تعلقو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ ٺل تعلقي جو مقام | coordinates = {{coord|28|14|14|N|68|46|19|E|region:PK-SD_type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | seat_type = انتظامي صدر مقام | seat = [[ٺل]] | area_total_km2 = 1301 | population_total = 533153 | population_as_of = 2023 | population_density_km2 = auto | population_urban = 122595 | population_rural = 410558 | demographics_type1 = خواندگي (2023ع) | demographics1_title1 = ڪُل | demographics1_info1 = 38.53٪ | demographics1_title2 = مرد | demographics1_info2 = 47.44٪ | demographics1_title3 = عورتون | demographics1_info3 = 29.18٪ | blank_name_sec1 = ڳوٺاڻي يونين ڪائونسلون | blank_info_sec1 = 21 | blank1_name_sec1 = شهري مڪاني ادارا | blank1_info_sec1 = 3 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''ٺل تعلقو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي ٽن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[ٺل]] شهر آهي. [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب ٺل تعلقي جي ڪُل آبادي '''533,153''' ۽ ايراضي '''1,301 چورس ڪلوميٽر''' هئي.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Area, Population by Sex, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2023ع ۾ تعلقي جي '''410,558''' آبادي ڳوٺاڻن علائقن ۽ '''122,595''' آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="PBS2023Age">{{cite web |title=Population by Single Year Age, Sex and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_4_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> تعلقي اندر [[ميونسپل ڪميٽي ٺل]]، [[ميرپور ٻرڙو|ٽائون ڪميٽي ميرپور ٻرڙو]] ۽ [[سردار سهراب خان سرڪي|ٽائون ڪميٽي سردار سهراب خان سرڪي]] ٽي شهري مڪاني ادارا آهن.<ref name="ECPConstituency">{{cite web |title=Final List of Constituencies – National Assembly, Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=30 November 2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == ٺل تعلقو جيڪب آباد ضلعي جي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ پکڙيل هڪ وسيع ميداني ۽ زرعي علائقو آهي. ان جي ڪُل ايراضي 1,301 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="PBS2023" /> تعلقي جو صدر مقام ٺل لڳ ڀڳ 28°14′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°46′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي واقع آهي. ٺل شهر کان جيڪب آباد، ڪنڌڪوٽ، شڪارپور ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن ڏانهن روڊ رابطا موجود آهن. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي 2023ع واري قومي اسيمبليءَ جي حدبندي موجب ٺل تعلقو چونڊ انتظام جي لحاظ کان ٻن قومي اسيمبلي تڪن ۾ ورهايل آهي. بهادرپور سپروائيزري تپيدار سرڪل، ٺل سپروائيزري سرڪل جو وڏو حصو، ميونسپل ڪميٽي ٺل، ٽائون ڪميٽي ميرپور ٻرڙو ۽ ٽائون ڪميٽي سردار سهراب خان سرڪي [[اين اي-190 جيڪب آباد]] ۾، جڏهن ته مصريپور ۽ مرادپور سپروائيزري تپيدار سرڪل ۽ ٺل پراڻو تپيدار سرڪل [[اين اي-191 جيڪب آباد-ڪشمور]] ۾ شامل آهن.<ref name="ECPConstituency" /> == انتظام == سنڌ حڪومت جي 27 اپريل 2022ع واري مقامي حڪومت جي نوٽيفڪيشن موجب ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد ۾ ڪُل '''44 يونين ڪائونسلون''' قائم ڪيون ويون.<ref name="LG2022">{{cite web |title=Names of Councils and their Number of Wards in Larkana Division |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتو، سنڌ حڪومت |date=27 April 2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> موجوده حدبنديءَ ۾ يو سي نمبر 1 کان 13 ڳڙهي خيرو واري، 14 کان 23 جيڪب آباد واري ۽ '''24 کان 44 ٺل واري ڳوٺاڻي انتظامي حصي''' سان لاڳاپيل آهن.<ref name="LG2022" /><ref name="ECP2025">{{cite web |title=Appointment of Returning Officers for Local Government Bye-Elections in Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/96Cw89RNkAsvXNFLu6xim50Cgl1AVcYooiHDcVB6.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=13 January 2025 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> === يونين ڪائونسلون === موجوده جوڙجڪ موجب ٺل واري ڳوٺاڻي حصي جون يونين ڪائونسلون هي آهن:<ref name="LG2022" /> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | يو سي نمبر ! style="background:#315F7D;color:white;" | يونين ڪائونسل ! style="background:#315F7D;color:white;" | يو سي نمبر ! style="background:#315F7D;color:white;" | يونين ڪائونسل |- | 24 || [[دين ڳڙھ]] || 35 || [[ميرپور (ٺل)|ميرپور]] |- | 25 || [[مالوئي]] || 36 || [[رانجھاپور]] |- | 26 || [[تاجو کوسو، ٺل|تاجو کوسو]] || 37 || [[موسا واهه]] |- | 27 || [[ڳڙهي حسن]] || 38 || [[ٽانوري، ٺل|ٽانوري]] |- | 28 || [[لوگي]] || 39 || [[مبارڪ پور، ٺلھ|مبارڪ پور]] |- | 29 || [[ڪريم آباد، ٺل| ڪريم آباد]] || 40 || [[بلوچ آباد، ٺل |بلوچ آباد]] |- | 30 || [[شير واھ, ٺل|شير واھ]] || 41 || [[مددپور]] |- | 31 || [[دينپور]] || 42 || [[بھادرپور]] |- | 32 || [[توج]] || 43 || [[ڪانراڻي (ٺل)|ڪانراڻي]] |- | 33 || [[بختيارپور (ٺل)|بختيارپور]] || 44 || [[بچرو]] |- | 34 || [[جئونگل]] || || |} اها فهرست 2022ع واري موجوده ضلعي ڪائونسل حدبنديءَ تي ٻڌل آهي. پراڻن مڪاني حڪومت ۽ تعليمي رڪارڊن ۾ ٺل تعلقي لاءِ 19 يا 24 يونين ڪائونسلن جا انگ پڻ ملن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ حدبنديون مختلف دورن ۾ تبديل ٿينديون رهيون آهن. === شهري مڪاني ادارا === تعلقي ۾ ٽي شهري مقامي حڪومت جا ادارا آهن: {| class="wikitable" style="width:90%; text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#6B5B7B;color:white;" | مڪاني ادارو ! style="background:#6B5B7B;color:white;" | حيثيت ! style="background:#6B5B7B;color:white;" | 2023ع ۾ چونڊيل سربراهه |- | [[ٺل]] || ميونسپل ڪميٽي || شاهزيب ذوالفقار سرڪي |- | [[ميرپور ٻرڙو]] || ٽائون ڪميٽي || سردار صدام حسين خان ٻرڙو |- | [[سردار سهراب خان سرڪي]] || ٽائون ڪميٽي || امداد علي خان سرڪي |} [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي جون 2023ع واري نوٽيفڪيشن موجب ميونسپل ڪميٽي ٺل جو چيئرمين '''شاهزيب ذوالفقار سرڪي''' ۽ وائيس چيئرمين '''عبدالرحمان ٻرڙو''' چونڊيا ويا. ميرپور ٻرڙو ۽ سردار سهراب خان سرڪي پڻ الڳ ٽائون ڪميٽيون آهن.<ref name="ECPChairmen">{{cite web |title=Returned Candidates for Chairmen and Vice Chairmen of Local Councils in Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/fifPGfP5DCDgafHFThejBODZ54f5bHqlCHUSKJbX.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=16 June 2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == ديهون == [[بورڊ آف روينيو سنڌ]] جي سرڪاري فهرست موجب ٺل تعلقو '''93 ديهن''' تي مشتمل آهي.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=ٺل تعلقو |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-thul/ |website=سنڌ ائٽلس |language=sd |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#815D3A;color:white;" | # ! style="background:#815D3A;color:white;" | ديهه ! style="background:#815D3A;color:white;" | # ! style="background:#815D3A;color:white;" | ديهه ! style="background:#815D3A;color:white;" | # ! style="background:#815D3A;color:white;" | ديهه ! style="background:#815D3A;color:white;" | # ! style="background:#815D3A;color:white;" | ديهه |- | 1 || [[عبدالله جکراڻي]] || 2 || [[علي خان (ٺل)|علي خان]] || 3 || [[اَلَغيار]] || 4 || [[اٺڙي]] |- | 5 || [[بچرو]] || 6 || [[بهادرپور]] || 7 || [[بختيارپور (ٺل)|بختيارپور]] || 8 || [[بلوچ آباد]] |- | 9 || [[بَمبلَي]] || 10 || [[باڙي]] || 11 || [[ڀنگر (ٺل)|ڀنگر]] || 12 || [[ٻٽي]] |- | 13 || [[ٻولاڪي]] || 14 || [[ٻرڙا (ٺل)|ٻرڙا]] || 15 || [[ڇنڊڻ (ٺل)|ڇنڊڻ]] || 16 || [[چنا (ٺل)|چنا]] |- | 17 || [[ڊاهو]] || 18 || [[ڊکڻ (ٺل)|ڊکڻ]] || 19 || [[دڙو مک]] || 20 || [[دين ڳڙهه]] |- | 21 || [[ڌڻي بخش]] || 22 || [[دلمراد]] || 23 || [[ڊُول]] || 24 || [[دٻي]] |- | 25 || [[فتح خان سڀايو]] || 26 || [[گنجي]] || 27 || [[ڳڙهي حسن]] || 28 || [[ڳڙهي رحيم آباد]] |- | 29 || [[غلامون]] || 30 || [[گهڃيا]] || 31 || [[گرڪاڻو]] || 32 || [[گولا]] |- | 33 || [[گُجَو]] || 34 || [[هائڙو]] || 35 || [[هامبي]] || 36 || [[هوت واهه]] |- | 37 || [[حيدرپور]] || 38 || [[جلال پور]] || 39 || [[جاڙيون]] || 40 || [[جهانگي واهه]] |- | 41 || [[جئونگل]] || 42 || [[ڪانراڻي (ٺل)|ڪانراڻي]] || 43 || [[ڪريم آباد]] || 44 || [[ڪريم بخش]] |- | 45 || [[ڪٽا]] || 46 || [[کٽڻ]] || 47 || [[کوسا (ٺل)|کوسا]] || 48 || [[خدابخش]] |- | 49 || [[ڪوراڙ]] || 50 || [[ڪوٽ گل محمد]] || 51 || [[ڪوٽ جنگو]] || 52 || [[لاڏو (ٺل)|لاڏو]] |- | 53 || [[لوگي]] || 54 || [[لوئي (ٺل)|لوئي]] || 55 || [[مدد کوسو]] || 56 || [[مالوئي]] |- | 57 || [[مهر علي (ٺل)|مهر علي]] || 58 || [[مهراب پور (ٺل)|مهراب پور]] || 59 || [[ميرل نئون]] || 60 || [[ميرل پراڻو]] |- | 61 || [[ميرپور (ٺل)|ميرپور]] || 62 || [[مرسيپور]] || 63 || [[مٺو ٿرڙي]] || 64 || [[موسا واهه]] |- | 65 || [[مبارڪ پور]] || 66 || [[محب واهه]] || 67 || [[ناڳڻ]] || 68 || [[نئون واهه]] |- | 69 || [[اوڍاڻو (ٺل)|اوڍاڻو]] || 70 || [[پڪو (ٺل)|پڪو]] || 71 || [[پناهه آباد]] || 72 || [[ڦل (ٺل)|ڦل]] |- | 73 || [[پراڻو واهه]] || 74 || [[قلندر پور]] || 75 || [[رحيم آباد (ٺل)|رحيم آباد]] || 76 || [[رانجهاپور]] |- | 77 || [[رپ مراد]] || 78 || [[رتو ٿرڙي]] || 79 || [[سڄڻ واهه]] || 80 || [[سميجا]] |- | 81 || [[سرڪي]] || 82 || [[شير واهه]] || 83 || [[شجرا]] || 84 || [[تاجو کوسو]] |- | 85 || [[طالب شاهه]] || 86 || [[ٽانوري]] || 87 || [[ٿرڙي (ٺل)|ٿرڙي]] || 88 || [[ٺل نئون]] |- | 89 || [[ٺل پراڻو]] || 90 || [[توج]] || 91 || [[اڏي]] || 92 || [[واهه مستري]] |- | 93 || [[زنگي پير]] || || || || || || |} پراڻي مسودي ۾ 93 ديهون لکيل هيون، جيڪا موجوده بورڊ آف روينيو تي ٻڌل فهرست سان ٺهڪي اچي ٿي.<ref name="SindhAtlas" /> == آبادي == 2017ع جي آدمشماريءَ موجب ٺل تعلقي جي ڪُل آبادي '''465,412''' هئي، جنهن ۾ 371,911 ڳوٺاڻي ۽ 93,501 شهري آبادي شامل هئي.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2017 – Jacobabad District |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07509.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2017 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2023ع ۾ آبادي وڌي '''533,153''' ٿي، جنهن ۾ 271,692 مرد، 261,434 عورتون ۽ 27 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا.<ref name="PBS2023Age" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; margin:auto; min-width:75%;" ! style="background:#356A8A;color:white;" | آدمشماري ! style="background:#356A8A;color:white;" | ڪُل آبادي ! style="background:#356A8A;color:white;" | ڳوٺاڻي ! style="background:#356A8A;color:white;" | شهري |- | 1998ع، موجوده حدن مطابق ترتيب ڏنل || 341,985 || — || — |- | 2017ع || 465,412 || 371,911 || 93,501 |- | 2023ع || 533,153 || 410,558 || 122,595 |} 1998ع جي اصل آدمشماريءَ ۾ ان وقت جي ٺل تعلقي جي آبادي '''356,705''' هئي. بعد ۾ ديهه دبلي، الله آباد ۽ سعيدوڪوٽ جهڙا علائقا نئين [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور ضلعي]] ۾ شامل ٿيڻ سبب پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس 1998ع جي آباديءَ کي 2017ع واري حدبنديءَ مطابق '''341,985''' تي ترتيب ڏنو.<ref name="PCR2017">{{cite web |title=Provincial Census Report Sindh 2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/census_reports/pcr_sindh.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2017 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == آباديءَ جي جوڙجڪ == 2023ع ۾ تعلقي جي 533,153 ماڻهن مان 525,871 مسلمان هئا. ٻين مذهبي گروهن ۾ 5,357 هندو جاتي، 1,089 عيسائي، 153 درج فهرست ذاتين جا ماڻهو، 315 سک ۽ ٻين ننڍن مذهبي گروهن جا ماڻهو شامل هئا.<ref name="PBSReligion">{{cite web |title=Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == ٻوليون == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ٺل تعلقي ۾ [[سنڌي ٻولي]] وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي هئي. 533,153 ماڻهن مان '''514,504''' ماڻهن سنڌي کي مادري ٻولي ڄاڻايو. [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائيندڙن جو انگ 15,136، سرائڪي ڳالهائيندڙن جو 1,395 ۽ پشتو ڳالهائيندڙن جو 820 هو.<ref name="PBSLanguage">{{cite web |title=Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ان ڪري پراڻي مضمون ۾ '''بلوچي سنڌي کان پوءِ گهڻي ڳالهائي ويندڙ ٻولي''' لکڻ کي هاڻي سرڪاري آدمشماريءَ سان صحيح نموني بيان ڪري سگهجي ٿو؛ سنڌي واضح طور غالب مادري ٻولي آهي.<ref name="PBSLanguage" /> == خواندگي ۽ تعليم == 2023ع ۾ ٺل تعلقي جي 10 سال ۽ ان کان وڏي عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگي لڳ ڀڳ '''38.53 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها لڳ ڀڳ 47.44 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 29.18 سيڪڙو هئي.<ref name="PBSLiteracy">{{cite web |title=Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ڳوٺاڻن ۽ شهري علائقن ۾ تعليم جو وڏو فرق موجود هو؛ ڳوٺاڻن علائقن ۾ خواندگي تقريباً 32.15 سيڪڙو ۽ شهري علائقن ۾ 59.82 سيڪڙو هئي.<ref name="PBSLiteracy" /> سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري ۾ ٺل تعلقي جي ٺل شهر، ميرپور، دينپور، شير واهه، ٺل نئون، بهادرپور، بختيارپور ۽ ٻين يو سين ۽ ڳوٺن ۾ وڏي تعداد ۾ سرڪاري پرائمري، مڊل، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري اسڪول درج آهن.<ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=District and Taluka-wise School Directory – Jacobabad |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/12-District_Jacobabad.pdf |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == صحت == ٺل شهر ۾ '''تعلقائي اسپتال ٺل''' تعلقي جي اهم سرڪاري صحت مرڪزن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جي ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول پروگرام ۾ Taluka Hospital Thull کي جيڪب آباد ضلعي جي بيمارين جي نگرانيءَ واري سينٽينل سائيٽ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="CDC">{{cite web |title=Sentinel Sites |url=https://cdc.gos.pk/sentinel_sites.php |publisher=ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول، صحت کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ٽي بي پروگرام جي سرڪاري فهرست ۾ پڻ '''TH Thull''' علاج ۽ نگرانيءَ واري سرڪاري مرڪز طور شامل آهي، جڏهن ته هتي جين ايڪسپرٽ مشين واري سائيٽ پڻ قائم آهي.<ref name="CDCTB">{{cite web |title=TB Sentinel Sites |url=https://cdc.gos.pk/sentinel_sites_tb.php |publisher=صحت کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref><ref name="GeneXpert">{{cite web |title=List of GeneXpert Machine Sites |url=https://cdc.gos.pk/genexpert_tb.php |publisher=صحت کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ [[ميرپور ٻرڙو]] جو رورل هيلٿ سينٽر، اڏي/اوڏي جو بنيادي صحت مرڪز، پيارو کوسو، مددپور، ڪريم بخش ۽ ٻين هنڌن تي بنيادي صحت جون سهولتون موجود آهن.<ref name="NHSP">{{cite web |title=Health Facilities in 17 Districts of Sindh |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2026/02/NHSP-HFs-17-Districts-590-1.pdf |publisher=سنڌ حڪومت |year=2026 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == زراعت == ٺل تعلقو بنيادي طور زرعي علائقو آهي. جيڪب آباد ۽ اتر سنڌ جي ٻين ساڄي ڪناري وارن علائقن ۾ چانور اهم خريف فصلن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جو زراعت کاتو اتر سنڌ جي آبهوائي ۽ مٽيءَ واري خطي کي چانورن ۽ ٻين فصلن لاءِ موزون ڄاڻائي ٿو.<ref name="Agriculture">{{cite web |title=Functions of Agriculture Department – Crop Zones |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=زراعت کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> جيڪب آباد جي زرعي معيشت ۾ خاص ڪري چانورن جي پوک اهميت رکي ٿي؛ پوکائي جو وڏو حصو اونهاري جي سخت گرميءَ دوران ڪيو ويندو آهي.<ref name="DawnClimate">{{cite news |title=Environment: Is Jacobabad Ready for Climate Change? |url=https://www.dawn.com/news/1647072 |work=ڊان |date=19 September 2021 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == ثقافتي ۽ تاريخي ورثو == ٺل تعلقي ۾ سنڌ جي ثقافتي ورثي جا ڪيترائي دستاويز ڪيل ماڳ موجود آهن. [[اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ]] جي جيڪب آباد ضلعي واري فهرست ۾ ٺل، ميرپور ٻرڙو، ڪوٽ جنگو ۽ ٻين ڳوٺن جا تاريخي ماڳ شامل آهن.<ref name="HeritageDistrict">{{cite web |title=Heritage Sites – Jacobabad District |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad.php |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> === ميرپور ٻرڙو === [[ميرپور ٻرڙو]] ٺل تعلقي جي تاريخي آبادين مان هڪ آهي. ورثي واري اداري موجب هتي ٽالپر دور جو هڪ مٽيءَ جو قلعو ۽ ان جي احاطي ۾ هڪ ننڍڙي مسجد موجود هئي، جيڪي وقت، بي ڌياني ۽ قدرتي آفتن سبب تباهه ٿي ويا.<ref name="MirpurHeritage">{{cite web |title=Mirpur Burirro, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/site/525/jacobabad/mirpur-burirro |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> تاريخي روايت موجب ٽالپر حڪمرانن هن علائقي کي شڪارگاهه طور استعمال ڪيو ۽ هتي قلعو ۽ جهنگلي جانورن لاءِ پاڻيءَ جو ذخيرو قائم ڪيو ويو.<ref name="MirpurHeritage" /> === ڪوٽ جنگو جي جامع مسجد === [[ڪوٽ جنگو]] ۾ واقع تاريخي جامع مسجد ٺل تعلقي جي اهم مذهبي ۽ تعميري ماڳن مان هڪ آهي. هي مسجد مقامي زميندار حاجي نور خان، جنگو خان کوسي جي پٽ، ٺهرائي هئي.<ref name="KotJangoo">{{cite web |title=Jamia Mosque, Kot Jangoo, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/site/523/jacobabad/jamia-mosque-kot-jangoo |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> مسجد ڳاڙهين سرن سان ٺهيل، ٽن گنبذن ۽ نون ننڍن منارن واري مستطيل عمارت آهي. ورثي واري اداري موجب ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 39.3 ميٽر، ويڪر 23.3 ميٽر ۽ اوچائي لڳ ڀڳ 15 ميٽر آهي.<ref name="KotJangoo" /> === عبدالرحمان سرڪي جي اوطاق === ٺل شهر کان لڳ ڀڳ 10 ڪلوميٽر پري اڏي ڳوٺ ۾ '''عبدالرحمان سرڪي جي اوطاق''' 1940ع ۾ تعمير ٿي. اها گهڻ ماڙ عمارت آهي ۽ ورثي واري رڪارڊ موجب ان جي تعمير ۾ سک طرزِ تعمير جا اثر موجود آهن؛ ان جو مستري مانسنگهه هو.<ref name="SarkiOtaq">{{cite web |title=Abdur Rehman Sarki Otaq, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/abdur-rehman-sarki-otaq.php |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == ريلوي == ٺل شهر تاريخي طور ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل رهيو آهي. سنڌ جي ورثي واري اداري موجب شهر ۾ ٻن ريلوي اسٽيشنن جا ڍانچا موجود رهيا آهن، جيڪي ويهين صديءَ جي 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ تعمير ٿيا هئا.<ref name="ThulRailway">{{cite web |title=Railway Station, Thul, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/site/493/jacobabad/railway-station-thul |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> هڪ اسٽيشن شهر کان ٻاهر '''ٺل نئون''' واري حصي ۾ واقع آهي ۽ ٻيو پراڻو اسٽيشن شهر جي وچ ۾ هو. نئين اسٽيشن جي ڀرسان ريلوي ڪالوني پڻ قائم ڪئي وئي هئي.<ref name="ThulRailway" /> == رهائش == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ٺل تعلقي ۾ ڪُل '''95,535 رهائشي يونٽ''' هئا. انهن مان 21,964 پڪا، 12,737 نيم پڪا ۽ 60,834 ڪچا گهر هئا.<ref name="PBSHousing">{{cite web |title=Type of Housing Unit by Region, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_20_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ڳوٺاڻن علائقن ۾ ڪچا گهر خاص اڪثريت ۾ هئا، جڏهن ته شهري آبادين ۾ پڪن گهرن جو تناسب وڌيڪ هو.<ref name="PBSHousing" /> == پوسٽ ۽ مواصلات == [[پاڪستان پوسٽ]] جي سرڪاري پوسٽ ڪوڊ ڊائريڪٽري موجب ٺل جو پوسٽ ڪوڊ '''79100''' آهي ۽ اهو جيڪب آباد جنرل پوسٽ آفيس جي دائري ۾ اچي ٿو.<ref name="PakistanPost">{{cite web |title=National Post Code Directory |url=https://www.pakpost.gov.pk/images/national%20post%20code%20directory.pdf |publisher=پاڪستان پوسٽ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[ٺل]] * [[ميرپور ٻرڙو]] * [[سردار سهراب خان سرڪي]] * [[ٺل نئون ريلوي اسٽيشن]] * [[ڪوٽ جنگو]] * [[ڳڙهي حسن]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] * [[جيڪب آباد تعلقو]] * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] == حوالا == {{حوالا}} {{سنڌ جا تعلقا}} [[زمرو:ٺل تعلقو]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] iadwg5ff45frp9rvlzki5lkerz34drc 412150 412141 2026-09-14T09:09:23Z Intisar Ali 8681 412150 wikitext text/x-wiki {{Short description|جيڪب آباد ضلعي جو تعلقو}} {{Infobox settlement | name = ٺل تعلقو | native_name = ٺل | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | image_map = Thul Taluka.jpg | mapsize = 280px | map_caption = [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] ۾ ٺل تعلقو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ ٺل تعلقي جو مقام | coordinates = {{coord|28|14|14|N|68|46|19|E|region:PK-SD_type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | seat_type = انتظامي صدر مقام | seat = [[ٺل]] | area_total_km2 = 1301 | population_total = 533153 | population_as_of = 2023 | population_density_km2 = auto | population_urban = 122595 | population_rural = 410558 | demographics_type1 = خواندگي (2023ع) | demographics1_title1 = ڪُل | demographics1_info1 = 38.53٪ | demographics1_title2 = مرد | demographics1_info2 = 47.44٪ | demographics1_title3 = عورتون | demographics1_info3 = 29.18٪ | blank_name_sec1 = ڳوٺاڻي يونين ڪائونسلون | blank_info_sec1 = 21 | blank1_name_sec1 = شهري مڪاني ادارا | blank1_info_sec1 = 3 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''ٺل تعلقو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي ٽن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[ٺل]] شهر آهي. [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب ٺل تعلقي جي ڪُل آبادي '''533,153''' ۽ ايراضي '''1,301 چورس ڪلوميٽر''' هئي.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Area, Population by Sex, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2023ع ۾ تعلقي جي '''410,558''' آبادي ڳوٺاڻن علائقن ۽ '''122,595''' آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="PBS2023Age">{{cite web |title=Population by Single Year Age, Sex and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_4_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> تعلقي اندر [[ميونسپل ڪميٽي ٺل]]، [[ميرپور ٻرڙو|ٽائون ڪميٽي ميرپور ٻرڙو]] ۽ [[سردار سهراب خان سرڪي|ٽائون ڪميٽي سردار سهراب خان سرڪي]] ٽي شهري مڪاني ادارا آهن.<ref name="ECPConstituency">{{cite web |title=Final List of Constituencies – National Assembly, Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=30 November 2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == ٺل تعلقو جيڪب آباد ضلعي جي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ پکڙيل هڪ وسيع ميداني ۽ زرعي علائقو آهي. ان جي ڪُل ايراضي 1,301 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="PBS2023" /> تعلقي جو صدر مقام ٺل لڳ ڀڳ 28°14′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°46′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي واقع آهي. ٺل شهر کان جيڪب آباد، ڪنڌڪوٽ، شڪارپور ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن ڏانهن روڊ رابطا موجود آهن. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي 2023ع واري قومي اسيمبليءَ جي حدبندي موجب ٺل تعلقو چونڊ انتظام جي لحاظ کان ٻن قومي اسيمبلي تڪن ۾ ورهايل آهي. بهادرپور سپروائيزري تپيدار سرڪل، ٺل سپروائيزري سرڪل جو وڏو حصو، ميونسپل ڪميٽي ٺل، ٽائون ڪميٽي ميرپور ٻرڙو ۽ ٽائون ڪميٽي سردار سهراب خان سرڪي [[اين اي-190 جيڪب آباد]] ۾، جڏهن ته مصريپور ۽ مرادپور سپروائيزري تپيدار سرڪل ۽ ٺل پراڻو تپيدار سرڪل [[اين اي-191 جيڪب آباد-ڪشمور]] ۾ شامل آهن.<ref name="ECPConstituency" /> == انتظام == سنڌ حڪومت جي 27 اپريل 2022ع واري مقامي حڪومت جي نوٽيفڪيشن موجب ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد ۾ ڪُل '''44 يونين ڪائونسلون''' قائم ڪيون ويون.<ref name="LG2022">{{cite web |title=Names of Councils and their Number of Wards in Larkana Division |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتو، سنڌ حڪومت |date=27 April 2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> موجوده حدبنديءَ ۾ يو سي نمبر 1 کان 13 ڳڙهي خيرو واري، 14 کان 23 جيڪب آباد واري ۽ '''24 کان 44 ٺل واري ڳوٺاڻي انتظامي حصي''' سان لاڳاپيل آهن.<ref name="LG2022" /><ref name="ECP2025">{{cite web |title=Appointment of Returning Officers for Local Government Bye-Elections in Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/96Cw89RNkAsvXNFLu6xim50Cgl1AVcYooiHDcVB6.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=13 January 2025 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> === يونين ڪائونسلون === موجوده جوڙجڪ موجب ٺل واري ڳوٺاڻي حصي جون يونين ڪائونسلون هي آهن:<ref name="LG2022" /> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | يو سي نمبر ! style="background:#315F7D;color:white;" | يونين ڪائونسل ! style="background:#315F7D;color:white;" | يو سي نمبر ! style="background:#315F7D;color:white;" | يونين ڪائونسل |- | 24 || [[دين ڳڙھ]] || 35 || [[ميرپور (ٺل)|ميرپور]] |- | 25 || [[مالوئي]] || 36 || [[رانجھاپور]] |- | 26 || [[تاجو کوسو، ٺل|تاجو کوسو]] || 37 || [[موسا واھ]] |- | 27 || [[ڳڙهي حسن]] || 38 || [[ٽانوري، ٺل|ٽانوري]] |- | 28 || [[لوگي]] || 39 || [[مبارڪ پور، ٺلھ|مبارڪ پور]] |- | 29 || [[ڪريم آباد، ٺل| ڪريم آباد]] || 40 || [[بلوچ آباد، ٺل |بلوچ آباد]] |- | 30 || [[شير واھ, ٺل|شير واھ]] || 41 || [[مددپور]] |- | 31 || [[دينپور]] || 42 || [[بھادرپور]] |- | 32 || [[توج]] || 43 || [[ڪانراڻي (ٺل)|ڪانراڻي]] |- | 33 || [[بختيارپور (ٺل)|بختيارپور]] || 44 || [[بچرو]] |- | 34 || [[جئونگل]] || || |} اها فهرست 2022ع واري موجوده ضلعي ڪائونسل حدبنديءَ تي ٻڌل آهي. پراڻن مڪاني حڪومت ۽ تعليمي رڪارڊن ۾ ٺل تعلقي لاءِ 19 يا 24 يونين ڪائونسلن جا انگ پڻ ملن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ حدبنديون مختلف دورن ۾ تبديل ٿينديون رهيون آهن. === شهري مڪاني ادارا === تعلقي ۾ ٽي شهري مقامي حڪومت جا ادارا آهن: {| class="wikitable" style="width:90%; text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#6B5B7B;color:white;" | مڪاني ادارو ! style="background:#6B5B7B;color:white;" | حيثيت ! style="background:#6B5B7B;color:white;" | 2023ع ۾ چونڊيل سربراهه |- | [[ٺل]] || ميونسپل ڪميٽي || شاهزيب ذوالفقار سرڪي |- | [[ميرپور ٻرڙو]] || ٽائون ڪميٽي || سردار صدام حسين خان ٻرڙو |- | [[سردار سهراب خان سرڪي]] || ٽائون ڪميٽي || امداد علي خان سرڪي |} [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي جون 2023ع واري نوٽيفڪيشن موجب ميونسپل ڪميٽي ٺل جو چيئرمين '''شاهزيب ذوالفقار سرڪي''' ۽ وائيس چيئرمين '''عبدالرحمان ٻرڙو''' چونڊيا ويا. ميرپور ٻرڙو ۽ سردار سهراب خان سرڪي پڻ الڳ ٽائون ڪميٽيون آهن.<ref name="ECPChairmen">{{cite web |title=Returned Candidates for Chairmen and Vice Chairmen of Local Councils in Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/fifPGfP5DCDgafHFThejBODZ54f5bHqlCHUSKJbX.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=16 June 2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == ديهون == [[بورڊ آف روينيو سنڌ]] جي سرڪاري فهرست موجب ٺل تعلقو '''93 ديهن''' تي مشتمل آهي.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=ٺل تعلقو |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-thul/ |website=سنڌ ائٽلس |language=sd |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#815D3A;color:white;" | # ! style="background:#815D3A;color:white;" | ديهه ! style="background:#815D3A;color:white;" | # ! style="background:#815D3A;color:white;" | ديهه ! style="background:#815D3A;color:white;" | # ! style="background:#815D3A;color:white;" | ديهه ! style="background:#815D3A;color:white;" | # ! style="background:#815D3A;color:white;" | ديهه |- | 1 || [[عبدالله جکراڻي]] || 2 || [[علي خان (ٺل)|علي خان]] || 3 || [[اَلَغيار]] || 4 || [[اٺڙي]] |- | 5 || [[بچرو]] || 6 || [[بهادرپور]] || 7 || [[بختيارپور (ٺل)|بختيارپور]] || 8 || [[بلوچ آباد]] |- | 9 || [[بَمبلَي]] || 10 || [[باڙي]] || 11 || [[ڀنگر (ٺل)|ڀنگر]] || 12 || [[ٻٽي]] |- | 13 || [[ٻولاڪي]] || 14 || [[ٻرڙا (ٺل)|ٻرڙا]] || 15 || [[ڇنڊڻ (ٺل)|ڇنڊڻ]] || 16 || [[چنا (ٺل)|چنا]] |- | 17 || [[ڊاهو]] || 18 || [[ڊکڻ (ٺل)|ڊکڻ]] || 19 || [[دڙو مک]] || 20 || [[دين ڳڙهه]] |- | 21 || [[ڌڻي بخش]] || 22 || [[دلمراد]] || 23 || [[ڊُول]] || 24 || [[دٻي]] |- | 25 || [[فتح خان سڀايو]] || 26 || [[گنجي]] || 27 || [[ڳڙهي حسن]] || 28 || [[ڳڙهي رحيم آباد]] |- | 29 || [[غلامون]] || 30 || [[گهڃيا]] || 31 || [[گرڪاڻو]] || 32 || [[گولا]] |- | 33 || [[گُجَو]] || 34 || [[هائڙو]] || 35 || [[هامبي]] || 36 || [[هوت واهه]] |- | 37 || [[حيدرپور]] || 38 || [[جلال پور]] || 39 || [[جاڙيون]] || 40 || [[جهانگي واهه]] |- | 41 || [[جئونگل]] || 42 || [[ڪانراڻي (ٺل)|ڪانراڻي]] || 43 || [[ڪريم آباد]] || 44 || [[ڪريم بخش]] |- | 45 || [[ڪٽا]] || 46 || [[کٽڻ]] || 47 || [[کوسا (ٺل)|کوسا]] || 48 || [[خدابخش]] |- | 49 || [[ڪوراڙ]] || 50 || [[ڪوٽ گل محمد]] || 51 || [[ڪوٽ جنگو]] || 52 || [[لاڏو (ٺل)|لاڏو]] |- | 53 || [[لوگي]] || 54 || [[لوئي (ٺل)|لوئي]] || 55 || [[مدد کوسو]] || 56 || [[مالوئي]] |- | 57 || [[مهر علي (ٺل)|مهر علي]] || 58 || [[مهراب پور (ٺل)|مهراب پور]] || 59 || [[ميرل نئون]] || 60 || [[ميرل پراڻو]] |- | 61 || [[ميرپور (ٺل)|ميرپور]] || 62 || [[مرسيپور]] || 63 || [[مٺو ٿرڙي]] || 64 || [[موسا واهه]] |- | 65 || [[مبارڪ پور]] || 66 || [[محب واهه]] || 67 || [[ناڳڻ]] || 68 || [[نئون واهه]] |- | 69 || [[اوڍاڻو (ٺل)|اوڍاڻو]] || 70 || [[پڪو (ٺل)|پڪو]] || 71 || [[پناهه آباد]] || 72 || [[ڦل (ٺل)|ڦل]] |- | 73 || [[پراڻو واهه]] || 74 || [[قلندر پور]] || 75 || [[رحيم آباد (ٺل)|رحيم آباد]] || 76 || [[رانجهاپور]] |- | 77 || [[رپ مراد]] || 78 || [[رتو ٿرڙي]] || 79 || [[سڄڻ واهه]] || 80 || [[سميجا]] |- | 81 || [[سرڪي]] || 82 || [[شير واهه]] || 83 || [[شجرا]] || 84 || [[تاجو کوسو]] |- | 85 || [[طالب شاهه]] || 86 || [[ٽانوري]] || 87 || [[ٿرڙي (ٺل)|ٿرڙي]] || 88 || [[ٺل نئون]] |- | 89 || [[ٺل پراڻو]] || 90 || [[توج]] || 91 || [[اڏي]] || 92 || [[واهه مستري]] |- | 93 || [[زنگي پير]] || || || || || || |} پراڻي مسودي ۾ 93 ديهون لکيل هيون، جيڪا موجوده بورڊ آف روينيو تي ٻڌل فهرست سان ٺهڪي اچي ٿي.<ref name="SindhAtlas" /> == آبادي == 2017ع جي آدمشماريءَ موجب ٺل تعلقي جي ڪُل آبادي '''465,412''' هئي، جنهن ۾ 371,911 ڳوٺاڻي ۽ 93,501 شهري آبادي شامل هئي.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2017 – Jacobabad District |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07509.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2017 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2023ع ۾ آبادي وڌي '''533,153''' ٿي، جنهن ۾ 271,692 مرد، 261,434 عورتون ۽ 27 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا.<ref name="PBS2023Age" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; margin:auto; min-width:75%;" ! style="background:#356A8A;color:white;" | آدمشماري ! style="background:#356A8A;color:white;" | ڪُل آبادي ! style="background:#356A8A;color:white;" | ڳوٺاڻي ! style="background:#356A8A;color:white;" | شهري |- | 1998ع، موجوده حدن مطابق ترتيب ڏنل || 341,985 || — || — |- | 2017ع || 465,412 || 371,911 || 93,501 |- | 2023ع || 533,153 || 410,558 || 122,595 |} 1998ع جي اصل آدمشماريءَ ۾ ان وقت جي ٺل تعلقي جي آبادي '''356,705''' هئي. بعد ۾ ديهه دبلي، الله آباد ۽ سعيدوڪوٽ جهڙا علائقا نئين [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور ضلعي]] ۾ شامل ٿيڻ سبب پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس 1998ع جي آباديءَ کي 2017ع واري حدبنديءَ مطابق '''341,985''' تي ترتيب ڏنو.<ref name="PCR2017">{{cite web |title=Provincial Census Report Sindh 2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/census_reports/pcr_sindh.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2017 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == آباديءَ جي جوڙجڪ == 2023ع ۾ تعلقي جي 533,153 ماڻهن مان 525,871 مسلمان هئا. ٻين مذهبي گروهن ۾ 5,357 هندو جاتي، 1,089 عيسائي، 153 درج فهرست ذاتين جا ماڻهو، 315 سک ۽ ٻين ننڍن مذهبي گروهن جا ماڻهو شامل هئا.<ref name="PBSReligion">{{cite web |title=Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == ٻوليون == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ٺل تعلقي ۾ [[سنڌي ٻولي]] وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي هئي. 533,153 ماڻهن مان '''514,504''' ماڻهن سنڌي کي مادري ٻولي ڄاڻايو. [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائيندڙن جو انگ 15,136، سرائڪي ڳالهائيندڙن جو 1,395 ۽ پشتو ڳالهائيندڙن جو 820 هو.<ref name="PBSLanguage">{{cite web |title=Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ان ڪري پراڻي مضمون ۾ '''بلوچي سنڌي کان پوءِ گهڻي ڳالهائي ويندڙ ٻولي''' لکڻ کي هاڻي سرڪاري آدمشماريءَ سان صحيح نموني بيان ڪري سگهجي ٿو؛ سنڌي واضح طور غالب مادري ٻولي آهي.<ref name="PBSLanguage" /> == خواندگي ۽ تعليم == 2023ع ۾ ٺل تعلقي جي 10 سال ۽ ان کان وڏي عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگي لڳ ڀڳ '''38.53 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها لڳ ڀڳ 47.44 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 29.18 سيڪڙو هئي.<ref name="PBSLiteracy">{{cite web |title=Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ڳوٺاڻن ۽ شهري علائقن ۾ تعليم جو وڏو فرق موجود هو؛ ڳوٺاڻن علائقن ۾ خواندگي تقريباً 32.15 سيڪڙو ۽ شهري علائقن ۾ 59.82 سيڪڙو هئي.<ref name="PBSLiteracy" /> سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري ۾ ٺل تعلقي جي ٺل شهر، ميرپور، دينپور، شير واهه، ٺل نئون، بهادرپور، بختيارپور ۽ ٻين يو سين ۽ ڳوٺن ۾ وڏي تعداد ۾ سرڪاري پرائمري، مڊل، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري اسڪول درج آهن.<ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=District and Taluka-wise School Directory – Jacobabad |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/12-District_Jacobabad.pdf |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == صحت == ٺل شهر ۾ '''تعلقائي اسپتال ٺل''' تعلقي جي اهم سرڪاري صحت مرڪزن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جي ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول پروگرام ۾ Taluka Hospital Thull کي جيڪب آباد ضلعي جي بيمارين جي نگرانيءَ واري سينٽينل سائيٽ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="CDC">{{cite web |title=Sentinel Sites |url=https://cdc.gos.pk/sentinel_sites.php |publisher=ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول، صحت کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ٽي بي پروگرام جي سرڪاري فهرست ۾ پڻ '''TH Thull''' علاج ۽ نگرانيءَ واري سرڪاري مرڪز طور شامل آهي، جڏهن ته هتي جين ايڪسپرٽ مشين واري سائيٽ پڻ قائم آهي.<ref name="CDCTB">{{cite web |title=TB Sentinel Sites |url=https://cdc.gos.pk/sentinel_sites_tb.php |publisher=صحت کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref><ref name="GeneXpert">{{cite web |title=List of GeneXpert Machine Sites |url=https://cdc.gos.pk/genexpert_tb.php |publisher=صحت کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ [[ميرپور ٻرڙو]] جو رورل هيلٿ سينٽر، اڏي/اوڏي جو بنيادي صحت مرڪز، پيارو کوسو، مددپور، ڪريم بخش ۽ ٻين هنڌن تي بنيادي صحت جون سهولتون موجود آهن.<ref name="NHSP">{{cite web |title=Health Facilities in 17 Districts of Sindh |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2026/02/NHSP-HFs-17-Districts-590-1.pdf |publisher=سنڌ حڪومت |year=2026 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == زراعت == ٺل تعلقو بنيادي طور زرعي علائقو آهي. جيڪب آباد ۽ اتر سنڌ جي ٻين ساڄي ڪناري وارن علائقن ۾ چانور اهم خريف فصلن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جو زراعت کاتو اتر سنڌ جي آبهوائي ۽ مٽيءَ واري خطي کي چانورن ۽ ٻين فصلن لاءِ موزون ڄاڻائي ٿو.<ref name="Agriculture">{{cite web |title=Functions of Agriculture Department – Crop Zones |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=زراعت کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> جيڪب آباد جي زرعي معيشت ۾ خاص ڪري چانورن جي پوک اهميت رکي ٿي؛ پوکائي جو وڏو حصو اونهاري جي سخت گرميءَ دوران ڪيو ويندو آهي.<ref name="DawnClimate">{{cite news |title=Environment: Is Jacobabad Ready for Climate Change? |url=https://www.dawn.com/news/1647072 |work=ڊان |date=19 September 2021 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == ثقافتي ۽ تاريخي ورثو == ٺل تعلقي ۾ سنڌ جي ثقافتي ورثي جا ڪيترائي دستاويز ڪيل ماڳ موجود آهن. [[اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ]] جي جيڪب آباد ضلعي واري فهرست ۾ ٺل، ميرپور ٻرڙو، ڪوٽ جنگو ۽ ٻين ڳوٺن جا تاريخي ماڳ شامل آهن.<ref name="HeritageDistrict">{{cite web |title=Heritage Sites – Jacobabad District |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad.php |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> === ميرپور ٻرڙو === [[ميرپور ٻرڙو]] ٺل تعلقي جي تاريخي آبادين مان هڪ آهي. ورثي واري اداري موجب هتي ٽالپر دور جو هڪ مٽيءَ جو قلعو ۽ ان جي احاطي ۾ هڪ ننڍڙي مسجد موجود هئي، جيڪي وقت، بي ڌياني ۽ قدرتي آفتن سبب تباهه ٿي ويا.<ref name="MirpurHeritage">{{cite web |title=Mirpur Burirro, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/site/525/jacobabad/mirpur-burirro |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> تاريخي روايت موجب ٽالپر حڪمرانن هن علائقي کي شڪارگاهه طور استعمال ڪيو ۽ هتي قلعو ۽ جهنگلي جانورن لاءِ پاڻيءَ جو ذخيرو قائم ڪيو ويو.<ref name="MirpurHeritage" /> === ڪوٽ جنگو جي جامع مسجد === [[ڪوٽ جنگو]] ۾ واقع تاريخي جامع مسجد ٺل تعلقي جي اهم مذهبي ۽ تعميري ماڳن مان هڪ آهي. هي مسجد مقامي زميندار حاجي نور خان، جنگو خان کوسي جي پٽ، ٺهرائي هئي.<ref name="KotJangoo">{{cite web |title=Jamia Mosque, Kot Jangoo, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/site/523/jacobabad/jamia-mosque-kot-jangoo |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> مسجد ڳاڙهين سرن سان ٺهيل، ٽن گنبذن ۽ نون ننڍن منارن واري مستطيل عمارت آهي. ورثي واري اداري موجب ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 39.3 ميٽر، ويڪر 23.3 ميٽر ۽ اوچائي لڳ ڀڳ 15 ميٽر آهي.<ref name="KotJangoo" /> === عبدالرحمان سرڪي جي اوطاق === ٺل شهر کان لڳ ڀڳ 10 ڪلوميٽر پري اڏي ڳوٺ ۾ '''عبدالرحمان سرڪي جي اوطاق''' 1940ع ۾ تعمير ٿي. اها گهڻ ماڙ عمارت آهي ۽ ورثي واري رڪارڊ موجب ان جي تعمير ۾ سک طرزِ تعمير جا اثر موجود آهن؛ ان جو مستري مانسنگهه هو.<ref name="SarkiOtaq">{{cite web |title=Abdur Rehman Sarki Otaq, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/abdur-rehman-sarki-otaq.php |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == ريلوي == ٺل شهر تاريخي طور ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل رهيو آهي. سنڌ جي ورثي واري اداري موجب شهر ۾ ٻن ريلوي اسٽيشنن جا ڍانچا موجود رهيا آهن، جيڪي ويهين صديءَ جي 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ تعمير ٿيا هئا.<ref name="ThulRailway">{{cite web |title=Railway Station, Thul, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/site/493/jacobabad/railway-station-thul |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> هڪ اسٽيشن شهر کان ٻاهر '''ٺل نئون''' واري حصي ۾ واقع آهي ۽ ٻيو پراڻو اسٽيشن شهر جي وچ ۾ هو. نئين اسٽيشن جي ڀرسان ريلوي ڪالوني پڻ قائم ڪئي وئي هئي.<ref name="ThulRailway" /> == رهائش == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ٺل تعلقي ۾ ڪُل '''95,535 رهائشي يونٽ''' هئا. انهن مان 21,964 پڪا، 12,737 نيم پڪا ۽ 60,834 ڪچا گهر هئا.<ref name="PBSHousing">{{cite web |title=Type of Housing Unit by Region, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_20_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ڳوٺاڻن علائقن ۾ ڪچا گهر خاص اڪثريت ۾ هئا، جڏهن ته شهري آبادين ۾ پڪن گهرن جو تناسب وڌيڪ هو.<ref name="PBSHousing" /> == پوسٽ ۽ مواصلات == [[پاڪستان پوسٽ]] جي سرڪاري پوسٽ ڪوڊ ڊائريڪٽري موجب ٺل جو پوسٽ ڪوڊ '''79100''' آهي ۽ اهو جيڪب آباد جنرل پوسٽ آفيس جي دائري ۾ اچي ٿو.<ref name="PakistanPost">{{cite web |title=National Post Code Directory |url=https://www.pakpost.gov.pk/images/national%20post%20code%20directory.pdf |publisher=پاڪستان پوسٽ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[ٺل]] * [[ميرپور ٻرڙو]] * [[سردار سهراب خان سرڪي]] * [[ٺل نئون ريلوي اسٽيشن]] * [[ڪوٽ جنگو]] * [[ڳڙهي حسن]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] * [[جيڪب آباد تعلقو]] * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] == حوالا == {{حوالا}} {{سنڌ جا تعلقا}} [[زمرو:ٺل تعلقو]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] i7xsgeikcd38tnb3evlqfao6kop2xnp 412158 412150 2026-09-14T09:33:34Z Intisar Ali 8681 412158 wikitext text/x-wiki {{Short description|جيڪب آباد ضلعي جو تعلقو}} {{Infobox settlement | name = ٺل تعلقو | native_name = ٺل | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | image_map = Thul Taluka.jpg | mapsize = 280px | map_caption = [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] ۾ ٺل تعلقو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ ٺل تعلقي جو مقام | coordinates = {{coord|28|14|14|N|68|46|19|E|region:PK-SD_type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | seat_type = انتظامي صدر مقام | seat = [[ٺل]] | area_total_km2 = 1301 | population_total = 533153 | population_as_of = 2023 | population_density_km2 = auto | population_urban = 122595 | population_rural = 410558 | demographics_type1 = خواندگي (2023ع) | demographics1_title1 = ڪُل | demographics1_info1 = 38.53٪ | demographics1_title2 = مرد | demographics1_info2 = 47.44٪ | demographics1_title3 = عورتون | demographics1_info3 = 29.18٪ | blank_name_sec1 = ڳوٺاڻي يونين ڪائونسلون | blank_info_sec1 = 21 | blank1_name_sec1 = شهري مڪاني ادارا | blank1_info_sec1 = 3 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''ٺل تعلقو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي ٽن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[ٺل]] شهر آهي. [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب ٺل تعلقي جي ڪُل آبادي '''533,153''' ۽ ايراضي '''1,301 چورس ڪلوميٽر''' هئي.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Area, Population by Sex, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2023ع ۾ تعلقي جي '''410,558''' آبادي ڳوٺاڻن علائقن ۽ '''122,595''' آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="PBS2023Age">{{cite web |title=Population by Single Year Age, Sex and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_4_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> تعلقي اندر [[ميونسپل ڪميٽي ٺل]]، [[ميرپور ٻرڙو|ٽائون ڪميٽي ميرپور ٻرڙو]] ۽ [[سردار سهراب خان سرڪي|ٽائون ڪميٽي سردار سهراب خان سرڪي]] ٽي شهري مڪاني ادارا آهن.<ref name="ECPConstituency">{{cite web |title=Final List of Constituencies – National Assembly, Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=30 November 2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == ٺل تعلقو جيڪب آباد ضلعي جي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ پکڙيل هڪ وسيع ميداني ۽ زرعي علائقو آهي. ان جي ڪُل ايراضي 1,301 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="PBS2023" /> تعلقي جو صدر مقام ٺل لڳ ڀڳ 28°14′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°46′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي واقع آهي. ٺل شهر کان جيڪب آباد، ڪنڌڪوٽ، شڪارپور ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن ڏانهن روڊ رابطا موجود آهن. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي 2023ع واري قومي اسيمبليءَ جي حدبندي موجب ٺل تعلقو چونڊ انتظام جي لحاظ کان ٻن قومي اسيمبلي تڪن ۾ ورهايل آهي. بهادرپور سپروائيزري تپيدار سرڪل، ٺل سپروائيزري سرڪل جو وڏو حصو، ميونسپل ڪميٽي ٺل، ٽائون ڪميٽي ميرپور ٻرڙو ۽ ٽائون ڪميٽي سردار سهراب خان سرڪي [[اين اي-190 جيڪب آباد]] ۾، جڏهن ته مصريپور ۽ مرادپور سپروائيزري تپيدار سرڪل ۽ ٺل پراڻو تپيدار سرڪل [[اين اي-191 جيڪب آباد-ڪشمور]] ۾ شامل آهن.<ref name="ECPConstituency" /> == انتظام == سنڌ حڪومت جي 27 اپريل 2022ع واري مقامي حڪومت جي نوٽيفڪيشن موجب ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد ۾ ڪُل '''44 يونين ڪائونسلون''' قائم ڪيون ويون.<ref name="LG2022">{{cite web |title=Names of Councils and their Number of Wards in Larkana Division |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتو، سنڌ حڪومت |date=27 April 2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> موجوده حدبنديءَ ۾ يو سي نمبر 1 کان 13 ڳڙهي خيرو واري، 14 کان 23 جيڪب آباد واري ۽ '''24 کان 44 ٺل واري ڳوٺاڻي انتظامي حصي''' سان لاڳاپيل آهن.<ref name="LG2022" /><ref name="ECP2025">{{cite web |title=Appointment of Returning Officers for Local Government Bye-Elections in Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/96Cw89RNkAsvXNFLu6xim50Cgl1AVcYooiHDcVB6.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=13 January 2025 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> === يونين ڪائونسلون === موجوده جوڙجڪ موجب ٺل واري ڳوٺاڻي حصي جون يونين ڪائونسلون هي آهن:<ref name="LG2022" /> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | يو سي نمبر ! style="background:#315F7D;color:white;" | يونين ڪائونسل ! style="background:#315F7D;color:white;" | يو سي نمبر ! style="background:#315F7D;color:white;" | يونين ڪائونسل |- | 24 || [[دين ڳڙھ]] || 35 || [[ميرپور (ٺل)|ميرپور]] |- | 25 || [[مالوئي]] || 36 || [[رانجھاپور]] |- | 26 || [[تاجو کوسو، ٺل|تاجو کوسو]] || 37 || [[موسا واھ]] |- | 27 || [[ڳڙهي حسن]] || 38 || [[ٽانوري، ٺل|ٽانوري]] |- | 28 || [[لوگي]] || 39 || [[مبارڪ پور]] |- | 29 || [[ڪريم آباد، ٺل| ڪريم آباد]] || 40 || [[بلوچ آباد، ٺل |بلوچ آباد]] |- | 30 || [[شير واھ, ٺل|شير واھ]] || 41 || [[مددپور]] |- | 31 || [[دينپور]] || 42 || [[بھادرپور]] |- | 32 || [[توج]] || 43 || [[ڪانراڻي (ٺل)|ڪانراڻي]] |- | 33 || [[بختيارپور (ٺل)|بختيارپور]] || 44 || [[بچرو]] |- | 34 || [[جئونگل]] || || |} اها فهرست 2022ع واري موجوده ضلعي ڪائونسل حدبنديءَ تي ٻڌل آهي. پراڻن مڪاني حڪومت ۽ تعليمي رڪارڊن ۾ ٺل تعلقي لاءِ 19 يا 24 يونين ڪائونسلن جا انگ پڻ ملن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ حدبنديون مختلف دورن ۾ تبديل ٿينديون رهيون آهن. === شهري مڪاني ادارا === تعلقي ۾ ٽي شهري مقامي حڪومت جا ادارا آهن: {| class="wikitable" style="width:90%; text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#6B5B7B;color:white;" | مڪاني ادارو ! style="background:#6B5B7B;color:white;" | حيثيت ! style="background:#6B5B7B;color:white;" | 2023ع ۾ چونڊيل سربراهه |- | [[ٺل]] || ميونسپل ڪميٽي || شاهزيب ذوالفقار سرڪي |- | [[ميرپور ٻرڙو]] || ٽائون ڪميٽي || سردار صدام حسين خان ٻرڙو |- | [[سردار سهراب خان سرڪي]] || ٽائون ڪميٽي || امداد علي خان سرڪي |} [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي جون 2023ع واري نوٽيفڪيشن موجب ميونسپل ڪميٽي ٺل جو چيئرمين '''شاهزيب ذوالفقار سرڪي''' ۽ وائيس چيئرمين '''عبدالرحمان ٻرڙو''' چونڊيا ويا. ميرپور ٻرڙو ۽ سردار سهراب خان سرڪي پڻ الڳ ٽائون ڪميٽيون آهن.<ref name="ECPChairmen">{{cite web |title=Returned Candidates for Chairmen and Vice Chairmen of Local Councils in Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/fifPGfP5DCDgafHFThejBODZ54f5bHqlCHUSKJbX.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=16 June 2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == ديهون == [[بورڊ آف روينيو سنڌ]] جي سرڪاري فهرست موجب ٺل تعلقو '''93 ديهن''' تي مشتمل آهي.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=ٺل تعلقو |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-thul/ |website=سنڌ ائٽلس |language=sd |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#815D3A;color:white;" | # ! style="background:#815D3A;color:white;" | ديهه ! style="background:#815D3A;color:white;" | # ! style="background:#815D3A;color:white;" | ديهه ! style="background:#815D3A;color:white;" | # ! style="background:#815D3A;color:white;" | ديهه ! style="background:#815D3A;color:white;" | # ! style="background:#815D3A;color:white;" | ديهه |- | 1 || [[عبدالله جکراڻي]] || 2 || [[علي خان (ٺل)|علي خان]] || 3 || [[اَلَغيار]] || 4 || [[اٺڙي]] |- | 5 || [[بچرو]] || 6 || [[بهادرپور]] || 7 || [[بختيارپور (ٺل)|بختيارپور]] || 8 || [[بلوچ آباد]] |- | 9 || [[بَمبلَي]] || 10 || [[باڙي]] || 11 || [[ڀنگر (ٺل)|ڀنگر]] || 12 || [[ٻٽي]] |- | 13 || [[ٻولاڪي]] || 14 || [[ٻرڙا (ٺل)|ٻرڙا]] || 15 || [[ڇنڊڻ (ٺل)|ڇنڊڻ]] || 16 || [[چنا (ٺل)|چنا]] |- | 17 || [[ڊاهو]] || 18 || [[ڊکڻ (ٺل)|ڊکڻ]] || 19 || [[دڙو مک]] || 20 || [[دين ڳڙهه]] |- | 21 || [[ڌڻي بخش]] || 22 || [[دلمراد]] || 23 || [[ڊُول]] || 24 || [[دٻي]] |- | 25 || [[فتح خان سڀايو]] || 26 || [[گنجي]] || 27 || [[ڳڙهي حسن]] || 28 || [[ڳڙهي رحيم آباد]] |- | 29 || [[غلامون]] || 30 || [[گهڃيا]] || 31 || [[گرڪاڻو]] || 32 || [[گولا]] |- | 33 || [[گُجَو]] || 34 || [[هائڙو]] || 35 || [[هامبي]] || 36 || [[هوت واهه]] |- | 37 || [[حيدرپور]] || 38 || [[جلال پور]] || 39 || [[جاڙيون]] || 40 || [[جهانگي واهه]] |- | 41 || [[جئونگل]] || 42 || [[ڪانراڻي (ٺل)|ڪانراڻي]] || 43 || [[ڪريم آباد]] || 44 || [[ڪريم بخش]] |- | 45 || [[ڪٽا]] || 46 || [[کٽڻ]] || 47 || [[کوسا (ٺل)|کوسا]] || 48 || [[خدابخش]] |- | 49 || [[ڪوراڙ]] || 50 || [[ڪوٽ گل محمد]] || 51 || [[ڪوٽ جنگو]] || 52 || [[لاڏو (ٺل)|لاڏو]] |- | 53 || [[لوگي]] || 54 || [[لوئي (ٺل)|لوئي]] || 55 || [[مدد کوسو]] || 56 || [[مالوئي]] |- | 57 || [[مهر علي (ٺل)|مهر علي]] || 58 || [[مهراب پور (ٺل)|مهراب پور]] || 59 || [[ميرل نئون]] || 60 || [[ميرل پراڻو]] |- | 61 || [[ميرپور (ٺل)|ميرپور]] || 62 || [[مرسيپور]] || 63 || [[مٺو ٿرڙي]] || 64 || [[موسا واهه]] |- | 65 || [[مبارڪ پور]] || 66 || [[محب واهه]] || 67 || [[ناڳڻ]] || 68 || [[نئون واهه]] |- | 69 || [[اوڍاڻو (ٺل)|اوڍاڻو]] || 70 || [[پڪو (ٺل)|پڪو]] || 71 || [[پناهه آباد]] || 72 || [[ڦل (ٺل)|ڦل]] |- | 73 || [[پراڻو واهه]] || 74 || [[قلندر پور]] || 75 || [[رحيم آباد (ٺل)|رحيم آباد]] || 76 || [[رانجهاپور]] |- | 77 || [[رپ مراد]] || 78 || [[رتو ٿرڙي]] || 79 || [[سڄڻ واهه]] || 80 || [[سميجا]] |- | 81 || [[سرڪي]] || 82 || [[شير واهه]] || 83 || [[شجرا]] || 84 || [[تاجو کوسو]] |- | 85 || [[طالب شاهه]] || 86 || [[ٽانوري]] || 87 || [[ٿرڙي (ٺل)|ٿرڙي]] || 88 || [[ٺل نئون]] |- | 89 || [[ٺل پراڻو]] || 90 || [[توج]] || 91 || [[اڏي]] || 92 || [[واهه مستري]] |- | 93 || [[زنگي پير]] || || || || || || |} پراڻي مسودي ۾ 93 ديهون لکيل هيون، جيڪا موجوده بورڊ آف روينيو تي ٻڌل فهرست سان ٺهڪي اچي ٿي.<ref name="SindhAtlas" /> == آبادي == 2017ع جي آدمشماريءَ موجب ٺل تعلقي جي ڪُل آبادي '''465,412''' هئي، جنهن ۾ 371,911 ڳوٺاڻي ۽ 93,501 شهري آبادي شامل هئي.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2017 – Jacobabad District |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07509.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2017 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2023ع ۾ آبادي وڌي '''533,153''' ٿي، جنهن ۾ 271,692 مرد، 261,434 عورتون ۽ 27 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا.<ref name="PBS2023Age" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; margin:auto; min-width:75%;" ! style="background:#356A8A;color:white;" | آدمشماري ! style="background:#356A8A;color:white;" | ڪُل آبادي ! style="background:#356A8A;color:white;" | ڳوٺاڻي ! style="background:#356A8A;color:white;" | شهري |- | 1998ع، موجوده حدن مطابق ترتيب ڏنل || 341,985 || — || — |- | 2017ع || 465,412 || 371,911 || 93,501 |- | 2023ع || 533,153 || 410,558 || 122,595 |} 1998ع جي اصل آدمشماريءَ ۾ ان وقت جي ٺل تعلقي جي آبادي '''356,705''' هئي. بعد ۾ ديهه دبلي، الله آباد ۽ سعيدوڪوٽ جهڙا علائقا نئين [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور ضلعي]] ۾ شامل ٿيڻ سبب پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس 1998ع جي آباديءَ کي 2017ع واري حدبنديءَ مطابق '''341,985''' تي ترتيب ڏنو.<ref name="PCR2017">{{cite web |title=Provincial Census Report Sindh 2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/census_reports/pcr_sindh.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2017 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == آباديءَ جي جوڙجڪ == 2023ع ۾ تعلقي جي 533,153 ماڻهن مان 525,871 مسلمان هئا. ٻين مذهبي گروهن ۾ 5,357 هندو جاتي، 1,089 عيسائي، 153 درج فهرست ذاتين جا ماڻهو، 315 سک ۽ ٻين ننڍن مذهبي گروهن جا ماڻهو شامل هئا.<ref name="PBSReligion">{{cite web |title=Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == ٻوليون == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ٺل تعلقي ۾ [[سنڌي ٻولي]] وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي هئي. 533,153 ماڻهن مان '''514,504''' ماڻهن سنڌي کي مادري ٻولي ڄاڻايو. [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائيندڙن جو انگ 15,136، سرائڪي ڳالهائيندڙن جو 1,395 ۽ پشتو ڳالهائيندڙن جو 820 هو.<ref name="PBSLanguage">{{cite web |title=Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ان ڪري پراڻي مضمون ۾ '''بلوچي سنڌي کان پوءِ گهڻي ڳالهائي ويندڙ ٻولي''' لکڻ کي هاڻي سرڪاري آدمشماريءَ سان صحيح نموني بيان ڪري سگهجي ٿو؛ سنڌي واضح طور غالب مادري ٻولي آهي.<ref name="PBSLanguage" /> == خواندگي ۽ تعليم == 2023ع ۾ ٺل تعلقي جي 10 سال ۽ ان کان وڏي عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگي لڳ ڀڳ '''38.53 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ اها لڳ ڀڳ 47.44 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 29.18 سيڪڙو هئي.<ref name="PBSLiteracy">{{cite web |title=Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ڳوٺاڻن ۽ شهري علائقن ۾ تعليم جو وڏو فرق موجود هو؛ ڳوٺاڻن علائقن ۾ خواندگي تقريباً 32.15 سيڪڙو ۽ شهري علائقن ۾ 59.82 سيڪڙو هئي.<ref name="PBSLiteracy" /> سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري ۾ ٺل تعلقي جي ٺل شهر، ميرپور، دينپور، شير واهه، ٺل نئون، بهادرپور، بختيارپور ۽ ٻين يو سين ۽ ڳوٺن ۾ وڏي تعداد ۾ سرڪاري پرائمري، مڊل، سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري اسڪول درج آهن.<ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=District and Taluka-wise School Directory – Jacobabad |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/12-District_Jacobabad.pdf |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == صحت == ٺل شهر ۾ '''تعلقائي اسپتال ٺل''' تعلقي جي اهم سرڪاري صحت مرڪزن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جي ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول پروگرام ۾ Taluka Hospital Thull کي جيڪب آباد ضلعي جي بيمارين جي نگرانيءَ واري سينٽينل سائيٽ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="CDC">{{cite web |title=Sentinel Sites |url=https://cdc.gos.pk/sentinel_sites.php |publisher=ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول، صحت کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ٽي بي پروگرام جي سرڪاري فهرست ۾ پڻ '''TH Thull''' علاج ۽ نگرانيءَ واري سرڪاري مرڪز طور شامل آهي، جڏهن ته هتي جين ايڪسپرٽ مشين واري سائيٽ پڻ قائم آهي.<ref name="CDCTB">{{cite web |title=TB Sentinel Sites |url=https://cdc.gos.pk/sentinel_sites_tb.php |publisher=صحت کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref><ref name="GeneXpert">{{cite web |title=List of GeneXpert Machine Sites |url=https://cdc.gos.pk/genexpert_tb.php |publisher=صحت کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ [[ميرپور ٻرڙو]] جو رورل هيلٿ سينٽر، اڏي/اوڏي جو بنيادي صحت مرڪز، پيارو کوسو، مددپور، ڪريم بخش ۽ ٻين هنڌن تي بنيادي صحت جون سهولتون موجود آهن.<ref name="NHSP">{{cite web |title=Health Facilities in 17 Districts of Sindh |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2026/02/NHSP-HFs-17-Districts-590-1.pdf |publisher=سنڌ حڪومت |year=2026 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == زراعت == ٺل تعلقو بنيادي طور زرعي علائقو آهي. جيڪب آباد ۽ اتر سنڌ جي ٻين ساڄي ڪناري وارن علائقن ۾ چانور اهم خريف فصلن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جو زراعت کاتو اتر سنڌ جي آبهوائي ۽ مٽيءَ واري خطي کي چانورن ۽ ٻين فصلن لاءِ موزون ڄاڻائي ٿو.<ref name="Agriculture">{{cite web |title=Functions of Agriculture Department – Crop Zones |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=زراعت کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> جيڪب آباد جي زرعي معيشت ۾ خاص ڪري چانورن جي پوک اهميت رکي ٿي؛ پوکائي جو وڏو حصو اونهاري جي سخت گرميءَ دوران ڪيو ويندو آهي.<ref name="DawnClimate">{{cite news |title=Environment: Is Jacobabad Ready for Climate Change? |url=https://www.dawn.com/news/1647072 |work=ڊان |date=19 September 2021 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == ثقافتي ۽ تاريخي ورثو == ٺل تعلقي ۾ سنڌ جي ثقافتي ورثي جا ڪيترائي دستاويز ڪيل ماڳ موجود آهن. [[اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ]] جي جيڪب آباد ضلعي واري فهرست ۾ ٺل، ميرپور ٻرڙو، ڪوٽ جنگو ۽ ٻين ڳوٺن جا تاريخي ماڳ شامل آهن.<ref name="HeritageDistrict">{{cite web |title=Heritage Sites – Jacobabad District |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad.php |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> === ميرپور ٻرڙو === [[ميرپور ٻرڙو]] ٺل تعلقي جي تاريخي آبادين مان هڪ آهي. ورثي واري اداري موجب هتي ٽالپر دور جو هڪ مٽيءَ جو قلعو ۽ ان جي احاطي ۾ هڪ ننڍڙي مسجد موجود هئي، جيڪي وقت، بي ڌياني ۽ قدرتي آفتن سبب تباهه ٿي ويا.<ref name="MirpurHeritage">{{cite web |title=Mirpur Burirro, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/site/525/jacobabad/mirpur-burirro |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> تاريخي روايت موجب ٽالپر حڪمرانن هن علائقي کي شڪارگاهه طور استعمال ڪيو ۽ هتي قلعو ۽ جهنگلي جانورن لاءِ پاڻيءَ جو ذخيرو قائم ڪيو ويو.<ref name="MirpurHeritage" /> === ڪوٽ جنگو جي جامع مسجد === [[ڪوٽ جنگو]] ۾ واقع تاريخي جامع مسجد ٺل تعلقي جي اهم مذهبي ۽ تعميري ماڳن مان هڪ آهي. هي مسجد مقامي زميندار حاجي نور خان، جنگو خان کوسي جي پٽ، ٺهرائي هئي.<ref name="KotJangoo">{{cite web |title=Jamia Mosque, Kot Jangoo, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/site/523/jacobabad/jamia-mosque-kot-jangoo |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> مسجد ڳاڙهين سرن سان ٺهيل، ٽن گنبذن ۽ نون ننڍن منارن واري مستطيل عمارت آهي. ورثي واري اداري موجب ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 39.3 ميٽر، ويڪر 23.3 ميٽر ۽ اوچائي لڳ ڀڳ 15 ميٽر آهي.<ref name="KotJangoo" /> === عبدالرحمان سرڪي جي اوطاق === ٺل شهر کان لڳ ڀڳ 10 ڪلوميٽر پري اڏي ڳوٺ ۾ '''عبدالرحمان سرڪي جي اوطاق''' 1940ع ۾ تعمير ٿي. اها گهڻ ماڙ عمارت آهي ۽ ورثي واري رڪارڊ موجب ان جي تعمير ۾ سک طرزِ تعمير جا اثر موجود آهن؛ ان جو مستري مانسنگهه هو.<ref name="SarkiOtaq">{{cite web |title=Abdur Rehman Sarki Otaq, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/abdur-rehman-sarki-otaq.php |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == ريلوي == ٺل شهر تاريخي طور ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل رهيو آهي. سنڌ جي ورثي واري اداري موجب شهر ۾ ٻن ريلوي اسٽيشنن جا ڍانچا موجود رهيا آهن، جيڪي ويهين صديءَ جي 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ تعمير ٿيا هئا.<ref name="ThulRailway">{{cite web |title=Railway Station, Thul, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/site/493/jacobabad/railway-station-thul |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> هڪ اسٽيشن شهر کان ٻاهر '''ٺل نئون''' واري حصي ۾ واقع آهي ۽ ٻيو پراڻو اسٽيشن شهر جي وچ ۾ هو. نئين اسٽيشن جي ڀرسان ريلوي ڪالوني پڻ قائم ڪئي وئي هئي.<ref name="ThulRailway" /> == رهائش == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ٺل تعلقي ۾ ڪُل '''95,535 رهائشي يونٽ''' هئا. انهن مان 21,964 پڪا، 12,737 نيم پڪا ۽ 60,834 ڪچا گهر هئا.<ref name="PBSHousing">{{cite web |title=Type of Housing Unit by Region, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_20_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ڳوٺاڻن علائقن ۾ ڪچا گهر خاص اڪثريت ۾ هئا، جڏهن ته شهري آبادين ۾ پڪن گهرن جو تناسب وڌيڪ هو.<ref name="PBSHousing" /> == پوسٽ ۽ مواصلات == [[پاڪستان پوسٽ]] جي سرڪاري پوسٽ ڪوڊ ڊائريڪٽري موجب ٺل جو پوسٽ ڪوڊ '''79100''' آهي ۽ اهو جيڪب آباد جنرل پوسٽ آفيس جي دائري ۾ اچي ٿو.<ref name="PakistanPost">{{cite web |title=National Post Code Directory |url=https://www.pakpost.gov.pk/images/national%20post%20code%20directory.pdf |publisher=پاڪستان پوسٽ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[ٺل]] * [[ميرپور ٻرڙو]] * [[سردار سهراب خان سرڪي]] * [[ٺل نئون ريلوي اسٽيشن]] * [[ڪوٽ جنگو]] * [[ڳڙهي حسن]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] * [[جيڪب آباد تعلقو]] * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] == حوالا == {{حوالا}} {{سنڌ جا تعلقا}} [[زمرو:ٺل تعلقو]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] 5nbyy1e9k1tqwmxaivw06ccogjkyp6h 0 10014 412082 411386 2026-09-14T05:23:42Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412082 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = لاڙڪاڻو تعلقو | other_name = لاڙڪاڻو | settlement_type = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | image_skyline = Jhukar-jo-Daro.jpg | image_size = 250px | image_caption = جھڪر جو دڙو، لاڙڪاڻو تعلقي ۾ قديم تھذيب جا آثار | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label = لاڙڪاڻو تعلقو | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_map_caption = [[سنڌ]] ۽ [[پاڪستان]] ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|33|N|68|12|E|type:adm2nd_region:PK-SD|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | seat_type = تعلقي جو صدر مقام | seat = [[لاڙڪاڻو]] | area_total_km2 = 549 | population_as_of = 2023 | population_footnotes = <ref name="PBS2023Table1">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=11 September 2026 |format=PDF}}</ref> | population_total = 873868 | population_density_km2 = 1591.74 | population_urban = 551716 | population_rural = 322152 | population_demonym = | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''لاڙڪاڻو تعلقو''' [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو هڪ انتظامي تعلقو آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[لاڙڪاڻو]] شهر آهي، جيڪو ساڳئي وقت لاڙڪاڻي ضلعي ۽ [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] جو پڻ صدر مقام آهي. تعلقي جي ڪل ايراضي 549 چورس ڪلوميٽر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب ان جي آبادي 873,868 هئي، جنهن ڪري آباديءَ جي گهاٽائي 1,591.74 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.<ref name="PBS2023Table1"/> 2023ع ۾ تعلقي جي 551,716 آبادي شهري علائقن ۽ 322,152 آبادي ٻهراڙيءَ ۾ رهندي هئي؛ اهڙيءَ طرح تعلقي جي لڳ ڀڳ 63.13 سيڪڙو آبادي شهري هئي.<ref name="PBS2023Table1"/> لاڙڪاڻو شهر تعلقي جو سڀ کان وڏو شهري مرڪز آهي.<ref name="PBS2023Urban">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023 |url=https://www.pbos.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=11 September 2026 |format=PDF}}</ref> == تاريخ == [[File:Facade of the Tomb.jpg|thumb|left|[[لاڙڪاڻو]] ۾ شاهه بهارو جو تاريخي مقبرو]] لاڙڪاڻي ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي کي تاريخي طور '''چانڊڪو''' پڻ سڏيو ويندو هو. هي نالو علائقي ۾ [[چانڊيا|چانڊيا قبيلي]] جي تاريخي موجودگيءَ سان لاڳاپيل رهيو آهي.<ref>{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |author-link=H. T. Lambrick |title=Sindh: A General Introduction |publisher=Sindhi Adabi Board |location=Hyderabad }}</ref> [[برطانوي راڄ]] دوران لاڙڪاڻو تعلقو سنڌ جي انتظامي نظام جو حصو هو ۽ ان دور ۾ [[بمبئي پريزيڊنسي]] هيٺ ايندو هو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ لاڙڪاڻو نئين قائم ڪيل لاڙڪاڻي ضلعي ۽ لاڙڪاڻي سب ڊويزن جو اهم انتظامي مرڪز بڻيو.<ref name="Gazetteer">{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=16 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=144 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V16_150.gif |chapter=Lārkāna Tāluka |access-date=11 September 2026 |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303203524/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V16_150.gif |url-status=dead }}</ref> ''[[امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا]]'' موجب ان وقت جي لاڙڪاڻي تعلقي جي ايراضي 267 چورس ميل هئي. 1891ع ۾ ان جي آبادي 90,151 هئي، جيڪا 1901ع تائين وڌي 100,827 ٿي وئي. ان وقت تعلقي ۾ هڪ شهر، يعني لاڙڪاڻو، ۽ 72 ڳوٺ شامل هئا؛ لاڙڪاڻي شهر جي آبادي 14,543 ڄاڻائي وئي هئي.<ref name="Gazetteer"/> گزيٽيئر موجب پراڻو تعلقو گهڻو ڪري هموار ميدانن تي مشتمل هو ۽ ان جي آبپاشي خاص طور [[گهاڙ واهه]] ۽ ان جي شاخن وسيلي ٿيندي هئي. ڏکڻ-اولهه واري حصي کي [[اولهه نارو|اولهه ناري]] مان پاڻي ملندو هو ۽ اهو علائقو چانورن جي پيداوار لاءِ مشهور هو. [[سنڌو درياهه]] جي ڪنارن تي ڪڻڪ جي پوک ٿيندي هئي، جڏهن ته لاڙڪاڻي شهر جي ڀرپاسي انبن جا باغ ۽ کجين جون پوکون موجود هيون.<ref name="Gazetteer"/> == جاگرافي == لاڙڪاڻو تعلقو لاڙڪاڻي ضلعي جي اترئين ۽ وچئين حصي ۾ واقع آهي. موجوده انتظامي حدن موجب ان جي ايراضي 549 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="PBS2023Table1"/> تعلقي جو مرڪز لاڙڪاڻو شهر آهي، جڏهن ته ان جي ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ ڪيترائي ڳوٺ، ديهون ۽ زرعي زمينون شامل آهن. [[File:Larkana_Taluka.jpg|thumb|لاڙڪاڻي ضلعي جا چار تعلقا؛ لاڙڪاڻو تعلقو ڳاڙھي رنگ ۾]] == آبادي == === آدمشماري === 2017ع جي سرڪاري آدمشماريءَ ۾ لاڙڪاڻي تعلقي جي آبادي '''735,210''' هئي، جنهن مان 247,204 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 488,006 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Proportion, Census-2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/sindh_tehsil.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=11 September 2026 |format=PDF }}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ تعلقي جي آبادي وڌي '''873,868''' ٿي وئي، جنهن ۾ 460,406 مرد، 413,375 عورتون ۽ 87 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا. ڪُل آباديءَ مان 551,716 ماڻهو شهري ۽ 322,152 ماڻهو ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="PBS2023Table1"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; margin:auto; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#1f4e79; color:white; font-size:115%; padding:8px;" | '''لاڙڪاڻي تعلقي جي آباديءَ جا انگ اکر''' |- ! style="background:#2f75b5; color:white;" | آدمشماريءَ جو سال ! style="background:#2f75b5; color:white;" | ڪُل آبادي ! style="background:#548235; color:white;" | ٻهراڙيءَ جي آبادي ! style="background:#c65911; color:white;" | شهري آبادي ! style="background:#7030a0; color:white;" | شهري آباديءَ جو سيڪڙو ! style="background:#595959; color:white;" | ذريعو |- | style="background:#ddebf7; font-weight:bold;" | 1901 | style="background:#e2f0d9;" | 100,827 | style="background:#f2f2f2;" | — | style="background:#fce4d6;" | — | style="background:#e4dfec;" | — | style="background:#f2f2f2;" | <ref name="Gazetteer"/> |- | style="background:#d9eaf7; font-weight:bold;" | 2017 | style="background:#e2f0d9; font-weight:bold;" | 735,210 | style="background:#ebf1de;" | 247,204 | style="background:#fce4d6;" | 488,006 | style="background:#e4dfec;" | 66.38٪ | style="background:#f2f2f2;" | <ref name="PBS2017"/> |- | style="background:#bdd7ee; font-weight:bold;" | '''2023''' | style="background:#c6e0b4; font-weight:bold;" | '''873,868''' | style="background:#e2f0d9; font-weight:bold;" | '''322,152''' | style="background:#f8cbad; font-weight:bold;" | '''551,716''' | style="background:#d9e1f2; font-weight:bold;" | '''63.13٪''' | style="background:#e7e6e6;" | <ref name="PBS2023Table1"/> |- | colspan="6" style="background:#f5f5f5; text-align:right; font-size:90%; padding:6px;" | '''ذريعا:''' [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2017ع ۽ 2023ع جون آدمشماريون؛ 1901ع لاءِ ''[[Imperial Gazetteer of India]]''. |} 2017ع کان 2023ع تائين لاڙڪاڻي تعلقي جي آباديءَ ۾ '''138,658''' ماڻهن جو اضافو ٿيو، يعني ڇهن سالن دوران مجموعي آبادي لڳ ڀڳ '''18.86 سيڪڙو''' وڌي. ان عرصي دوران شهري آبادي 488,006 مان وڌي 551,716 ٿي، جڏهن ته ٻهراڙيءَ جي آبادي 247,204 مان وڌي 322,152 ٿي. ان جي باوجود ڪُل آباديءَ ۾ شهري آباديءَ جو حصو 66.38 سيڪڙو مان گهٽجي 63.13 سيڪڙو ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻهراڙيءَ جي آبادي نسبتاً وڌيڪ تيزيءَ سان وڌي.<ref name="PBS2017"/><ref name="PBS2023Table1"/> 2023ع جي سرڪاري آدمشماري موجب 2017ع کان 2023ع تائين لاڙڪاڻي تعلقي جي سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح '''2.93 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS2023Table1"/> === ٻوليون === 2023ع جي آدمشماري موجب [[لاڙڪاڻو تعلقو|لاڙڪاڻي تعلقي]] جي وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] هئي. ڪل 873,868 ماڻهن مان 867,781 ماڻهن سنڌيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جيڪو تعلقي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''99.30 سيڪڙو''' بڻجي ٿو. [[براھوي ٻولي|براھوي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[پشتو ٻولي|پشتو]] ۽ [[اردو ٻولي|اردو]] ڳالهائيندڙ ننڍيون ٻوليائي برادريون پڻ تعلقي ۾ آباد آهن.<ref name="PBS2023Language">{{cite web |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=11 September 2026 |format=PDF}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:82%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse; box-shadow:0 1px 4px #aaa;" |+ style="background:#283593; color:white; font-size:115%; padding:8px;" | '''لاڙڪاڻي تعلقي جون مادري ٻوليون — 2023ع''' |- ! style="background:#3949AB; color:white; width:8%;" | شمار ! style="background:#3949AB; color:white; width:32%;" | مادري ٻولي ! style="background:#00897B; color:white; width:30%;" | ڳالهائيندڙ آبادي ! style="background:#F57C00; color:white; width:30%;" | ڪل آباديءَ جو سيڪڙو |- | style="background:#FFF8E1;" | 1 | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]''' | style="background:#FFF8E1;" | '''867,781''' | style="background:#FFF8E1;" | '''99.30٪''' |- | style="background:#FCE4EC;" | 2 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | [[براھوي ٻولي|براھوي]] | style="background:#FCE4EC;" | 2,208 | style="background:#FCE4EC;" | 0.25٪ |- | style="background:#E3F2FD;" | 3 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | style="background:#E3F2FD;" | 2,019 | style="background:#E3F2FD;" | 0.23٪ |- | style="background:#E8F5E9;" | 4 | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | [[پشتو ٻولي|پشتو]] | style="background:#E8F5E9;" | 771 | style="background:#E8F5E9;" | 0.09٪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 5 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[اردو ٻولي|اردو]] | style="background:#F3E5F5;" | 495 | style="background:#F3E5F5;" | 0.06٪ |- | style="background:#ECEFF1;" | 6 | style="background:#ECEFF1; text-align:right;" | ٻيون ٻوليون | style="background:#ECEFF1;" | 594 | style="background:#ECEFF1;" | 0.07٪ |- ! colspan="2" style="background:#00695C; color:white;" | '''ڪل آبادي''' ! style="background:#00695C; color:white;" | '''873,868''' ! style="background:#00695C; color:white;" | '''100٪''' |- | colspan="4" style="background:#FAFAFA; text-align:right; font-size:90%;" | '''ماخذ:''' [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع واري آدمشماري، مادري ٻوليءَ بابت جدول.<ref name="PBS2023Language"/> |} === تعليم ۽ خواندگي === 2023ع جي [[پاڪستان جي آدمشماري 2023ع|آدمشماري]] موجب، لاڙڪاڻي تعلقي ۾ 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي [[خواندگي]]ءَ جي شرح '''58.76 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ خواندگيءَ جي شرح '''67.93 سيڪڙو'''، جڏهن تہ عورتن ۾ '''48.62 سيڪڙو''' هئي. شهري ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ پڻ نمايان فرق موجود هو؛ شهري آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح '''66.80 سيڪڙو'''، جڏهن تہ ٻهراڙيءَ جي آباديءَ ۾ اها شرح '''44.08 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS2023Literacy">{{cite web |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=11 September 2026 |format=PDF}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:82%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse; box-shadow:0 1px 4px #aaa;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:115%; padding:8px;" | '''لاڙڪاڻي تعلقي ۾ خواندگيءَ جي شرح — 2023ع''' |- ! style="background:#00897B; color:white; width:28%;" | علائقو ! style="background:#3949AB; color:white; width:24%;" | مجموعي خواندگي ! style="background:#1976D2; color:white; width:24%;" | مرد ! style="background:#AD1457; color:white; width:24%;" | عورتون |- ! style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | سڄو تعلقو | style="background:#E8EAF6;" | '''58.76٪''' | style="background:#E3F2FD;" | '''67.93٪''' | style="background:#FCE4EC;" | '''48.62٪''' |- ! style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | شهري علائقا | style="background:#F1F8E9;" | '''66.80٪''' | style="background:#E3F2FD;" | 75.30٪ | style="background:#FCE4EC;" | 57.39٪ |- ! style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | ٻهراڙيءَ وارا علائقا | style="background:#FFFDE7;" | '''44.08٪''' | style="background:#E3F2FD;" | 54.45٪ | style="background:#FCE4EC;" | 32.62٪ |- | colspan="4" style="background:#F5F5F5; text-align:right; font-size:90%;" | '''نوٽ:''' خواندگيءَ جون شرحون 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ لاءِ آهن.<br /> '''ماخذ:''' [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع جي آدمشماري، جدول 12.<ref name="PBS2023Literacy"/> |} == انتظامي ورهاست == لاڙڪاڻو تعلقو انتظامي طور لاڙڪاڻي ضلعي جو حصو آهي. اڳوڻن مڪاني حڪومت جي انگن اکرن موجب تعلقو 18 يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل هو.<ref name="TMA">{{cite web |title=Taluka Municipal Administration Larkana |url=http://www.lgdsindh.com.pk/tmalarkana6.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070810025202/http://www.lgdsindh.com.pk/tmalarkana6.htm |archive-date=10 August 2007 |url-status=dead |access-date=11 September 2026 }}</ref> === مڪاني انتظام === لاڙڪاڻي تعلقي جي مڪاني انتظامي جوڙجڪ ۾ ٻهراڙيءَ وارا علائقا [[ضلعي ڪائونسل لاڙڪاڻو|ضلعي ڪائونسل لاڙڪاڻي]] جي يونين ڪائونسلن هيٺ اچن ٿا، جڏهن ته [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي شهر]] جو شهري علائقو يونين ڪاميٽين ۽ ٽائون ميونسپل ڪارپوريشنن ۾ ورهايل آهي. سنڌ حڪومت جي مڪاني حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتي 27 اپريل 2022ع تي [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ، 2013ع]] جي سيڪشن 16 تحت لاڙڪاڻي ضلعي جي ڪائونسلن ۽ انهن جي نالن بابت نوٽيفڪيشن جاري ڪيو.<ref name="LGLarkana2022">{{cite web |title=Notification – Names of Councils of District Larkana |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=[[سنڌ حڪومت]]، Local Government & Housing Town Planning Department |date=27 April 2022 |access-date=11 September 2026 |format=PDF }}</ref> سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ جي موجوده انگن موجب سڄي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ 47 يونين ڪائونسلون، 20 يونين ڪاميٽيون، چار ٽائون ڪاميٽيون، ٻه ميونسپل ڪاميٽيون، هڪ ضلعي ڪائونسل ۽ هڪ ميونسپل ڪارپوريشن/شهري مڪاني ڍانچو درج ٿيل آهي.<ref name="SLGBLocalGovts">{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=[[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> === يونين ڪائونسلون === 2022ع جي سرڪاري نوٽيفڪيشن ۽ مڪاني چونڊن جي حدبندين موجب لاڙڪاڻي تعلقي جي ٻهراڙيءَ واري حصي سان لاڳاپيل يونين ڪائونسلن ۾ ڌامراھ، فتح پور مهوتا، آگاڻي، عاقل، ڦل، رشيد وڳڻ، رتوڪوٽ، بگٽي بلوچ، ٻيڙو چانڊيو، لنڊ، ڪوٺي، ٿرڙي/ڪنگا ۽ وڪيا سانگي شامل آهن.<ref name="LGLarkana2022"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#355c7d; color:white; font-size:115%; padding:8px;" | '''لاڙڪاڻي تعلقي جون يونين ڪائونسلون''' |- ! style="background:#457b9d; color:white; width:12%;" | ضلعي ڪائونسل ۾ نمبر ! style="background:#2a9d8f; color:white; width:44%;" | يونين ڪائونسل ! style="background:#e76f51; color:white; width:44%;" | انگريزي سرڪاري نالو |- | style="background:#eaf4f8; font-weight:bold;" | 13 | style="background:#e8f5f2;" | [[ڌامراھ]] | style="background:#fdf0ec;" | Dhamrah |- | style="background:#dcecf3; font-weight:bold;" | 14 | style="background:#dff2ed;" | [[فتح پور (لاڙڪاڻو)|فتح پور مهوتا]] | style="background:#fae3dc;" | Fatehpur Mahota |- | style="background:#eaf4f8; font-weight:bold;" | 15 | style="background:#e8f5f2;" | [[آگاڻي]] | style="background:#fdf0ec;" | Agani |- | style="background:#dcecf3; font-weight:bold;" | 16 | style="background:#dff2ed;" | [[عاقل]] | style="background:#fae3dc;" | Akil |- | style="background:#eaf4f8; font-weight:bold;" | 17 | style="background:#e8f5f2;" | [[ڦل (لاڙڪاڻو)|ڦل]] | style="background:#fdf0ec;" | Phull |- | style="background:#dcecf3; font-weight:bold;" | 18 | style="background:#dff2ed;" | [[رشيد وڳڻ]] | style="background:#fae3dc;" | Rasheed Wagan |- | style="background:#eaf4f8; font-weight:bold;" | 19 | style="background:#e8f5f2;" | [[رتوڪوٽ]] | style="background:#fdf0ec;" | Ratokot |- | style="background:#dcecf3; font-weight:bold;" | 20 | style="background:#dff2ed;" | [[بگٽي بلوچ]] | style="background:#fae3dc;" | Bugti Baloch |- | style="background:#eaf4f8; font-weight:bold;" | 21 | style="background:#e8f5f2;" | [[ٻيڙو چانڊيو]] | style="background:#fdf0ec;" | Beero Chandio |- | style="background:#dcecf3; font-weight:bold;" | 22 | style="background:#dff2ed;" | [[لنڊ (لاڙڪاڻو)|لنڊ]] | style="background:#fae3dc;" | Lund |- | style="background:#eaf4f8; font-weight:bold;" | 23 | style="background:#e8f5f2;" | [[ڪوٺي (لاڙڪاڻو)|ڪوٺي]] | style="background:#fdf0ec;" | Kothi |- | style="background:#dcecf3; font-weight:bold;" | 24 | style="background:#dff2ed;" | [[ڪنگا|ٿرڙي / ڪنگا]] | style="background:#fae3dc;" | Thariri @ Kanga |- | style="background:#eaf4f8; font-weight:bold;" | 25 | style="background:#e8f5f2;" | [[وڪيا سانگي]] | style="background:#fdf0ec;" | Vikia Sangi |} <ref name="LGLarkana2022"/> === لاڙڪاڻي شهر جون يونين ڪاميٽيون === لاڙڪاڻي جو شهري علائقو ٻهراڙيءَ جي يونين ڪائونسلن کان الڳ مڪاني انتظام هيٺ آهي. 2022ع جي سرڪاري جوڙجڪ موجب شهر جون '''20 يونين ڪاميٽيون''' چئن ٽائون ميونسپل ڪارپوريشنن ۾ ورهايل آهن: [[سچل ٽائون، لاڙڪاڻو|سچل ٽائون]]، [[حيدري ٽائون، لاڙڪاڻو|حيدري ٽائون]]، [[دري ٽائون، لاڙڪاڻو|دري ٽائون]] ۽ [[ايمپائر ٽائون، لاڙڪاڻو|ايمپائر ٽائون]]. هر ٽائون ۾ پنج يونين ڪاميٽيون شامل آهن.<ref name="LGLarkana2022"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; margin:auto; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#5b2c6f; color:white; font-size:115%; padding:8px;" | '''لاڙڪاڻي شهر جون يونين ڪاميٽيون''' |- ! style="background:#6c3483; color:white;" | ٽائون ميونسپل ڪارپوريشن ! style="background:#2874a6; color:white;" | يونين ڪاميٽي ! style="background:#148f77; color:white;" | يونين ڪاميٽي جو نالو |- | rowspan="5" style="background:#eee2f2; font-weight:bold;" | '''سچل ٽائون''' | style="background:#e8f4fa;" | 1 | style="background:#e8f6f3;" | اولڊ نظر |- | style="background:#dceef7;" | 2 | style="background:#dff2ed;" | نيو نظر |- | style="background:#e8f4fa;" | 3 | style="background:#e8f6f3;" | ذوالفقار آباد |- | style="background:#dceef7;" | 4 | style="background:#dff2ed;" | لاهوري |- | style="background:#e8f4fa;" | 5 | style="background:#e8f6f3;" | شيخ زيد |- | rowspan="5" style="background:#fdebd0; font-weight:bold;" | '''حيدري ٽائون''' | style="background:#fff4df;" | 1 | style="background:#fef5e7;" | لهر آباد |- | style="background:#fce8c5;" | 2 | style="background:#fbe9d0;" | غالب نظر |- | style="background:#fff4df;" | 3 | style="background:#fef5e7;" | بينظير آباد |- | style="background:#fce8c5;" | 4 | style="background:#fbe9d0;" | يوسف آباد |- | style="background:#fff4df;" | 5 | style="background:#fef5e7;" | نئون آباد |- | rowspan="5" style="background:#d5f5e3; font-weight:bold;" | '''دري ٽائون''' | style="background:#e8f8f0;" | 1 | style="background:#eafaf1;" | ڪرما باغ |- | style="background:#d4efdf;" | 2 | style="background:#d5f5e3;" | الله آباد |- | style="background:#e8f8f0;" | 3 | style="background:#eafaf1;" | بهادر آباد |- | style="background:#d4efdf;" | 4 | style="background:#d5f5e3;" | رحمت پور |- | style="background:#e8f8f0;" | 5 | style="background:#eafaf1;" | خير شاهه بخاري |- | rowspan="5" style="background:#fadbd8; font-weight:bold;" | '''ايمپائر ٽائون''' | style="background:#fdecea;" | 1 | style="background:#fbeee6;" | دودائي |- | style="background:#f8d7d3;" | 2 | style="background:#f6ddcc;" | گاجڻ پور |- | style="background:#fdecea;" | 3 | style="background:#fbeee6;" | شاهه بهارو |- | style="background:#f8d7d3;" | 4 | style="background:#f6ddcc;" | علي گوهر آباد |- | style="background:#fdecea;" | 5 | style="background:#fbeee6;" | مراد واهڻ |} <ref name="LGLarkana2022"/> هن انتظامي ورهاست ۾ ''يونين ڪائونسل'' ۽ ''يونين ڪاميٽي'' هڪجهڙا اصطلاح نه آهن: يونين ڪائونسلون ضلعي ڪائونسل هيٺ ٻهراڙيءَ جي مڪاني نمائندگيءَ جون بنيادي اڪايون آهن، جڏهن ته يونين ڪاميٽيون لاڙڪاڻي جي شهري مڪاني نظام جون بنيادي اڪايون آهن ۽ اهي لاڳاپيل ٽائون ميونسپل ڪارپوريشنن سان ڳنڍيل آهن.<ref name="LGLarkana2022"/> == ديهون == [[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جي سرڪاري فهرست موجب لاڙڪاڻي تعلقي ۾ ڪُل '''54 ديهون''' درج آهن.<ref name="SindhZameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=[[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] |access-date=11 September 2026 |format=PDF }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#795548; color:white; font-size:115%; padding:8px;" | '''لاڙڪاڻي تعلقي جون ديهون''' |- ! style="background:#5D4037; color:white; width:5%;" | # ! style="background:#8D6E63; color:white; width:20%;" | ديھ ! style="background:#5D4037; color:white; width:5%;" | # ! style="background:#8D6E63; color:white; width:20%;" | ديھ ! style="background:#5D4037; color:white; width:5%;" | # ! style="background:#8D6E63; color:white; width:20%;" | ديھ ! style="background:#5D4037; color:white; width:5%;" | # ! style="background:#8D6E63; color:white; width:20%;" | ديھ |- | style="background:#EFEBE9;" | 1 | [[آگاڻي]] | style="background:#EFEBE9;" | 2 | [[احمد پٺاڻ]] | style="background:#EFEBE9;" | 3 | [[عاقل]] | style="background:#EFEBE9;" | 4 | [[باگو وگھامل]] |- | style="background:#FFF8E1;" | 5 | style="background:#FFF8E1;" | [[بئد سانگي]] | style="background:#FFF8E1;" | 6 | style="background:#FFF8E1;" | [[ٻيڙو چانڊيو]] | style="background:#FFF8E1;" | 7 | style="background:#FFF8E1;" | [[بنڊي|بِنڊي]] | style="background:#FFF8E1;" | 8 | style="background:#FFF8E1;" | [[بگٽي بلوچ]] |- | style="background:#EFEBE9;" | 9 | [[چاڪر علي]] | style="background:#EFEBE9;" | 10 | [[چوھڙپور]] | style="background:#EFEBE9;" | 11 | [[ڇٽو مھيسر]] | style="background:#EFEBE9;" | 12 | [[دڙا گاد]] |- | style="background:#FFF8E1;" | 13 | style="background:#FFF8E1;" | [[ڌامراھ]] | style="background:#FFF8E1;" | 14 | style="background:#FFF8E1;" | [[دودائي]] | style="background:#FFF8E1;" | 15 | style="background:#FFF8E1;" | [[فتح پور (لاڙڪاڻو)|فتح پور]] | style="background:#FFF8E1;" | 16 | style="background:#FFF8E1;" | [[فاتي بلوال]] |- | style="background:#EFEBE9;" | 17 | [[گھانگھرو]] | style="background:#EFEBE9;" | 18 | [[الياس (لاڙڪاڻو)|الياس]] | style="background:#EFEBE9;" | 19 | [[جماراڻي]] | style="background:#EFEBE9;" | 20 | [[جيئند جتوئي]] |- | style="background:#FFF8E1;" | 21 | style="background:#FFF8E1;" | [[ڪنگا]] | style="background:#FFF8E1;" | 22 | style="background:#FFF8E1;" | [[ڪاٺڙ]] | style="background:#FFF8E1;" | 23 | style="background:#FFF8E1;" | [[ڪاٺورو بڊو]] | style="background:#FFF8E1;" | 24 | style="background:#FFF8E1;" | [[خالد (لاڙڪاڻو)|خالد]] |- | style="background:#EFEBE9;" | 25 | [[کيدڪار]] | style="background:#EFEBE9;" | 26 | [[ڪوٺي (لاڙڪاڻو)|ڪوٺي]] | style="background:#EFEBE9;" | 27 | [[لھڻو سامٽيو]] | style="background:#EFEBE9;" | 28 | [[لاھوري]] |- | style="background:#FFF8E1;" | 29 | style="background:#FFF8E1;" | [[لنگھ]] | style="background:#FFF8E1;" | 30 | style="background:#FFF8E1;" | [[لاڙڪاڻو (ديھ)|لاڙڪاڻو]] | style="background:#FFF8E1;" | 31 | style="background:#FFF8E1;" | [[لونگائي]] | style="background:#FFF8E1;" | 32 | style="background:#FFF8E1;" | [[لنڊ (لاڙڪاڻو)|لنڊ]] |- | style="background:#EFEBE9;" | 33 | [[مسو حب]] | style="background:#EFEBE9;" | 34 | [[مٺوديرو]] | style="background:#EFEBE9;" | 35 | [[مياڻي نھال]] | style="background:#EFEBE9;" | 36 | [[موريو کھڙو]] |- | style="background:#FFF8E1;" | 37 | style="background:#FFF8E1;" | [[ننگر سانگي]] | style="background:#FFF8E1;" | 38 | style="background:#FFF8E1;" | [[نصرالله (لاڙڪاڻو)|نصرالله]] | style="background:#FFF8E1;" | 39 | style="background:#FFF8E1;" | [[نئون آباد]] | style="background:#FFF8E1;" | 40 | style="background:#FFF8E1;" | [[نظر ٿرڙي]] |- | style="background:#EFEBE9;" | 41 | [[ننديرو]] | style="background:#EFEBE9;" | 42 | [[ڦل (لاڙڪاڻو)|ڦل]] | style="background:#EFEBE9;" | 43 | [[رشيد وڳڻ]] | style="background:#EFEBE9;" | 44 | [[رتوڪوٽ]] |- | style="background:#FFF8E1;" | 45 | style="background:#FFF8E1;" | [[رتوڪوٽ ريئتي]] | style="background:#FFF8E1;" | 46 | style="background:#FFF8E1;" | [[سچيڏنو ڪلھوڙو]] | style="background:#FFF8E1;" | 47 | style="background:#FFF8E1;" | [[سنھڙي]] | style="background:#FFF8E1;" | 48 | style="background:#FFF8E1;" | [[سومار سانگي]] |- | style="background:#EFEBE9;" | 49 | [[سلطان ابڙو]] | style="background:#EFEBE9;" | 50 | [[طالباڻي]] | style="background:#EFEBE9;" | 51 | [[وليد|وليدَ]] | style="background:#EFEBE9;" | 52 | [[وڪيا سانگي]] |- | style="background:#FFF8E1;" | 53 | style="background:#FFF8E1;" | [[واھ نبي بخش]] | style="background:#FFF8E1;" | 54 | style="background:#FFF8E1;" | [[ذڪريو مھيسر]] | colspan="4" style="background:#FFF8E1;" | |- | colspan="8" style="background:#F5F5F5; text-align:right; font-size:90%; padding:6px;" | '''ماخذ:''' [[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جي سنڌ جي ديهن جي سرڪاري فهرست.<ref name="SindhZameen"/> |} == معيشت ۽ زراعت == لاڙڪاڻي تعلقي جي ٻهراڙيءَ واري معيشت تاريخي طور زراعت ۽ آبپاشيءَ سان ڳنڍيل رهي آهي. ويهين صديءَ جي شروعات واري ''امپيريل گزيٽيئر'' ۾ پڻ علائقي جي چانورن، ڪڻڪ، انبن ۽ کجين جي پيداوار جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Gazetteer"/> موجوده تعلقي ۾ لاڙڪاڻو شهر واپار، سرڪاري خدمتن، تعليم ۽ صحت جو اهم مرڪز آهي، جڏهن ته ڀرپاسي جي ديهن ۾ زراعت اهم معاشي سرگرمي رهي ٿي. == جهڪر جو دڙو == [[File:Jhukar mound 1.jpg|thumb|left|[[جھڪر جو دڙو]]، لاڙڪاڻي تعلقي جو قديم آثار قديمه وارو ماڳ]] [[جهڪر جو دڙو]] لاڙڪاڻي ضلعي جو ٻيو اهم آثار قديمه وارو ماڳ آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري اداري موجب هي هڪ محفوظ قديم آباديءَ جو ماڳ آهي، جنهن مان هڙاپا، جهڪر ۽ بعد وارن دورن جا آثار مليا آهن.<ref name="DOAMJhukar">{{cite web |title=Jhukar Mound |url=https://doam.gov.pk/public/sites/4863 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan |access-date=11 September 2026 }}</ref> 1927–28ع ۾ [[نني گوپال مجمدار]] جهڪر جي ٻن دڙن تي کوٽايون ڪيون. هيٺين تهن مان هڙاپائي دور جا آثار، ان کان مٿي الڳ قسم جو ٺڪر ۽ عمارتون مليون، جن جي بنياد تي آثار قديمه ۾ ''جهڪر مرحلو'' يا ''Jhukar phase'' جي سڃاڻپ ٿي.<ref name="Majumdar1934"/> سرڪاري آثار قديمه جي فهرست موجب هن ماڳ تان ڪشان بادشاهه واسوديوا ۽ سندس جانشينن سان منسوب سڪن سميت 259 سڪن جو ذخيرو پڻ مليو.<ref name="DOAMJhukar"/> == پڻ ڏسو == * [[لاڙڪاڻو]] * [[لاڙڪاڻو ضلعو]] * [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] * [[سنڌ جا تعلقا]] * [[سنڌ جون ديهون]] == حوالا == {{حوالا}} {{لاڙڪاڻو ضلعو}} {{سنڌ جا تعلقا}} [[زمرو:لاڙڪاڻو تعلقو]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]] [[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] m5cpo67qp9qtxshvbyh54evhvgxeqh9 0 10049 412044 411497 2026-09-14T04:19:21Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412044 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو تعلقو}} {{Infobox settlement | name = شهدادڪوٽ تعلقو | official_name = تعلقو شهدادڪوٽ | native_name = شهدادڪوٽ | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | image_skyline = Shahdadkot Taluka.jpg | imagesize = 280px | image_alt = شهدادڪوٽ تعلقي جو نقشو | image_caption = قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ شهدادڪوٽ تعلقي جي بيهڪ | image_map = Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg | map_caption = سنڌ ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] | pushpin_map = Pakistan | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ شهدادڪوٽ جو مقام | coordinates = {{coord|27|50|N|67|54|E|region:PK_type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] | subdivision_type4 = تعلقائي صدر مقام | subdivision_name4 = [[شهدادڪوٽ]] | established_title = تعلقو قائم ٿيو | established_date = 1 فيبروري 1884ع<ref name="1884notification"/> | government_type = تعلقائي انتظاميا | leader_title = اسسٽنٽ ڪمشنر | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="PBS2023Table1"/> | area_total_km2 = 419 | population_total = 225086 | population_footnotes = <ref name="PBS2023Table1"/> | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني مردم شماري|2023ع]] | population_density_km2 = auto | population_urban = 120687 | population_rural = 104399 | demographics_type1 = خواندگي (2023ع) | demographics1_footnotes = <ref name="PBS2023Literacy"/> | demographics1_title1 = ڪُل | demographics1_info1 = 47.06٪ | demographics1_title2 = مرد | demographics1_info2 = 54.88٪ | demographics1_title3 = عورتون | demographics1_info3 = 38.65٪ | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 77300 | area_code_type = ٽيليفون ڪوڊ | area_code = 0744 }} '''شهدادڪوٽ تعلقو''' ({{lang-en|Shahdadkot Taluka}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ واقع [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي ستن تعلقن مان هڪ آهي. ان جو انتظامي صدر مقام [[شهدادڪوٽ]] شهر آهي. [[2023ع پاڪستاني مردم شماري|2023ع جي مردم شماري]] موجب تعلقي جي آبادي 225,086 هئي، جڏهن ته ان جي ايراضي 419 چورس ڪلوميٽر ۽ آباديءَ جي گهاٽائي لڳ ڀڳ 537.5 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.<ref name="PBS2023Table1">{{cite web |title=TABLE 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> شهدادڪوٽ تعلقو سنڌ جي اتر-اولهه واري حصي ۾، بلوچستان جي سرحدي ميدانن جي ويجهو واقع آهي. ان جي اتر ۽ اتر-اولهه طرف [[قبو سعيد خان تعلقو]] ۽ جيڪب آباد واري علائقي جون حدون، اوڀر طرف [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] ۽ ڏکڻ طرف [[ميروخان تعلقو]] واقع آهن. تعلقي مان [[اين-55 قومي شاهراهه]] سان ڳنڍيندڙ رتوديرو–شهدادڪوٽ رستو گذري ٿو، جنهن وسيلي شهدادڪوٽ کي [[رتوديرو]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ بلوچستان ڏانهن ويندڙ مواصلاتي رستن سان رابطو ملي ٿو. [[File:Water supply shahdadkot.jpg|thumb|کاٻي|شهدادڪوٽ ۾ پاڻي فراهميءَ جو ڍانچو؛ تصوير 2021ع.<ref>{{cite web |title=File:Water supply shahdadkot.jpg |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Water_supply_shahdadkot.jpg |website=[[وڪيميڊيا ڪامنز]] |access-date=11 September 2026 }}</ref>]] == نالو == شهدادڪوٽ جو پراڻو سرڪاري نالو '''شهدادپور''' هو. برطانوي دؤر ۾ سنڌ ۾ هڪ ٻيو اهم شهر پڻ [[شهدادپور]] جي نالي سان موجود هئڻ سبب ٻنهي جا سرڪاري ۽ ڊاڪ وارا رڪارڊ پاڻ ۾ گڊمڊ ٿيڻ لڳا. 1914ع ڌاري اتر سنڌ واري شهدادپور جو نالو سرڪاري استعمال ۾ '''شهدادڪوٽ''' ڪيو ويو، جڏهن ته [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ واري علائقي]] جو شهدادپور پنهنجي پراڻي نالي سان برقرار رهيو.<ref name="Smyth1919">{{cite book |last=Smyth |first=J. W. |title=Gazetteer of the Province of Sind: Larkana District |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1919 }}</ref> == تاريخ == === برطانوي دور کان اڳ === شهدادڪوٽ ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو تاريخي طور سنڌ جي اتر-اولهه واري سرحدي علائقي جو حصو رهيو آهي. علائقي ۾ ڪلهوڙا ۽ پوءِ ٽالپر دؤرن دوران آباديون، زرعي ڳوٺ ۽ زمينداري مرڪز قائم هئا. شهدادڪوٽ شهر جي قيام بابت مقامي تاريخي روايتون ان کي ارڙهين صديءَ جي شروعات، لڳ ڀڳ 1713ع، سان ڳنڍين ٿيون، پر شهر جي صحيح قيام جي تاريخ بابت مختلف ذريعن ۾ فرق ملي ٿو. === برطانوي حڪومت ۽ تعلقي جو قيام === 1843ع ۾ [[چارلس جيمس نيپيئر]] جي فوجن هٿان سنڌ جي فتح کان پوءِ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] نئون سول ۽ روينيو انتظام قائم ڪيو. سنڌ جي اتر-اولهه سرحد تي [[اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعو]] قائم ڪيو ويو، جنهن جو انتظامي مرڪز [[جيڪب آباد]] بڻيو. شهدادڪوٽ وارو علائقو شروعاتي طور شڪارپور ضلعي جي قمبر ۽ سجاول تعلقن جي مختلف ديهن ۾ ورهايل هو. 16 جنوري 1884ع تي بمبئي حڪومت نوٽيفڪيشن نمبر 414-A جاري ڪري انهن ديهن کي گڏ ڪري هڪ نئون '''شهدادپور تعلقو''' ٺاهڻ جو حڪم ڏنو. اهو انتظام 1 فيبروري 1884ع کان لاڳو ٿيو ۽ نئون تعلقو اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعي جو حصو بڻيو.<ref name="1884notification">{{cite journal |title=Notification No. 414-A, Bombay Castle, 16 January 1884 |journal=Bombay Government Gazette |date=17 January 1884 |pages=36–37 }}</ref> برطانوي دؤر ۾ شهدادڪوٽ تعلقي جي اهميت ان ڪري به هئي ته اهو سنڌ ۽ بلوچستان وچ واري سرحدي علائقي جي زرعي ۽ واپاري مرڪزن مان هڪ هو. 1921–22ع جي بمبئي پريزيڊنسي انتظامي رپورٽ ۾ شهدادڪوٽ کي اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعي جي پنجن تعلقن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=A Review of the Administration of the Bombay Presidency, 1921–22 |publisher=Government of Bombay |year=1923 }}</ref> 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[سکر بئراج]] ۽ ان سان لاڳاپيل نون آبپاشي علائقن سبب سنڌ جي ضلعن ۽ تعلقن جي حدن ۾ وڏي انتظامي تبديلي ڪئي وئي. نئين جوڙجڪ تحت شهدادڪوٽ کي اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعي کان ڌار ڪري [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ شامل ڪيو ويو؛ 1933ع واري انتظامي رپورٽ لاڙڪاڻي ضلعي جي تعلقن ۾ شهدادڪوٽ کي واضح طور درج ڪري ٿي.<ref>{{cite report |title=Review of the Administration of the Bombay Presidency, 1932–33 |publisher=Government of Bombay |year=1933 }}</ref> === پاڪستان کان پوءِ === 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ شهدادڪوٽ تعلقو لاڙڪاڻي ضلعي ۾ برقرار رهيو. ضلعي ۽ روينيو انتظام هيٺ شهدادڪوٽ شهر تعلقي ۽ سب ڊويزن جي انتظامي مرڪز طور ڪم ڪندو رهيو. 2004ع–2005ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي جي اولهندي ۽ اتر-اولهندي تعلقن مان نئون [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] قائم ڪيو ويو. نئين ضلعي ۾ شهدادڪوٽ سميت قمبر، ميروخان، نصيرآباد، قبو سعيد خان، سجاول جوڻيجو ۽ وارهه تعلقا شامل ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=District Qambar Shahdadkot |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/ |publisher=[[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == [[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|thumb|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو سنڌ ۾ مقام]] تعلقي جي ايراضي 2023ع جي مردم شماري مطابق '''419 چورس ڪلوميٽر''' آهي.<ref name="PBS2023Table1"/> پراڻن انتظامي انگن ۽ 2017ع واري ڪجهه رڪارڊن ۾ ان جي ايراضي 398 چورس ڪلوميٽر پڻ ڏنل آهي؛ هي فرق مردم شماري ۽ روينيو حدن جي ٻيهر تعين سان لاڳاپيل آهي. علائقو سنڌ جي اتر-اولهه واري هموار زرعي ميدان ۾ واقع آهي. اولهه طرف بلوچستان جي ڪڇي ميدان ۽ کيرٿر سلسلي مان ايندڙ برساتي وهڪرا هيٺاهين علائقن تائين پهچن ٿا، جنهن سبب سخت برساتن ۾ پاڻي جي نيڪال ۽ ٻوڏ تعلقي لاءِ اهم ماحولياتي مسئلو بڻجي سگهي ٿو. شهدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي زراعت آبپاشي نهرن ۽ واٽر ڪورسن تي وڏي حد تائين دارومدار رکي ٿي. تاريخي طور هن علائقي ۾ سارين، ڪڻڪ ۽ ٻين موسمي فصلن جي پوک نمايان رهي آهي. == آبادي == === آباديءَ ۾ واڌ === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; margin:auto;" |+ '''شهدادڪوٽ تعلقي جي آبادي''' |- ! style="background:#cfe8ff;" | مردم شماري ! style="background:#d9ead3;" | ڪُل آبادي ! style="background:#fff2cc;" | تبديلي |- | 1998ع | 126,619 | — |- | 2017ع | 202,745 | {{increase}} 60.1٪ |- | 2023ع | 225,086 | {{increase}} 11.0٪ |} <ref>{{cite web |title=Pakistan Tehsil-wise Population, Census 2017 and 1998 |url=https://urckarachi.org/wp-content/uploads/2020/07/Census-2017-PAKISTAN-TEHSIL-WISE-FOR-WEB-CENSUS_2017.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=11 September 2026 }}</ref><ref name="PBS2023Table1"/> 2023ع ۾ تعلقي جي ڪل 225,086 رهاڪن مان '''120,687''' شهري ۽ '''104,399''' ٻهراڙيءَ ۾ رهندڙ هئا. ان حساب سان لڳ ڀڳ 53.6٪ آبادي شهري ۽ 46.4٪ ٻهراڙيءَ جي هئي.<ref name="PBS2023Table1"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |+ '''2023ع ۾ آبادي جي شهري ۽ ٻهراڙي ورڇ''' |- ! style="background:#d9ead3;" | ڀاڱو ! style="background:#cfe8ff;" | آبادي ! style="background:#fff2cc;" | سيڪڙو |- | شهري | 120,687 | 53.62٪ |- | ٻهراڙي | 104,399 | 46.38٪ |- style="font-weight:bold; background:#eeeeee;" | ڪُل | 225,086 | 100٪ |} 2023ع جي مردم شماري ۾ تعلقي ۾ 117,532 مرد، 107,539 عورتون ۽ 15 ٽرانسجينڊر ماڻهو درج ٿيا.<ref>{{cite web |title=TABLE 5: Population by Selected Age Group, Sex and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbos.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_5_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] }}</ref> === ٻوليون === 2023ع جي مردم شماري مطابق [[سنڌي ٻولي]] شهدادڪوٽ تعلقي جي وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي هئي. تعلقي جي 225,086 ماڻهن مان 209,411 سنڌي کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڄاڻايو. براهوي، بلوچي، اردو، پنجابي، سرائڪي ۽ پشتو ڳالهائيندڙ ننڍيون آباديون پڻ موجود هيون.<ref name="PBSLanguages">{{cite web |title=TABLE 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; margin:auto;" |+ '''شهدادڪوٽ تعلقي جون مکيه مادري ٻوليون، 2023ع''' |- ! style="background:#cfe8ff;" | ٻولي ! style="background:#d9ead3;" | ڳالهائيندڙ ! style="background:#fff2cc;" | لڳ ڀڳ سيڪڙو |- | [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | 209,411 | 93.04٪ |- | [[براهوي ٻولي|براهوي]] | 10,824 | 4.81٪ |- | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | 1,939 | 0.86٪ |- | [[اردو]] | 1,448 | 0.64٪ |- | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | 703 | 0.31٪ |- | [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | 349 | 0.16٪ |- | [[پشتو]] | 337 | 0.15٪ |- | ٻيون | 75 | 0.03٪ |} <ref name="PBSLanguages"/> === خواندگي === 2023ع ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگي جي شرح '''47.06٪''' هئي. مردن ۾ خواندگي 54.88٪ ۽ عورتن ۾ 38.65٪ هئي. شهري علائقن ۾ خواندگي 58.83٪، جڏهن ته ٻهراڙيءَ ۾ 32.58٪ هئي.<ref name="PBS2023Literacy">{{cite web |title=TABLE 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |+ '''خواندگي جي شرح، 2023ع''' |- ! style="background:#e2f0d9;" | علائقو ! style="background:#cfe8ff;" | ڪُل ! style="background:#d9ead3;" | مرد ! style="background:#fce5cd;" | عورتون |- | سڄو تعلقو | 47.06٪ | 54.88٪ | 38.65٪ |- | شهري | 58.83٪ | 67.28٪ | 49.76٪ |- | ٻهراڙي | 32.58٪ | 39.67٪ | 24.90٪ |} <ref name="PBS2023Literacy"/> == انتظام == تعلقي جو سول انتظامي سربراهه عام طور '''اسسٽنٽ ڪمشنر''' هوندو آهي، جيڪو ڊپٽي ڪمشنر قمبر شهدادڪوٽ جي انتظام هيٺ ڪم ڪندو آهي. روينيو انتظام ۾ تعلقو تپن ۽ ديهن ۾ ورهايل آهي، جڏهن ته مڪاني حڪومت جو شهري حصو [[شهدادڪوٽ]] ميونسپل ڪاميٽيءَ جي دائري ۾ اچي ٿو. [[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جو زميني رڪارڊ شهدادڪوٽ کي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي الڳ تعلقائي يونٽ طور درج ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Board of Revenue Sindh — Land Revenue Record |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/ |publisher=[[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> == يونين ڪائونسلون == پراڻي ضلعي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ ۽ مڪاني انتظامي رڪارڊ مطابق شهدادڪوٽ جي ٻهراڙي واري حصي ۾ هي يونين ڪائونسلون شامل رهيون آهن: # [[جمالي يونين ڪائونسل|جمالي]] # [[لغاري يونين ڪائونسل|لغاري]] # [[چاڪياڻي]] # [[سيلرا (يونين ڪائونسل)|سيلرا]] # [[اعتبار خان چانڊيو يونين ڪائونسل|اعتبار خان چانڊيو]] == تپا ۽ ديهون == شهدادڪوٽ جي روينيو انتظام ۾ ڪيترائي تپا ۽ ديهون شامل آهن. سنڌ بورڊ آف روينيو جي زميني رڪارڊ ۾ اهي ديهون جدا زميني يونٽن طور درج آهن.<ref name="BORDehs">{{cite web |title=List of Reconstructed Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/ListofReconstructedDehs.pdf |publisher=[[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> === تپا === روايتي روينيو انتظامي رڪارڊ موجب اهم تپا هي آهن: # [[تپو شهدادڪوٽ]] # [[تپو سيال (شهدادڪوٽ)|سيال]] # [[تپو لغاري (شهدادڪوٽ)|لغاري]] # [[تپو پٺاڻ (شهدادڪوٽ)|پٺاڻ]] # [[تپو مرکنڊ (شهدادڪوٽ)|مرکنڊ]] # [[تپو سندو (شهدادڪوٽ)|سندو]] # [[تپو جوڻيجو (شهدادڪوٽ)|جوڻيجو]] # [[تپو قطريا (شهدادڪوٽ)|قطريا]] === ديهون === هيٺ شهدادڪوٽ سان تاريخي ۽ روينيو طور لاڳاپيل ديهن جي فهرست ڏنل آهي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''شهدادڪوٽ تعلقي جون ديهون'''<ref name="BORDehs"/> |- ! style="background:#cfe8ff;" | # ! style="background:#d9ead3;" | ديهه ! style="background:#cfe8ff;" | # ! style="background:#d9ead3;" | ديهه ! style="background:#cfe8ff;" | # ! style="background:#d9ead3;" | ديهه |- |1||[[ڀٽي (شهدادڪوٽ)|ڀٽي]] |2||[[ڀرڳڙي (شهدادڪوٽ)|ڀرڳڙي]] |3||[[ڀٽا (شهدادڪوٽ)|ڀٽا]] |- |4||[[چانڊيا (شهدادڪوٽ)|چانڊيا]] |5||[[چوڍيا (شهدادڪوٽ)|چوڍيا]] |6||[[ڊکڻ (شهدادڪوٽ)|ڊکڻ]] |- |7||[[ڌڱ]] |8||[[گهنور]] |9||[[گوپانگ (شهدادڪوٽ)|گوپانگ]] |- |10||[[گرگيج (شهدادڪوٽ)|گرگيج]] |11||[[همير]] |12||[[عيدن جروار]] |- |13||[[جاڙي]] |14||[[جتوئي (شهدادڪوٽ)|جتوئي]] |15||[[جهرڙ]] |- |16||[[جوڻيجا (شهدادڪوٽ)|جوڻيجا]] |17||[[ڪلر (شهدادڪوٽ)|ڪلر]] |18||[[ڪلهوڙا (شهدادڪوٽ)|ڪلهوڙا]] |- |19||[[ڪڙيو احمد خان]] |20||[[ڪڙيو صوبدار]] |21||[[کوسا (شهدادڪوٽ)|کوسا]] |- |22||[[ڪور ڪاري]] |23||[[ڪوٽ ڪارڙا]] |24||[[ڪوٽ نبي بخش]] |- |25||[[لغاري (شهدادڪوٽ)|لغاري]] |26||[[مگسي (شهدادڪوٽ)|مگسي]] |27||[[مرکنڊ (شهدادڪوٽ)|مرکنڊ]] |- |28||[[ميڻا]] |29||[[ميروخان ديهه (شهدادڪوٽ)|ميروخان]] |30||[[نورپور (شهدادڪوٽ)|نورپور]] |- |31||[[پٺاڻ (شهدادڪوٽ)|پٺاڻ]] |32||[[قطريا (شهدادڪوٽ)|قطريا]] |33||[[سندو]] |- |34||[[سنجر ڀٽي]] |35||[[سيلرا (شهدادڪوٽ)|سيلرا]] |36||[[شهدادڪوٽ ديهه|شهدادڪوٽ]] |- |37||[[شاهو جمالي]] |38||[[سيال (شهدادڪوٽ)|سيال]] |39||[[سکر جروار]] |} == معيشت == شهدادڪوٽ تعلقي جي معيشت جو بنيادي دارومدار [[زراعت]]، چوپائي مال، اناج جي واپار ۽ زرعي پيداوار سان لاڳاپيل ننڍين صنعتن تي آهي. ضلعي بابت سنڌ حڪومت جي ٻوڏ بحالي منصوبي موجب مقامي روزگار ۾ زراعت ۽ مال پالڻ اهم حيثيت رکن ٿا، جڏهن ته روزاني اجرت وارو ڪم به وڏي آبادي لاءِ آمدنيءَ جو ذريعو آهي.<ref>{{cite report |title=Environmental and Social Management Plan: Rehabilitation of Qamber Shahdadkot Roads |publisher=Government of Sindh, Sindh Flood Emergency Rehabilitation Project |year=2023 |url=https://sferp.gos.pk/wp-content/uploads/2023/11/Eng-updated-ESMP-CC-Rehabilitation-of-Qamber-Shadadkot-14-Roads-V1.5-24.10.23.pdf }}</ref> زرعي پيداوار ۾ [[چانور]] ۽ [[ڪڻڪ]] خاص اهميت رکن ٿا. شهدادڪوٽ شهر ڊگهي عرصي کان ڀرپاسي جي زرعي علائقي لاءِ اناج جي خريد ۽ وڪري، سارين جي ڇڙهائي ۽ زرعي سامان جي واپار جو مرڪز رهيو آهي. === شهدادڪوٽ ٽيڪسٽائل ملز === [[شهدادڪوٽ ٽيڪسٽائل ملز]] علائقي جي جديد صنعتي تاريخ جو اهم منصوبو هو. وفاقي پلاننگ ڪميشن جي 1970ع واري ڏهاڪي جي دستاويزن ۾ شهدادڪوٽ ۾ سرڪاري شعبي جي ٽيڪسٽائل مل قائم ڪرڻ جو منصوبو درج آهي، ۽ 1978–79ع واري سالياني منصوبي ۾ شهدادڪوٽ مل کي آزمائشي پيداوار شروع ڪندڙ سرڪاري ٽيڪسٽائل ملن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Annual Plan 1978–79 |publisher=Planning Commission, Government of Pakistan |year=1978 |url=https://pc.gov.pk/uploads/annualplan/1978-79annualplan.pdf }}</ref> مل مقامي ۽ ڀرپاسي جي ضلعن لاءِ روزگار جو هڪ وڏو ذريعو بڻجي. بعد ۾ مالي نقصان، ڪم ڪندڙ سرمائي جي کوٽ ۽ انتظامي مسئلن سبب پيداوار متاثر ٿي. 2002ع ۾ ''Dawn'' لکيو ته مل 1988ع ۾ بند ٿي ۽ 1994–95ع ۾ ان جو اسپننگ سيڪشن ڪجهه وقت لاءِ ٻيهر هلائڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref>{{cite news |title=Rekindling hopes for the locals |work=[[Dawn]] |date=14 January 2002 |url=https://www.dawn.com/news/1062553 }}</ref> == ٻوڏ ۽ قدرتي خطرا == شهدادڪوٽ تعلقو سنڌ جي انهن علائقن مان آهي، جيڪي بلوچستان ۽ اولهندي جابلو علائقن کان ايندڙ برساتي وهڪرن، نيڪال جي نالن ۽ غير معمولي مانسون برساتن کان متاثر ٿي سگهن ٿا. [[File:Flood in Sindh 2022.jpg|thumb|2022ع جي سنڌ واري ٻوڏ؛ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا ڪيترائي علائقا سخت متاثر ٿيا.]] 2022ع جي تباهه ڪندڙ ٻوڏ دوران شهدادڪوٽ ۽ پاڙيسري قبو سعيد خان، ميروخان، وارهه ۽ قمبر جا وسيع علائقا پاڻيءَ هيٺ آيا. سيپٽمبر 2022ع ۾ شهدادڪوٽ مين ڊرين ۽ ميروخان مين ڊرين جي پاڻيءَ جي سطح اهم خطري جو سبب رهي؛ بعد ۾ انهن مان پاڻي RBOD-III ڏانهن نيڪال ٿيڻ سان سطح گهٽجڻ شروع ٿي.<ref>{{cite news |title=Murad orders steps to normalise life in N. Feroze, Khairpur and Kot Diji |work=[[Dawn]] |date=10 September 2022 |url=https://www.dawn.com/news/1709250 }}</ref> [[File:Shahdadkot in 2022.jpg|thumb|کاٻي|شهدادڪوٽ ڀرسان 2022ع ۾ پاڻيءَ جي فراهمي ۽ سارين جي نئين فصل لاءِ زمين.<ref>{{cite web |title=File:Shahdadkot in 2022.jpg |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Shahdadkot_in_2022.jpg |website=[[وڪيميڊيا ڪامنز]] }}</ref>]] == آمدرفت == شهدادڪوٽ اتر سنڌ جي اهم علائقائي روڊن سان ڳنڍيل آهي. رتوديرو–شهدادڪوٽ رستو اوڀر طرف [[رتوديرو]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] سان رابطو فراهم ڪري ٿو، جڏهن ته اولهندي رستا بلوچستان جي جهل مگسي ۽ خضدار واري پاسي ڏانهن وڃن ٿا. شهر وٽ تاريخي ريلوي رابطو پڻ رهيو آهي، جيڪو نوآبادياتي دور ۾ اپر سنڌ جي ريلوي نيٽ ورڪ سان لاڳاپيل هو، پر جديد دور ۾ ريلوي خدمتون محدود يا غيرفعال رهيون آهن. == مڪاني ثقافت ۽ ورثو == شهدادڪوٽ ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن ۾ سنڌي، براهوي ۽ بلوچي ثقافتي روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو. علائقي جي سماجي زندگيءَ ۾ زرعي ميلن، درگاهن، مسجدن، صوفي روايتن ۽ سنڌي شاعريءَ جو نمايان اثر آهي. [[File:At Kotoo Motoo Chowk Shahdadkot.jpg|thumb|شهدادڪوٽ جو ڪٽو موٽو چوڪ]] وڪيميڊيا ڪامنز تي شهدادڪوٽ ۽ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي سان لاڳاپيل ڪيترن مقامي ماڳن، ڳوٺن، زرعي منظرن ۽ 2022ع جي ٻوڏ جون آزاد لائسنس واريون تصويرون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Category:Qambar Shahdadkot District |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Qambar_Shahdadkot_District |website=[[وڪيميڊيا ڪامنز]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> == چونڊ تڪ == شهدادڪوٽ وارو علائقو قومي ۽ صوبائي اسيمبليءَ جي قمبر شهدادڪوٽ ضلعائي تڪن جو حصو آهي. 2023ع واري حدبنديءَ کان پوءِ ضلعي جا قومي اسيمبلي تڪ [[اين اي-196 قمبر شهدادڪوٽ-1]] ۽ [[اين اي-197 قمبر شهدادڪوٽ-2]] آهن، جڏهن ته سنڌ اسيمبليءَ جا تڪ [[پي ايس-14 قمبر شهدادڪوٽ-1]] کان [[پي ايس-17 قمبر شهدادڪوٽ-4]] تائين آهن.<ref>{{cite report |title=Final Delimitation 2023 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن پاڪستان]] |year=2023 }}</ref> [[File:NA-197 Qambar Shahdadkot-II (2024).svg|thumb|اين اي-197 قمبر شهدادڪوٽ-2 جو نقشو]] {{نوٽ|شهدادڪوٽ تعلقو مڪمل طور هڪ ئي قومي يا صوبائي تڪ سان هميشه هڪجهڙو نه رهي سگهي ٿو؛ چونڊ حدون آبادي ۽ نئين حدبنديءَ مطابق تبديل ٿينديون رهن ٿيون.}} == پڻ ڏسو == * [[شهدادڪوٽ]] * [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] * [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] * [[قبو سعيد خان تعلقو]] * [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] * [[ميروخان تعلقو]] * [[سنڌ جا تعلقا]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.pbs.gov.pk/ پاڪستان شماريات بيورو] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/ بورڊ آف روينيو، سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260831014405/https://sindhzameen.gos.pk/ |date=2026-08-31 }} * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Qambar_Shahdadkot_District قمبر شهدادڪوٽ ضلعو ــ وڪيميڊيا ڪامنز] {{Sindh-geo-stub}} [[زمرو:شهدادڪوٽ تعلقو]] [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]] 7yg11fhp9viaxzikdq419g1pyphf1nb 0 10051 412112 411487 2026-09-14T06:08:56Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412112 wikitext text/x-wiki {{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ جو تعلقو}} {{Infobox settlement | name = ميرو خان تعلقو | native_name = ميرو خان | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | image_skyline = Mirokhan Taluka.jpg | imagesize = 250px | image_caption = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾ ميرو خان تعلقي جو مقام | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 230 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|45|35|N|68|05|30|E|region:PK-SD_type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] | established_title = تعلقي جو قيام | established_date = 1911ع | seat_type = صدر مقام | seat = [[ميرو خان]] | government_type = تعلقائي انتظاميا | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 374 | population_total = 182461 | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="PBS2023">{{cite web |title=TABLE 1: AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> | population_density_km2 = 487.86 | population_urban = 47107 | population_rural = 135354 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | postal_code_type = مکيه پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 77270 | area_code = 074 }} '''ميرو خان تعلقو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ واقع [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي ستن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[ميرو خان]] شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ موجب تعلقي جي ڪل آبادي '''182,461''' هئي، جنهن مان '''135,354''' ماڻهو ڳوٺاڻن ۽ '''47,107''' ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="PBS2023"/> ميرو خان تعلقو 374 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي ۽ 2023ع ۾ ان جي آباديءَ جي گهاٽائي 487.86 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي. تعلقي ۾ ٻن سرڪاري شهري آبادي مرڪزن ــ '''[[ميرو خان]] ٽائون ڪميٽي''' ۽ '''[[بهرام]] ٽائون ڪميٽي''' ــ کان سواءِ وڏي ڳوٺاڻي آبادي پڻ موجود آهي.<ref name="PBS2023"/><ref name="PBSUrban">{{cite web |title=TABLE 2: URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> == تاريخ == ميرو خان تعلقي جي قيام بابت پراڻن ۽ جديد ماخذن ۾ مختلف سال ڏنا ويا آهن، پر 1919ع جي لاڙڪاڻو ضلعي واري سرڪاري گزيٽيئر جي نقل ڪيل مواد موجب '''ميرو خان تعلقو 1911ع ۾ قائم ڪيو ويو'''. ان وقت برطانوي انتظاميا کي لاڙڪاڻي واري انتظامي ڊويزن جي وڏي ايراضي سنڀالڻ ۾ ڏکيائي ٿي رهي هئي، تنهنڪري نئين انتظامي ورهاست ڪئي وئي.<ref name="Gazetteer">{{cite book |last=Smyth |first=J. W. |title=Gazetteer of the Province of Sindh: Larkana District |year=1919 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |url=https://books.google.com/books/about/Gazetteer_of_the_Province_of_Sindh_Larka.html?id=IEduAAAAMAAJ |access-date=12 September 2026 }}</ref> نئون تعلقو ٺاهڻ لاءِ [[رتوديرو تعلقو|رتوديرو تعلقي]] جون 22 ديهون، [[لاڙڪاڻو تعلقو|لاڙڪاڻي تعلقي]] جون 4 ديهون ۽ [[قمبر تعلقو|قمبر تعلقي]] جون 44 ديهون گڏ ڪيون ويون ۽ ميرو خان کي نئين تعلقي جو صدر مقام بڻايو ويو.<ref name="Gazetteer"/> نئين تعلقي جون حدون وڏي حد تائين شڪارپور ضلعي جي پراڻي '''سجاول تعلقي''' سان مشابهت رکنديون هيون، جيڪو لڳ ڀڳ 1883ع ڌاري ختم ڪيو ويو هو.<ref name="Gazetteer"/> گزيٽيئر موجب 1911ع ۾ ميرو خان پاڻ هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، جنهن جي آبادي '''1,898''' هئي، پر تعلقي جو صدر مقام بڻجڻ کان پوءِ هتي مختيارڪار آفيس، پوليس لائينون، پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ جو بنگلو ۽ ٻين انتظامي عمارتن جي قيام سان اهميت وڌي.<ref name="Gazetteer"/> 1915–16ع ۾ ميرو خان پوليس اسٽيشن ۽ پوليس ڪوارٽرن جون عمارتون تعمير ڪيون ويون. اهو شايد سبب آهي جو ڪجهه بعد وارا ماخذ تعلقي جي قيام لاءِ 1915ع جو سال لکن ٿا؛ پر اصل انتظامي قيام 1911ع سان ڳنڍيل آهي.<ref name="EducationHistory">{{cite web |title=The Development of Education in Larkana and Kamber Shahdadkot Districts during British Rule 1843–1947 |url=https://www.scribd.com/doc/169178705/The-Development-of-Education-in-Larkana-Kamber-Shahdadkot-Districts-of-Upper-Sindh-during-British-Rule-1843-1947-pdf |access-date=12 September 2026 }}</ref> == انتظامي تبديليون == ميرو خان تعلقو 20هين صديءَ دوران [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو حصو رهيو. 2004ع ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] لاڙڪاڻي ضلعي کان ڌار قائم ٿيڻ کان پوءِ ميرو خان نئين ضلعي ۾ شامل ٿيو. ميرو خان تعلقو اڳ هاڻوڪي [[سجاول جوڻيجو تعلقو|سجاول جوڻيجو تعلقي]] واري وڏي ايراضيءَ تي به مشتمل هو. نئين انتظامي ورهاست دوران ميرو خان تعلقي مان حيدر چانڊيو ۽ محمد گجراڻي تپيدار سرڪل سميت ڪيترائي علائقا ڌار ڪري سجاول جوڻيجو تعلقو ٺاهيو ويو.<ref name="PBSChanges">{{cite web |title=Provincial Census Report Sindh 2017 — Administrative Changes |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/pcr_sindh.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2017ع واري آدمشماري رپورٽ موجب سجاول جوڻيجو جي جدا ٿيڻ کان پوءِ ميرو خان تعلقي جي موجوده ايراضي 374 چورس ڪلوميٽر رهي، جڏهن ته 1998ع واري موجوده حدن مطابق آبادي 98,782 هئي.<ref name="PBSChanges"/> == جاگرافي == ميرو خان تعلقو اتر اولهه سنڌ جي آبپاشيءَ هيٺ ايندڙ ميداني زرعي خطي ۾ واقع آهي. تعلقي جو صدر مقام ميرو خان لڳ ڀڳ 27°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°05′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي واقع آهي. ميرو خان شهر [[لاڙڪاڻو]] کان لڳ ڀڳ 27 ڪلوميٽر پري آهي. تعلقي جا روڊ [[قمبر]]، [[شهدادڪوٽ]]، [[سجاول جوڻيجو]]، [[رتوديرو]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] سان ڳنڍيل آهن.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=ميروخان |url=https://sindhatlas.com/ur/atlas/geography/taluka-mirokhan/ |website=سنڌ ائٽلس |access-date=12 September 2026 }}</ref> تعلقي جي زمين وڏي حد تائين هموار ۽ زرخيز آهي. آبپاشي واهن، شاخن ۽ واٽر ڪورسن سبب هي علائقو خاص طور چانورن ۽ ڪڻڪ جي پوک لاءِ موزون آهي. == آبادي == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ميرو خان تعلقي ۾ '''182,461''' ماڻهو رهندا هئا، جن ۾ 96,091 مرد، 86,368 عورتون ۽ 2 ٽئين جنس سان تعلق رکندڙ ماڻهو شامل هئا.<ref name="PBS2023"/> 2017ع ۾ تعلقي جي آبادي 157,934 هئي، جڏهن ته موجوده حدن مطابق 1998ع ۾ اها 98,782 هئي.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Population Census 2017 – Qambar Shahdadkot District |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/District077_Combined.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:80%; text-align:center; margin:auto;" |+ style="background:#345995; color:white; font-size:115%;" | '''ميرو خان تعلقي جي آبادي''' ! style="background:#D9EAF7;" | آدمشماري ! style="background:#D9EAF7;" | آبادي ! style="background:#D9EAF7;" | گذريل آدمشماريءَ کان واڌ |- | 1998ع | 98,782 | — |- | 2017ع | 157,934 | {{increase}} 59.9٪ |- | 2023ع | '''182,461''' | {{increase}} 15.5٪ |} <small>ذريعا: پاڪستان شماريات بيورو.<ref name="PBS2017"/><ref name="PBS2023"/></small> 2017ع کان 2023ع تائين تعلقي جي سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح 2.44 سيڪڙو رهي.<ref name="PBS2023"/> === شهري ۽ ڳوٺاڻي آبادي === 2023ع ۾ تعلقي جي 135,354 آبادي ڳوٺاڻن علائقن ۾ ۽ 47,107 آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي. اهڙي طرح شهري آباديءَ جو تناسب لڳ ڀڳ 25.82 سيڪڙو هو.<ref name="PBS2023"/> {| class="wikitable" style="width:80%; text-align:center;" |+ style="background:#40798C; color:white;" | '''ميرو خان تعلقي جي شهري ۽ ڳوٺاڻي آبادي، 2023ع''' ! style="background:#D8EEF2;" | علائقو ! style="background:#D8EEF2;" | آبادي ! style="background:#D8EEF2;" | حصو |- | ڳوٺاڻو | 135,354 | 74.18٪ |- | شهري | 47,107 | 25.82٪ |- ! ڪل ! 182,461 ! 100٪ |} == شهري مرڪز == ميرو خان تعلقي جا ٻه سرڪاري شهري مرڪز آهن: '''ميرو خان ٽائون ڪميٽي''' ۽ '''بهرام ٽائون ڪميٽي'''.<ref name="PBSUrban"/> {| class="wikitable sortable" style="width:85%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4F9B; color:white;" | '''ميرو خان تعلقي جا شهري مرڪز''' ! style="background:#EEE7F6;" | شهر ! style="background:#EEE7F6;" | 2017ع ! style="background:#EEE7F6;" | 2023ع ! style="background:#EEE7F6;" | سالياني واڌ |- | [[ميرو خان]] | 21,270 | 20,428 | −0.67٪ |- | [[بهرام]] | 21,042 | 26,679 | 4.05٪ |} <small>ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.<ref name="PBSUrban"/></small> 2023ع جي انگن موجب ميرو خان شهر جي آبادي 2017ع جي ڀيٽ ۾ ٿوري گهٽجي 20,428 ٿي، جڏهن ته بهرام جي آبادي تيزيءَ سان وڌي 26,679 ٿي وئي.<ref name="PBSUrban"/> == عمر جو ڍانچو == 2023ع ۾ تعلقي جي 182,461 آباديءَ مان 94,411 ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر جا هئا، 83,483 ماڻهو 15 کان 64 سالن جي عمر وارا ۽ 4,567 ماڻهو 65 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جا هئا.<ref name="CityPopulation">{{cite web |title=Miro Khan Taluka – Population Statistics |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/admin/qambar_shahdadkot/82402__miro_khan/ |website=City Population |access-date=12 September 2026 }}</ref> ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته تعلقي جي آباديءَ جو اڌ کان وڌيڪ حصو ٻارن ۽ نوجوانن تي مشتمل آهي. == ٻوليون == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ميرو خان تعلقي ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] واضح طور سڀ کان وڏي مادري ٻولي هئي. 182,461 ماڻهن مان '''163,315''' ماڻهن سنڌي کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو.<ref name="CityPopulation"/> [[براهوي ٻولي|براهوي]] ڳالهائيندڙن جو انگ 11,334، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائيندڙ 6,284 ۽ [[سرائڪي]] ڳالهائيندڙ 1,048 هئا.<ref name="CityPopulation"/> {| class="wikitable sortable" style="width:80%; text-align:center;" |+ style="background:#287271; color:white;" | '''ميرو خان تعلقي جون اهم مادري ٻوليون، 2023ع''' ! style="background:#DDF2EA;" | ٻولي ! style="background:#DDF2EA;" | ڳالهائيندڙ ! style="background:#DDF2EA;" | لڳ ڀڳ حصو |- | [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | 163,315 | 89.51٪ |- | [[براهوي ٻولي|براهوي]] | 11,334 | 6.21٪ |- | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | 6,284 | 3.44٪ |- | [[سرائڪي]] | 1,048 | 0.57٪ |- | ٻيون | 480 | 0.27٪ |} <small>ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو جي ڊيٽا تي ٻڌل آبادي انگ.<ref name="CityPopulation"/></small> == مذهب == 2023ع ۾ تعلقي جي 182,461 آباديءَ مان 181,758 مسلمان هئا. غير مسلم آباديءَ ۾ 202 هندو، 415 عيسائي، 74 شيڊيولڊ ڪاسٽ، هڪ سک، هڪ احمدي ۽ ٻين زمرا شامل هئا.<ref name="PBSReligion">{{cite web |title=TABLE 9: POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:75%; text-align:center;" |+ style="background:#77567A; color:white;" | '''ميرو خان تعلقي ۾ مذهب، 2023ع''' ! style="background:#EFE8F0;" | مذهب ! style="background:#EFE8F0;" | آبادي ! style="background:#EFE8F0;" | لڳ ڀڳ سيڪڙو |- | [[اسلام]] | 181,758 | 99.61٪ |- | [[عيسائيت]] | 415 | 0.23٪ |- | [[هندومت]] | 202 | 0.11٪ |- | شيڊيولڊ ڪاسٽ | 74 | 0.04٪ |- | ٻيا | 12 | 0.01٪ |} == خواندگي == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ميرو خان تعلقي ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگي شرح '''33.41 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''43.63 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''22.39 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBSLiteracy">{{cite web |title=TABLE 12: LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> ڳوٺاڻن علائقن ۾ مجموعي خواندگي 29.13 سيڪڙو، جڏهن ته شهري علائقن ۾ 45.38 سيڪڙو هئي.<ref name="PBSLiteracy"/> {| class="wikitable" style="width:80%; text-align:center;" |+ style="background:#4A7C59; color:white;" | '''ميرو خان تعلقي ۾ خواندگي، 2023ع''' ! style="background:#E5F2E8;" | علائقو ! style="background:#E5F2E8;" | مجموعي ! style="background:#E5F2E8;" | مرد ! style="background:#E5F2E8;" | عورتون |- | سڄو تعلقو | 33.41٪ | 43.63٪ | 22.39٪ |- | ڳوٺاڻو | 29.13٪ | 38.75٪ | 18.71٪ |- | شهري | 45.38٪ | 57.42٪ | 32.58٪ |} <small>ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.<ref name="PBSLiteracy"/></small> 2023ع ۾ 5 کان 16 سالن جي عمر وارن ٻارن مان وڏي انگ اسڪول کان ٻاهر هو، جيڪو تعلقي جي تعليمي ترقيءَ لاءِ اهم چئلينج آهي.<ref name="PBSLiteracy"/> == تعليم == ميرو خان ۾ برطانوي دور کان تعليمي ادارا موجود رهيا آهن. 1919ع جي لاڙڪاڻو گزيٽيئر ۽ ان تي ٻڌل تعليمي تاريخ موجب ميرو خان، بُٺي، ڪڙيرا، ڀنڀو خان چانڊيو، بهرام، ڪرم علي گوپانگ، ٺارو وڌو، رپ ۽ ٻين آبادين ۾ پراڻا ورنيڪيولر اسڪول موجود هئا.<ref name="EducationHistory"/> موجوده سنڌ تعليم کاتي جي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول ميرو خان'''، '''گورنمينٽ گرلز هائير سيڪنڊري اسڪول ميرو خان''' ۽ تعلقي جي مختلف ڳوٺن ۾ پرائمري ۽ سيڪنڊري اسڪول درج آهن.<ref name="SELD">{{cite web |title=District Kamber Shahdadkot – Miro Khan Schools |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/VP21/ESHS/ESHS%20District%20Kambar%20at%20Shahdadkot%20%28JEST%29.pdf |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> سنڌ تعليم کاتي موجب گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول ميرو خان جو سيمس ڪوڊ '''427020191''' آهي.<ref name="SELD"/> سنڌ حڪومت جي انتظامي رڪارڊ ۾ ميرو خان لاءِ پرائمري ۽ ايليمينٽري/سيڪنڊري تعليم جا الڳ تعلقه ايجوڪيشن آفيسر پڻ مقرر آهن.<ref>{{cite web |title=School Education and Literacy Department Notifications – Miro Khan |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=0&key=Miro+khan&pageNumber=1 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> == صحت == ميرو خان شهر ۾ '''تعلقه اسپتال ميرو خان''' قائم آهي، جيڪا تعلقي جي اهم ثانوي صحت مرڪزن مان هڪ آهي. سنڌ صحت کاتي جي انتظامي پروفائيل موجب هن اسپتال جي منظور ٿيل گنجائش 30 بسترن جي هئي.<ref name="HealthRoadmap">{{cite web |title=Roadmap for Management Cadre of Department of Health Sindh |url=https://phkh.nhsrc.pk/sites/default/files/2019-07/Management%20Cadre%20for%20Department%20of%20Health%20Sindh%202014.pdf |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=12 September 2026 }}</ref> تعلقي جي ٻين صحت مرڪزن ۾ بنيادي صحت يونٽ، سرڪاري ڊسپينسريون ۽ ويجهي بهرام واري علائقي ۾ مختلف ويڪسينيشن ۽ ماءُ ٻار صحت جا مرڪز شامل آهن.<ref name="EPI">{{cite web |title=List of EPI Centres in Sindh |url=https://www.epi.gov.pk/wp-content/uploads/2023/04/List-of-EPI-Centers-in-Sindh_March-2023.pdf |publisher=Federal Directorate of Immunization |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2025ع جي عدالتي ۽ طبي رپورٽن ۾ پڻ ميرو خان سول/تعلقه اسپتال کي ڀرپاسي جي علائقن لاءِ پوسٽ مارٽم ۽ طبي حوالگيءَ واري اهم مرڪز طور استعمال ٿيل ڏيکاريو ويو آهي.<ref>{{cite news |title=Man kills wife, friend ‘for honour’ |url=https://www.dawn.com/news/1960540/man-kills-wife-friend-for-honour |work=[[ڊان]] |date=12 December 2025 |access-date=12 September 2026 }}</ref> == ميان حامد الله حضوري جي درگاهه == ميرو خان جي مذهبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو هڪ اهم حصو '''ميان حامد الله حضوري''' جي درگاهه آهي. سنڌ حڪومت جي 2004ع واري اسيمبلي جواب بابت ''ڊان'' جي رپورٽ موجب ميرو خان ۾ حضرت ميان حامد الله حضوري جي درگاهه، صدي پراڻي مسجد ۽ ڀرپاسي قبرستان جي مرمت لاءِ سرڪاري اسڪيم منظور ڪئي وئي هئي.<ref name="HuzuriDawn">{{cite news |title=Auqaf dept lacks details on shrines |url=https://www.dawn.com/news/356061 |work=[[ڊان]] |date=10 April 2004 |access-date=12 September 2026 }}</ref> مقامي علمي روايت موجب ميان حامد الله حضوري 19هين صديءَ جو عالم ۽ صوفي بزرگ هو، جنهن جا پيروڪار سنڌ ۽ بلوچستان جي مختلف علائقن ۾ هئا.<ref name="EducationHistory"/> == معيشت == ميرو خان تعلقي جي معيشت جو بنيادي دارومدار زراعت تي آهي. ميداني ۽ زرخيز زمينن سبب [[چانور]] ۽ [[ڪڻڪ]] سڀ کان اهم فصل آهن. ان کان سواءِ آلو، خربوزا، مٽر، گاجريون، ڪڪڙيون، آم، امرود ۽ ٻين موسمي ميون ۽ ڀاڄين جي پوک پڻ ٿيندي آهي.<ref name="SindhAtlas"/> قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي 2016–17ع واري زرعي پيداوار جي رڪارڊ ۾ چانور ۽ ڪڻڪ ضلعائي سطح تي سڀ کان وڏي پيداوار وارا فصل هئا.<ref name="PDMA">{{cite web |title=District Disaster Management Plan Kambar Shahdadkot |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Kambar%20Shahdadkot.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=12 September 2026 }}</ref> ميرو خان شهر ۾ عرضي ڀٽو چوڪ ۽ ڀرپاسي وارو بازار علائقو تاريخي طور مقامي واپار ۽ روزاني خريداريءَ جي مرڪزن مان هڪ رهيو آهي.<ref name="SindhAtlas"/> == آبپاشي ۽ پاڻي == ميرو خان زرعي طور آبپاشي نظام تي ڀاڙيندڙ تعلقو آهي. ضلعي جا چانور ۽ ڪڻڪ جا فصل واهن، شاخن ۽ واٽر ڪورسن وسيلي سيراب ٿين ٿا. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ڪيل [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] منصوبي جو هڪ اهم حصو ميرو خان پمپنگ اسٽيشن کان ڏکڻ طرف پاڻيءَ جي نيڪال سان لاڳاپيل هو. ''هيرالڊ'' جي تحقيق موجب منصوبي جي پهرين مرحلي جو مقصد ميرو خان شهر ۾ پمپنگ اسٽيشن کي سيوهڻ سان ڳنڍڻ هو.<ref name="RBOD">{{cite news |title=How a polluted lake is endangering life in and around it |url=https://herald.dawn.com/news/1398673/how-a-polluted-lake-is-endangering-life-in-and-around-it |work=Herald |access-date=12 September 2026 }}</ref> == رهائش == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ميرو خان تعلقي ۾ ڪل '''29,339 رهائشي گهر''' هئا. انهن مان 7,969 پڪا، 5,065 نيم پڪا ۽ 16,305 ڪچا گهر هئا.<ref name="PBSHousing">{{cite web |title=TABLE 20: TYPE OF HOUSING UNIT BY REGION, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_20_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> ڳوٺاڻن علائقن ۾ 22,390 ۽ شهري علائقن ۾ 6,949 گهر درج ٿيا.<ref name="PBSHousing"/> {| class="wikitable" style="width:90%; text-align:center;" |+ style="background:#8B5A44; color:white;" | '''ميرو خان تعلقي ۾ رهائش جا قسم، 2023ع''' ! style="background:#F2E4DC;" | علائقو ! style="background:#F2E4DC;" | ڪل گهر ! style="background:#F2E4DC;" | پڪا ! style="background:#F2E4DC;" | نيم پڪا ! style="background:#F2E4DC;" | ڪچا |- | سڄو تعلقو | 29,339 | 7,969 | 5,065 | 16,305 |- | ڳوٺاڻو | 22,390 | 5,316 | 3,289 | 13,785 |- | شهري | 6,949 | 2,653 | 1,776 | 2,520 |} <small>ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.<ref name="PBSHousing"/></small> == لڏپلاڻ == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب تعلقي ۾ 959 رهواسي اهڙا هئا، جيڪي ڪنهن ٻئي هنڌ کان لڏي آيا هئا. انهن مان 548 سنڌ جي اندر، 404 ٻين صوبن مان ۽ 7 پرڏيهه مان لڏي آيا هئا.<ref>{{cite web |title=TABLE 18: MIGRATION AND ITS REASONS BY REGION AND GENDER, CENSUS-2023 |url=https://www.pbos.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_18_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> == مڪاني حڪومت == ميرو خان شهر '''ٽائون ڪميٽي ميرو خان''' جي حيثيت رکي ٿو، جڏهن ته بهرام پڻ الڳ ٽائون ڪميٽي آهي. سنڌ حڪومت جي مقامي حڪومت واري رڪارڊ ۾ ميرو خان ٽائون ڪميٽي الڳ مڪاني اداري طور درج آهي.<ref>{{cite web |title=Town Committee Miro Khan |url=https://e.pprasindh.gov.pk/tenderlst |publisher=Sindh Public Procurement Regulatory Authority |access-date=12 September 2026 }}</ref> اليڪشن ڪميشن جي رڪارڊ ۾ ميرو خان تعلقو يونين ڪائونسلن ۽ ٽائون ڪميٽين تي مشتمل چونڊ انتظامي علائقي طور درج آهي.<ref name="ECP">{{cite web |title=Election Commission of Pakistan – Local Government Arrangements, Miro Khan |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/65953.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> == ديهون == ميرو خان تعلقي ۾ موجوده بورڊ آف روينيو رڪارڊ موجب '''38 ديهون''' آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#2F6B4F; color:white; font-size:115%;" | '''ميرو خان تعلقي جون 38 ديهون''' ! style="background:#D9EAD3;" | # ! style="background:#D9EAD3;" | ديهه ! style="background:#D9EAD3;" | # ! style="background:#D9EAD3;" | ديهه |- | 1 || [[علي شير گوپانگ]] || 20 || [[ڪلر دڙو مقام]] |- | 2 || [[الله آباد]] || 21 || [[ڪرم علي گوپانگ]] |- | 3 || [[الله بخش واڍو]] || 22 || [[ڪريرا، سنڌ|ڪريرا]] |- | 4 || [[الله رکيو]] || 23 || [[ڪاريو ڄام]] |- | 5 || [[بهرام هيٺيون]] || 24 || [[خودي، قمبر شهدادڪوٽ|خودي]] |- | 6 || [[بهرام مٿيون]] || 25 || [[ڪور علي خان]] |- | 7 || [[ڀرمي]] || 26 || [[ڪور ابراهيم]] |- | 8 || [[ٻوٿي]] || 27 || [[ڪور اسماعيل]] |- | 9 || [[چيلو]] || 28 || [[ڪور محبت]] |- | 10 || [[ڇڄڙي]] || 29 || [[مهمون]] |- | 11 || [[چوري، سنڌ|چوري]] || 30 || [[مصري خان چانڊيو]] |- | 12 || [[ڇٽو جويو]] || 31 || [[ڦولڙو]] |- | 13 || [[ڍوري مبارڪ]] || 32 || [[قائم گوپانگ]] |- | 14 || [[ڍوري پير بخش]] || 33 || [[راپ، قمبر شهدادڪوٽ|راپ]] |- | 15 || [[ڊنگري]] || 34 || [[شاهه علي تونيو]] |- | 16 || [[ڊرٻ چانڊيو]] || 35 || [[ٿرڙي ڍاپ]] |- | 17 || [[گولو کهاوڙ]] || 36 || [[ٺارو واڍو]] |- | 18 || [[جلال، سنڌ|جلال]] || 37 || [[ٺلهه، قمبر شهدادڪوٽ|ٺلهه]] |- | 19 || [[ڪلهوڙو، ميرو خان، قمبر شهدادڪوٽ|ڪلهوڙو]] || 38 || [[وي، قمبر شهدادڪوٽ|وي]] |} <small>ذريعو: سنڌ بورڊ آف روينيو ۽ ضلعي انتظامي رڪارڊ.<ref>{{cite web |title=Revenue Records — Qambar, Shahdadkot, Nasirabad, Warah, Miro Khan and Qubo Saeed Khan |url=https://sindhzameen.gos.pk/demo_registries/laws_rules2.aspx |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |access-date=12 September 2026 }}</ref></small> == آمدرفت == ميرو خان روڊ ذريعي [[لاڙڪاڻو]]، [[قمبر]]، [[شهدادڪوٽ]]، [[سجاول جوڻيجو]] ۽ [[رتوديرو]] سان ڳنڍيل آهي. تعلقائي ۽ ڳوٺاڻن رستن جو نيٽ ورڪ زرعي پيداوار کي ويجهن شهرن جي منڊين تائين پهچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name="SindhAtlas"/> == قدرتي آفتون == ميرو خان تعلقو 2010ع ۽ 2022ع جي ٻوڏن کان متاثر ٿيل علائقن مان رهيو آهي. 2022ع جي وڏي ٻوڏ دوران ميرو خان شهر ۾ وڏي پيماني تي بي گهر ماڻهن لاءِ خيمن جو مرڪز قائم ڪيو ويو. سنڌ جي وڏي وزير سيپٽمبر 2022ع ۾ ميرو خان واري ميگا ٽينٽ سٽي جو دورو ڪيو هو.<ref name="Flood2022">{{cite news |title=Murad admits failing to meet demand for 1.5m tents for IDPs |url=https://www.dawn.com/news/1711431 |work=[[ڊان]] |date=23 September 2022 |access-date=12 September 2026 }}</ref> == جهنگلي جيوت == سنڌ وائلڊ لائيف کاتي جي شڪار ضابطن ۾ ميرو خان ۽ سجاول جوڻيجو جا علائقا ڪجهه سالن دوران پکين جي شڪار لاءِ بند علائقن ۾ شامل ڪيا ويا آهن، خاص طور تي تتر، آبي پکين ۽ ٻين جهنگلي پکين جي آباديءَ کي تحفظ ڏيڻ لاءِ.<ref>{{cite news |title=Decline in bird population forces wildlife department to act |url=https://www.dawn.com/news/1370728 |work=[[ڊان]] |date=16 November 2017 |access-date=12 September 2026 }}</ref> == مشهور شخصيتون == ميرو خان تعلقو تاريخي طور ڪيترن عالمن، اديبن ۽ مذهبي شخصيتن سان لاڳاپيل رهيو آهي. پراڻن تعليمي ۽ تاريخي رڪارڊن ۾ هي نالا نمايان آهن:<ref name="EducationHistory"/> * ميان حامد الله حضوري * مولانا خوش محمد ميروخاني * [[علامه غلام مصطفى قاسمي]] * ڇٽو فقير سانگي * مولانا دين محمد ٻوٿوي * مولانا خير محمد لاشاري * حاجي محمود خادم تونيو * مولانا قاضي محمد ابراهيم ڪريرا وارو * استاد پيرل قمبر == پڻ ڏسو == * [[ميرو خان]] * [[بھرام ھيٺيون|بھرام]] * [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] * [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] * [[قمبر تعلقو]] * [[شهدادڪوٽ تعلقو]] * [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] == حوالا == {{حوالا|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو] * [https://sindhzameen.gos.pk سنڌ زمين] * [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو] * [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ |date=2024-05-08 }} [[زمرو:ميرو خان تعلقو| ]] [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]] ibxgro1pkshzp7t1a75xtnwvb4ooikl 0 10052 412124 409615 2026-09-14T06:31:04Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412124 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ، پاڪستان جي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو تعلقو}} {{Infobox settlement | name = نصيرآباد تعلقو | native_name = نصيرآباد | settlement_type = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | image_flag = Flag of Sindh.svg | flag_size = 100px | image_map = Naeerabad_Taluka.jpg | mapsize = 250px | map_caption = نصيرآباد تعلقي جو نقشو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label = نصيرآباد | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ هنڌ | coordinates = {{coord|27|22|52|N|67|55|04|E|region:PK-SD_type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] | seat_type = صدر مقام | seat = [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]] | area_total_km2 = 309 | population_total = 174708 | population_as_of = 2023 | population_density_km2 = auto | population_urban = 38105 | population_rural = 136603 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 }} '''نصيرآباد تعلقو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ واقع [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي ستن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد شهر]] آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب تعلقي جي آبادي 174,708 هئي، جن مان 136,603 ماڻهو ٻهراڙي ۽ 38,105 شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="PBS2023-pop">{{Cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf |title=TABLE 1: AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |language=en |access-date=3 September 2026}}</ref> تعلقي جي ايراضي 309 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ 2023ع ۾ آباديءَ جي ڪثافت 565.40 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي. ساڳئي آدمشماري موجب 10 ورهين يا ان کان وڏي عمر وارن ماڻهن ۾ خواندگيءَ جي مجموعي شرح 41.81 سيڪڙو هئي؛ مردن ۾ 51.06 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 31.71 سيڪڙو.<ref name="PBS2023-lit">{{Cite web |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title=TABLE 12: LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |language=en |access-date=3 September 2026}}</ref> [[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|thumb|left|[[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] سنڌ ۾]] == تاريخ == نصيرآباد جي شروعات بابت مقامي تاريخي روايتن ۾ اختلاف ملي ٿو. ڪجهه مقامي تحريرن ۾ شهر کي [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي دور ۽ مير نصير خان ٽالپر سان منسوب ڪيو ويو آهي، جڏهن ته ٻي روايت موجب هتي آبادي [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو|ميان نصير محمد ڪلهوڙي]] جي دور ۾ قائم ٿي ۽ شهر جو نالو به ساڻس لاڳاپيل آهي.<ref name="QureshiWarah">{{cite journal |last=قريشي |first=علي اڪبر اسير |title=وارهه جو تاريخي ۽ تحقيقي پسمنظر |journal=مھراڻ |issue=4 |year=2017 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |location=ڄامشورو |language=sd}}</ref><ref name="Kalhoro2011">{{cite book |last=ڪلهوڙو |first=دين محمد |title=قمبر-شهدادڪوٽ ضلعو: تاريخ جي وهڪري ۾ |year=2011 |page=94 |publisher=قمبر-شهدادڪوٽ ڊسٽرڪٽ هسٽاريڪل سوسائٽي |language=sd}}</ref> دستياب نوآبادياتي سرڪاري ماخذ شهر جي ان کان اڳ واري بنياد بابت قطعي فيصلو نٿا ڪن؛ تنهنڪري انهن روايتن کي تاريخي دعوائن طور الڳ رکيو وڃي ٿو. [[لُب تاريخ سنڌ]] ۾ ڪلهوڙن جي شروعاتي اثر واري علائقي ۾ چانڊڪا جو ذڪر اچي ٿو، جيڪو موجوده لاڙڪاڻي ۽ ڀرپاسي جي علائقن سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite book |last=خان |first=خداداد |title=لُب تاريخ سنڌ |translator-last=بلوچ |translator-first=نبي بخش خان |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |year=1994 |language=sd |url=https://sindhiadabiboard.net/2024/03/01/%D9%84%D9%8F%D8%A8-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%B3%D9%86%DA%8C/ |access-date=3 September 2026 |archive-date=16 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416034818/https://sindhiadabiboard.net/2024/03/01/%D9%84%D9%8F%D8%A8-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%B3%D9%86%DA%8C/ |url-status=dead }}</ref> === برطانوي دور === 19هين صديءَ جي برطانوي سرڪاري دستاويزن مان نصيرآباد جي انتظامي اهميت واضح ٿئي ٿي. ''Imperial Gazetteer of India'' جي 1880ع واري ڏهاڪي سان لاڳاپيل داخلا ۾ نصيرآباد کي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي ''نصيرآباد تعلقي'' جو شهر ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن ته ان وقت وارهه کي تعلقي جو مکيه مقام بيان ڪيو ويو آهي. ساڳئي ماخذ موجب نصيرآباد چيلو واهه تي واقع هو، اتي ٽپيدار جو هيڊڪوارٽر، پوسٽ آفيس، پوليس لائينون ۽ مسافرن لاءِ بنگلو موجود هئا، جڏهن ته مقامي ۽ واپاري سرگرمين ۾ چانورن جي واپار جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="ImperialGazetteer">{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=10 |edition=2nd |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=245 |url=https://en.wikisource.org/wiki/Page:The_Imperial_Gazetteer_of_India_-_Volume_10_(2nd_edition).pdf/251 |language=en |access-date=3 September 2026}}</ref> 1919ع جي ''Gazetteer of the Province of Sind: Larkana District'' موجب وارهه جو تعلقو اڳ ''نصيرآباد تعلقو'' سڏبو هو ۽ انتظامي سهولت لاءِ تعلقي جو هيڊڪوارٽر نصيرآباد کان وارهه منتقل ڪيو ويو هو.<ref name="LarkanaGazetteer">{{cite book |last=Smyth |first=J. W. |title=Gazetteer of the Province of Sind: Larkana District |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1919 |page=52 |url=https://books.google.com/books?id=Qs1X3Dw0pi4C |language=en |access-date=3 September 2026}}</ref> سنڌي اديب ۽ سرڪاري عملدار [[مرزا قليچ بيگ]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ هن علائقي ۾ مختيارڪار طور ڪم ڪيو. سندس لکڻين ۾ نصيرآباد ۽ ڀرپاسي جي ڪاڇي ۽ ڏاڙهياري واري علائقي جا حوالا ملن ٿا.<ref name="QureshiWarah" /> قمبر شهدادڪوٽ ضلعو 2000ع واري ڏهاڪي ۾ لاڙڪاڻي ضلعي کان ڌار ٿيڻ کان پوءِ نصيرآباد موجوده ضلعي جي انتظامي تعلقن مان هڪ بڻيو. 2002ع جي چونڊ تڪن بابت سرڪاري رڪارڊ ۾ موجوده نصيرآباد وارو علائقو اڃا وارهه تعلقي جي ''Nasirabad Supervisory Tapedar Circle'' طور درج ٿيل هو، جنهن مان موجوده تعلقي جي جديد انتظامي جوڙجڪ جي نسبتاً نئين هجڻ جي تصديق ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/Sindh%20Province%202002.pdf |title=Delimitation of Constituencies, Sindh Province, 2002 |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |year=2002 |language=en |access-date=3 September 2026}}</ref> == جاگرافي == نصيرآباد تعلقو قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي زرعي ميداني حصي ۾ واقع آهي. تعلقي جو مکيه شهري مرڪز نصيرآباد آهي، جڏهن ته باقي آبادي گهڻو ڪري ڳوٺاڻن وسندين ۾ ورهايل آهي. علائقي جي آبادڪاري ۽ معيشت تي سنڌ جي آبپاشي واري نظام جو گهرو اثر رهيو آهي. تعلقي جي اهم ڳوٺاڻين وسندين ۾ آڏي لاشاري، جلباڻي، باغ لهٻرجت، ڪانڌڙا، ميانداد چنجڻي، مرادي، ڏيرا، لاکا، ننگر جهتيال، کڏهڙي، حاڪم ڏيپر، حمزو ڀٽي، باغ ڪلهوڙو، واسو ڪلهوڙو، وڌو ڪلهوڙو، ٿرڙي هاشم ۽ واهوچا شامل آهن. == آبادي == 2023ع جي آدمشماري موجب نصيرآباد تعلقي جي ڪل آبادي 174,708 هئي، جيڪا 2017ع جي 151,410 آباديءَ جي ڀيٽ ۾ وڌي هئي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس 2017ع کان 2023ع تائين سالياني واڌ جي شرح 2.42 سيڪڙو ڄاڻائي آهي.<ref name="PBS2023-pop" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;" |+ '''نصيرآباد تعلقي جي آبادي''' |- style="background:#d9edf7;" ! آدمشماري ! ڪل آبادي ! مرد ! عورتون ! خواجه سرا ! شهري آبادي ! ٻهراڙي آبادي |- | 2017ع | 151,410 | 76,934 | 74,456 | 20 | 37,819 | 113,591 |- | style="background:#e8f5e9;" | '''2023ع''' | style="background:#e8f5e9;" | '''174,708''' | style="background:#e8f5e9;" | '''91,575''' | style="background:#e8f5e9;" | '''83,127''' | style="background:#e8f5e9;" | '''6''' | style="background:#e8f5e9;" | '''38,105''' | style="background:#e8f5e9;" | '''136,603''' |- | colspan="7" style="background:#f8f9fa; text-align:left;" | '''ذريعو:''' پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس، 2017ع ۽ 2023ع جون آدمشماريون.<ref name="PBS2023-pop" /><ref>{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/sindh_tehsil.pdf |title=Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Proportion, Household Size and Annual Growth Rate – Census 2017 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |language=en |access-date=3 September 2026}}</ref> |} 2023ع ۾ تعلقي جي 21.81 سيڪڙو آبادي شهري علائقي، يعني نصيرآباد ٽائون ڪاميٽي، ۾ رهندي هئي. ساڳئي آدمشماري موجب هر گهر ۾ ماڻهن جو سراسري انگ 5.8 هو.<ref name="PBS2023-pop" /> === خواندگي === 2023ع ۾ ڏهن ورهين يا ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ خواندگيءَ جي شرح 41.81 سيڪڙو هئي. شهري علائقي ۾ اها شرح 52.91 سيڪڙو ۽ ٻهراڙيءَ ۾ 38.62 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS2023-lit" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%;" |+ '''خواندگي جي شرح، 2023ع''' |- style="background:#eadcf8;" ! علائقو ! مجموعي ! مرد ! عورتون |- ! سڄو تعلقو | 41.81% | 51.06% | 31.71% |- ! ٻهراڙي | 38.62% | 47.95% | 28.45% |- ! شهري | 52.91% | 61.85% | 43.09% |- | colspan="4" style="background:#f8f9fa; text-align:left;" | '''ذريعو:''' پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس.<ref name="PBS2023-lit" /> |} == انتظامي ورهاست == نصيرآباد تعلقو روينيو ۽ مقامي انتظام جي لحاظ کان يونين ڪائونسلن، تپن ۽ ديهن ۾ ورهايل آهي. دستياب مقامي ۽ روينيو رڪارڊ موجب تعلقي ۾ 6 يونين ڪائونسلون، 7 تپا ۽ 23 ديهون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://sindhzameen.gos.pk/ |title=Board of Revenue Sindh – Land Administration and Revenue Records |publisher=[[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] |language=en |access-date=3 September 2026}}</ref> === تپا === {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''نصيرآباد تعلقي جا تپا''' |- style="background:#d9ead3;" ! # ! تپو ! # ! تپو |- | 1 || [[تپو چنجڻي]] | 2 || [[تپو نصيرآباد]] |- | 3 || [[تپو کڏهڙي]] | 4 || [[تپو ڏيرا (نصيرآباد)|تپو ڏيرا]] |- | 5 || [[تپو ڌامراهو (نصيرآباد)|تپو ڌامراهو]] | 6 || [[تپو چؤديرو]] |- | 7 || [[تپو لاکا]] | || |} === ديهون === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''نصيرآباد تعلقي جون ديهون''' |- style="background:#fce5cd;" ! # ! ديهه ! # ! ديهه |- | 1 || [[آڏي ڌامراهو]] | 2 || [[آڏي لاشاري]] |- | 3 || [[علي بهار]] | 4 || [[بٺ]] |- | 5 || [[بٺ ڏيرا]] | 6 || [[چنجڻي]] |- | 7 || [[چوديرو]] | 8 || [[ڏيرا (نصيرآباد)|ڏيرا]] |- | 9 || [[ڌامراهو (نصيرآباد)|ڌامراهو]] | 10 || [[ڦيکراٽو]] |- | 11 || [[گڪو]] | 12 || [[گل سانگهرو]] |- | 13 || [[جلباڻي (نصيرآباد)|جلباڻي]] | 14 || [[ڪاٺيا بازار]] |- | 15 || [[کڏهڙي]] | 16 || [[لائق پور]] |- | 17 || [[لاکا (نصيرآباد)|لاکا]] | 18 || [[مڱيو]] |- | 19 || [[ديهه مرادي|مرادي]] | 20 || [[نصيرآباد ديهه|نصيرآباد]] |- | 21 || [[ٿرڙي هاشم]] | 22 || [[واهوچا]] |- | 23 || [[واسو ڪلهوڙو]] | || |} == معيشت == نصيرآباد جي معيشت تاريخي طور زرعي پيداوار ۽ واهن تي دارومدار رکندڙ آبپاشيءَ سان لاڳاپيل رهي آهي. 19هين صديءَ جي ''Imperial Gazetteer'' نصيرآباد ۾ چانورن جي مقامي ۽ واپاري ڪاروبار جو خاص ذڪر ڪري ٿي.<ref name="ImperialGazetteer" /> موجوده دور ۾ پڻ تعلقي جي وڏي اڪثريت ٻهراڙيءَ ۾ رهڻ سبب زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل ڪاروبار مقامي معيشت جا اهم شعبا آهن. == آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ == نصيرآباد ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ ڪيترائي دڙا ۽ پراڻا آبادڪاريءَ جا ماڳ ڄاڻايا ويا آهن. انهن بابت تفصيلي سائنسي کوٽائي محدود رهي آهي، تنهنڪري دوربندي بابت دعوائون احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجن. === آڏت يا ڌامراهو جو دڙو === مقامي آثار قديمه واري ادب ۾ نصيرآباد جي ڏکڻ-اوڀر طرف هڪ دڙي کي ''آڏت جو دڙو'' يا ''ڌامراهو جو دڙو'' سڏيو ويو آهي. پراڻين سروي رپورٽن ۾ هتان ٺڪر جا ٽڪرا، مڻڪا، ٽامي جون ننڍيون شيون ۽ ٻين آثارن جي ملڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي ۽ ماڳ کي سنڌو تهذيب جي دور سان ڳنڍيو ويو آهي. === چنهڙ جو دڙو === نصيرآباد شهر جي اتر طرف هڪ دڙو مقامي طور ''چنهڙ جو دڙو'' سڏجي ٿو. مٿاڇري تان ٺڪراٺو، ٿانون جا ٽڪرا، چوڙيون ۽ سڪا ملڻ بابت مقامي حوالا موجود آهن ۽ مٿئين تهه کي اسلامي دور سان منسوب ڪيو ويو آهي. ماڳ جي مڪمل آثار قديمه واري کوٽائي نه ٿيڻ سبب ان جي سڀني تهن جي قطعي تاريخ مقرر ٿيل ناهي. == ثقافتي ۽ مذهبي ماڳ == نصيرآباد ۽ ڀرپاسي ۾ ڪيترين درگاهن ۽ مذهبي ماڳن جو مقامي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ ۾ ڪردار رهيو آهي. انهن ۾ سيد صفر شاهه بخاري، سيد نور شاهه بخاري، سيد جمن شاهه بخاري، سيد محمد شاهه واسو ڪلهوڙو ۽ ٻين بزرگن سان منسوب درگاهون شامل آهن. == مشهور شخصيتون == نصيرآباد سان لاڳاپيل سڀ کان نمايان قومي شخصيتن مان [[راڻا ڀڳوانداس]] هو، جيڪو 20 ڊسمبر 1942ع تي نصيرآباد ۾ ڄائو. هو [[سپريم ڪورٽ آف پاڪستان]] جو جج ۽ مختلف وقتن تي قائم مقام [[چيف جسٽس آف پاڪستان]] رهيو، ۽ بعد ۾ [[وفاقي پبلڪ سروس ڪميشن]] جو چيئرمين پڻ رهيو.<ref>{{cite news |title=Justice Bhagwandas passes away |url=https://www.dawn.com/news/1165569 |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |date=24 February 2015 |language=en |access-date=3 September 2026}}</ref> [[مرزا قليچ بيگ]] پڻ 19هين صديءَ ۾ علائقي ۾ مختيارڪار طور مقرر رهيو ۽ نصيرآباد ۽ ڀرپاسي سان لاڳاپيل پنهنجي انتظامي تجربن ۽ سفرن کي تحريرن ۾ قلمبند ڪيو.<ref name="QureshiWarah" /> == چونڊ تڪ == موجوده قومي اسيمبليءَ جي تڪبنديءَ ۾ نصيرآباد تعلقو [[اين اي-197 قمبر شهدادڪوٽ-2]] جو حصو آهي. اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي تڪبنديءَ موجب تڪ ۾ نصيرآباد ۽ وارهه تعلقا ۽ قمبر علي خان تعلقي جا ڪجهه حصا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/3KItHum4S9m79w1TJfG0g2hB8VtbYM0YbW0FFWWX.pdf |title=Final Delimitation 2023–24: National Assembly Constituencies, Sindh |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |language=en |access-date=3 September 2026}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[نصيرآباد، سنڌ]] * [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] * [[وارهه تعلقو]] * [[سنڌ جا تعلقا]] * [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.pbs.gov.pk/ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس] * [https://sindhzameen.gos.pk/ بورڊ آف روينيو، سنڌ] {{Tehsils of Sindh}} {{Sindh-geo-stub}} [[زمرو:نصيرآباد تعلقو]] [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا تعلقا]] pjw3saglbl8lqz8u7tgiwrxisj5o3jc 0 10054 412041 411490 2026-09-14T03:30:41Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412041 wikitext text/x-wiki {{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ جو تعلقو}} {{Infobox settlement | name = سجاول جوڻيجو تعلقو | other_name = سجاول | native_name = سجاول جوڻيجو | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | image_skyline = Sijawal Junejo Taluka.jpg | imagesize = 250px | image_caption = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾ سجاول جوڻيجو تعلقو نمايان | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 230 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|50|30|N|68|06|50|E|region:PK-SD_type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] | established_title = موجوده تعلقي جو قيام | established_date = ڊسمبر 2004ع | seat_type = صدر مقام | seat = [[سجاول جوڻيجو]] | government_type = تعلقائي انتظاميا | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 385 | population_total = 130,635 | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="PBS2023">{{cite web |title=TABLE 1: AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> | population_density_km2 = 339.31 | blank_name_sec1 = خواندگي | blank_info_sec1 = 37.66٪ (2023ع) | blank1_name_sec1 = يونين ڪائونسلون | blank1_info_sec1 = 6 | blank2_name_sec1 = ديهون | blank2_info_sec1 = 32 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | area_code_type = ٽيليفون ڪوڊ | area_code = 074 }} '''سجاول جوڻيجو تعلقو''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي ستن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[سجاول جوڻيجو]] شهر آهي. موجوده سجاول جوڻيجو تعلقو ڊسمبر 2004ع ۾ [[ميرو خان تعلقو|ميرو خان تعلقي]] کان ڌار ڪري قائم ڪيو ويو، ساڳئي عرصي ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعو پڻ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] کان ڌار قائم ٿيو.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=Sijawal Junejo |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-sijawal-junejo/ |website=SindhAtlas |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2023ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ موجب تعلقي جي آبادي '''130,635''' هئي، جيڪا 385 چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ تي آباد هئي. آباديءَ جي گهاٽائي لڳ ڀڳ '''339.31 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' ۽ خواندگيءَ جي مجموعي شرح '''37.66 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS2023"/><ref name="PBSLiteracy">{{cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> [[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|thumb|left|240px|سنڌ ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جو مقام.]] == نالو == هن علائقي جو پراڻو نالو صرف '''سجاول''' هو. ثانوي تاريخي ماخذن موجب 2000ع ڌاري نالي ۾ '''جوڻيجو''' شامل ڪري سرڪاري ۽ مقامي استعمال ۾ '''سجاول جوڻيجو''' نالو رائج ڪيو ويو.<ref name="SindhAtlas"/> ان کان اڳ برطانوي دور جي انتظامي رڪارڊن ۾ علائقو '''سجاول''' جي نالي سان ملي ٿو. ڪجهه تاريخي ماخذن موجب 19هين صديءَ جي پوئين حصي ۾ سجاول شڪارپور ضلعي جي انتظامي تعلقن مان هڪ هو، پر بعد ۾ انتظامي حدن جي نئين سر ترتيب سان ان جي حيثيت ختم ٿي وئي.<ref name="SindhAtlas"/> == تاريخ == === برطانوي دور === سجاول واري علائقي جي جديد انتظامي تاريخ برطانوي دور تائين وڃي ٿي. ڪجهه تاريخي نقشن ۽ ضلعي پروفائيلن موجب لڳ ڀڳ 1876ع کان '''سجاول تعلقو''' شڪارپور ضلعي جي انتظامي يونٽن مان هڪ هو.<ref>{{cite web |title=Historical Maps of Sindh |url=https://panhwar.com/Article149.htm |website=Panhwar.com |access-date=12 September 2026 }}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ اتر سنڌ جي انتظامي حدن ۾ تبديليون ڪيون ويون. ميرو خان کي نئون تعلقو بڻائڻ کان پوءِ سجاول واري علائقي جي وڏي حصي کي ميرو خان تعلقي ۾ شامل ڪيو ويو. === موجوده تعلقي جو قيام === 2004ع کان اڳ سجاول جوڻيجو [[ميرو خان تعلقو|ميرو خان تعلقي]] جي هڪ اهم يونين ڪائونسل ۽ انتظامي مرڪز هو. ڊسمبر 2004ع ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعو قائم ٿيڻ وقت ميرو خان مان علائقا ڌار ڪري سجاول جوڻيجو کي ٻيهر مڪمل تعلقو بڻايو ويو.<ref name="SindhAtlas"/> اليڪشن ڪميشن جي پراڻن حدبندي رڪارڊن ۾ پڻ سجاول جوڻيجو جي موجوده علائقي کي اڳوڻي ميرو خان تعلقي جي انتظامي حصن سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Previous Delimitation Notifications |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/PS-12%20By%20Kashif%20Saeed.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == سجاول جوڻيجو اتر اولهه سنڌ جي هموار ۽ آبپاشيءَ هيٺ ايندڙ زرعي ميدانن ۾ واقع آهي. تعلقي جون حدون [[رتوديرو تعلقو]]، [[ميرو خان تعلقو]]، [[شهدادڪوٽ تعلقو]] ۽ [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] سان ملن ٿيون.<ref name="SindhAtlas"/> تعلقي جو صدر مقام سجاول جوڻيجو [[شهدادڪوٽ]] ۽ [[رتوديرو]] جي وچ واري علائقائي روڊ پٽيءَ تي واقع آهي. ثانوي جاگرافيائي ماخذن موجب شهر شهدادڪوٽ کان لڳ ڀڳ 19 ڪلوميٽر ۽ رتوديرو کان لڳ ڀڳ 18 ڪلوميٽر پري آهي.<ref name="SindhAtlas"/> سجاول جوڻيجو واري علائقي جو وڏو حصو زرعي زمينن تي مشتمل آهي، جتي واهن ۽ واٽر ڪورسن ذريعي آبپاشي ڪئي وڃي ٿي. == ايراضي ۽ آبادي == 2023ع ۾ تعلقي جي ڪل ايراضي 385 چورس ڪلوميٽر ۽ آبادي 130,635 هئي.<ref name="PBS2023"/> 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ آبادي 117,459 هئي؛ اهڙي طرح 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ ۾ 13,176 ماڻهن، يعني لڳ ڀڳ 11.2 سيڪڙو واڌ ٿي.<ref name="SindhAtlas"/> {| class="wikitable sortable" style="width:80%; text-align:center;" |+ style="background:#345995; color:white; font-size:115%;" | '''سجاول جوڻيجو تعلقي جي آبادي''' |- style="background:#dceaf7;" ! آدمشماري ! آبادي ! ايراضي ! آباديءَ جي گهاٽائي |- style="background:#f5fbff;" | 2017ع | 117,459 | — | — |- style="background:#fff4d9;" | 2023ع | '''130,635''' | 385 چورس ڪلوميٽر | 339.31 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر |} <small>ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو ۽ سنڌ ائٽلس.<ref name="PBS2023"/><ref name="SindhAtlas"/></small> == خواندگي == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب سجاول جوڻيجو تعلقي جي مجموعي خواندگي شرح '''37.66 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBSLiteracy"/> تعلقي جي تعليمي صورتحال شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ مختلف آهي. سنڌ جي سالياني اسڪول آدمشماري 2023–24ع موجب سجاول جوڻيجو تعلقي جي سرڪاري اسڪولن مان لڳ ڀڳ 77.8٪ وٽ عمارت، 41٪ وٽ بائونڊري وال، 66.1٪ وٽ بيت الخلا، 28٪ وٽ بجلي ۽ 46٪ وٽ پيئڻ جي پاڻيءَ جي سهولت هئي.<ref name="ASC2024">{{cite web |title=Annual School Census 2023-24 – Kambar Shahdadkot District Profile |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:85%; text-align:center;" |+ style="background:#287271; color:white;" | '''سرڪاري اسڪولن جون بنيادي سهولتون، 2023–24ع''' |- style="background:#e6f4f1;" ! سهولت ! اسڪولن جو سيڪڙو |- | اسڪول جي عمارت | 77.8٪ |- | بائونڊري وال | 41٪ |- | بيت الخلا | 66.1٪ |- | بجلي | 28٪ |- | پيئڻ جو پاڻي | 46٪ |} <small>ذريعو: سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو.<ref name="ASC2024"/></small> == تعليم == سجاول جوڻيجو تعلقي ۾ سرڪاري پرائمري، مڊل ۽ سيڪنڊري سطح جا ڪيترائي اسڪول ڪم ڪن ٿا. سنڌ تعليم کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول سجاول جوڻيجو''' فعال هاءِ اسڪول طور درج آهي.<ref name="GBHSSijawal">{{cite web |title=Transfer and Posting as Head Master, Government Boys High School Sijawal Junejo |url=https://sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/71366%20Notification%20for%20transfer%20and%20posting%20as%20HM%20%28BS-17%29%20GBHS%20Sujawal%20in%20respect%20of%20Mr%20Muhamamd%20Akram%20Tanwari.HM%20%28BS-17%29.PDF |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |date=25 October 2022 |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2026ع جي تعليم کاتي جي سرڪاري نوٽيفڪيشن ۾ '''گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول سجاول'''، سيمس ڪوڊ 427070127، سجاول جوڻيجو تعلقي هيٺ درج آهي.<ref>{{cite web |title=Earned Leave Order – Government Girls Primary School Sijawal |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/150868%20Order%20for%2030%20days%20Earned%20leave%20in%20respect%20of%20Ms.%20Hira%20Baby%2C%20PST%2C%20CNIC%20NO.%204150407296162.PDF |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |date=2 April 2026 |access-date=12 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي 2025–26ع واري بجيٽ ۾ سجاول جوڻيجو تعلقي لاءِ نون اسڪولي عمارتن ۽ برساتن کان متاثر عمارتن جي مرمت جا منصوبا پڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programme 2025–26 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%2FBudgetBooks%2FFY-25-26%2F5.VOLUME-V%2FVol+V.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |access-date=12 September 2026 }}</ref> [[File:Umeed Ali Junejo.jpg|thumb|280px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ زرعي زمين؛ سجاول جوڻيجو سميت ضلعي جي معيشت جو بنياد زراعت آهي.]] == معيشت == سجاول جوڻيجو تعلقي جي معيشت بنيادي طور زراعت تي ڀاڙيندي آهي. علائقي جا اهم فصل '''چانور''' ۽ '''ڪڻڪ''' آهن، جڏهن ته تربوز، آلو، جوئر، مڪئي، تر ۽ ٻيا موسمي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.<ref name="Groundwater">{{cite journal |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2 |journal=Applied Water Science |year=2020 |access-date=12 September 2026 }}</ref> علمي مطالعي موجب قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي وڏي آباديءَ جو گذر سفر زراعت سان ڳنڍيل آهي، ۽ سجاول جوڻيجو انهن تعلقن مان هڪ آهي جتي زرعي زمين ۽ زميني پاڻي انساني استعمال ۽ آبپاشي ٻنهي لاءِ اهم آهن.<ref name="Groundwater"/> [[File:Colours of Juar.jpg|thumb|left|250px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ جوئر جو فصل.]] == زميني پاڻي == سجاول جوڻيجو، شهدادڪوٽ ۽ قبو سعيد خان تعلقن جي زميني پاڻيءَ بابت 2020ع ۾ شايع ٿيل علمي تحقيق ۾ پيئڻ ۽ آبپاشي لاءِ استعمال ٿيندڙ پاڻيءَ جا نمونا جانچيا ويا.<ref name="Groundwater"/> تحقيق ۾ علائقي جي زميني پاڻيءَ ۾ مختلف لوڻن ۽ ڪيميائي عنصرن جي مقدار ۾ جاگرافيائي فرق رپورٽ ڪيو ويو، جنهن سبب پيئڻ ۽ زرعي استعمال کان اڳ پاڻيءَ جي معيار جي نگرانيءَ جي ضرورت تي زور ڏنو ويو.<ref name="Groundwater"/> == انتظامي ورهاست == اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي موجوده مڪاني چونڊ رڪارڊ موجب سجاول جوڻيجو تعلقو '''6 يونين ڪائونسلن''' تي مشتمل آهي.<ref name="ECP2025">{{cite web |title=Appointment of Returning Officers for Local Government Vacant Seats |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/65953.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> يونين ڪائونسلن جا نالا هي آهن: # سجاول جوڻيجو # عرضي ڀٽو # ڌڱاڻو مهيصر # حيدر چانڊيو # مستوئي # ٿوف چوسول <ref name="SindhAtlas"/> == تپا == روينيو انتظام موجب سجاول جوڻيجو تعلقي ۾ هيٺيان اهم تپا درج ٿين ٿا: {| class="wikitable sortable" style="width:90%; text-align:center;" |+ style="background:#6b4f9b; color:white;" | '''سجاول جوڻيجو تعلقي جا تپا''' |- style="background:#eee8f5;" ! # ! تپو ! # ! تپو |- | 1 || [[تپو سجاول جوڻيجو]] | 5 || [[تپو محمد گجراڻي]] |- | 2 || [[تپو عرضي ڀٽو]] | 6 || [[تپو ڌڱاڻو مهيصر]] |- | 3 || [[تپو حيدر چانڊيو]] | 7 || [[تپو مستوئي (سجاول جوڻيجو)|تپو مستوئي]] |- | 4 || [[تپو جيند لڪ]] | || |} <small>ذريعو: سنڌ بورڊ آف روينيو.<ref name="SindhZameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |access-date=12 September 2026 }}</ref></small> == ديهون == بورڊ آف روينيو جي سرڪاري فهرست موجب سجاول جوڻيجو تعلقي ۾ '''32 ديهون''' آهن.<ref name="SindhZameen"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#2F6B4F; color:white; font-size:115%;" | '''سجاول جوڻيجو تعلقي جون ديهون''' |- style="background:#D9EAD3;" ! # ! ديهه ! # ! ديهه |- | 1 || [[عالم خان جوڻيجو]] | 17 || [[جيند لڪ]] |- | 2 || [[عرضي ڀٽو (سجاول جوڻيجو)|عرضي ڀٽو]] | 18 || [[ڪلر (سجاول جوڻيجو)|ڪلر]] |- | 3 || [[بخشو ساريو]] | 19 || [[ڪنڊي (سجاول جوڻيجو)|ڪنڊي]] |- | 4 || [[ٻيلھارو]] | 20 || [[ڪڙيو واهه]] |- | 5 || [[چاڪر سليمان]] | 21 || [[خالق ڏنو ڊکڻ]] |- | 6 || [[چانگو]] | 22 || [[ڪور صاحب]] |- | 7 || [[ڌڱاڻو مهيصر]] | 23 || [[ڪورائي (سجاول جوڻيجو)|ڪورائي]] |- | 8 || [[فتح خان ڌامراهو]] | 24 || [[لال خان مستوئي]] |- | 9 || [[فتوحل چوڍو]] | 25 || [[لشڪر خان چانڊيو]] |- | 10 || [[غلام محمد لغاري]] | 26 || [[مستوئي (سجاول جوڻيجو)|مستوئي]] |- | 11 || [[گل ڪلهوڙو]] | 27 || [[محمد گجراڻي]] |- | 12 || [[گل شاهه]] | 28 || [[محمدي ٽانوري]] |- | 13 || [[حيات گوپانگ]] | 29 || [[سعيد خان جوڻيجو]] |- | 14 || [[حيدر چانڊيو]] | 30 || [[شير خان (سجاول جوڻيجو)|شير خان]] |- | 15 || [[حيدر ڏيٿو]] | 31 || [[سجاول (سجاول جوڻيجو)|سجاول]] |- | 16 || [[جليل ڪلهوڙو]] | 32 || [[سونھارو ڀٽو]] |} <small>ذريعو: سنڌ بورڊ آف روينيو.<ref name="SindhZameen"/></small> == تعليم جو انتظام == اليڪشن ڪميشن جي موجوده انتظامي رڪارڊ ۾ '''تعلقہ ايجوڪيشن آفيسر (ميل)، پرائمري، سجاول جوڻيجو''' کي تعلقي جي ڇهن يونين ڪائونسلن لاءِ ذميوار آفيسر طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="ECP2025"/> سنڌ تعليم کاتي جا جديد رڪارڊ سجاول جوڻيجو، عرضي ڀٽو، حيدر چانڊيو ۽ ٻين يونين ڪائونسلن ۾ وڏي انگ ۾ پرائمري ۽ سيڪنڊري اسڪولن جي موجودگيءَ جي تصديق ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Public Sector Schools of Sindh |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Others/SUPPLY%20AND%20DELIVERY%20OF%20SPORTS%20MATERIAL%20IN%20PUBLIC%20SECTOR%20SCHOOLS%20OF%20SINDH.pdf |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> == صحت == 2023ع واري سرڪاري ويڪسينيشن مرڪزن جي فهرست ۾ سجاول جوڻيجو تعلقي لاءِ ڪيترائي صحت مرڪز درج آهن. انهن ۾ '''سجاول جوڻيجو گورنمينٽ ڊسپينسري'''، '''عرضي ڀٽو بنيادي صحت يونٽ'''، '''ٿوف چوسول بنيادي صحت يونٽ'''، حيدر ڏيٿو واري ڊسپينسري ۽ ڌڱاڻو مهيصر واري صحت سهولت شامل آهن.<ref name="EPI">{{cite web |title=List of EPI Centres in Sindh |url=https://www.epi.gov.pk/wp-content/uploads/2023/04/List-of-EPI-Centers-in-Sindh_March-2023.pdf |publisher=Federal Directorate of Immunization |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2021ع ۾ رتوديرو واري ايڇ آءِ وي وبا بابت صحت ماهرن خبردار ڪيو ته سجاول جوڻيجو سميت رتوديرو جي ڀرپاسي وارن علائقن مان پڻ مريض رپورٽ ٿي رهيا هئا، جنهن سبب محفوظ انجيڪشن، رجسٽرڊ طبي عملي ۽ انفيڪشن ڪنٽرول جي اهميت وڌي وئي.<ref>{{cite news |title=Experts concerned over rise of HIV cases in Ratodero |url=https://www.dawn.com/news/1648896/experts-concerned-over-rise-of-hiv-cases-in-ratodero |work=[[ڊان]] |date=28 September 2021 |access-date=12 September 2026 }}</ref> == پوليس == سجاول جوڻيجو ۾ '''پوليس اسٽيشن سجاول''' قائم آهي. سنڌ پوليس جي موجوده سرڪاري فهرست ۾ هن ٿاڻي کي قمبر شهدادڪوٽ پوليس ضلعي جي پوليس اسٽيشنن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="Police">{{cite web |title=Police Stations – Kambar Shahdadkot |url=https://sindhpolice.gov.pk/kambar/police-station |publisher=[[سنڌ پوليس]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> == آمدرفت == سجاول جوڻيجو جو جغرافيائي مقام [[رتوديرو]] ۽ [[شهدادڪوٽ]] جي وچ ۾ هجڻ سبب تعلقي کي ضلعي ۽ ڊويزن جي روڊ نيٽ ورڪ ۾ اهم مقام حاصل آهي. مقامي روڊ سجاول جوڻيجو کي شهدادڪوٽ، رتوديرو، ميرو خان، قمبر ۽ لاڙڪاڻي سان ڳنڍين ٿا.<ref name="SindhAtlas"/> تعلقي جي اولهندي ۽ اتر اولهندي حصن کي بلوچستان ڏانهن ويندڙ رستن سان پڻ رابطو حاصل آهي، جڏهن ته قمبر شهدادڪوٽ ضلعي مان [[ايم-8 موٽر وي]] گذري ٿي. == موسم == سجاول جوڻيجو اتر سنڌ جي گرم ۽ نسبتاً خشڪ موسمي خطي ۾ واقع آهي. علائقي بابت علمي مطالعي موجب سالياني برسات لڳ ڀڳ 5 کان 10 انچن تائين رهي ٿي، جڏهن ته مئي، جون ۽ جولاءِ سڀ کان گرم مهينا آهن.<ref name="Groundwater"/> مون سون دوران تيز برساتن ۽ ڀرپاسي جي پاڻيءَ جي نيڪال جي خراب صورتحال سبب فصلن ۽ ڳوٺاڻن آبادين کي ڪڏهن ڪڏهن ٻوڏ ۽ پاڻي بيهڻ جا مسئلا پيش اچن ٿا. == سماج ۽ ٻولي == تعلقي ۾ روزمره جي سماجي، تعليمي ۽ واپاري زندگيءَ جي بنيادي ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] آهي. مقامي آبادي مختلف سنڌي ۽ بلوچ برادرين تي مشتمل آهي، پر جديد آدمشماري ذات يا قبيلن موجب انگ جاري نٿي ڪري. تعليمي ادارن جي سرڪاري فهرستن ۾ سجاول جوڻيجو تعلقي جي اسڪولن لاءِ تدريس جي ٻولي وڏي پيماني تي سنڌي درج ٿيل آهي.<ref name="SchoolsLanguage">{{cite web |title=List of Schools – Annexure I |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/Tenders/List-of-Schools-Annexure-I.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |access-date=12 September 2026 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[سجاول جوڻيجو]] * [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] * [[ميرو خان تعلقو]] * [[شهدادڪوٽ تعلقو]] * [[رتوديرو تعلقو]] * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] * [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] == حوالا == {{حوالا|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو] * [https://sindhzameen.gos.pk سنڌ زمين] * [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ |date=2024-05-08 }} * [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو] * [https://sindhpolice.gov.pk سنڌ پوليس] [[زمرو:سجاول جوڻيجو تعلقو| ]] [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]] mhr6a3e1126fv8owhkvcns7ifkqjq0p 0 10064 412087 411797 2026-09-14T05:36:22Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412087 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = لکي غلام شاهه تعلقو | native_name = لکي تعلقو | native_name_lang = sd | settlement_type = [[تعلقو]] | image_skyline = Lakhi_Taluka.jpg | imagesize = 250px | image_caption = شڪارپور ضلعي ۾ لکي غلام شاهه تعلقو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|51|N|68|22|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[شڪارپور ضلعو]] | seat_type = صدر مقام | seat = [[لکي غلام شاھ]] | established_title = تعلقي جو درجو | established_date = 30 جنوري 1979ع<ref name="Mangi">{{cite book |last1=منگي |first1=نقش ناياب |last2=منگي |first2=حسيب ناياب |title=شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾ |publisher=سمبارا پبليڪيشن |location=حيدرآباد |year=2017 |url=https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510 |access-date=2020-04-26 |archive-date=2020-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201202035653/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510#26770 |url-status=dead }}</ref> | unit_pref = Metric | population_total = 300490 | population_as_of = 2023ع | population_urban = 59063 | population_rural = 241427 | population_footnotes = <ref name="PBS2023Rural">{{cite web |title=Table 3: Number of Rural Localities by Population Size and their Population by Sex, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_3_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=13 سيپٽمبر 2026 }}</ref><ref name="PBS2023Religion">{{cite web |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbos.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=13 سيپٽمبر 2026 }}</ref> | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''لکي غلام شاهه تعلقو'''، جنهن کي مختصر طور '''لکي تعلقو''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ آهي.<ref name="Courts">{{cite web |title=History of Judicial District Shikarpur |url=https://www.districtcourtssindh.gos.pk/shikarpur/Index.html |publisher=District & Sessions Court Shikarpur |access-date=13 سيپٽمبر 2026 }}</ref> تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[لکي غلام شاهه]] شهر آهي. تعلقي ۾ لکي غلام شاهه کان سواءِ [[چڪ، شڪارپور|چڪ]] ۽ [[رستم، شڪارپور|رستم]] جهڙا اهم شهري مرڪز پڻ شامل آهن.<ref name="PBSUrban">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=13 سيپٽمبر 2026 }}</ref> == تاريخ == موجوده لکي غلام شاهه وارو علائقو تاريخي طور اتر سنڌ جي شڪارپور ۽ سکر واري خطي جو حصو رهيو آهي. مقامي تاريخي ماخذن موجب جتوئي قبيلي جي اثر هيٺ اچڻ واري علائقي ۾ لکي هڪ آباد وسندي طور موجود هو ۽ شهر جي نالي کي ''لکو'' نالي هڪ شخص سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="Mangi"/> شڪارپور کي 1977ع ۾ الڳ ضلعي جي حيثيت ملڻ کان پوءِ انتظامي ڍانچي ۾ تبديليون ڪيون ويون. مقامي تاريخي رڪارڊ موجب 30 جنوري 1979ع تي لکي کي تعلقي جو درجو ڏئي شڪارپور ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="Mangi"/> موجوده عدالتي انتظام ۾ پڻ لکي غلام شاهه، شڪارپور ضلعي جي چئن تعلقن مان هڪ آهي ۽ هتي سول جج ۽ جوڊيشل مئجسٽريٽ جي عدالت قائم آهي.<ref name="Courts"/> == جاگرافي ۽ آباديون == لکي غلام شاهه تعلقو شڪارپور ضلعي جي ڏاکڻي ۽ ڏکڻ-اولهه واري حصي ۾ واقع آهي. علائقي جون آباديون بنيادي طور سنڌوءَ جي ميداني علائقي ۽ آبپاشيءَ وارن زرعي پٽن ۾ پکڙيل آهن. تعلقي جا اهم شهري مرڪز [[لکي غلام شاهه]]، [[چڪ، شڪارپور|چڪ]] ۽ [[رستم، شڪارپور|رستم]] آهن. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ انهن ٽنهي کي شهري آباديءَ طور ڳڻيو ويو. ان آدمشماري موجب لکي ٽائون ڪاميٽي جي آبادي 33,588، چڪ جي 14,908 ۽ رستم جي 10,567 هئي.<ref name="PBSUrban"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:75%; border:1px solid #a2a9b1;" |+ style="background:#336699;color:white;padding:7px;" | '''لکي تعلقي جا شهري مرڪز — آدمشماري 2023ع''' |- style="background:#d9eaf7;" ! شهري آبادي ! آبادي 2023ع ! مرد ! عورتون ! 2017ع جي آبادي |- | style="text-align:left;" | [[لکي غلام شاهه]] | '''33,588''' | 15,911 | 17,673 | 23,405 |- | style="text-align:left;" | [[چڪ، شڪارپور|چڪ]] | '''14,908''' | 7,293 | 7,615 | 14,688 |- | style="text-align:left;" | [[رستم، شڪارپور|رستم]] | '''10,567''' | 5,162 | 5,405 | 9,334 |- style="background:#eef6fb;font-weight:bold;" | ڪل شهري آبادي | 59,063 | — | — | — |} <small>ذريعو: پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس، ستين آدمشماري 2023ع.<ref name="PBSUrban"/></small> == آبادي == [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] مطابق لکي تعلقي جي ڪل آبادي '''300,490''' هئي، جنهن مان 148,583 مرد، 151,892 عورتون ۽ 15 ٽرانسجينڊر ماڻهو هئا.<ref name="PBS2023Religion"/> ان مان 241,427 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 59,063 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="PBS2023Rural"/><ref name="PBS2023Religion"/> ڳوٺاڻي آباديءَ جي لحاظ کان تعلقي ۾ 51 ڳوٺاڻيون آباديون آدمشماريءَ ۾ ڳڻيون ويون، جن مان 24 آبادين جي آبادي پنج هزار يا ان کان وڌيڪ هئي.<ref name="PBS2023Rural"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%;" |+ style="background:#00695c;color:white;padding:7px;" | '''آباديءَ جي ورڇ، 2023ع''' |- style="background:#d7eee9;" ! قسم ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- | ٻهراڙي | 241,427 | 80.3٪ |- | شهري | 59,063 | 19.7٪ |- style="background:#e8f5e9;font-weight:bold;" | ڪل | 300,490 | 100٪ |} <ref name="PBS2023Religion"/> == مذهب == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب تعلقي جي 300,490 رهواسين مان 293,244 مسلمان هئا. آدمشماريءَ ۾ 4,436 هندو، 2,177 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 418 عيسائي، 206 سک ۽ ڪجهه ٻين مذهبي گروهن جا ماڻهو پڻ درج ڪيا ويا.<ref name="PBS2023Religion"/> {| class="wikitable" style="text-align:right; width:65%;" |+ style="background:#6a1b9a;color:white;padding:7px;" | '''مذهبي آبادي، 2023ع''' |- style="background:#eadcf0;" ! مذهب/گروهه ! آبادي |- | style="text-align:left;" | مسلمان | 293,244 |- | style="text-align:left;" | هندو | 4,436 |- | style="text-align:left;" | شيڊيولڊ ڪاسٽ | 2,177 |- | style="text-align:left;" | عيسائي | 418 |- | style="text-align:left;" | سک | 206 |- | style="text-align:left;" | ٻيا | 9 |} <ref name="PBS2023Religion"/> == آبپاشي ۽ زراعت == لکي غلام شاهه تعلقو سنڌو درياهه جي آبپاشيءَ واري زرعي خطي ۾ اچي ٿو. شڪارپور ضلعي بابت 1998ع جي سرڪاري آدمشماري رپورٽ موجب ضلعي جي آبپاشي [[گڊو بئراج]] ۽ [[سکر بئراج]] سان لاڳاپيل واهن وسيلي ٿيندي آهي، جڏهن ته لکي غلام شاهه تعلقي جو هڪ حصو [[کيرٿر ڪئنال]] وسيلي سيراب ٿئي ٿو.<ref name="DCR1998">{{cite report |title=1998 District Census Report of Shikarpur |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan |year=1999 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/14631/1998%20District%20Census%20Report%20of%20Shikarpur.PDF?isAllowed=y&sequence=1 |access-date=13 سيپٽمبر 2026 }}</ref> شڪارپور ضلعي جي روايتي معيشت زرعي آهي. سرڪاري ضلعي رپورٽ ۾ چانور اهم خريف فصل طور ڄاڻايل آهي، جڏهن ته ڪڻڪ، چڻو ۽ ٻيون داليون ربيع جي اهم فصلن ۾ شامل آهن. ڪمند، ڪپهه، جوئر ۽ بصر پڻ ضلعي ۾ پوکيا ويندا رهيا آهن.<ref name="DCR1998"/> == آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ == سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي پاران 1990ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيل اپر سنڌ جي سروي ۾ لکي غلام شاهه تعلقي جا ڪيترائي تاريخي ۽ آثار قديمه وارا ماڳ درج ڪيا ويا آهن.<ref name="Archaeology1">{{cite web |title=Survey of Archaeological Sites Sindh Sukkur Division |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-sukkur-division-80-zarar-pirzado1995/ |publisher=Exploration & Excavation Branch, Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=13 سيپٽمبر 2026 }}</ref><ref name="Archaeology2">{{cite web |title=Survey of Archaeological Sites Sindh, 3rd & 4th Season, Upper Sindh |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/ |publisher=Exploration & Excavation Branch, Government of Sindh |access-date=13 سيپٽمبر 2026 }}</ref> انهن مان '''لکي غلام شاهه جو ٺل''' خاص اهميت رکي ٿو. آثار قديمه جي سرويءَ ۾ ان کي شهر جي سرڪاري آفيسن ۽ تعلقي اسپتال جي ڀرسان موجود گول شڪل جي اٽڪل ساڍا چار ميٽر اوچي آثار قديمه واري اڏاوت طور بيان ڪيو ويو آهي. سروي ۾ ان ٺل کي [[سڪندر اعظم]] جي دور سان منسوب ڪندڙ مقامي/تاريخي روايت پڻ درج ڪئي وئي آهي؛ تنهن هوندي به ان نسبت کي قطعي آثار قديمه واري تاريخ بندي سمجهڻ بدران روايت طور بيان ڪرڻ مناسب آهي.<ref name="Archaeology1"/><ref name="Archaeology2"/> ساڳئي سروي ۾ تعلقي اندر '''ميان جامي جو قبو'''، '''ميرن جو ڪوٽ'''، '''حڪيم علي شاهه جي مسجد''' ۽ '''پير ابراهيم شاهه جي مقبري''' سميت ٻين ماڳن جو به اندراج ڪيو ويو آهي. حڪيم علي شاهه جي مسجد بابت سروي ۾ 1168هه جي تعمير جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته پير ابراهيم شاهه جي مقبري کي 19هين صديءَ سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="Archaeology1"/> [[File:Ruk railway station.jpg|thumb|ساڄو|[[رڪ، شڪارپور|رڪ]] واري علائقي ۾ ريلوي آمدرفت لکي تعلقي جي تاريخي مواصلاتي ڍانچي جو حصو رهي آهي.]] == چڪ جو مذهبي ۽ ثقافتي ورثو == [[چڪ، شڪارپور|چڪ]] لکي غلام شاهه تعلقي جو اهم تاريخي شهر آهي. شهر ۾ هندو ۽ نانڪ پنٿي برادرين سان لاڳاپيل ڪيترائي پراڻا مندر، درٻار ۽ مذهبي عمارتون موجود رهيون آهن. انهن ۾ گرو نانڪ درٻار، ماتا جي مڙهي، پريم پرڪاش منڊل، شري پرم هنس ادويت مت، ڀڳت ڪنور رام سان لاڳاپيل آستان ۽ ٻيا مذهبي ماڳ شامل آهن.<ref name="ChakHeritage">{{cite web |last=ڪلهوڙو |first=ذوالفقار علي |title=Historic Temples and Darbars of Chak in Shikarpur Sindh |url=https://sindhcourier.com/historic-temples-and-darbars-of-chak-in-shikarpur-sindh/ |date=4 فيبروري 2023 |access-date=13 سيپٽمبر 2026 }}</ref> هي مذهبي ماڳ تعلقي جي ورهاڱي کان اڳ واري گهڻ مذهبي سماجي تاريخ جا اهم نشان آهن. == تعليم == سنڌ جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ جي رڪارڊ ۾ لکي تعلقي جا ڪيترائي سرڪاري اسڪول درج آهن. انهن ۾ لکي، رڪ، چڪ، رستم، منگراڻي، نمهورو، عظيم آباد ۽ عابدو سميت مختلف ڳوٺن ۽ شهرن جا پرائمري ۽ ٻين درجن جا اسڪول شامل آهن.<ref name="Education">{{cite web |title=Supply and Delivery of Sports Material in Public Sector Schools of Sindh |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Others/SUPPLY%20AND%20DELIVERY%20OF%20SPORTS%20MATERIAL%20IN%20PUBLIC%20SECTOR%20SCHOOLS%20OF%20SINDH.pdf |publisher=School Education & Literacy Department, Government of Sindh |access-date=13 سيپٽمبر 2026 }}</ref> تعليم کاتي جي 2026ع واري رڪارڊ ۾ گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول لکي پڻ درج ٿيل آهي.<ref name="Education2026">{{cite web |title=Notifications — District Shikarpur |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=0&key=Shikarp&pageNumber=1 |publisher=School Education & Literacy Department, Government of Sindh |access-date=13 سيپٽمبر 2026 }}</ref> == صحت == تعلقي جي صدر مقام ۾ '''تعلقي اسپتال لکي غلام شاهه''' قائم آهي. سنڌ هيومن رائيٽس ڪميشن مئي 2025ع ۾ اسپتال جو معائنو ڪيو ۽ بجلي، پيئڻ جي صاف پاڻي، ماهر ڊاڪٽرن، پيرا ميڊيڪل عملي، دوائن ۽ بنيادي ڍانچي بابت کوٽون رپورٽ ڪيون.<ref name="SHRC">{{cite web |title=SHRC Chairperson Visits Taluka Hospital Lakhi Ghulam Shah to Review Healthcare and Patients' Rights |url=https://www.shrc.org.pk/new-event-details.php?eid=39 |publisher=Sindh Human Rights Commission, Government of Sindh |date=16 مئي 2025 |access-date=13 سيپٽمبر 2026 }}</ref> == انتظام ۽ سرڪاري ادارا == لکي غلام شاهه ۾ تعلقي سطح جا انتظامي، عدالتي، پوليس ۽ صحت جا ادارا ڪم ڪن ٿا. شڪارپور جي عدالتي ضلعي جي سرڪاري رڪارڊ موجب لکي ۾ سول جج ۽ جوڊيشل مئجسٽريٽ جي عدالت موجود آهي.<ref name="Courts"/> سنڌ پوليس جي سرڪاري فهرست ۾ لکي غلام شاهه، چڪ، دائم ملڪ ۽ آباد ملاڻي سميت تعلقي جي مختلف پوليس اسٽيشنن جو اندراج ٿيل آهي.<ref name="Police">{{cite web |title=Police Stations — District Shikarpur |url=https://sindhpolice.gov.pk/shikarpur/police-station?page=2 |publisher=[[سنڌ پوليس]] |access-date=13 سيپٽمبر 2026 }}</ref> == ٽپال ۽ مواصلات == پاڪستان پوسٽ جي سرڪاري پوسٽ ڪوڊ فهرست موجب لکي غلام شاهه جو پوسٽ ڪوڊ '''78060''' آهي ۽ اهو شڪارپور جنرل پوسٽ آفيس جي دائري ۾ اچي ٿو.<ref name="Post">{{cite web |title=Post Codes |url=https://www.pakpost.gov.pk/postcodes.php |publisher=[[پاڪستان پوسٽ]] |access-date=13 سيپٽمبر 2026 }}</ref> لکي غلام شاهه جو علائقو روڊ ۽ ريل ٻنهي ذريعن سان اتر سنڌ جي وڏن مرڪزن سان تاريخي طور ڳنڍيل رهيو آهي. تعلقي ۾ [[رڪ، شڪارپور|رڪ]] ۽ لکي غلام شاهه سان لاڳاپيل ريلوي ڍانچو موجود رهيو آهي. == ديهون == بورڊ آف روينيو سنڌ جي زميني رڪارڊ مطابق لکي تعلقي ۾ هيٺيون ديهون درج ٿيل آهن.<ref name="SindhZameen">{{cite web |title=Land Record Search |url=https://sindhzameen.gos.pk/ |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |access-date=13 سيپٽمبر 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#8B4513;color:white;padding:8px;" | '''لکي غلام شاهه تعلقي جون ديهون''' |- style="background:#f3e5d0;" ! # ! ديهه ! # ! ديهه ! # ! ديهه ! # ! ديهه |- | 1 || [[عابدو]] || 2 || [[عابدو جاگير]] || 3 || [[ادر تڪيو]] || 4 || [[علي آباد، لکي|علي آباد]] |- | 5 || [[عظيم آباد، شڪارپور|عظيم آباد]] || 6 || [[عظمت جاگير]] || 7 || [[بگي]] || 8 || [[ٻيچنجي]] |- | 9 || [[ٻيلو آباد مالهاڻي]] || 10 || [[ٻيلو باگيجي]] || 11 || [[ٻيلو باگڙجي]] || 12 || [[ڀيا، لکي|ڀيا]] |- | 13 || [[ڀرڪڻ]] || 14 || [[ٻورڙي، لکي|ٻورڙي]] || 15 || [[چڪ، لکي|چڪ]] || 16 || [[چنڊ، لکي|چنڊ]] |- | 17 || [[ڏهر جاگير]] || 18 || [[فتح ٽنڊو]] || 19 || [[فتح پور، لکي|فتح پور]] || 20 || [[گاهي آڏو شاهه]] |- | 21 || [[ڳڙهي حليم]] || 22 || [[حبيب ڪوٽ، لکي|حبيب ڪوٽ]] || 23 || [[هوٿي]] || 24 || [[ڄامڙا، لکي|ڄامڙا]] |- | 25 || [[جهان خان]] || 26 || [[جهلي ڪلوڙي]] || 27 || [[ڪلري، شڪارپور|ڪلري]] || 28 || [[کاهي، شڪارپور|کاهي]] |- | 29 || [[لکي، شڪارپور|لکي]] || 30 || [[ماڪا، لکي|ماڪا]] || 31 || [[مري، لکي|مري]] || 32 || [[مياڻي، لکي|مياڻي]] |- | 33 || [[مڱراڻي]] || 34 || [[نئون واهه، لکي|نئون واهه]] || 35 || [[نمهورو]] || 36 || [[نورو، شڪارپور|نورو]] |- | 37 || [[قاسم، لکي|قاسم]] || 38 || [[قاضي واهڻ]] || 39 || [[رڪ، لکي|رڪ]] || 40 || [[رستم، شڪارپور|رستم]] |- | 41 || [[ساديديد جاگير]] || 42 || [[ساهيڪجي]] || 43 || [[سارفو]] || 44 || [[شاهه قليپور]] |- | 45 || [[شيرڪوٽ، شڪارپور|شيرڪوٽ]] || 46 || [[سومراڻي، شڪارپور|سومراڻي]] || 47 || [[طئب، لکي|طئب]] || 48 || [[ٺينڊا]] |- | 49 || [[اوستو عبدالحق]] || 50 || [[واهي مجيد]] || 51 || [[وزيرآباد، شڪارپور|وزيرآباد]] || 52 || [[آباد مالهاڻي]] |} == پڻ ڏسندا == * [[لکي غلام شاھ]] * [[شڪارپور ضلعو]] * [[شڪارپور تعلقو]] * [[ڳڙهي ياسين تعلقو]] * [[خانپور تعلقو]] * [[چڪ، شڪارپور]] * [[رستم، سنڌ]] == حوالا == {{حوالا}} {{شڪارپور ضلعو}} {{سنڌ جا تعلقا}} [[زمرو:لکي غلام شاهه تعلقو]] [[زمرو:شڪارپور ضلعو]] [[زمرو:شڪارپور ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] poo1l8hxzdscbzvloq0m4p0zpj12y1k 0 10239 412020 288651 2026-09-13T22:07:46Z Intisar Ali 8681 412020 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٺل تعلقي جو شهر ۽ ٽائون ڪميٽي}} {{Infobox settlement | name = ميرپور ٻرڙو | nickname = ميرپور | settlement_type = [[ٽائون ڪميٽي]] | image_skyline = | image_caption = | image_map = Thul Taluka.jpg | mapsize = 260px | map_caption = [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جو نقشو؛ ميرپور ٻرڙو تعلقي جي شهري آبادين مان هڪ آهي | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|28.180495|68.727107|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ٺل تعلقو]] | government_type = [[ٽائون ڪميٽي]] | leader_title = چيئرمين | leader_name = سردار صدام حسين خان ٻرڙو | leader_title1 = وائيس چيئرمين | leader_name1 = عاقب منصور | population_total = 14174 | population_as_of = 2023 | population_male = 7390 | population_female = 6784 | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = خواندگي (2023ع) | demographics1_title1 = ڪُل | demographics1_info1 = 72.94٪ | demographics1_title2 = مرد | demographics1_info2 = 80.03٪ | demographics1_title3 = عورتون | demographics1_info3 = 65.66٪ | postal_code_type = پوسٽ ڪوڊ | postal_code = 79120 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''ميرپور ٻرڙو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] ۾ هڪ شهر ۽ [[ٽائون ڪميٽي]] آهي.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref><ref name="ECPConstituency">{{cite web |title=Final List of Constituencies – National Assembly, Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=30 November 2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب ٽائون ڪميٽي ميرپور ٻرڙو جي آبادي '''14,174''' هئي، جيڪا 2017ع ۾ 10,731 هئي.<ref name="PBS2023" /> شهر تاريخي طور [[ٻرڙو]] برادريءَ سان لاڳاپيل رهيو آهي ۽ هتي هڪ پراڻي مٽيءَ جي قلعي جا آثار موجود رهيا آهن، جن کي سنڌ جي آثار قديمه ۽ ورثي بابت جديد دستاويزن ۾ ٽالپر دور سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="EFT">{{cite web |title=Mirpur Burirro, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/site/525/jacobabad/mirpur-burirro |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |date=19 July 2017 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref><ref name="Archaeology1995">{{cite web |title=Survey of Archaeological Sites Sindh, Sukkur Division |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-sukkur-division-80-zarar-pirzado1995/ |publisher=ثقافت، سياحت، آثار قديمه ۽ آرڪائيوز کاتو، سنڌ حڪومت |year=1995 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == ميرپور ٻرڙو ٺل تعلقي جي ميداني ۽ زرعي حصي ۾ لڳ ڀڳ '''28.180495° اتر''' ۽ '''68.727107° اوڀر''' تي واقع آهي.<ref name="EFT" /> شهر [[ٺل]] ۽ جيڪب آباد ضلعي جي ٻين آبادين سان روڊ رستي ڳنڍيل آهي. [[File:Thul Taluka.jpg|thumb|[[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جو نقشو.]] [[File:Pakistan - Sindh - Jacobabad.svg|thumb|[[سنڌ]] ۾ [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جو مقام.]] == مقامي حڪومت == ميرپور ٻرڙو کي مقامي حڪومت جي سطح تي '''ٽائون ڪميٽي''' جو درجو حاصل آهي. سنڌ پبلڪ پروڪيورمينٽ ريگيوليٽري اٿارٽي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ 2015ع ۽ 2017ع ۾ '''ٽائون ڪميٽي ميرپور ٻرڙو، تعلقو ٺل''' نالي الڳ مڪاني ادارو درج ٿيل آهي.<ref name="SPPRA">{{cite web |title=Government Procurement Records – Town Committee Mirpur Buriro Taluka Thull |url=https://e.pprasindh.gov.pk/tenderlst?tender_list%5Bfilters%5D%5Brecords_per_page%5D=100&tender_list%5Bpage%5D=132&tender_list%5Bsort%5D%5Btender_title%5D=DESC |publisher=سنڌ پبلڪ پروڪيورمينٽ ريگيوليٽري اٿارٽي |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي 2023ع واري حدبندي پڻ '''ٽائون ڪميٽي ميرپور ٻرڙو''' کي [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي الڳ شهري مڪاني اداري طور درج ڪري ٿي.<ref name="ECPConstituency" /> چونڊ حدبنديءَ موجب ٽائون ڪميٽي ميرپور ٻرڙو [[اين اي-190 جيڪب آباد]] ۾ شامل آهي.<ref name="ECPConstituency" /> 2023ع جي مڪاني چونڊيل قيادت موجب ٽائون ڪميٽي جو چيئرمين '''سردار صدام حسين خان ٻرڙو''' ۽ وائيس چيئرمين '''عاقب منصور''' آهي.<ref name="ECPChair">{{cite web |title=Returned Candidates for Chairmen and Vice Chairmen of Local Councils in Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/fifPGfP5DCDgafHFThejBODZ54f5bHqlCHUSKJbX.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=16 June 2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto; width:75%;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | عهدو ! style="background:#315F7D;color:white;" | نالو ! style="background:#315F7D;color:white;" | مڪاني ادارو |- | چيئرمين || سردار صدام حسين خان ٻرڙو || ٽائون ڪميٽي ميرپور ٻرڙو |- | وائيس چيئرمين || عاقب منصور || ٽائون ڪميٽي ميرپور ٻرڙو |} اليڪشن ڪميشن جي حدبنديءَ بابت عوامي ڊسپلي مرڪزن جي فهرست ۾ پڻ '''ٽائون ڪميٽي ميرپور ٻرڙو جي آفيس''' کي جيڪب آباد ضلعي جي سرڪاري حدبندي ڊسپلي مرڪزن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="ECPDisplay">{{cite web |title=List of Display Centres for Publication of Preliminary List of Constituencies |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/gis-14.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == آبادي == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ميرپور ٻرڙو ٽائون ڪميٽي جي ڪُل آبادي '''14,174''' هئي. انهن مان 7,390 مرد ۽ 6,784 عورتون هيون.<ref name="PBS2023" /> 2017ع ۾ ٽائون ڪميٽي جي آبادي '''10,731''' هئي، تنهنڪري 2017ع کان 2023ع تائين سالياني اوسط آبادي واڌ جي شرح '''4.76 سيڪڙو''' رهي.<ref name="PBS2023" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; margin:auto; min-width:65%;" ! style="background:#49796B;color:white;" | آدمشماري ! style="background:#49796B;color:white;" | آبادي ! style="background:#49796B;color:white;" | مرد ! style="background:#49796B;color:white;" | عورتون |- | 2017ع || 10,731 || — || — |- | 2023ع || '''14,174''' || 7,390 || 6,784 |} 2023ع ۾ شهر جي سراسري گهراڻي جي ماپ '''6.40 فرد''' هئي.<ref name="PBS2023" /> == خواندگي == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ميرپور ٻرڙو جي 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ خواندگيءَ جي شرح '''72.94 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ خواندگي 80.03 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 65.66 سيڪڙو هئي.<ref name="PBSStats">{{cite web |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_33_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#725A86;color:white;" | درجو ! style="background:#725A86;color:white;" | شرح |- | ڪُل خواندگي || '''72.94٪''' |- | مرد || 80.03٪ |- | عورتون || 65.66٪ |} ميرپور ٻرڙو جي خواندگي 2023ع ۾ ٺل تعلقي جي مجموعي شهري خواندگيءَ جي شرح 59.82 سيڪڙو کان مٿي هئي.<ref name="PBSStats" /> == رهائش == 2023ع جي آدمشماريءَ جي رهائشي انگن موجب ٽائون ڪميٽي ميرپور ٻرڙو ۾ '''2,215 گهراڻا''' درج هئا.<ref name="PBSHousing">{{cite web |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_34_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == تاريخ == ميرپور ٻرڙو جي تاريخ بابت جديد تحقيق جو اهم ذريعو سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي 1995ع واري آثار قديمه سروي ۽ سنڌ جي ورثي بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جو دستاويزي ڪم آهي.<ref name="Archaeology1995" /><ref name="EFT" /> انهن ذريعن موجب ميرپور ٻرڙو واري علائقي ۾ هڪ مٽيءَ جو قلعو موجود هو، جنهن کي '''ٽالپر دور''' سان منسوب ڪيو ويو آهي. قلعي جي احاطي اندر هڪ ننڍڙي مسجد پڻ موجود هئي، پر بعد ۾ قدرتي آفتن، بي ڌياني ۽ نئين اڏاوت سبب قلعي ۽ مسجد جا آثار تقريباً مڪمل طور ختم ٿي ويا.<ref name="EFT" /> سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري 1995ع جي فيلڊ سروي ۾ '''ڪوٽ ميرپور ٻرڙو''' کي ديهه ميرپور ٻرڙو ۾ واقع، چورس رٿابندي ۽ برج رکندڙ مٽيءَ جي قلعي طور درج ڪيو ويو. سروي وقت قلعي جو وڏو حصو رهائشي گهرن ۾ تبديل ٿي چڪو هو.<ref name="Archaeology1995" /> === ٽالپر دور سان نسبت === اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب مقامي روايت ۾ '''علي محمد ٻرڙو''' کي ٽالپر حڪمرانن جو وفادار ملازم ڄاڻايو ويو آهي، جنهن موجوده ميرپور ٻرڙو واري علائقي ۾ شڪارگاهه ڳولڻ ۾ مدد ڪئي. پوءِ حڪمرانن اتي مٽيءَ جو قلعو ٺهرائڻ جو حڪم ڏنو ۽ مقامي ٻرڙو آباديءَ ان جي تعمير ۾ حصو ورتو.<ref name="EFT" /> ان روايت موجب '''مير ڪرم علي خان ٽالپر''' علي محمد ٻرڙي کي قلعي جو سنڀاليندڙ مقرر ڪيو ۽ بعد ۾ قلعو کيس ڏنو ويو. علي محمد ٻرڙي نئين آباديءَ ۾ ٻين ننڍين برادرين کي به آباد ٿيڻ جي اجازت ڏني، جنهن سان ميرپور جي آبادي وڌندي وئي.<ref name="Bullo">{{cite book |last=بلو |first=مومن |title=اپر سنڌ فرنٽيئر کان جيڪب آباد تائين |year=2011 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/From_Upper_Scinde_Forntier_to_Jacobabad-Momin_Bullo-2011-complete.pdf |language=en }}</ref> قلعي جون ڀتيون مقامي روايت موجب تمام ٿلهيون هيون ۽ ٽالپر حڪمرانن ۽ سندن مهمانن جي شڪار دوران رهائش ۽ تحفظ لاءِ استعمال ٿينديون هيون.<ref name="EFT" /><ref name="Bullo" /> === عودي تلاءُ === ٽالپر دور واري روايت موجب شڪارگاهه ۾ جهنگلي جانورن کي پاڻي ڏيڻ لاءِ قلعي ڀرسان هڪ وڏو پاڻيءَ جو ذخيرو ٺاهيو ويو هو. بعد ۾ هن ذخيري سان لاڳاپيل علائقو '''عودي''' جي نالي سان مشهور ٿيو، جيڪو موجوده ميرپور ٻرڙو ڀرسان هڪ آبادي آهي.<ref name="EFT" /> وقت سان قلعي وانگر ان پراڻي پاڻيءَ جي ذخيري جا به نمايان آثار ختم ٿي ويا.<ref name="Bullo" /> == تاريخ بابت مختلف راءِ == ميرپور ٻرڙو جي پراڻي قلعي جي تاريخ بابت مقامي تاريخي ادب ۾ هڪ مختلف راءِ پڻ ملي ٿي. نظام الدين کوسي پنهنجي مقالي '''”نئين ٺل جا پراڻا گل“''' ۾ قلعي کي ٽالپرن جو ٺهرايل قرار ڏيڻ تي اعتراض ڪيو ۽ علائقي جي پراڻي سياسي تاريخ کي [[قلات]] جي اثر سان ڳنڍيو.<ref name="NizamKhoso">{{cite journal |last=کوسو |first=نظام الدين |title=نئين ٺل جا پراڻا گل |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو |year=1995 |issue=4 |language=sd }}</ref> ٻئي طرف سنڌ حڪومت جي 1995ع واري آثار قديمه سروي ۽ اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ ٻئي قلعي کي ٽالپر دور سان منسوب ڪن ٿا.<ref name="Archaeology1995" /><ref name="EFT" /> ان ڪري قلعي جي صحيح تعميراتي تاريخ بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن. == ثقافتي سڃاڻپ == ميرپور ٻرڙو اتر سنڌ جي مقامي لوڪ روايتن ۽ چوڻين ۾ پڻ ذڪر هيٺ اچي ٿو. سنڌي پهاڪن ۽ چوڻين جي هڪ گڏ ڪيل ماخذ ۾ ميرپور ٻرڙو، چانڊاڻ، عودي ۽ ڳڙهي حسن کي ٺل تعلقي جون وڏيون وسنديون ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Proverbs">{{cite web |title=ميرپور، چانڊاڻ، عودي، ڳڙهي حسن |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/366/read/18653 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=14 September 2026 }}</ref> هڪ پراڻي مقامي چوڻيءَ ۾ ميرپور کي واپاري منڊيءَ جي حيثيت سان ياد ڪيو ويو آهي، جيڪا شهر جي اڳوڻي مقامي واپاري اهميت بابت لوڪ يادگيريءَ جي عڪاسي ڪري ٿي.<ref name="Proverbs" /> == تعليم == ميرپور ٻرڙو ۾ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين لاءِ سرڪاري ثانوي اسڪول موجود آهن. سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول ميرپور ٻرڙو''' کي تعلقو ٺل، ضلعو جيڪب آباد سان درج ڪيو ويو آهي.<ref name="GBHS">{{cite web |title=JEST District Jacobabad |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Salary/JEST/JEST%20District%20Jacobabad.pdf |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ساڳئي کاتي جي مختلف سرڪاري نوٽيفڪيشنن ۾ '''گورنمينٽ گرلس هاءِ اسڪول ميرپور ٻرڙو، تعلقو ٺل، ضلعو جيڪب آباد''' پڻ واضح طور درج ٿيل آهي.<ref name="GGHS">{{cite web |title=School Education and Literacy Department Notifications – Mirpur Buriro |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=0&key=thul&pageNumber=3 |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2025–26ع جي سنڌ حڪومت جي پرائمري تعليم واري بجيٽ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ميرپور ٻرڙو''' لاءِ پڻ الڳ بجيٽ اسڪيم موجود آهي.<ref name="PrimaryBudget">{{cite web |title=Primary Education – District Jacobabad, Budget 2025–26 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CVOLUME_III_Detail%5CSC21186-Primary+%28District+Jacobabad%29.pdf |publisher=ناڻي کاتو، سنڌ حڪومت |year=2025 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي جديد استادن جي مقرري واري رڪارڊ ۾ پڻ گورنمينٽ گرلس هاءِ اسڪول ميرپور ٻرڙو موجود آهي.<ref name="SST2025">{{cite web |title=Appointment and Posting of Secondary School Teachers in Larkana Region |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/138291%20Order%20for%20appointment%20and%20posting%20of%20SST%20BPS-16%20in%20respect%20of%20Mr.Ms.%20Kashif%20Ali%20and%20others%20for%20Larkana%20Region..PDF |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == صحت == ميرپور ٻرڙو ۾ '''ڳوٺاڻو صحت مرڪز ميرپور ٻرڙو''' قائم آهي. سنڌ هيلٿ ڪيئر ڪميشن جي رجسٽرڊ صحت ادارن جي 2025ع واري فهرست ۾ ان کي صاف طور: '''ميرپور ٻرڙو، تعلقو ٺل، ضلعو جيڪب آباد''' جي پتي سان درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SHCC">{{cite web |title=List of Registered Healthcare Establishments |url=https://shcc.org.pk/wp-content/uploads/2025/05/List-of-Registered-HCEs.pdf |publisher=سنڌ هيلٿ ڪيئر ڪميشن |year=2025 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام واري صحت سهولتن جي فهرست ۾ پڻ '''آر ايڇ سي ميرپور ٻرڙو''' صحت کاتي جي سهولت طور درج آهي، جنهن جو ڪوڊ '''231003''' آهي.<ref name="NHSP">{{cite web |title=Information of the BHUs and RHCs in 15 Districts of Sindh |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2025/04/List-of-HF-in-15-Districts-of-NHSP.pdf |publisher=سنڌ حڪومت |year=2025 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول پروگرام ۾ هي صحت مرڪز ٽي بي جي نگراني ۽ علاج واري سينٽينل سائيٽ طور پڻ درج آهي.<ref name="TB">{{cite web |title=ٽي بي سينٽينل سائيٽون |url=https://cdc.gos.pk/sentinel_sites_tb.php |publisher=ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول، صحت کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2015ع واري سنڌ جي رورل هيلٿ سينٽرن جي صحت جائزي ۾ به ميرپور ٻرڙو آر ايڇ سي شامل هو.<ref name="HFA">{{cite web |title=Health Facility Assessment – Rural Health Centers Report |url=https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PA00SXD6.pdf |year=2015 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == پوليس == [[سنڌ پوليس]] جي جيڪب آباد ضلعي واري موجوده سرڪاري ڊائريڪٽري ۾ '''پوليس اسٽيشن ميرپور ٻرڙو''' الڳ پوليس ٿاڻي طور درج آهي.<ref name="Police">{{cite web |title=جيڪب آباد ضلعي جا پوليس ٿاڻا |url=https://sindhpolice.gov.pk/jacobabad/police-station |publisher=سنڌ پوليس |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سرڪاري پوليس رڪارڊن ۾ پڻ پتا '''ڳوٺ ميرپور ٻرڙو، تعلقو ٺل، ضلعو جيڪب آباد''' جي صورت ۾ لکيل ملن ٿا.<ref name="PoliceRecord">{{cite web |title=Candidate Verification List – District Jacobabad |url=https://sbvs.sindhpolice.gov.pk/images/67272509a818a.pdf |publisher=سنڌ پوليس |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == 2010ع جي ٻوڏ == [[2010ع پاڪستان جون ٻوڏون|2010ع جي وڏي ٻوڏ]] ميرپور ٻرڙو کي سخت متاثر ڪيو. 7 سيپٽمبر 2010ع جي رپورٽ موجب شهر ۾ اڃا '''ٻن کان ٽن فوٽن تائين پاڻي''' بيٺل هو، جڏهن ته مٿانهين هنڌن تي واقع ڪجهه گهر محفوظ رهيا.<ref name="Flood2010">{{cite news |title=Three bodies fished out of floodwater |url=https://tribune.com.pk/story/47436/three-bodies-fished-out-of-floodwater |work=دي ايڪسپريس ٽربيون |date=7 September 2010 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ٻوڏ سبب علائقي جا رستا ۽ مواصلاتي رابطا متاثر ٿيا، جڏهن ته بعد ۾ ٺل ۽ جيڪب آباد وچ ۾ ڳري ٽريفڪ لاءِ رستو بحال ڪيو ويو.<ref name="Flood2010" /> ٻوڏن ۽ ٻين قدرتي اثرن کي تاريخي مٽيءَ جي قلعي ۽ ان سان لاڳاپيل پراڻين اڏاوتن جي تباهيءَ جي سببن مان پڻ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="EFT" /> == روڊ ۽ آمدرفت == ميرپور ٻرڙو علائقائي روڊن ذريعي [[ٺل]]، [[جيڪب آباد]] ۽ ڀرپاسي جي آبادين سان ڳنڍيل آهي. 2005ع جي هڪ رپورٽ ۾ '''ٺل–ميرپور ٻرڙو روڊ''' ۽ '''ميرپور ٻرڙو–جيڪب آباد روڊ''' ٻنهي جو واضح ذڪر ملي ٿو.<ref name="DawnRoad">{{cite news |title=Bugti’s help sought for release of Sardar Buriro |url=https://www.dawn.com/news/158954 |work=ڊان |date=30 September 2005 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سنڌ پوليس جي سرڪاري پتي وارن رڪارڊن مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته رانجهاپور ۽ ٻين ڀرپاسي جي ڳوٺاڻين آبادين لاءِ ميرپور ٻرڙو پوسٽ آفيس استعمال ٿئي ٿي.<ref name="PoliceRecord" /> == پوسٽ == [[پاڪستان پوسٽ]] جي سرڪاري پوسٽ ڪوڊ ڊائريڪٽري موجب ميرپور ٻرڙو جو پوسٽ ڪوڊ '''79120''' آهي، جڏهن ته لاڳاپيل پوسٽ آفيس ڪوڊ 79121 آهي. اهو [[جيڪب آباد]] جنرل پوسٽ آفيس جي دائري هيٺ اچي ٿو.<ref name="Post">{{cite web |title=Post Code Directory |url=https://www.pakpost.gov.pk/postcodes.php |publisher=پاڪستان پوسٽ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[ٺل تعلقو]] * [[ٺل]] * [[سردار سهراب خان سرڪي]] * [[رانجهاپور]] * [[ڳڙهي حسن]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ميرپور ٻرڙو]] [[زمرو:ٺل تعلقو]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعي جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون]] otyxhdv0gxxxkmof1y836sy6map55rw 0 11343 412033 311200 2026-09-14T01:49:07Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412033 wikitext text/x-wiki {{Infobox government agency |agency_name = بورڊ آف انٽرميڊيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن, لاڙڪاڻو |type = تعليمي بورڊ |nativename = BISE Larkana |nativename_a = |nativename_r = |logo = |logo_width = |logo_caption = Logo of Board of Intermediate and Secondary Education, Larkana |seal = |seal_width = |seal_caption = |picture = |picture_width = |picture_caption = |formed = 1995ع |preceding1 = بورڊ آف انٽرميڊيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن، سکر |preceding2 = <!-- (etc.) --> |dissolved = |superseding = |jurisdiction = لاڙڪاڻي ڊويزن جا ضلعا * [[لاڙڪاڻو ضلعو]] * [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] * [[شڪارپور ضلعو]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] * [[ڪشمور ضلعو]] |headquarters = جسٽس ڪالوني، نواب پور روڊ، [[لاڙڪاڻو]] |latd= |latm= |lats= |latNS=N |longd= |longm= |longs= |longEW=E |region_code = PK |employees = |budget = |minister1_name =سردار عليشاهه |minister1_pfo =وزير تعليم، سنڌ |minister2_name = |minister2_pfo = <!-- (etc.) --> |chief1_name = سيد علي شاهه بخاري |chief1_position = چيئرمين بورڊ |chief2_name = رسول بخش سمو |chief2_position = سيڪريٽري <!-- (etc.) --> |agency_type = |parent_agency = |child1_agency = |child2_agency = <!-- (etc.) --> |keydocument1 = <!-- (etc.) --> |website = {{URL|http://www.biselrk.edu.pk/}} |footnotes = |map = |map_width = |map_caption = }} '''بورڊ آف انٽرميڊيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن، لاڙڪاڻو''' هڪ تعليم جو بورڊ آهي جيڪو [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو]] ڊويزن ۾ واقع آهي. == دائرهه ڪار == لاڙڪاڻو بورڊ جي دائري ڪار هنن ضلعن ۾ آهي: * [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] * [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] * [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] * [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] * [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] * [[دادو ضلعو|دادو]] * [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] == پڻ ڏسندا == * [[لاڙڪاڻو]] * [[لاڙڪاڻو ضلعو]] ==خارجي ڳنڍڻا== * [http://www.biselrk.edu.pk/ آفيشئل ويب سائيٽ بائيس لاڙڪاڻو] ** [http://biselrk.result2015.pk/ لاڙڪاڻو بورڊ رزلٽ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150207151808/http://biselrk.result2015.pk/ |date=2015-02-07 }} ** [http://2014.boardresult.net.pk/ پاڪستان بورڊز رزلٽ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150821061940/http://2014.boardresult.net.pk/ |date=2015-08-21 }} {{پاڪستان ۾ تعليم}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]] [[زمرو:پاڪستان جا تعليمي بورڊ]] 852yzmi3fyte8m1rnmwkq4lbvlrd3yn 0 11466 411928 399273 2026-09-13T14:30:09Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سلطنتون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 411928 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون}} {{فرق سڃاڻ|عثماني خلافت}} {{Infobox former country | common_name = Sublime Ottoman State | native_name = دولت عاليهٔ عثمانيه | conventional_long_name = سلطنت عثمانيه | continent = افرو-ايشيا | status = سلطنت | event_start = قيام | year_start = 1299 | date_start = 27 جولاء | event_end = [[جمهوريه ترڪي]]<ref group=dn>The [[Treaty of Sèvres]] (10 August 1920) afforded a small existence to the Ottoman Empire. On 1 November 1922, the [[Grand National Assembly of Turkey|Grand National Assembly]] (GNAT) abolished the sultanate and declared that all the deeds of the Ottoman regime in Istanbul were null and void as of 16 March 1920, the date of the [[occupation of Constantinople]] under the terms of the Treaty of Sevres. The international recognition of the GNAT and the [[Government of the Grand National Assembly|Government of Ankara]] was achieved through the signing of the [[Treaty of Lausanne]] on 24 July 1923. The Grand National Assembly of Turkey promulgated the "[[Republic of Turkey|Republic]]" on 29 October 1923, which was the end of the Ottoman Empire in history.</ref> | year_end = 1923 | date_end = 29 آڪٽوبر | event1 = وقفو | date_event1 = 1402–1414 | event2 = [[عثماني سلطنت جو پهريون آئيني دور]] | date_event2 = 1876–1878 | event3 = [[عثماني سلطنت جو ٻيون آئيني دور]] | date_event3 = 1908–1922 | event4 = سلطنت جو خاتمو <ref group=dn>[[Mehmed VI]], the last Sultan, was expelled from Constantinople on 17 November 1922.</ref> | date_event4 = 1 نومبر 1922 | p1 = بازنطيني سلطنت | flag_p1 = | p2 = سلاجقه روم | flag_p2 = | p3 = سلطنت طرابزون | flag_p3 = | p4 = بادشاهت موريا | flag_p4 = | p5 = بادشاهت اپيروس | flag_p5 = | p6 = بادشاهت دوبروجا | flag_p6 = | p7 = بيليڪ ڪارامان | flag_p7 = Karamanid Dynasty flag.svg | p8 = مملڪت بوسنيا | flag_p8 = | p9 = بلغاري سلطنت | flag_p9 = Coat of arms of the Second Bulgarian Empire.svg | p10 = سربيائي سلطنت | flag_p10 = Flag of the Serbian Empire, reconstruction.svg | p11 = لزهي ليگ | flag_p11 = Coa Kastrioti Family.svg | p12 = سلطنت هنگري | flag_p12 = Coat of Arms of Hungary Historic Design.png | p13 = مملڪت ڪروشيا | flag_p13 = Coa Croatia Country History (Fojnica Armorial).svg | border_p13 = no | p14 = مملوڪ سلطنت (مصر) | flag_p14 = Mameluke Flag.svg | p15 = مالٽا جا سورما{{!}}طرابلس جا فلاحي | flag_p15 = Flag of the Order of St. John (various).svg | p16 = حفصه خاندان (تونس) | flag_p16 = Tunis hafsid flag.png | p17 = زياني خاندان (الجزائر) | flag_p17 = Dz tlem2.gif | s1 = عبوري حڪومت ترڪي | flag_s1 = Ottoman flag alternative 2.svg | s2 = جمهوريه يونان پهريون | flag_s2 = Flag of Greece (1828-1978).svg | s3 = خديويت مصر | flag_s3 = Flag of Muhammad Ali.svg | s4 = بوسنيا ۽ هرزيگوينا اتحاد | flag_s4 = Flag of Bosnia (1878-1908).svg | s5 = امارت درعيه | flag_s5 = Flag of the First Saudi State.svg | s6 = عبوري حڪومت البانيا | flag_s6 = Flag of Albanian Provisional Government 1912-1914.gif | s7 = مملڪت رومانيه | flag_s7 = Flag of Romania.svg | s8 = فرمانروائي بلغاريه | flag_s8 = Flag of Bulgaria.svg | s9 = برطانوي قبرص | flag_s9 = Cyprus Blue Ensign-1922.svg | s10 = فرانسيسي الجزائر | flag_s10 = Flag of France.svg | s11 = فرانسيسي تونس | flag_s11 = Flag of French Tunisia.svg | s12 = مشيخه ڪويت | flag_s12 = Flag of Kuwait.svg | s13 = مقبوضه دشمن علائقو انتظامیہ | flag_s13 = | s14 = اطالوي شمالي افريقا | flag_s14 = Flag of Italy (1861-1946).svg | s15 = مملڪت متوڪليه يمن | flag_s15 = Flag of the Mutawakkilite Kingdom of Yemen.svg | s16 = مملڪت حجاز | flag_s16 = Flag of Hejaz 1920.svg | s17 = جنوب مغربي قفقاز عبوري قومي حڪومت | flag_s17 = Flag of the South West Caucasian Republic.svg | s18 = مملڪت حجاز | flag_s18 = Flag of Hejaz 1914.svg | s19 = مملڪت عراق (انتظاميه) | flag_s19 = Flag of Iraq (1924–1959).svg | image_coat = Osmanli-nisani.svg | image_flag = Flag of the Ottoman Empire (Thicker Crescent).svg | flag = Flags of the Ottoman Empire | symbol = Coat of arms of the Ottoman Empire | image_map = Ottoman Empire 16-17th century.jpg | image_map_caption = عظيم ترين حد (سرخ) مع تابع رياستون (هلڪو سرخ) 1590 جي ڏهائي | national_motto = ''Devlet-i Ebed-müddet''<br><small>دولت ابد مدت</small><br>"ابدي رياست" | national_anthem = عثماني شاهي ترانو | capital = سوگوت<br/><small>(1299–1335)</small><br/>بورصه<ref>[http://www.kultur.gov.tr/EN,33810/ottoman-capital-bursa.html ''Ottoman Capital Bursa'']. Official website of Ministry of Culture and Tourism of the Republic of Turkey. Retrieved 26 June 2013.</ref><br/><small>(1335–1413)</small><br/>ادرنه<ref>"It served as the capital of the Ottoman Empire from 1413 until 1453 and flourished as an administrative, commercial, and cultural centre." [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/179207/Edirne "Edirne"] ''[[انسائيڪلوپيڊيا بريطانيڪا]]''. Retrieved 27 June 2013</ref><ref group=dn>The old name of Edirne was Adrianople. After the capture of the city by Ottomans, it was renamed Edirne.</ref><br/><small>(1413–1453)</small><br/>[[قسطنطنيه]]<ref group=dn>The official name of Istanbul was ''[[Kostantiniyye]]'' (قسطنطينيه) under the Ottoman Empire. The name Constantinople continue to be used by Westerners until 1930. Istanbul became its official name after the city's name was officially changed by the Turkish government on 28 March 1930.</ref><small><br/>(1458–1922)</small> | common_languages = [[ترڪ ٻولي|عثماني ترڪ]] (سرڪاري) | government_type = [[مطلق بادشاهت]]<br/><small>(1299–1876)</small><br/><small>(1878–1908)</small><br/><small>(1918–1922)</small><br/>[[آئيني بادشاهت]]<br/><small>(1876–1878)</small><br/><small>(1908–1918)</small> | title_leader = سلطان | leader1 = عثمان پهريون<small>(پهريون)</small> | year_leader1 = 1299–1326 | leader2 = محمد ڇهون<small>(آخر)</small> | year_leader2 = 1918–1922 | title_deputy = وزير اعلي | deputy1 = علا الدين پاشا <small>(پهريون)</small> | year_deputy1 = 1320–1331 | deputy2 = احمد توفيق پاشا <small>(آخر)</small> | year_deputy2 = 1920–1922 | legislature = جنرل اسيمبلي | house1 = سينيٽ | type_house1 = | house2 = ايوان نائبين | type_house2 = | stat_year1 = 1683 | ref_area1 = <ref name=autogenerated1>{{cite journal |url=http://jwsr.ucr.edu/archive/vol12/number2/pdf/jwsr-v12n2-tah.pdf |title=East-West Orientation of Historical Empires |work=Journal of World-Systems Research |volume=12 |issue=2 |pages=219–229 |year=2006 |first1=Peter |last2=Hall |first2=Thomas D. |first3=Jonathan M. |last3=Adams |format=PDF |date= |accessdate=11 February 2013 |archive-date=22 February 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070222011511/http://jwsr.ucr.edu/archive/vol12/number2/pdf/jwsr-v12n2-tah.pdf |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070222011511/http://jwsr.ucr.edu/archive/vol12/number2/pdf/jwsr-v12n2-tah.pdf |date=22 February 2007 }}</ref> | stat_area1 = 52,00,000 | stat_year2 = 1914 | stat_area2 = 1800000 | ref_area2 = <ref>Dündar, Orhan; Dündar, Erhan, 1.Dünya Savaşı, Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1999, ISBN 975-11-1643-0</ref> | stat_year3 = 1856 | stat_pop3 = 3,p53,50,000 | stat_year4 = 1906 | stat_pop4 = 20884000 | stat_year5 = 1912 | stat_pop5 = 24000000 | ref_pop5 = <ref name=autogenerated2>{{cite book|last=Erickson|first=Edward J.|title=Defeat in detail: the Ottoman Army in the Balkans, 1912–1913|pages=59}}</ref> | stat_year6 = 1914 | stat_pop6 = 18520000 | stat_year7 = 1919 | stat_pop7 = 1,46,29,000 | religion = [[اسلام]] | currency = سلطاني, قرش، ليرا | today = {{Collapsible list|title=موجوده ملڪ|{{flag|ابخازيا}} <br/> {{flag|البانيه}} <br/> {{flag|الجزائر}} <br/>{{flag|آرمينيا}} <br/> {{flag|آذربائيجان}} <br/> {{flag|بحرين}} <br/> {{flag|بوسنيا و هرزيگووينا}} <br/> {{flag|بلغاريه}} <br/> {{flag|ڪروشيا}} <br/> {{flag|قبرص}} <br/> {{flag|مصر}} <br/> {{flag|اريتريا}} <br/>{{flag|جارجيا}} <br/> {{flag|يونان}} <br/> {{flag|هنگري}} <br/> {{flag|ايران}} <br/> {{flag|عراق}} <br/> {{flag|اسرائيل}} <br/> {{flag|اردن}} <br/> {{flag|ڪوسووو}} <br/> {{flag|ڪويت}} <br/> {{flag|لبنان}} <br/> {{flag|ليبيا}} <br/> {{flag|مقدونيه}} <br/> {{flag|مالدووا}} <br/> {{flag|مونٽينيگرو}} <br/> {{flag|نگورنو ڪاراباخ}} <br/> {{flag|ترڪ جمهوريه شمالي قبرص}} <br/> {{flag|سلطنت عمان}} <br/> {{flag|فلسطين}} <br/> {{flag|قطر}} <br/> {{flag|رومانيه}} <br/> {{flag|روس}} <br/> {{flag|سعودي عرب}} <br/> {{flag|سربيا}} <br/> {{flag|سلوواڪيه}} <br/> {{flag|سلووينيا}} <br/>{{flag|صوماليه}} <br/> {{flag|جنوبي اوسيشيا}} <br/> {{flag|سوڊان}} <br/> {{flag|شام}} <br/> {{flag|تونس}} <br/>{{flag|ٽرينسنيسٽريا}} <br/> {{flag|ترڪي}} <br/> {{flag|گڏيل عرب امارات}} <br/> {{flag|يوڪرين}} <br/> {{flag|يمن}} }} | footnotes = }} {{سلطنت عثمانيه جي تاريخ}} '''سلطنت عثمانيه''' (ترڪ ٻولي: دولت عاليه؛ 1299 - 1922ع)، عثماني ترڪن جي تحت هڪ مسلم سلطنت هئي. پنهنجي عروج جي زماني ۾ (16 کان 17 صدي تائين)، هي سلطنت ٽن کنڊن تي ڦهليل هئي ۽ ڏکن ۽ اوڀر يورپ، [[وچ اوڀر]] ۽ اتر آفريڪا جا اڪثر حصا هن جي حڪومت هيٺ هئا. هن سلطنت جون سرحدون اولهه ۾ جبل الطارق، اوڀر ۾ ڪئسپين سمنڊ ۽ [[فارس جي نار]]، اتر ۾ [[آسٽريا|آسٽروي سلطنت]] جي سرحدن ۽ ڏکڻ ۾ [[سوڊان]]، يمن ۽ صوماليا تائين ڦهليل هيون. مالدووا، ٽرانسلوانيا ۽ ولاچيا جي علائقن کان سواء هن جا 29 صوبا هيا. == تاريخ == ===   اسرڻ کان عروج تائين (1299ء-1453ء) === سلاجقه روم جي سلطنت جي خاتمي کان بعد اناطوليه ۾ طوائف الملوڪي ڦهلجي وئي ۽ مختلف سردار پنهنجون پنهنجون خود مختيار رياستون ٺاهي ڪري ويهي رهيا جن کي غازي امارتون چيو ويندو هو. ط [[1300ء]] تائين زوال جي طرف وڌندڙ بازنطيني سلطنت اناطوليه ۾ واقع پنهنجا گهڻا صوبا انهن غازي امارتن جي هٿان وڃائي ويٺي. انهن امارتن مان هڪ اولهه اناطوليه ۾ اسڪي شهر جي علائقي ۾ واقع هئي جنهن جو سردار عثمان پهريون هيو. چيو ويندو آهي ته جڏهن [[ارطغرل]] هجرت ڪري اناطوليه پهتو ته ان ٻن لشڪرن کي هڪ ٻئي سان وڙهيل ڏٺو جن مان هڪ تعداد ۾ گھڻو ۽ ٻيو گھٽ هيو پنهنجي فطري همدردانه طبيعت جي ڪري ارطغرل ننڍي  لشڪر جو ساٿ ڏنو ۽ 400 شهسوارن سان گڏ ميدان جنگ ۾ لهي پيو. ۽ ناڪامي جي ويجهو پهچڻ وارو لشڪر هن اچانڪ امداد سان جنگ جو پاسو پلٽائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو. ارطغرل  جنهن فوج جي مدد ڪئي اها دراصل سلاجقه روم جو لشڪر هيو جيڪو عيسائين سان وڙهيل هيو ۽ هن فتح جي لاء ارطغرل جي خدمتن جي پيش نظر انهن کي اسڪي شهر جي ويجھو هڪ جاگير عطا ڪئي. [[1281ء]] ۾ ارطغرل جي وفات کان بعد هن جاگير جي سربراهي عثمان پهريون جي هٿ ۾ آئي جنهن [[1299ء]] ۾ سلجوقي سلطنت کان خودمختياري جو اعلان ڪري عثماني سلطنت جو بنياد وڌو. عثمان پهرين هن ننڍڙي سلطنت جون سرحدون بازنطيني سلطنت جي سرحدن تائين ڦهلائي ڇڏيون ۽ فتح کان بعد گادي جو هنڌ بروصه منتقل ڪري ڇڏيو. عثمان پهرين ترڪن ۾ انتهائي قدر جي نگاهه سان ڏٺو ويندو آهي. درحقيقت هو تمام  اعلٰي وصفن جو مالڪ هيو. ڏينهن جو مجاهد ۽ رات جو عابد سان گڏوگڏ انتهائي شريف النفس، سادگي پسند، مهمان نواز، فياض ۽ رحم دل انسان به هيو. ان جو دور حڪومت سلطنت عثمانيه جي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ جو سبب بڻيو. هي عثمان پهرين جون وڌل مضبوط بنيادون ئي هيون جو انهن جي وفات کان بعد هڪ صدي جي اندر عثماني سلطنت اوڀر روم سمنڊ ۽ بلقان تائين پکڙجي وئي. سلطنت جي فتحن جو هي عظيم سلسلو عثمان جي جانشينن جاري رکيو پر [[1402ء]] ۾ [[تيمور لنگ]]  اناطوليه تي حملو ڪري ڇڏيو ۽ عثماني سلطان بايزید يلدرم شڪست کائڻ کان پوء گرفتار ٿي ويو پر هي عثمانين جي بهادري هئي جو انهن پنهنجي ختم ٿيندڙ سلطنت کي نه صرف بحال ڪيو بلڪه چند ئي عشرن ۾ فتح قسطنطنيه جهڙي تاريخ جي عظيم ترين فتح حاصل ڪئي. ان سان عثمانين جو وقار دنيا ڀر ۾ بلند ٿيو. سلطنت عثمانيه جي ٻيهر بحالي جو سهرو بايزید يلدرم جي پٽ محمد پهرين جي سر وڃي ٿو جيڪو پنهنجي اعلٰي اخلاق ۽ وصفن جي ڪري ترڪن ۾ "محمد چلبي" جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. فتح قسطنطنيه ترڪن خصوصاً عثمانين جي تاريخ جو سنهرو ترين باب آهي. 29 [[مئي]] [[1453ء]] ۾ 21 سالن جي نوجوان سلطان محمد ثاني جي قيادت هيٺ هن لشڪر ناقابل يقين ڪارناما سرانجام ڏيندي هن عظيم شهر کي فتح ڪيو ۽ انکي پنهنجي گادي جو هنڌ بڻايو. اهڙي طرح محمد قيصرِ روم ٿي ويو ۽ هي لقب ان جي انهن ارادن کي ظاهر ڪندو هيو ته عثماني جلد روم تي به قبضو ڪري وٺندا ۽ انهن مقصدن کي حاصل ڪرڻ لاء [[1480ء]] ۾ عثماني فوجون ٻيٽ نما اطاليه تي لٿيون ۽ اوٽرانٽو ۽ اپوليا جي شهرن تي قبضو ڪري ڇڏيو پر [[1481ء]] ۾ محمد فاتح جي وفات سان گڏ ئي فتح اطاليه جي مهم جو خاتمو ٿي ويو. ===   واڌارو (1453ء-1683ء) === عثماني تاريخ جو هي دور ٻن مختلف دورن ۾ ورهائي سگھجي ٿو: هڪ [[1566ء]] تائين علائقائي، اقتصادي ۽ ثقافتي واڌ جو دور جنهن بعد عسڪري ۽ سياسي بيهجي وڃڻ جو دور. ===   واڌارو ۽ عروج جو نقطو (1453ء-1566ء) === 1453ء ۾ فتح قسطنطنيه  ڏکڻ اوڀر يورپ ۽ روم سمنڊ جي اوڀر وارن علائقن ۾ سلطنت عثمانيه جي هڪ عظيم قوت جي طور تي اڀرڻ جو بنياد وڌو ۽ پوء 1566ء تائين [[يورپ]]، وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا ۾ فتحن جي هڪ طويل دور جو آغاز ٿيو. انهن فتحن جو سبب فوج جو معياري نظم و ضبط ۽ جديد عسڪري قوت هئي جنهن ۾ بارود جو استعمال ۽ مضبوط بحريه جو ڪردار تمام اهم هيو. رياست جي معيشت ۾ اهم ترين ڪردار تجارت جو هيو ڇو ته يورپ ۽ ايشيا جي وچ ۾ تجارت جا تمام زميني ۽ سامونڊي رستا عثماني سلطنت مان ٿي گذرندا هيا. هڪ کان بعد ٻين عظيم سلطانن سلطنت جي سرحدن وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو جن ۾ [[سليم پهريون]] جو نالو نمايابن آهي جنهن اوڀر ۽ ڏکڻ طرف توجهه ڏني ۽ صفوي سلطنت جي شاهه اسماعيل صفوي کي جنگ چالدران ۾ شڪست ڏني ۽ مصر ۾ عثماني حڪومت قائم ڪئي. سليم جي جانشين سليمان عاليشان ([[1520ء]] کان [[1566ء]]) اولهه ۾ سلطنت کي وڌاء ڏنو ۽ 1521ء ۾ بلغراد جي فتح کان بعد 1526ء ۾ جنگ موهاڪر جي ذريعي هنگري ۽ ٻين وچ يورپي علائقن ۾ عثمانين جو دٻدٻو ويهاري ڇڏيو. ان کان بعد ان 1529ء ۾ ويانا جو گھيراء ڪيو پر ٿڌي موسم ۽ شهر جي واسين جي زبردست مزاحمت جي ڪري هي گھراء ناڪام ٿي ويو اهڙي طرح عثماني طوفان جون موجون ويانا جي ديوارن سان ٽڪرائي واپس اچي ويون ۽ عثماني سلطنت جون سرحدون وچ يورپ جي هن شهر کان اڳتي ڪڏهن به نه وڌي سگھيون. سليمان جي دورن ۾ ٽرانسلوانيا، ولاچيا ۽ مالدووا سلطنت عثمانيه جو حصو بڻيا. اوڀر ۾ عثمانين ايران کان بغداد ٻيهر حاصل ڪري ورتو ۽ بين النهرين تي قبضو ڪر خليج فارس تائين سامونڊي رسائي حاصل ڪري ورتي. سليم ۽ سليمان جي دورن ۾ عثماني بحريه دنيا جي عظيم ترين بحري قوت ٿي جنهن روم سمنڊ جا ڪافي علائقا فتح ڪيا. انهن فتحن ۾ اهم ترين ڪردار عثماني امير البحر خير الدين پاشا باربروسا جو رهيو جنهن سليمان جي دور ۾ ڪافي شاندار عسڪری فتحون حاصل ڪيون. جنهن ۾ اسپين جي خلاف تيونس ۽ [[الجزائر]] جون فتحون ۽ سقوط غرناطه کان بعد اتي جي مسلمانن ۽ يهودين جي بحفاظت عثماني سرزمين تائين منتقلی ۽ 1543ء ۾ مقدس رومي سلطنت جي خلاف نيس جي فتح قابل ذڪر آهن. 16 هين صدي ۾ اولهه يورپي قوتن خصوصاً پرتگيزن جي خليج فارس ۽ بحر هند ۾ وڌندڙ قوت عثماني بحريه جي لاء شديد مشڪلاتون پيدا ڪيون. عثمانين جي طرفان  اڀر ۽ ڏکڻ جا رستا بند ڪري ڇڏڻ جي ڪري یورپي قوتون ايشيا جي لاء نئين رستن جي تلاش ۾ نڪري پيون. ۽ هند ۽ چين جي لاء نوان رستا دريافت ڪيا. === بغاوتون ۽ اڀرڻ (1566ع-1683ع) === [[فائل:Battle of Preveza (1538).jpg|thumb|خير الدين پاشا باربروسا 1538ع ۾ جنگ پريويزا ۾ يورپ جي گڏيل بحري ٻيڙي کي بدترين شڪست ڏني]] 1566ء ۾ سليمان جي وفات علائقائي فتحن جي خاتمي جو شروعاتي نقتو ثابت ٿي. اولهہ يورپ جي سلطنتن جو بطور بحري قوت اڀرڻ ۽ يورپ کان [[ايشيا]] جي لاء متبادل رستن ۽ "نئين دنيا" ([[آمريڪا]]) جي دريافت عثماني معيشت کي زبردست نقصان پهچايو. اهڙي نازڪ وقت ۾ جڏهن سلطنت عثمانيه کي بيدار مغز حڪمرانن جي ضرورت هئي بدقسمتي سان ان کي نالائق حڪمرانن جي طويل دور کي سهڻو پيو جنهن اندروني ۽ عسڪري محاذ تي مملڪت کي شديد نقصان پهچايو. انهن تمام مشڪلاتن جي باوجود [[1683ع]] ۾ جنگ ويانا تائين سلطنت جي فتحن جو سلسلو جاري رهيو پر هن جنگ کان بعد يورپ ۾ سلطنت جي واڌاري جو مڪمل خاتمو ٿي ويو. اولهہ يورپ جي طرفان  نون تجارتي رستن جي تلاش ۽ دريافت کان علاوہ "نئين دنيا" کان اسپين ۾ وڏي مقدار ۾ چاندي جي آمد عثماني سڪي جي قدر ۾ تيزي سان بي قدري جو سبب بڻي. سليم ثاني جي دور ۾ صدر اعظم محمد پاشا صوقوللي معيشت کي استحڪام بخشڻ جي لاء سوئز نهر ۽ ڊون-وولگا نهر جي اڏاوت جا منصوبا پيش ڪيا پر انهن تي عملدرآمد نہ ٿي سگھيو. [[فائل:Battle_of_Lepanto_1571.jpg|thumb|جنگ ليپانٽو 1571ء، عثماني سلطنت جي زوال جي علامت]] هن ئي دور ۾ ڏکڻ يورپ ۾ اسپين جي فلپ ثاني جي زير قيادت ڪيٿولڪ قوتن روم سمنڊ ۾ عثماني بحريه جي قوت کي نقصان پهچائڻ جي لاء ڳٺ جوڙ ڪري ورتو. 1571ء ۾ جنگ ليپانٽو ۾ شڪست روم سمنڊ ۾ سلطنت جي برتري جي فوري خاتمي جو سبب بڻي. ان لاء ڪافي تاريخدانن جنگ ليپانٽو ۾ شڪست کي عثماني سلطنت جي زوال جو اشارو قرار ڏنو آهي. اهڙي طرح 16 هين صدي جي اختتام تائين فتحن ۽ ڪامیابین جي سنهري دور جو خاتمو ٿي ويو. [[فائل:Vienna_Battle_1683.jpg|thumb|[[ويانا جو ٻيو گھيراء]] 1683ء]] عثمانين جي هڪ مخصوص مقام تي وڃي ڪري فتحن جي بيهجي وڃڻ جون ڪافي وجهون آهن هڪ تہ قديم دور ۾ جاگرافيائي خصوصيتن جي ڪري محدوديت جن جي ڪري بهار جي ابتدائي دور کان خزان جي آخري ڏينهن تائين جي جنگي موسم ۾ عثماني فوج ويانا  کان اڳتي نہ پئي وڃي سگھي. ٻين وجهن ۾ سرحدن ٻنهي طرف ٻن مختلف حريفن (يورپ ۾ آسٽريا ۽ ايشيا ۾ ايران جا صفوي حڪمران) جي خلاف هڪ ئي وقت جنگ ڪرڻ شامل آهن. انکان علاوه فڪري، ذهني ۽ عسڪري بيهڪ عثمانين جي زوال تي مهر لڳي وئي ڇو تہ عسڪري طور تي جديد هٿيارن جو استعمال ئي وسيع پيماني ۽ تيزی سان فتحن جو سبب هيو ۽ مذهبي ۽ دانشور طبقي جي وڌندڙ دقيانوسي خيالن يورپين جي جديد عسڪري طرزن جي مقابلي ۾ عثمانين کي ڪافي پوئتي ڪري ڇڏيو. يني چري، جن کان يورپ جون تمام فوجون ڏڪنديون هيون، آرام پسند ٿي وئي ۽ ملڪ جي ساسي معاملن ۾ مداخلت جي ڪري رياست جي تباهي جو سبب ٿي. صفوين کان يريوان ([[1635ء]]) ۽ بغداد ([[1639ء]]) کسڻ واري مراد چوٿين ([[1612ء]] کان [[1640ء]]) هن دور جو واحد حڪمران جنهن سياسي ۽ عسڪري طور تي سلطنت کي مضبوط بڻايو. مراد چوٿون ئي اهو آخري سلطان هيو جنهن بذات خود فوجن جي قيادت ڪئي. 16 هين صدي جي آخر ۽ 17 هين صدي جي شروع ۾ جلالي بغاوت (1519ء-1610ء) ۽ يني چري بغاوت (1622ء) اناطوليہ ۾ وڏي پيماني تي لاقانونيت ۽ فسادن کي هٿي ڏني ۽ متعدد حڪومتن جي خاتمي جو سبب بڻيو. اهڙي طرح 17 هين صدي عثمانين جي لاء بيهجي وڃڻ ۽ زوال جي صدي رهي. [[1530ء]] کان [[1660ء]] تائين جي دور ۾ حرم جي ملڪي معاملن ۾ مداخلت ۽ اثرن کان بہ قطع نظر نٿو ڪري سگهجي جنهن ۾ سڀ کان اهم ڪردار نوجوان سلطان جي مائرن جو رهيو. هن دور جي نمايان عورتن ۾ [[خرم سلطان]]، قصم سلطان ۽ [[تورخان خادج]] ۽ ٻيون شامل آهن. ===   بيهجي وڃڻ ۽ اصلاحتون (1699ء-1827ء) === بيهجي وڃڻ جي دور ۾ بلقان جا ڪافي علائقا آسٽريا جي قبضي ۾ اچي ويا. رياست جا متعدد علائقا، جيئن مصر ۽ [[الجزائر]]، مڪمل طور تي خود مختيار ٿي ويا ۽ بالآخر سلطنت [[برطانيه|برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جي قبضي ۾ هليا ويا. 17 هين صدي کان 19 هين صدي جي دوران روس ۽ سلطنت عثمانيه جي وچ ۾ ڪيتريون ئي جنگيون به وڙهيون ويون جن کي ترڪ روس جنگيون چيو ويندو آهي. عثمانين جي بيهجي وڃڻ جي هن طويل دور کي مورخن ناڪام اصلاحتن جو دور به قرار ڏنو آهي . هن دور جي آخر ۾ رياست ۾ تعليمي ۽ طرزياتي اصلاحتون به ڪيون ويون ۽ استنبول تڪنيڪي جامعه جهڙا اعلٰي تعليم جا ادارا قائم ٿيا. پر قديم سوچ جي حامل مذهبي ۽ عسڪري طبقي سان اصلاحن جي شديد ترين مخالفت ڪئي ايتري قدر جو ڇاپ خانن کي به "شيطاني ايجاد" قرار ڏنو ويو جنهن جي ڪري 1450ء ۾ يورپ ۾ ڇاپ خاني جي ايجاد کان بعد 43 سالن تائين سلطنت عثمانيه ڇاپ خانن کان محروم رهي پر 1493ء ۾ اسپين کان بي دخل ڪيل یهودين استنبول ۾ پهريون ڇاپ خانو قائم ڪيو. دور لاله سلطان احمد ٽين جي پرامن دور ۽ گل لاله سان محبت جي ڪري دورِ لاله چورائيندو آهي. [[1712ء]] ۾ روس جي خلاف پرٿ مهم ۾ ڪاميابي ۽ ان کان بعد پاسارووچ معاهدي جي ڪري [[1718ء]] کان [[1730ء]] تائين جو دور پرامن رهيو. هن دور ۾ سلطنت يورپ جي اڳڀرائي جي خلاف مضبوط دفاع جي پيش نظر بلقان جي مختلف شهرن ۾ قلعه بنديون ڪيون. ٻين اصلاحن ۾ محصولات ۾ گھٽتائي؛ عثماني سلطنت جي ٻاهرين ملڪن ۾ تصور کي بهتر بڻايو ۽ نجي ملڪيت ۽ سرمائي ڪاري جي اجازت شامل آهن. عثمانين ۾ عسڪري اصلاحن جي شروعات سليم ٽين ([[1789ء]]-[[1807ء]]) جي دور ۾ ٿي جنهن يورپي خطن تي فوجن کي جديد تر بڻائڻ لاء اهم قدم کنيا. حالانڪه انهن قدمن جي مذهبي قيادت ۽ يني چري دستن کلي ڪري مخالفت ڪئي ۽ ان جي نتيجي ۾ يني چري بغاوت به ڪئي. ۽ سليم کي پنهنجي اصلاحن جو خميازو حڪومت ۽ جان ٻنهي کان هٿ ڌوئڻ جي صورت ۾ کڻڻو پيو پر ان جي جانشين محمود ٻين انهن تمام اصلاحن کي نافذ ڪري دم کنيو ۽ [[1826ء]] ۾ يني چري جو مڪمل خاتمو ڪيو ويو. === زوال ۽ جدت سازي (1828ء-1908ء) === [[فائل:Punch_-_The_Dogs_of_War.png|thumb|هڪ جريدي ۾ شائع  وارو خاڪو جنهن ۾ بلقان رياستن کي روس جي شهه پر سلطنت عثمانيه تي حملو ڪندي ڏيکاريو ويو آهي جڏهن ته برطانيا روس کي خبردار ڪري رهيو آهي. هن جي ٻن هفتن بعد بلقان رياستن سلطنت عثمانيه جي خلاف بغاوت ڪري ڏني هئي]] عثمانين جي زوال جي دور کي مورخ جديد دور به قرار ڏيندا آهن. هن دور ۾ سلطنت هر محاذ تي شڪست کاڌي ۽ ان جون سرحدون گھٽجنديون ويون تنظيمات (اصلاحن) جي باوجود مرکزي حڪومت جي ناڪامي جي ڪري انتظامي عدم استحڪام پيدا ٿيو. 19 هين صدي جي دوران سلطنت عثمانيه سميت ڪافي ملڪن ۾ قوم پرستي کي عروج نصيب ٿيو. نسلي قوم پرستي جي لعنت انهن اولهه جي نظرين ۾ سڀ کان اهم هئي جيڪي ان دوران سلطنت عثمانيه ۾ وارد ٿيا. ان دوران ڪيئي انقلابي سياسي جماعتون به وجود ۾ آيون. مملڪت ۾ آئي ڏينهن وڌندڙ بگاڙ جا جتي ٻيا ڪيترائي سبب هيا اتي زوال جي اهم ترين وجهن ۾ قوم پرستي جو ڦهلاء به شامل آهي. هن عرصي ۾ [[1892ء]] ۾ يونان  آزادي حاصل ڪئي ۽ اصلاح به ڊينيوب جي امارتن ۾ قوم پرستي کي نه روڪي سگھيا ۽ 6 ڏهاڪن کان نيم خود مختيار انهن علائقن سربيا، مونٽي نيگرو، بوسنيا، ولاچيا ۽ مالدووا به [[1875ء]] ۾ سلطنت کان آزادي جو اعلان ڪري ڇڏيو ۽ [[1877ء]] جي روس ترڪ جنگ کان بعد سربيا، رومانيا ۽ مونٽي نيگرو کي باقاعده آزادي ملي وئي ۽ بلغاريه کي خود مختياري عطا ڪئي وئي البته بلقان جون ٻيون رياستون بدستور عثماني قبضي ۾ رهيون. زوال جي انهي دور ۾ سربيا جي هڪ يهودي يهودا سولمن الڪلائي  صيهون جي طرف واپسي ۽ اسرائيل جي آزادي جو نظريو پيش ڪيو. [[فائل:MahmutII.jpg|thumb|محمود ثاني (ٻيون) 1839ء ۾ تنظيمات جي ذريعي ترڪي ۾ جديد دور جو بنياد رکيو]] دور تنظيمات ([[1839ء]] تائين [[1876ء]]) ۾ آئيني اصلاحن جو هڪ سلسلو متعارف ڪرايو ويو جنهن جي نتيجي ۾ هڪ نسبتاً جديد فوج، بينڪاري نظام جا اصلاح نافذ ٿيا ۽ جديد ڪارخانا قائم ٿيا. [[1856ء]] ۾ خط همايون جي ذريعي نسل ۽ مذهب کان بالاتر ٿي ڪري تمام عثماني شهرين کي برابري جو درجو ڏيڻ جو اعلان ڪيو ويو. عيسائي اقليتن کي به خصوصي حق عطا ڪيا ويا جيئن [[1863ء]] ۾ آرمينيائي دانشورن جي مرتب ڪيل 150 شقن کي ضابطه قانون جي تحت منظور شدہ ديوان نظام نامئه ملت آرمينيان (Armenian National Constitution) . اصلاحن جي هن دور جي سڀ کان اهم ڳالهه اهو دستور هيو جيڪو قانون اساسي چورائيندو هيو جنهن کي نوجوانان عثمان  تحرير ڪيو ۽ 23 نومبر [[1876ء]] تي نافذ ڪيو ويو. هن جي ذريعي تمام شهرين جي لاء اظهار راء جي آزادي ۽ قانون جي نظر ۾ برابري عطا ڪئي وئي. سلطنت جو پهريون آئيني دور (عثماني ترڪ ٻولي: ''برنجي مشروطيت دوري'') مختصر رهيو پر ان جي نتيجي ۾ جنهن نظریي فروغ پاتو اهو اولهه جي جامعات ۾ تعليم حاصل ڪرڻ واري نوجوانان عثمان نالي اصلاح پسند گروهه جي مطابق هي هيو ته هڪ آئيني بادشاهت مملڪت جي مسئلن جو خاتمو ڪري سگھي ٿي. [[1876ء]] ۾ فوجي طاقت جي ذريعي سلطان عبدالعزيز ([[1861ء]] تائين [[1876ء]]) مراد پنجون جي حق ۾ دستبردار ٿي ويو. مراد پنجون ذهني معذور هيو ۽ چند مهينن ۾ ئي عهدي تان هٽايو ويو. ان جي ممڪنه جانشين عبد الحميد ٻيون ([[1876ء]] تائين 1909ء) کي ان شرط تي بادشاهت سنڀالڻ جي دعوت ڏني وئي ته هو آئيني بادشاهت کي تسليم ڪندو جنهن تي هن 23 نومبر [[1876ء]] تي عمل به ڪيو. پر پارليمان صرف ٻه سال قائم رهيو ۽ سلطان انکي معطل ڪري ڇڏيو ۽ بعد ۾ پارليمان کي طلب ڪرڻ جي لاء هن تي دٻاء وڌو ويو. پر قانون اساسي جا اثر ڪافي حد تائين گھٽجي ويا. هن عرصي ۾ سلطنت کي ٻاهرين جارحيت ۽ قبضه گيري جي خلاف پنهنجي دفاع جي حوالي کان شديد خطرن  کي منهن ڏيڻو پيو. [[1798ء]] ۾ فرانس مصر تي قبضو ڪري ورتو. [[1877ء]] جي روس ترڪ جنگ ۾ شڪست کان بعد برلن ڪانگريس ۾ حمايت جي صلي ۾ [[1878ء]] میں ايالت قبرص پٽي تي برطانيا جي حوالي ڪرڻو پيو. سلطنت پنهنجي مسئلن کي خود حل ڪرڻ جي قابل نه رهي ۽ مختلف يورپي ملڪن جي مداخلت ۽ اتحاد جي ذريعي ان جا مسئلا حل ٿيڻا پيا مثال طور جنگ ڪريميا جنهن ۾ عثمانين روس جي خلاف برطانيه ۽ فرانس سان اتحاد ڪيو. حالانڪه ان عرصي ۾ انکي "يورپ جو مرد بيمار" چيو ويو پر معاشي طور تي سلطنت جي بد حالي جو سبب ان جي ترقي پذير معيشت ۾ نه هيو بلڪه اهو ثقافتي خال هيو جيڪو انکي يورپي قوتن کان الڳ ڪري ڇڏيندو هو. اقتصادي مسئلا دراصل ٻاهرين سامراجيت ۽ اڀرندڙ داخلي قوم پرستي جهڙن مسئلن سان نه نمٽي سگھڻ جي وجهه جي ڪري هيا. === تحليل (1908ء-1922ء) === [[فائل:Ottoman-Empire-Public-Demo.png|thumb|استنبول جي ضلعي سلطان احمد ۾ هڪ عوامي مظاهرو، 1908ء]] ٻيون آئيني دور (عثماني ترڪ ٻولي: ''اڪنجي مشروطيت دوري'') سلطنت عثمانيه جي حتمي تحليل جو نتيجو ٿيو. ان دور ۾ اتحاد ۽ ترقي جمعيتي جي سياست ۽ نوجوانان ترڪ (ترڪ ٻولي: ''جون ترڪلر'') جو سبب بڻجڻ واري تحريڪ نمايان ترين آهن. نوجوانان ترڪ جي انقلاب جي شروعات 3 جولاء [[1908ء]] تي ٿي ۽ جلد ئي تحريڪ سلطنت ڀر ۾ پکڙجي وئي ۽ نتيجتاً سلطان کي 1876ء جي آئين جي بحالي جو اعلان ۽ پارليمان کي طلب ڪرڻو پيو. آئيني دور ۾ 1909ء جي جوابي تاخت ۽ واقعو 31 مارچ جي جوابي انقلاب جي دوران رخنو آيو جنهن سان گڏ ئي سلطان عبد الحميد ٻيون جي دور جو خاتمو ڪيو ويو ۽ ان کي جلاوطن ڪيو ويو ۽ ان جي جڳهه ان جي ڀاء  محمد پنجون کي تخت تي ويهاريو ويو. نوجوانان ترڪ جي انقلاب جي دوران سلطنت عثمانيه جي داخلي صورتحال جو فائدو کڻندي 1908ء ۾ آسٽريا-هنگري  مقبوضه بوسنيا و ہرزيگووينا جو باضابطه الحاق ڪري ڇڏيو. آسٽريا-هنگري [[1877ء]] جي روس ترڪ جنگ ۽ برلن ڪانگريس (1878ء) کان بعد ان تي قبضو ڪيو هيو. اطاليه ترڪ جنگن جي دوران سربيا، مونٽي نيگرو، يونان ۽ بلغاريه تي مشتمل بلقان ليگ سلطنت عثمانيه جي خلاف اعلان جنگ ڪري ڇڏيو جنهن جي نتيجي ۾ سلطنت عثمانيه کي بلقان جنگ (1912ء-1913ء) کي منهن ڏيڻو پيو ۽ انکي ٻيٽ نما بلقان جي ڪيترن ئي علائقن تان هٿ کڻڻو پيو. ليبيا ۽ ٻيٽ نما بلقان ۾ جنگون اتحاد ۽ ترقي جمعيتي جو پهريون وڏو امتحان هيو. اطاليه ترڪ جنگن ۾ سلطنت کي ليبيا تان به هٿ کڻڻو پيو. هي پهرين جنگ هئي جنهن ۾ دنيا ۾ پهريون دفعو ميدان جنگ ۾ هوائي جهازن جو استعمال به ڪيو ويو. 19 هين صدي جي آخر ۾ قائم ٿيڻ واريون بلقان رياستون نسلي ۽ قومي بنيادن تي البانيه، مقدونيه ۽ ٿريس (تراقيا) جي عثماني صوبن کان به اضافي علائقن جي حاصلات جون خواهشمند هيون. ابتدائي طور تي مارچ 1912ء ۾ سربيا ۽ بلغاريه ۽ مئي 1912ء ۾ يونان ۽ بلغاريه جي وچ ۾ معاهدا طي ٿيا جن ۾ روس ثالث جو ڪردار ادا ڪيو. سرب-بلغاري معاهدي ۾ مقدونيه جي ورهاست جو مطالبو ڪيو ويو هيو جيڪو پهرين بلقان جنگ جو سڀ کان اهم سبب بڻيو. ٻين بلقان جنگ جي شروعات جو اهم سبب اڳوڻن بلقان اتحادين ۾  نئي حاصل ڪيل علائقن جي ورهاست تي پيدا ٿيڻ وارا تنازعا هيا جن سان سلطنت عثمانيه ڀرپور فائدو کنيو ۽ ٿريس ۾ ڪافي علائقا ٻيهر فتح ڪيا ويا. بلقان جنگ جي سياسي نتيجن 1913ء جي تاخت ۽ ٽن پاشائن جي حڪومت جو سبب بڻي. ===  پهرين مهاڀاري جنگ === [[فائل:Turkish_trenches_at_Gallipoli.jpg|thumb|مصطفٰي ڪمال اتاترڪ 1915ء ۾ جنگ گيلي پولي جي دوران هڪ خندق ۾]] پهرين مهاڀاري جنگ ۾ بغداد ريلوي تي جرمن اختيار بين الاقوامي طور تي ڪشيدگي جو هڪ اهم مسئلو هيو. سلطنت عثمانيه پهرين مهاڀاري جنگ جي وچ اوڀر ميدان ۾ حصو ورتو جنهن جو سبب ترڪ جرمن اتحاد هيو. عثمانين جنگ جي ابتدائي دور ۾ ٻه اهم فتحون، جنگ گيلي پولي ۽ ڪوت جو گھيراء، حاصل ڪيون پر ان سان ڪيترائي لوڏا به پهتا جيئن روس جي خلاف تباهه حال قفقاز مهم. 1917ء جي روسي انقلاب  عثمانين کي شڪست جا داغ ڌوئن ۽ وڃايل علائقا حاصل ڪرڻ جو موقعو فراهم ڪيو ۽ عثماني فوجون جنگ جي اختتامي مرحلن ۾ آذربائيجان جي حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون پر مهاڀاري جنگ جي اختتام تي انهن فتحن تان هٿ کڻڻا پيا.هن تنازعي ۾ پیش اچڻ وارو هڪ متنازع ۽ اهم واقعو صوبي وان ۾ ترڪ اڳواڻن، عثماني فوجن ۽ ڪرد جنگجوئن جي هٿان لکين آرمينيائي باشندن جو مبينه قتل عام ۽ ملڪ بدري ۽ ان جي خلاف آرمينيائي باشندن جي مزاحمت هئي. هڪ مرڪزي آرمينيائي مزاحمتي گروهه مئي [[1915ء]] ۾ آزاد عبوري حڪومت جي قيام جو اعلان ڪري ڇڏيو، ۽ عثمانين انکي اوڀر اناطوليه تي جارحيت ڪرڻ واري روسي فوجن جو ساٿ ڏيڻ جي ڪوشش سمجھيو. 1917ء جي اختتام تائين آرمينيائي انقلابي وفاق جمهوريه آرمينيا قائم ڪري ڇڏي جيڪا آرمينيائي قتل عام کان بچڻ واري باشندن تي مشتمل هئي. واضع رهي ته ترڪ حڪومت آرمينيائي باشندن جي قتل عام تي يقين نه رکندي آهي. وڌيڪ تفصيل لاء ڏسو [[آرمينيائي قتل عام]] پهرين مهاڀاري جنگ ۾ عثمانين جي شڪست جا ٻه اهم سبب ایڊمنڊ ايلنبائي جي زير ڪمان برطانوي فوجن جي اهم هدفن تي حملا ۽ عرب بغاوت هيا . ان ۾ عرب بغاوت سلطنت عثمانيه جي شڪست جو سڀ کان وڏو سبب سمجھي ويندي آهي. عرب بغاوت جي ان مهمن جي شروعات شريف مڪه حسين جي طرف کان برطانيه جي مدد سان جون 1916ء ۾ جنگ مڪه کان ۽ ان جو اختتام دمشق ۾ عثمانين جي اسلحي اڇلائڻ سان گڏ ٿئي ٿو . مديني جي عثماني ڪماندار فخري پاشا مديني جي گھيراء ۾ اڍائي سال کان وڌيڪ عرصي تائين زبردست مزاحمت ڪئي. === ورهاست === [[فائل:Sultanvahideddin.jpg|thumb|عثماني سلطنت جي آخري سلطان محمد ڇهون  جي آمد، 1922ء]] مهاڀاري جنگ جي نتيجي ۾ سلطنت عثمانيه ۾ ورهاست جو عمل قسطنطنيه تي قبضي جي 13 ڏينهن بعد 30 آڪٽوبر [[1918ء]] تي مدروس معاهدي جي ذريعي شروع ٿيو. ۽ بعد ۾ سيوري معاهدو جي ذريعي وچ اوڀر ۾ عثماني قبضن کي برطانيا ۽ فرانس جي حوالي ڪيو ويو جڏهن ته روم سمنڊ جي ساحلي علائقن کي اٽلي، ترڪ ايجيئن ساحلن کي يونان، ۽ آبنائي باسفورس ۽ مرمره سمنڊ کي بين الاقوامي علائقي جي طور تي اتحادي قوتن جي حوالي ڪيو ويو. ان سان گڏوگڏ اوڀر اناطوليه ۾ جمهوريه آرمينيا کي وسعت ڏيندي ولسونين آرمينيا جي تشڪيل ڏني وئي جيڪو آرمينيائي باشندن جو قديم وطن هيو پر بعد ۾ انهن علائقن ۾ ترڪ ۽ ڪرد به آباد ٿيا. برطانيه وچ اوڀر جي ورهاست جي لاء انتهائي چالاڪي ۽ عياري سان فرانس سان سائيڪوس-پيڪوٽ نالي خفيه معاهدو ڪيو. استنبول ۽ ازمير تي قبضو ترڪ قومي تحريڪ جي قيام جو سبب بڻيو ۽ مصطفٰي ڪمال پاشا جي زير قيادت جنگ آزادي جي شروعات ۽ جمهوريه ترڪي جي قيام جو اعلان ڪيو ويو. مصطفٰي ڪمال جي زير قیادت ترڪ قومي تحريڪ 23 اپريل 1920ء تي انقره ۾ "قومي مجلس اعلٰي" (ترڪ ٻولي: ''بیوڪ ملت مجلسي'') جي قيام جو اعلان ڪيو، جنهن استنبول ۾ عثماني حڪومت ۽ ترڪي ۾ ٻاهرين قبضي کي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو. ترڪ انقلابين عوامي فوج جي ذريعي يونان، اٽلي ۽ فرانس جي فوجن کي اناطوليه مان ڪڍي ٻاهر ڪيو.  سيوري معاهدي جي نتيجي ۾ جيڪي علائقا جمهوريه آرمينيا کي مليا هيا انهن کي به ٻيهر حاصل ڪيو ۽ آبنائي تي قابض برطانوي فوجن جي لاء خطرو بڻجي وئي. بالآخر ترڪ انقلابین آبنائي ۽ استنبول تي قبضو ڪري ورتو ۽ پهرين نومبر 1922ء تي سلطنت عثمانيه جي خاتمي جو اعلان ڪري ڇڏيو. آخري سلطان محمد ڇهون وحيد الدين ([[1861ء]] تائين [[1926ء]]) 17 نومبر 1922ء تي ملڪ ڇڏي ويو ۽ لوزان معاهدي جي تحت 24 جولاء 1923ء تي باضابطه طور تي ترڪ جمهوريه کي تسليم ڪيو ويو. ڪجهه مهينن بعد 3 مارچ 1924ء تي خلافت جي خاتمي جو اعلان ڪيو ويو ۽ سلطان ا۽ ان جي اهل خانه کي ناپسنديده شخصيت قرار ڏئي ڪري جلاوطن ڪيو ويو. 50 سال بعد 1974ء ۾ ترڪ قومی مجلس اعلٰي اڳوڻي شاهي خاندان کي ترڪ شهريت عطا  ڪندي وطن واپسي جي اجازت ڏئي ڇڏي. سلطنت عثمانيه جي خاتمي جي نتيجي ۾ جيڪي نوان ملڪ قائم ٿيا انهن جي تعداد هن وقت (متنازع شمالي ترڪ جمهوريه قبرص سان گڏ) 40 ٿئي ٿي. == حڪومتي نظام == === سلطان === عثماني ترڪن ايشيائي ڪوچڪ ۾ داخل ٿيڻ کان بعد هڪ اهڙي سلطنت جو بنياد رکيو جنهن ٽي سو سالن ۾ دنيا جي وسيع ترين ۽ سب کان وڌيڪ طاقتور سلطنت جو روپ اختيار ڪري ورتو ۽ ان ۾ بنيادي ڪردار ترڪ قوم جي شجاعت ۽ تنظيمي صلاحيت هئي جنهن جي نتيجي ۾ سلطنت عثمانيه جهڙي وسيع ۽ پائيدار سلطنت قائم ٿي. جيئن ته عثماني سلطانن سلجوقين جي نظام کي اپنايو هيو ان لاء فرمانروا جي انتخاب اهل خاندان ڪندا هيا ۽ خاندان جو سربراهه ئي بادشاهه هوندو هيو. عملي سياست جي تعلق تائين بادشاهه مرضي جو مالڪ ۽ تمام قوتن جو سرچشمو هيو پران جا تمام اقدام ۽ فعل ان جي خواهش جي مطابق نه هوندا هيا. هو قانون، نظام ۽ رسم ۽ رواج جو پابند هيو ۽ شريعت جي سامهون سر جھڪائي ڇڏيندو هو. اسلامي قانون کي تقريباً تمام معاملن ۾ برتري حاصل هئي ۽ بادشاهه شريعت جي حدن ۾ رهي ڪري پنهنجي حق ۽ طاقت جو استعمال ڪري سگھندو هيو. جيئن ته بادشاهه جي حيثيت مرضي جي مالڪ فرمانروا جي هئي ان ڪري جڏهن ڪمزور سلطان آيا ته سلطنت جا امور وزير انجام ڏيڻ لڳا پر پوء به حڪم سلطان جي طرفان صادر ٿيندا هيا. ابتداء ۾ عثماني حڪمران پاڻ کي بيگ ۽ غازي چورائيندا هيا. بايزيد پهريون پهريون عثماني حڪمران هيو جنهن سلطان جو لقب اختيار ڪيو ۽ سليم پهريون فتح مصر کان بعد پهريون عثماني خليفو بڻيو. سلطان سليمان قانوني جي زماني تائين فوج جي اعلٰي ڪمان سلطان جي هٿ ۾ هوندي هئي ۽ خود جنگ ۾ شرڪت ڪندو هيو پر بعد جي حڪمرانن ۾ هي طريقو نه رهيو جنهن سان سلطان جي وقار کي نقصان پهتو. === ديوان === سلطان جي اعلٰي مجلس شوريٰ جو نالو ديوان هيو ۽ مرڪزي نظام ۾ انکي ڏاڍي اهميت حاصل هئي. ابتدا ۾ سلطان ديوان جي صدارت خود ڪندو هيو پر بعد جي سلطانن ديوان ۾  اچڻ ڇڏي ڏنو سلطان جي اهل راء سان تعلق نه هجڻ سان نظام ۾ ڪمزوري پيدا ٿي وئي. ديوان جا مستقل رڪن هي هيا: # صدر اعظم # قاضي عسڪر # دفتر دار # نشانچي [[فائل:Enterance to Divan - Thomas Allom (165186748).jpg|thumb|باب عالي]] مرڪزی نظام جا هي چار اعلٰي عهديدار سلطنت جا بنيادي ٿنڀا هيا. محمد فاتح پنهنجي آئين ۾ ان ٿنڀن کي واضع ڪيو ۽ سلطنت کي هڪ خيمي سان تشبيهه ڏني جنهن جو صدر دروازو باب عالي چورائيندو هيو ديوان ڄڻ ان جي آخري عدالت هئي. صدر دروازي جو هي نالو ايترو معروف ٿيو جو دنيا ڀر ۾ عثماني درٻار "[[باب عالي]]" جي نالي سان ئي معروف ٿي وئي. === صدر اعظم === مرڪزي نظامِ حڪومت ۾ سلطان کان بعد ٻي اهم حيثيت صدر اعظم کي حاصل هئي جيڪو ديوان جو هڪ اهم رڪن چورائيندو هيو. ابتدائي دور ۾ صرف وزير هوندو هيو پر ان جي وڌندڙ تعداد کان بعد انهن مان هڪ وزير اعظم چورائڻ لڳو جيڪو صدر اعظم بڻجي ويو. طاقتور سلطانن جي عهد ۾ صدر اعظم سلطان جي مشير جي حيثيت سان ڪم ڪندو هيو. صدر اعظم جي ماتحت وزيرن ۾ وزير جنگ ۽ داخله، صدر اعظم جي غير موجودگي ۾ انجو قائم مقام هوندو هيو، وزير خارجه، جيڪو رئيس آفندي چورائيندو هيو ۽ مير درٻار شامل ٿيندا هيا. صدر اعظم جي عهدي تي ڪافي نالا اهڙا شامل آهن جن جون خدمتون عثماني نظام جي لاء ناقابل فراموش آهن جن ۾ ڪوپريلي خاندان قابل ذڪر آهي. هي عهدو [[1368ء]] کان [[1922ء]] تائين يعني 554 سالن تائين هي عهدو سلطنت عثمانيه ۾ موجود رهيو جنهن ۾ 211 (يا 215) صدر اعظم ٿيا جن جي اڪثريت غير ترڪن جي هئي ۽ ان ۾ عرب، البانوي، روسي، چرڪسي، يوناني، ارمني ۽ سلافي قومن جا فرد شامل هيا پر ڪڏهن ڪنهن غير مسلم کي صدر اعظم نه بڻايو ويو. صدر اعظم جي تقرري خود سلطان ڪندو هيو. === قاضي عسڪر === ان جي اصل حيثيت فوجي منصف جي هئي ۽ شيخ الاسلام کان بعد ان جو درجو ايندو هيو. قاضي عسڪر کي سلطان خود مقرر ڪندو هيو. قاضي عسڪر ٻه هيا هڪ يورپي ۽ ٻيو ايشيائي قبضن جي لاء جيڪي بالترتيب قاضي عسڪر روميليا ۽ قاضي عسڪر اناطوليه چورائيندا هيا. === دفتر دار === دفتر دار دراصل وزير ماليات هيو جيڪو تمام مالي ڪمن جو جوابدهه هيو. === نشانچي === نشانچي به ماليات جو ذميدار هيو پر ان جي ذمي ٻيا ڪافي سارا ڪم هيا جن ۾ شاهي مهر هڻڻ، زمين جي معاملن جو اندراج، غلطين جي تصحيح ۽ ان جي ترتيب، اڳواڻن ۽ نيم خود مختيار حاڪمن کي فرمان موڪلڻ وغيرہ. نشانچي تمام سرڪاری ڪاغذن جي تياري جو ڪم به ڪندو هيو ۽ ان کان بعد ڪاغذن تي سلطان جي علامت لڳائيندو هيو. سلطنت عثمانيه جي قوت ئي هن جي ادارۂ حڪومت جي زبردست نظام تي قائم هئي ۽ ان جي خاص اصولن ۾ اميدوارن جي سٺي انتخاب، تعليم ۽ تربيت جي سخت نگراني، مڪمل نظم ۽ ضبط ۽ پرجوش مقابلو اهم ترين هيا ۽ ان جي بنياد تي ڪو به امیدوار پنهنجي صلاحيتن جي بنياد تي ترقي ڪري اعلٰي ترين عهدن تي پهچي سگھندو هيو. اهڙي طرح شاهي خاندان ئي اهڙو هيو جنهن ۾ نسلي امتياز تسليم ڪيو ويندو هو تمام عهدن جي لاء صلاحيت کي بنياد بڻايو ويندو هيو. == صوبائي نظام == سلطنت عثمانيه ٽن کنڊن تي پکڙيل هئي ۽ انتظامي ڪمن جي لاء سلطنت کي وڏن وڏن حصن ۾ ورهايو ويو هيو جيڪي "ايالت" چورائينا هيا. ايالتون سنجق ۾، سنجق قضا ۾ ۽ قضا کي ڪوئي ۾ ورهايو ويو هيو. صوبا پهريون ايالت چورائيندا هيا جنکي بعد ۾ ولايت ڪيو ويو جڏهن ته سنجق جي حيثيت ضلعن جي هئي. ولايتن جا حاڪم بيلربي يا پاشا ۽ ضلعن جا حاڪم سنجق به چورائيندا هيا. سنجق جي حاڪم جا ٻه قسم هوندا هيا هڪ شهزادو ۽ غير شهزادو. سليمان اعظم جي عهد ۾ سلطنت 21 ولایتن ۽ 250 سنجقن ۾ ورهايل هئي. هر صوبي جي هڪ مجلس شوريٰ هوندي هئي جنهن جو صدر اتان جو والي هوندو هيو. قضا ڪنهن وڏي شهر يا ان سان ملحق چند قصبن تي مشتمل هوندي هئي ۽ ان جو حاڪم اعلٰي سوباشي يعني فوج جو افسر هوندو هيو. ڪوئي ۾ ڳوٺ ۽ قصبا سڀ شامل ڪيا ويا هئا. غير فوجي معاملا خصوصاً شرعي ۽ قانوني ڪمن جي ڏيک واٺ قاضي جي ئي سپرد هئي. == اقتصادي نظام == سلطنت جو اقتصادي نظام ان جي جاگرافي تي قائم هيو ڇو ته اوڀر ۽ اولهه جي وچ ۾ تمام تجارتي شاهراهون ٽن کنڊن تي پکڙيل هن سلطنت مان گذرنديون هيون. انهن تجارتي شاهراهن جي ذريعي ئي انکي محصولن جي ذريعي ايتري ادائگي ٿيندي هئي  جو هو پنهنجي وقت دنيا جي وڏي اقتصادي قوتن مان هڪ بڻجي وئي. سلطنت عثمانيه جو مقابلو ڪرڻ جي لاء ئي يورپي قوتن متبادل راهه ڳولهڻ جي لاء بحري مهمون شروع ڪيون ۽ جڏهن 1492ء ۾ [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] آمريڪا دريافت ڪئي ته ان وقت سلطنت عثمانيه پنهنجي عروج تي هئي. وچ يورپ ۽ عثمانين جي وچ ۾ تعلقن ۾ تبديلي جو بنياد به نون بحري راستن جي دريافت هيو ۽ ممڪنه طور تي سلطنت عثمانيه جي زوال جي وجهه به ڇو ته يورپي قوتن وچ اوڀر ۽ روم سمنڊ جي بجاء ٻيا رستا اختيار ڪرڻ شروع ڪري ڇڏيا جيڪي سلطنت جي مالي حالت جي خرابي جو سبب بڻيا. سلطنت هيٺ ڏنل قسمن جي ملڪن ۾ ورهايل هئي: # ايراضي جو اهو وڏو حصو جنهن جو انتظام سڌوسئون حڪومت عثمانيه جي طرف کان هوندو هيو # اهي علائقا جن جو انتظام خاص ضابطن جي ماتحت هوندو هيو. # متعدد باجگذار صوبا #  ڪجهه لاڳاپيل رياستون جيڪي علائقا سڌوسئون زير حڪومت هيا اهي سنجقن ۾ ورهايل هئا انهن ۾ هر ضلعي جي محصولن جو هڪ عليحده قانون هيو جنهن جو بنياد انهن معاهدن تي هيو جيڪي فتح جي وقت ڪيا ويا هيا. محصولن جي لاء سلطنت عثمانيه ۾ زمين کي هن طرح ورهايو ويو هو: # جيڪي تلوار جي زور تي فتح ڪيون ويون هون ان جي لاء ڏهون حصو محصول مقرر هيو. # ٻيون اهي زمينون جيڪي فاتحن ۽ رعايا جي قبضي ۾ هيا، ان جي لاء به ڏهون حصو محصول مقرر هيو # ٽين اها زمين جن کي بادشاهه جنگي خدمتن جي صلي ۾ عطا ڪيو هو. اهي به ٻن حصن ۾ ورهايل هيون . هڪ جنهن تي شرعي اصولن جي مطابق عملدرآمد هوندو هيو ۽ ٻيا جنهن جو نفاذ قانوندانن جي راء جي مطابق هوندو هيو. تمام محصولات جو عام نالو خراج هيو ان ۾ جزيو، مال گزاري ۽ محصول پيداوار وغيره شامل هيا. رعايا جي فلاح ۽ بهبود ۽ خوشحالي سلطان جو نصب العين هيو ۽ غير مسلم رعايا کان جزيي کان علاوہ ڪوئي ناجائز محصول نه ورتو ويندو هيو. == فوجي نظام == عثماني فوج پنهنجي زماني جي دنيا جي جديد ترين فوج هئي ۽ هو پهرين فوج هئي جنهن بارودي اسلحي جو استعمال شروع ڪيو. ان کان علاوہ هو تلوارون، نيزا، تير ۽ ٻيا روايتي اسلحا به استعمال ڪندا هيا. 1389ء ۾ جنگ ڪوسوو ۽ 1396ء ۾ جنگ نڪوپولس ۾ فتحن کان بعد عثماني فوجن تيزي سان وچ يورپ کي پنهنجي پيرن هيٺان چيڀاٽيندا هليا ويا ۽ 1526ء ۾ جنگ موهاڪس ۾ فتح جي ذريعي هنگري تي به قابض ٿي ويون ۽  ٻه دفعا 1529ء ۽ [[1683ء]] ۾ ويانا جو گھيراء به ڪيو. انکان علاوه هي پهرين فوج هئي جيڪا غير ملڪي ماهرن جي خدمتن حاصل ڪندڙ ۽ انجي افسرن کي تربيت جي لاء اولهه يورپ جي ملڪن ۾ موڪليو ويندو هيو. === يني چري === {{تفصيلي مضمون|يني چري}} سلطنت جي طاقت جو دارومدار ان جي فوجي نظام تي هيو. عثمانين جي ٻين سلطان اورخان پهريون جي دور ۾ پهريون دفعو فوج کي منظم شڪل ڏني وئي جيڪا يني چري چورائيندي هئي. يني چري مستقل پيادي فوج هئي جنهن جي حيرت انگيز شجاعت، نظم ۽ ضبط ۽ وفاداري ٽن صدين تائين يورپي قوتن تي پنهنجو داٻو برقرار رکيو سلطنت عثمانيه جون ابتدائي تمام فتحون بلاشبه هن جي زور جو نتيجو هيون. [[فائل:Yenieri-aturkishjanissary-gentilebellini.jpg|thumb|يني چري جوهڪ سپاهي، معروف مصورجينٽائل بيلني جي نظر ۾]] [[فائل:Battle_of_Vienna.Sipahis.jpg|thumb|سلطنت عثمانيه جو گھوڙي سوار دستو "سپاهي"]] يني چري جا ٽي مختلف دستا هيا جن ۾ يايا، سڪبان ۽ آغا بولڪ لري شامل هيا. يني چري جو سڀ کان وڏو عهديدار يني چري آغاسي چورائيندو هو. هڪ عهدو يني چري آفندي سي هوندو هيو جيڪو دراصل ڪاتب هيو ۽ پگھار ڏيڻ ان جي ذمي هئي. امن جي زماني ۾ ديوان جي اجلاس ۾ پهرو ڏيڻ، باهه وسائڻ، اعلٰي عهديدارن جي حفاظت، امن ۽ امان قائم ڪرڻ ۾ مدد ۽ ٻيون ذميداريون يني چري جي حوالي هونديون هيون. يني چري جي لاء پنهنجن افسرن جي اطاعت پهرين شرط ۽ اتحاد ۽ مساوات، ظاهري ڏيکاء ۽ نمائش کان پرهيز ۽ دين داري به ضروري هيون. جنگ جي دوران يني چري سلطان جي ٻنهي طرف هوندا هيا. ابتدا ۾ صرف نو مسلم عيسائي ئي هن ۾ ڀرتي ڪيا ويندا هيا بعد ۾ مسلمان به ڀرتي ڪيا وڃڻ لڳا. جنهن وقت تائين سلطان مضبوط هيا يني چري قابو ۾ رهيا پر حڪومت جي واڳ ڪمزور هٿن ۾ ايندي ئي يني چري سرڪش ٿي ويا ۽ بدعنواني حد کان وڌي وئي هي فوج سلطنت جي لاء مستقل خطرو بڻجي وئي [[1826ء]] ۾ محمود ثاني بالآخر هن کي ختم ڪري ڇڏيو. يني چري جي خاتمي کي واقعئه خيريه چيو ويندو آهي. === سپاهي === مستقل پيادي فوج کان علاوه هڪ مستقل سوار فوج به هئي جيڪا سپاهي چورائيندي هئي. ان جي تربيت به اعلٰي انداز ۾ ڪئي ويندي هئي ذهني قابليت جي لحاظ کان بهتر سپاهين کي حڪومت جي انتظامي شعبي جي لاء منتخب ڪيو ويندو هو. سليمان اعظم کان بعد یني چري جي طرح ان ۾ به بدعنوانيون ٿيڻ لڳيون. === مهتران === {{تفصيلي مضمون|مهتران}} عثماني آرمي جو بينڊ جيڪو فوجي مهمن جي دوران ڌنون وڄائي جوانن ۾ جوش ۽ جذبو پيدا ڪندو هيو. مهتران عام طور تي يني چري جو حصو هوندو هيا. === نظام جديد === {{تفصيلي مضمون|نظام جديد}} 19 هين صدي جي اوائل ۾ فوجن جي جديد خطن تي تربيت جون ڪوششون شروع ڪيون ويون ۽ [[1826ء]] ۾ سلطان محمود ثاني يني چري جو خاتمو ڪري هڪ جديد عثماني فوج جو بنياد رکيو جنهن کي نظام جديد جو نالو ڏنو ويو. نظام جديد فوجون مصروف ۽ رديف ۾ ورهايون هيون ۽ انهن جون خصوصيتون هي هيون: # فوج جي ملازمت جي مدت ويهه سال هئي. # سالانه ڀرتي جي تعداد 50 هزار هئي. # پهرين غير مسلمن کي فوجي خدمت کان مستثنٰي سمجھيو ويندو هيو پر بعد ۾ انهن کي به فوج ۾ شامل ڪيو ويو. # فوج جو امير سپهه سالار اعظم هوندو هيو. === عثماني بحريه === [[فائل:Barbaros_Park_Statue.jpg|thumb|استنبول ۾ آبناء باسفورس سان گڏ واقع ترڪ بحري عجائب گھر جي سامهون باربروسه جو مجسمو]] [[1308ء]] ۾ مرمره سمنڊ ۾ امرالي ٻيٽ جي فتح عثمانين جي پهرين بحري فتح هئي ۽ 1321ء ۾ ان جا جهاز پهريون دفعو ڏکڻ اوڀر يورپ جي علائقي ٿريس ۾ لنگر انداز ٿيا ۽ بعد ۾ يورپ کنڊ ۾ فتحن ۾ اهم ترين ڪردار ادا ڪيو. عثماني بحريه دنيا جي پهرين بحريه هئي جنهن بحري جهازن تي توپون نصب ڪيون ۽ 1499ء ۾ وڙهيل جنگ زونڪيو تاريخ جي پهرين بحري جنگ هئي جنهن جي دوران بحري جهازن تي لڳل توپون استعمال ڪيون ويون. عثماني بحريه ئي اتر آفريڪا ۾ فتحن جي شروعات ڪئي ۽ 1517ء ۾ [[الجزائر]] ۽ مصر کي سلطنت ۾ شامل ڪيو. 1538ء ۾ جنگ پریويزا ۽ 1560ء ۾ جنگ جربا روم سمنڊ ۾ عثماني بحريه جي عروج جو ثبوت آهن.  انکان علاوه عثماني بحري جهازن 1538ء کان 1566ء جي وچ ۾ هندي وڏي سمنڊ ۾ گوا جي ويجھو پرتگيزي جهازن جو مقابلو به ڪيو. 1553ء ۾ عثماني امير البحر صالح رئيس مراڪش ۽ آبنائي جبل الطارق کان اڳتي جا اتر آفريڪي علائقا فتح ڪيا ۽ عثماني سلطنت جون سرحدون اوقيانوس وڏي سمنڊ تائين پهچائي ڇڏيون. 1566ء ۾ آچي (هاڻوڪي انڊونيشيا جو هڪ صوبو) جي سلطان پرتگيزين جي خلاف عثمانين جي مدد طلب ڪئي ۽ خضر رئيس جي قيادت ۾ هڪ بحري ٻيرو سماترا موڪليو ويو هو. هي ٻيڙو 1569ء ۾ آچي ۾ لنگر انداز ٿيو ۽ اهڙي طرح هي سلطنت جو اوڀاريون ترين علائقو قرار ٿيو جيڪو عثمانين جي زير قيادت هيو. 1585ء ۾ عثماني امير البحر مراد رئيس ڪناري جزيرن ۾ لانزاروت کي فتح ڪيو. [[1617ء]] ۾ عثماني فوجن مديره تي به قبضو ڪيو ا۽ بعد ا۾ آگسٽ [[1625ء]] ۾ مغربي انگلستان جي علائقن سسيڪس، پلائي مائوٿ، ڊيوون، هارٽ لينڊ پوائنٽ ۽ ڪورن وال تي ڇاپا هنيا. [[1627ء]] ۾ عثماني بحريه جي جهازن ٻيٽ شيٽ لينڊ، ٻيٽ فارو، ڊينمارڪ، ناروي ۽ آئس لينڊ تائين ۽ [[1627ء]] کان [[1631ء]] جي دوران آئرستان ۽ سويڊن تائين به ڇاپا هڻڻ ۾ ڪامياب ٿيا. 1827ء ۾ جنگ ناوارينو ۾ [[برطانيا]]، [[فرانس]] ۽ [[روس]] جي گڏيل بحري ٻيڙي جي هٿان شڪست ۽ [[الجزائر]] ۽ يونان جي وڃائڻ بعد عثماني بحريه جي زوال شروع ٿي ويو  اهڙي طرح سلطنت جي سمنڊ پار قبضن تي پڪڙ ڪمزور ٿيندي وئي. سلطان عبد العزيز پهريون (دور حڪومت: 1861ء تائين 1876ء) مضبوط بحريه جي ٺاهڻ جي لاء نئين سري سان ڪوششون ڪيون ۽ وڏي سرمائي خرچ ڪرڻ بعد برطانيه ۽ فرانس کان دنيا جو ٽيون سڀ کان وڏو بحري ٻيڙو ٺاهيو جيڪو 194 بحري جهازن تي مشتمل هيو پر زوال پذير معيشت انهن بحري جهازن جي ٻيڙي کي گھڻو عرصو برقرار نه رکي سگھي. اصلاح پسند مدحت پاشا ۽ [[1876ء]] ۾ پهرين عثماني پارليمان جي حمايت بعد سلطان عبد الحميد ثاني (دور حڪومت: 1876ء تائين 1908ء) جو اعتبار بحريه تان کڄي ويو. ۽ روس خلاف جنگن ۾ ڪو استعمال نه هجڻ جو بهانو بنا ڪري اڪثر بحري جهاز شاخ زرين ۾ بند ڪيا ويا جتي اهي اڳلي 30 سالن تائين سڙندا رهيا. 1908ء م نوجوانان ترڪ انقلاب بعد اتحاد ۽ ترقی جمعيتي ملڪ جو نظم ۽ ضبط سنڀالڻ بعد بحريه کي ٻيهر منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ عوامي چندي سان عثماني بحريه فائونڊيشن بڻائي وئي ۽ عوامي رقم سان ئي وڏن بحري جهازن جي خريداري شروع ڪئي وئي. === امير البحر === عثماني امير البحر ڪپتان پاشا (يا قپودان پاشا) چورائيندو هيو. سلطنت جي معروف امير البحرن ۾ خير الدين باربروسا، پيري رئيس، حسن پاشا، پيالي پاشا، طرغت پاشا ا۽ سيدي علي عثماني تاريخ سان گڏ يورپ جي بحري تاريخ ۾ به هميشہ ياد رکيو ويندو. بحري فتحن کان علاوه ان جا علمي ڪارناما به نماياں آهن. عثماني ترڪن جي بحری طاقت ۾ اضافي سان گڏ امير البحر جي اهميت به ٻه وڌي وئي ۽ باربروسا جي زماني ۾ ڪپتان پاشا ديوان جو باقاعده رڪن بڻجي ويو. عهدي جي اعتبار سان هو امير العساڪر جو مساوي ۽ شيخ الاسلام جي ماتحت سمجھيو ويندو هو. === عثماني فضائيه === [[فائل:Turkish pilots in 1912.jpg|thumb|200px|ترڪ هوا باز 1912ء جي منڍ ۾]] عثماني فضائيه جو بنياد جون 1909ء ۾ رکيو ويو اهڙي طرح هي دنيا جي قديم ترين جنگي هوا بازي جي ادارن مان هڪ آهي. هن جو قيام ان وقت عمل ۾ آيو جڏهن سلطنت عثمانيه پنهنجي ٻن ترڪ هوا بازن کي پيرس ۾ منعقد بين الاقوامي هوا بازي ڪانفرنس ۾ شرڪت جي لاء موڪليو. فضائي جنگ جي وڌندڙ اهميت جي پيش نظر عثماني حڪومت پنهنجي عسڪري هوا بازي جي منصوبي کي منظم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. ان مقصد جي لاء 1910ء جي آخر ۾ متعدد افسرن کي تربيت جي لاء يورپ موڪليو ويو جن اتي جنگي هوا بازي جي تربيت حاصل ڪئي. رهائش جي ناقص سهولتن جي ڪري تعليم جو هي منصوبو ختم ٿي ويو ۽ زير تربيت اهلڪار 1911ء جي اوائل ۾ ترڪي واپس اچي ويا. فضائيه جي قيام جي لاء حڪومتي رهنمائي جي خاتمي جي باوجود ان وقت جي عثماني وزير دفاع محمد شوڪت پاشا عسڪري فضائي منصوبي جي خيال کي عملي جامو پهرائڻ جون ڪوششون جاري رکيون ۽ ٻن افسرن کي فرانس تربيت جي لاء موڪليو. انهن هوابازن جي تربيت فيبروري 1921ء ۾ مڪمل ٿي ۽ ان ئي سال وڌيڪ ترڪ افسرن کي فرانس موڪليو ويو. سلطنت عثمانيه 3 جولاء 1912ءتي استنبول ۾ فضائي اڪيڊمي جي قيام جي ذريعي پنهنجي هوا بازن ۽ طيارن جي تياري ۽ پنهنجي افسرن جي تربيت جي شروعات ڪئي. ترڪ هوا بازن جي ناتجربيڪاري جي ڪري بلقان جنگن جي پهرين مرحلي (1912ء) ۾ متعدد جهازن جو نقصان کڻڻو پيو پر ٻين مرحلي (1913ء) ۾ انهن کي ڪافي ڪاميابيون مليون. بلقان جنگن جي خاتمي کان بعد فضائيه کي جديد خطن تي استوار ڪرڻ جي عمل جي شروعات ڪئي وئي نوان طيارا خريد ڪيا ويا. جون 1914ء ۾ استنبول ۾ ئي نئين عسڪري اڪيڊمي "بحري هوا بازي اڪيڊمي" جو قيام عمل ۾ آيو. پر پهرين مهاڀاري جنگ جي شروعات سان گڏ ئي هي عمل رڪجي ويو البته 1915ء ۾ چند جرمن افسر سلطنت ۾ آيا ۽ چند ترڪ افسر تربيت جي لاء جرمني ويا هيا. پهرين مهاڀاري جنگ جي دوران عثماني فضائيه ڪافي محاذن تي وڙهي جن ۾ اولهه ۾ گليسيا، اوڀر ۾ قفقاز ۽ ڏکڻ ۾ يمن جي علائقن تائين شامل هيا. عثماني فضائيه کي نئين سري سان منظم ڪرڻ جو کوششون جاري هيون ته 1918ء ۾ پهرين مهاڀاري جنگ جي خاتمي ۽ استنبول تي اتحادين جي قبضي سان گڏ ئي انهن جو خاتمو ٿي ويو. == عدالتي نظام == === شيخ الاسلام === قسطنطنيه جي مفتي جو درجو تمام قاضين وڌيڪ هيو ۽ انکي مفتي اعظم چيو ويندو هو. محمد فاتح انکي شيخ الاسلام جو لقب به عطا ڪيو. تمام قانونن جو تعلق شيخ الاسلام سان هيو ۽ انجي حيثيت عباسي دور جي قاضي القضاۃ جهڙي هئي. ان جو فيصلو حتمي هوندو هيو. شيخ الاسلام جو عهدو وزارت عظمٰي کان بعد سڀ کان وڏو هيو. شيخ الاسلام جي تقرري عام طور تي تمام عمر ڀر جي لاء هوندي هئي. صوبائي افسر صدر اعظم ۽ صدر اعظم سلطان جي سامهون جوابده هيا پر شيخ الاسلام صرف خدا جو جوابده هيو ۽ هو هر ڪم شريعت جي مطابق ڪندو هيو. شيخ الاسلام جا اختيار انتهائي وسيع هيا ۽ ان جو اندازو هن ڳالهه مان لڳائي سگھجي ٿو ته سلطان کي لاهڻ متعلق ان جي فتويٰ تمام ضروري هئي ا۽ ان جي بغير سلطان کي لاهڻ ممڪن نه هيو. سلطان جي نماز جنازه به هو ئي پڙهائيندو هيو. دور زوال ۾ هن منصب ۾ به ڪافي خاميون پيدا ٿي ويون هيون. عثمانين جي پوري دور ۾ 131 شيخ الاسلام ٿيا. 19 استعفٰي ڏني ۽ ٽن کي ڦاهي ڏني وئي. اڪثريت ترڪي نسل جي هئي. 1442ء ۾ هن منصب جي ابتدا ٿي ۽ مراد ٻيون جي عهد جو حضرت ملا شمس الدين فتاري پهريون شيخ الاسلام هيو. آخري شيخ الاسلام مدني محمد نوري آفندي هيو جنهن سلطنت جي خاتمے تي 1922ء ۾ استعفٰي ڏئي ڇڏيو. اهڙي طرح هي عهدو 498 سال برقرار رهيو. === قاضي === [[فائل:1879-Ottoman Court-from-NYL.png|200px|thumb|هڪ مقدمو، 1877ء]] تمام قاضي شهر جا منصف هيا ۽ ان جي اختيار جو حلقو ويجھن علائقن تي به هيو. قاضين جي اختيار جو حلقو حڪومت جي ادري کان وڌيڪ وسيع هيو. مثلاً ڪريميا ۽ اتر آفريڪا جو رياستون پر انتظامي حيثيت سان مرڪزي حڪومت جي تابع نه هيون پر وابسته حڪومتون هيون پر هي به عثماني نظام عدالت جي ماتحت هيون. محمد فاتح قانون نامي ۾ قضا محڪمي کي هڪ ٿنڀ قرار ڏنو هيو مملڪت جي قانون جو بنياد شريعت اسلاميه تي رکييو هيو. == ثقافت == ڇو ته سلطنت عثمانيه ٽن کنڊن تي پکڙيل هڪ وسيع سلطنت هئي ان لاء ان کي واحد ثقافت جي طور تي بیان ڪرڻ مشڪل آهي البته مختلف مرڪزن ۾ ان جا مختلف روپ هيا. قسطنطنيه جي شهري نموني دمشق، بغداد، [[مڪو|مڪي]]، مديني، قاهره ۽ تيونس ۽ [[الجزائر]] تي اثر انداز . فنڪارن جو اجتماع قسطنطنيه ۾ هيو پر دستڪاري ۽ صنعت جي غير معمولي ترقي اناطوليه ۾ ٿي جنهن ۾ بروصا ۽ ازنڪ کي اهم مقام حاصل هيو. ڪافي اهم شهرن ۾ ڪارخاني پوري سلطنت کي ڪپڙو ۽ ٿانو فراهم ڪر کان علاوه غير ملڪن کي به شيون موڪليندو هيا. پارچه بافي کان علاوه قالين سازي به سلطنت جي اهم ترين صنعت هئي. === عثماني فن تعمير === [[فائل:Edirne_7333_Nevit.JPG|thumb|240x240px|سليميه مسجد، معمار سنان پاشا جو تيار ڪيل عظيم شاهڪار]] سلطنت عثمانيه جو ابتدائي فن تعمير سلجوقي طرز تعمير کان متاثر هيو پر قسطنطنيه جي فتح بعد هي رومي طرز تعمير جي زير اثر اچي ويو پر بعد ۾ ان ۾ وڌيڪ بهتري آندص وئي ۽ بالآخر جديد عثماني طرز تعمير دنيا ڀر ۾ معروف ٿيو. عثماني سلطانن فن تعمیر تي خاص توجھ ڏني. يني شهر، بروصه، ادرنہ ۽ قسطنطنيه ۾ مسجدن، مدرسن ۽ محلن جي تعمير ۽ فتح قسطنطنيه کان بعد سلطنت ڀرن ۾ عثماني اڏاتون هن عظيم سلطنت جي شوڪت ۽ عظمت جو آئينو آهن ۽ اڄ به هن جي شاندار ماضي جي يادگار جي طور تي موجود آهن. چوڏهين صدي جي عثماني دور جي مسجدن ۾ سلجوقي طرز هر جڳهه نمايان آهي جنهن جا اهم ترين مثال بروصه جون شاندار مسجدون آهن جن ۾ بايزيد جامع ۽ اولو جامع نمايان آهن. پندرهين صدي ۾ استنبول جي مسجد ۾ بروصه جي طرز جو نقل ڪيو ويو پر وڏين مسجدن ۾ اياصوفيه جامع جي طرز تعمير جو نقل ڪيو ويو جيڪي بازنطيني گرجا هئي جنهن کي فتح قسطنطنيه کان بعد مسجد ۾ تبديل ڪيو ويو هو. ترڪ معمارن جديد عثماني طرز تعمير جون ڪافي شاندار ۽ بلند عمارتون ٺاهيون جن ۾ فاتح جامع، سليميه جامع، سليمانيه جامع ۽ اورتاڪوئي جامع نمايان آهن. عثماني طرز تعمير انهن عمارتن جي ذريعي اڄ به پنهنجي پوري شان ۽ شوڪت سان موجود آهي ايتري تائين دنيا ڀر ۾ جتي به ترڪ مهاجرن مسجدون تعمير ڪيون هو اهڙي طرز تعمير جو شاهڪار آهن. [[پاڪستان]] جي گادي جي هنڌ [[اسلام آباد]] ۾ واقع فيصل مسجد جا مينار به ترڪ طرز تعمير جا حامل آهن. [[فائل:Dolmabahce Palace.Turchia.JPG|250px|thumb|دولما باغچه محل، استنبول]] عثماني طرز تعمير جو تذڪرو سنان پاشا جي بغير اڌورو آهي جنهن پنهنجي طرز ۽ هنر سان ان عهد جي طرز تعمير کي چار چنڊ لڳائي ڇڏيا. سورهين صدي جي عثماني تعميرات ۾ سناني طرز هر جڳهه نمايان آهي ۽ اڄ به شاندار شڪل ۾ موجود آهي. شهزاده مسجد ۽ سليميه مسجد ان عظيم معمار جا فن پارا آهن. سنان قسطنطنيه، ادرنه ۽ ٻين شهرن ۾ ڪافي عظيم مسجدون تعمير ڪيون. عثمانين جي تيار ڪيل [[توپ قاپي]] ۽ [[دولما باغچه]] محلن پنهنجي وقت جي تعميرات جا عظيم ترين شاهڪار هيا جن ۾ پهريون ذڪر ڪيل عثماني ۽ بعد ۾ ذڪر ڪيل يورپي طرز تعمير جي زير اثر آهي. === عثماني ترڪ ٻولي === {{تفصيلي مضمون|عثماني ترڪ ٻولي}} عثماني ترڪ ٻولي مملڪت جي اهم ترين ٻولي هئي جيڪا عربي ۽ فارسي جي زير اثر هئي. عثمانين جي عدالتي ۽ دفتري معاملات ۾ هي ٻولي استعمال ڪئي ويندي هئي. پر هڪ وسيع سلطنت جي ڪري ان ۾ مختلف مقامن تي مختلف ٻوليون ڳالهايون وينديون هيون ۽ آخري ڏينهن ۾ فرانسيسي ۽ انگريزي به غير مسلمن جي اعلٰي طبقي ۾ وڏي پيماني تي ڳالهايون وينديون هيون. هي به چئي سگھجي ٿو ته فارسي ادبي ۽ [[عربي]] مذهبي ٻولي جي طور تي استعمال ڪئي ويندي هئي. === مذهب === عثماني سلطنت جو سرڪاري مذهب [[اسلام]] هيو پر غير مسلمن خصوصاً اهل ڪتاب (عيسائين ۽ يهودين) سان ان جو اعلٰي رويو مسلمانن جي فراخ دلي جو واضع ثبوت آهي. محمد فاتح قسطنطنيه کي فتح ڪرڻ بعد مقامي عيسائين کي شهر ۾ رهڻ جي اجازت ڏني ۽ انهن جي چند گرجا گھرن کي به بحال رکيو. 1492ء میں سقوط غرناطه کان بعد اسپين مان ڪڍيل مسلمانن کي بخيريت مسلم سرزمین تي پهنچائڻ جي عظيم مهم هلائي وئي ان ۾ ڪيترن ئي يهودين کي به عيسائين جي ظلمن کان بچائي ترڪ سرزمين تي آندو ويو ۽ انهن کي سلطنت عثمانيه ۾ آزادي سان رهڻ جي اجازت ڏني وئي. اسلامي شريعت مملڪت جو بنیادي قانون هئي ۽ ان جو ماخذ قرآن ۽ حديث هيا ۽ انهن ٻنهي کان رهنمائي نه ملڻ جي صورت ۾ اجماع يا قياس کان ڪم ورتو ويندو هو. === علم ۽ ادب === عثمان سلطان علم ۽ ادب سان گهرو لڳاء رکندا هيا عالمن ۽ فاضلن جي بيحد تعظيم ۽ تڪريم ڪئي ويندي هئي ۽ ان جي لاء باعزت روزگار فراهم ڪيو ويندو هو. محمد پهريون جي دور م علم ۽ ادب جي ڀرپور سرپرستي ڪئي وئي بلڪه هي چوڻ غلط نه ٿيندو ته دراصل ان جي دور ۾ سلطنت ۾ ادب خصوصاً شاعري کي ترقي ڏني وئي. سلطان محمد فاتح ترڪي ٻولي جو هڪ صاحب ديوان شاعر هيو. مطالعي جو بيحد شوق رکندو هيو ۽ هن پنهنجي دور حڪومت ۾ ٻين علمن و۽ فنن جي ترقي جو ڪم به ڪيو. بايزيد کي تصوف، مذهب ۽ شاعري سان دلچسپي هئي جڏهن ته سليم پهريون جي تاريخ ۽ فارسي شاعري کان علاوه مطالعي جو به شوق هيو. فارسي ٻولي ۾ سليم پهريون جا ڪجهه نظم به موجود آهن. مراد ثاني تصوف جي هڪ جتاب جي بڪري شهرت رکندو هو. عثماني حڪمرانن ۾ 21 جا بياض (ڪتاب) ملن ٿا. دراصل عثماني ادب ۽ فارسي ادب هڪ ٻي سان هڪجهڙائي رکن ٿا. سلطنت عثمانيه ۾ تعليم جا ٻه دور نمايان نظر اچن ٿا: # '''ديني دور''': شروعات کان دور تنظيمات يعني 1839ء تائين # '''وچون دور''': تنظيمات کان جمهوريه جي اعلان تائين # اصلاحات جو دور: هي ٽيون دور ڇو ته سلطنت عثمانيه جي خاتمي کان بعد شروع ٿيو ان لاء اسان جو موضوع بحث نه آهي. محمد فاتح جي دور ۾ تعليم جي سلسلي جي باقاعده شروعات ٿي، هو خود به عالم جو وڏو قدردان هيو. محمد جي جانشينن تعليم کي خوب ڦهلايو ۽ هر سلطان هڪ مسجد ضرور تعمير ڪرائيندو هيو جنهن سان گڏ مدرسو قائم ڪرڻ به لازمي هيو. اهڙي طرح مسجدن سان گڏ مدرسن جي تعداد به وڌندي وئي. مصطفٰي ثالث جي عهد ۾ صرف قسطنطنيه ۾ تقريباً ٽي سو مدرسا هيا. دور تنظيمات ا۾ جامعه عثمانيه جو قيام عمل ۾ آيو. تعليم جي ترقي جو اندازو هن ڳالهه مان لڳائي سگھجي ٿو [[1892ء]] ۾ صرف قسطنطنيه ۾ هر قسم جي مدرسن جي تعداد 500 هئي جن ۾ 13 وڏيون [[ڪاليج]]ون هيون. == عثماني گادي جا هنڌ == * [[سغوط]] 1299ء تائين 1326ء * [[بروصه]] 1326ء تائين 1365ء * [[ادرنه]] 1365ء تائين 1453ء * [[قسطنطنيه]] ([[استنبول]]) (1453ء تائين 1922ء) == عثماني سلطان == {| class="wikitable" width="100%" ! style="background-color:#FF8C67" width="10%" | تصوير ! style="background-color:#FF8C67" width="20%" | لقب ! style="background-color:#FF8C67" width="15%" | نالو ! style="background-color:#FF8C67" width="9%" | دور حڪومت |- |align="center"|[[فائل:I Osman.jpg|100px]] | align="center" |امير غازي | align="center" |[[عثمان پهريون|عثمان بن ارطغرل]] | align="center" |1281 - 1324 |- |align="center"|[[فائل:Orhan I.jpg|100px]] | align="center" |غازي بيگ | align="center" |[[اورخان پهريون|اورخان غازي]] | align="center" |1324 -1362 |- |align="center"|[[فائل:Muradhudavendigar.jpg|100px]] | align="center" |خداوندگار | align="center" |[[مراد پهريون|خان خداوندگار]] | align="center" |1362 -1389 |- |align="center"|[[فائل:I Bayezit.jpg|100px]] | align="center" |يلدرم | align="center" |[[بايزيد يلدرم]] | align="center" |1389 -1402 |- |align="center"|[[فائل:Mehmed I.jpg|100px]] | align="center" |سلطان | align="center" |[[محمد پهريون|محمد چلبي]] | align="center" |1413 - 1421 |- |align="center"|[[فائل:Murat II.jpg|100px]] | align="center" |سلطان | align="center" |[[مراد ٻيون|مراد خوجه]] | align="center" |1446 - 1451 |- |align="center"|[[فائل:Bellini, Gentile - Sultan Mehmet II.jpg|100px]] | align="center" |فاتح | align="center" |[[محمد فاتح]] | align="center" |1451 - 1481 |- |align="center"|[[فائل:II Bayezit.jpg|100px]] | align="center" |ولي | align="center" |[[بايزيد ٻيون|بايزيد ولي]] | align="center" |1481 - 1512 |- |align="center"|[[فائل:Yavuz Sultan I. Selim Han.jpg|100px]] | align="center" |ياووز | align="center" |[[سليم پهريون|سليم ياووز]] | align="center" |1512 - 1520 |- |align="center"|[[فائل:Suleiman the Magnificent of the Ottoman Empire.jpg|100px]] | align="center" |قانوني | align="center" |[[سليمان اعظم|سليمان قانوني]] | align="center" |1520 - 1566 |- |align="center"|[[فائل: II Selim.jpg|100px]] | align="center" |ساري | align="center" |[[سليم ٻيون]] | align="center" |1566 - 1574 |- |align="center"|[[فائل:Sultan Murad III.jpeg|100px]] | align="center" |خليفو | align="center" |[[مراد ٽيون]] | align="center" |1574 - 1595 |- |align="center"|[[فائل:Mehmed III.jpg|100px]] | align="center" |عادل | align="center" |[[محمد ٽيون|محمد عادلي]] | align="center" |1595 - 1603 |- |align="center"|[[فائل:I Ahmet.jpg|100px]] | align="center" |بخت | align="center" |[[احمد پهريون|احمد بخت]] | align="center" |1603 - 1617 |- |align="center"|[[فائل:I Mustafa.jpg|100px]] | align="center" |خليفو | align="center" |[[مصطفي پهريون]] | align="center" |1617 -1618 |- |align="center"|[[فائل:Osman 2.jpg|100px]] | align="center" |شهيد | align="center" |[[عثمان ٻيون]] | align="center" |1618 - 1622 |- |align="center"|[[فائل:I Mustafa.jpg|100px]] | align="center" |خليفو | align="center" |[[مصطفيٰ پهريون]] | align="center" |1622 - 1623 |- |align="center"|[[فائل:Murad IV.jpg|100px|مراد چہارم]] | align="center" |صاحبقران، غازي | align="center" |[[مراد چوٿون]] | align="center" |1623 - 1640 |- |align="center"|[[فائل:Ibrahim Deli.jpg|100px]] | align="center" |شهيد | align="center" |[[ابراهيم پهريون]] | align="center" |1640 - 1648 |- |align="center"|[[فائل:IV Mehmet.jpg|100px]] | align="center" |خليفو | align="center" |[[محمد چوٿون]] | align="center" |1648 - 1687 |- |align="center"|[[فائل:II Suleyman.jpg|100px]] | align="center" |غازي | align="center" |[[سليمان ٻيون]] | align="center" |1687 - 1691 |- |align="center"|[[فائل:Ahmed II by John Young.jpg|100px]] | align="center" |خان غازي | align="center" |[[احمد ٻيون]] | align="center" |1691 - 1695 |- |align="center"|[[فائل:II Mustafa.jpg|100px]] | align="center" |غازي | align="center" |[[مصطفيٰ ٻيون]] | align="center" |1695 - 1703 |- |align="center"|[[فائل:Ahmed III by John Young.jpg|100px]] | align="center" |غازي | align="center" |[[احمد ٽيون]] | align="center" |1703 - 1730 |- |align="center"|[[فائل:Mahmud1.jpg|100px]] | align="center" |غازي | align="center" |[[محمود پهريون]] | align="center" |1730 - 1754 |- |align="center"|[[فائل:Osman III.jpg|100px]] | align="center" |خليفو | align="center" |[[عثمان ٽيون]] | align="center" |1754 - 1757 |- |align="center"|[[فائل:Mustafa3.jpg|100px]] | align="center" |خليفو | align="center" |[[مصطفيٰ ٽيون]] | align="center" |1757 - 1774 |- |align="center"|[[فائل:Abdulhamid I.jpg|100px]] | align="center" |خليفو | align="center" |[[عبدالحميد پهريون]] | align="center" |1774 - 1789 |- |align="center"|[[فائل:Konstantin Kapidagli 002.jpg|100px]] | align="center" |خليفو | align="center" |[[سليم ٽيون]] | align="center" |1789 - 1807 |- |align="center"|[[فائل:Mustafa IV.jpg|100px]] | align="center" |خليفو | align="center" |[[مصطفيٰ چوٿون]] | align="center" |1807 - 1808 |- |align="center"|[[فائل: MahmutII.jpg|100px]] | align="center" |خليفو | align="center" |[[محمود ٻيون]] | align="center" |1808 - 1839 |- |align="center"|[[فائل:Sultan Abdülmecid - Google Art Project.jpg|100px]] | align="center" |خليفو | align="center" |[[عبد المجيد پهريون]] | align="center" |1839 - 1861 |- |align="center"|[[فائل:Sultan Abdulaziz I.JPG|100px]] | align="center" |خليفو | align="center" |[[عبد العزيز پهريون]] | align="center" |1861 - 1876 |- |align="center"|[[فائل:1840 1904 5murat.jpg|100px]] | align="center" |خليفو | align="center" |[[مراد پنجون]] | align="center" |1876 - 1876 |- |align="center"|[[فائل:Ahamid.jpg|100px]] | align="center" |خليفو | align="center" |[[عبدالحميد ٻيون]] | align="center" |1876 - 1909 |- |align="center"|[[فائل:MehmedV.jpg|100px]] | align="center" |خليفو | align="center" |[[محمد پنجون]] | align="center" |1909 - 1918 |- |align="center"|[[فائل:VI Mehmet Vahidettin.jpg|100px]] | align="center" |خليفو | align="center" |[[محمد وحيد الدين]] | align="center" |1918 - 1922 |} ==   خارجي ڳنڍڻا == === انگريزي ٻولي ۾ === * [http://www.turizm.net/turkey/history/ottoman.html سلطنت عثمانيه: هڪ خاڪو بحساب زماني ترتيب] * [http://www.turkishculture.org/pages.php?SearchID=172 سلطنت عثمانيه:بحري نقشا] * [http://ottomanfoothill.googlepages.com سلطنت عثمانيه: هڪ لازوال رياست] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091025234456/http://ottomanfoothill.googlepages.com/ |date=2009-10-25 }} * [http://www.osmanli700.gen.tr/english/engindex.html عثمان ويب سائيٽ] * [http://www.euratlas.com/big/big1600.htm سلطنت عثمانيه] 1600ء ۾ يورپ جو نقشو جنهن ۾ سلطنت جو تفصيلي نقشو به موجود آهي * [http://books.google.com/books?vid=LCCN05017306&id=LFbTIBgjbqQC&pg=PA257 ترڪ سلطنت جي تاريخ] * [http://www.wsu.edu:8080/~dee/OTTOMAN/OTTOMAN1.HTM عالمي تهذيبون: عثماني] — هڪ جامع سائيٽ جيڪا عثماني رياست ۽ حڪومت جي باري ۾ وسيع معلومات جو احاطو ڪري ٿي * [http://www.ottomansouvenir.com/Capitals/Capitals_of_Ottoman_Empire.htm سلطنت عثمانيه جا گادي جا هنڌ] — مختلف عثماني گادي جي هنڌن جو احاطو * [http://www.theottomans.org عثمانين جي باري ۾ معلومات] === ترڪي ٻولي ۾ === * [http://www.barbaros.biz/DOWNLOAD.htm DOWNLOAD OTTOMAN PICTURES] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090223075746/http://www.barbaros.biz/DOWNLOAD.htm |date=2009-02-23 }} * [http://ansiklopedi.turkcebilgi.com/Osmanlı_İmparatorluğu Osmanlı Devleti ile ilgili ansiklopedik bilgiler] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090917204512/http://ansiklopedi.turkcebilgi.com/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu |date=2009-09-17 }} * [http://www.discoverturkey.com/haberler/osmanli-bayrak.html Flags of the Ottoman Empire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080214144301/http://www.discoverturkey.com/haberler/osmanli-bayrak.html |date=2008-02-14 }}—contains information about Ottoman flags * [http://www.theottomans.org/turkce/index.asp Osmanlı İmparatorluğu Hakkında bilgi...] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:تاريخ]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:ترڪي]] [[زمرو:ترڪي جي حڪومت]] [[زمرو:پهرين مها ڀاري جنگ]] <references group="dn"/> {{ڪومنز زمرو|Ottoman Empire}} [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون بادشاھتون]] [[زمرو:عثماني خلافت]] [[زمرو:سلطنتون]] 535gk7yngdv4sjsewrbam7dh4r6rl8d 0 11837 412164 313849 2026-09-14T10:45:55Z HK Chachar 22860 /* */ 412164 wikitext text/x-wiki [[عڪس:Sarayi Album 10a.jpg|250px|thumb|سلطان محمد فاتح]] ڪنهن [[صوبي]] يا [[رياست]] جي مرد حڪمران کي '''سلطان''' چئي سگهجي ٿو۔ پر عام طور تي هي [[اصطلاح]] مسلمان حڪمران جي لاء استعمال ڪيو ويندو آهي۔ عورت حڪمران [[سلطانه]] سڏرائيندي آهي۔ == اسلامي لقب == * [[اميرالمومنين]] * [[امير]] * [[بزرگ]] * [[خليفو]] * [[داعي]] * [[درويش]] * [[امام]] * [[والي]] * [[مير (لقب)]] * [[مرزا (لقب)]] * [[شيخ]] * [[سيد]] * [[شاهه]] * [[سلطان]] [[زمرو:اختيار وارا عھدا]] [[زمرو:رياستي سربراھ]] qi1e4sojfjcuhrxa2z0tfgyo82wo9hd 0 11941 411917 251249 2026-09-13T14:07:10Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سلطنتون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 411917 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |conventional_long_name = سلطنت اطاليه<br>Italian Empire |native_name = ''Impero Italiano'' |image_flag = Flag of Italy (1861-1946).svg |image_map = Italian Colonial Empire (orthographic projection).svg |map_width = 225px <!--to match infobox immediately below--> |map_caption = سلطنت اطاليه 1939-1941 }} '''سلطنت اطاليه''' (Italian Empire) (اطالوي: Impero Italiano) [[مملڪت اطاليه]] ٻين يورپي طاقتن ۾ شموليت ڪئي ته جيئن ٻاهرين ملڪن تي ڪنٽرول حاصل ڪري سگهجي.۔ == تصويرون == <gallery> فائل:Italian empire 1914.png|<!--Italian Empire in 1914.--> فائل:Italy and Posessions September 1939.png|<!--Italian Empire in 1939.--> فائل:ST-Massowa.jpg|<!--[[Massawa]] in 1890.--> فائل:Italian mounted infantry in China 1900 HD-SN-99-01989.jpg|<!--Italian mounted infantry in [[چنگ خاندان]] during the [[Boxer Rebellion]] in 1900.--> فائل:Vlora zur Zeit der italienischen Besatzung 1916-1920.jpg|<!--Italian soldiers in [[ولورہ]], [[البانیا]] during [[پهرين مهاڀاري جنگ ]].--> فائل:Mogadishu1936.jpg|<!--[[موغاديشو]] in 1936, with the Catholic Cathedral and the Triumphal Arch dedicated to [[Victor Emmanuel III]].--> فائل:Soldatietiopia.jpg|<!--Italian soldiers leaving for the [[Second Italo-Abyssinian War]].--> فائل:Visita del RE a Bengasi.JPG|<!--King [[Victor Emmanuel III]] visits [[بنغازي]] in 1938.--> فائل:Unione tunisi 31octobre1938.jpg|<!--1938 edition of the newspaper of the Tunisian branch of the National Fascist Party that represented Italians living in the [[فرانسيسي زير حمايت تونس]].--> </gallery> {{سلطنتون}} [[زمرو:سلطنت اطاليه]] [[زمرو:سمنڊ پار سلطنتون]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]] [[زمرو:سلطنتون]] r6t8auo827i0upyosf6crj26jy8x987 411918 411917 2026-09-13T14:08:05Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[سلطنت اطاليه]] کي [[اطالوي سلطنت]] ڏانھن چوريو 411917 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |conventional_long_name = سلطنت اطاليه<br>Italian Empire |native_name = ''Impero Italiano'' |image_flag = Flag of Italy (1861-1946).svg |image_map = Italian Colonial Empire (orthographic projection).svg |map_width = 225px <!--to match infobox immediately below--> |map_caption = سلطنت اطاليه 1939-1941 }} '''سلطنت اطاليه''' (Italian Empire) (اطالوي: Impero Italiano) [[مملڪت اطاليه]] ٻين يورپي طاقتن ۾ شموليت ڪئي ته جيئن ٻاهرين ملڪن تي ڪنٽرول حاصل ڪري سگهجي.۔ == تصويرون == <gallery> فائل:Italian empire 1914.png|<!--Italian Empire in 1914.--> فائل:Italy and Posessions September 1939.png|<!--Italian Empire in 1939.--> فائل:ST-Massowa.jpg|<!--[[Massawa]] in 1890.--> فائل:Italian mounted infantry in China 1900 HD-SN-99-01989.jpg|<!--Italian mounted infantry in [[چنگ خاندان]] during the [[Boxer Rebellion]] in 1900.--> فائل:Vlora zur Zeit der italienischen Besatzung 1916-1920.jpg|<!--Italian soldiers in [[ولورہ]], [[البانیا]] during [[پهرين مهاڀاري جنگ ]].--> فائل:Mogadishu1936.jpg|<!--[[موغاديشو]] in 1936, with the Catholic Cathedral and the Triumphal Arch dedicated to [[Victor Emmanuel III]].--> فائل:Soldatietiopia.jpg|<!--Italian soldiers leaving for the [[Second Italo-Abyssinian War]].--> فائل:Visita del RE a Bengasi.JPG|<!--King [[Victor Emmanuel III]] visits [[بنغازي]] in 1938.--> فائل:Unione tunisi 31octobre1938.jpg|<!--1938 edition of the newspaper of the Tunisian branch of the National Fascist Party that represented Italians living in the [[فرانسيسي زير حمايت تونس]].--> </gallery> {{سلطنتون}} [[زمرو:سلطنت اطاليه]] [[زمرو:سمنڊ پار سلطنتون]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]] [[زمرو:سلطنتون]] r6t8auo827i0upyosf6crj26jy8x987 411920 411918 2026-09-13T14:11:07Z Ibne maryam 17680 411920 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |conventional_long_name = اطالوي سلطنت <br>Italian Empire |native_name = ''Impero Italiano'' |image_flag = Flag of Italy (1861-1946).svg |image_map = Italian Colonial Empire (orthographic projection).svg |map_width = 225px <!--to match infobox immediately below--> |map_caption = سلطنت اطاليه 1939-1941 }} '''اطالوي سلطنت''' (Italian Empire) (اطالوي: Impero Italiano) [[مملڪت اطاليه]] ٻين يورپي طاقتن ۾ شموليت ڪئي ته جيئن ٻاهرين ملڪن تي ڪنٽرول حاصل ڪري سگهجي. == تصويرون == <gallery> فائل:Italian empire 1914.png|<!--Italian Empire in 1914.--> فائل:Italy and Posessions September 1939.png|<!--Italian Empire in 1939.--> فائل:ST-Massowa.jpg|<!--[[Massawa]] in 1890.--> فائل:Italian mounted infantry in China 1900 HD-SN-99-01989.jpg|<!--Italian mounted infantry in [[چنگ خاندان]] during the [[Boxer Rebellion]] in 1900.--> فائل:Vlora zur Zeit der italienischen Besatzung 1916-1920.jpg|<!--Italian soldiers in [[ولورہ]], [[البانیا]] during [[پهرين مهاڀاري جنگ ]].--> فائل:Mogadishu1936.jpg|<!--[[موغاديشو]] in 1936, with the Catholic Cathedral and the Triumphal Arch dedicated to [[Victor Emmanuel III]].--> فائل:Soldatietiopia.jpg|<!--Italian soldiers leaving for the [[Second Italo-Abyssinian War]].--> فائل:Visita del RE a Bengasi.JPG|<!--King [[Victor Emmanuel III]] visits [[بنغازي]] in 1938.--> فائل:Unione tunisi 31octobre1938.jpg|<!--1938 edition of the newspaper of the Tunisian branch of the National Fascist Party that represented Italians living in the [[فرانسيسي زير حمايت تونس]].--> </gallery> {{سلطنتون}} [[زمرو:اطالوي سلطنت]] [[زمرو:سلطنتون]] [[زمرو:سمنڊ پار سلطنتون]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]] [[زمرو:يورپ]] [[زمرو:اٽلي]] tu3nsqoiqqytxiksop7jox8d4b428hx 411921 411920 2026-09-13T14:11:44Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:يورپ]]; added [[Category:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 411921 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |conventional_long_name = اطالوي سلطنت <br>Italian Empire |native_name = ''Impero Italiano'' |image_flag = Flag of Italy (1861-1946).svg |image_map = Italian Colonial Empire (orthographic projection).svg |map_width = 225px <!--to match infobox immediately below--> |map_caption = سلطنت اطاليه 1939-1941 }} '''اطالوي سلطنت''' (Italian Empire) (اطالوي: Impero Italiano) [[مملڪت اطاليه]] ٻين يورپي طاقتن ۾ شموليت ڪئي ته جيئن ٻاهرين ملڪن تي ڪنٽرول حاصل ڪري سگهجي. == تصويرون == <gallery> فائل:Italian empire 1914.png|<!--Italian Empire in 1914.--> فائل:Italy and Posessions September 1939.png|<!--Italian Empire in 1939.--> فائل:ST-Massowa.jpg|<!--[[Massawa]] in 1890.--> فائل:Italian mounted infantry in China 1900 HD-SN-99-01989.jpg|<!--Italian mounted infantry in [[چنگ خاندان]] during the [[Boxer Rebellion]] in 1900.--> فائل:Vlora zur Zeit der italienischen Besatzung 1916-1920.jpg|<!--Italian soldiers in [[ولورہ]], [[البانیا]] during [[پهرين مهاڀاري جنگ ]].--> فائل:Mogadishu1936.jpg|<!--[[موغاديشو]] in 1936, with the Catholic Cathedral and the Triumphal Arch dedicated to [[Victor Emmanuel III]].--> فائل:Soldatietiopia.jpg|<!--Italian soldiers leaving for the [[Second Italo-Abyssinian War]].--> فائل:Visita del RE a Bengasi.JPG|<!--King [[Victor Emmanuel III]] visits [[بنغازي]] in 1938.--> فائل:Unione tunisi 31octobre1938.jpg|<!--1938 edition of the newspaper of the Tunisian branch of the National Fascist Party that represented Italians living in the [[فرانسيسي زير حمايت تونس]].--> </gallery> {{سلطنتون}} [[زمرو:اطالوي سلطنت]] [[زمرو:سلطنتون]] [[زمرو:سمنڊ پار سلطنتون]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون]] [[زمرو:اٽلي]] a9esydavnfivf7t07dvvgw904wk8dev 411922 411921 2026-09-13T14:14:11Z Ibne maryam 17680 /* تصويرون */ 411922 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |conventional_long_name = اطالوي سلطنت <br>Italian Empire |native_name = ''Impero Italiano'' |image_flag = Flag of Italy (1861-1946).svg |image_map = Italian Colonial Empire (orthographic projection).svg |map_width = 225px <!--to match infobox immediately below--> |map_caption = سلطنت اطاليه 1939-1941 }} '''اطالوي سلطنت''' (Italian Empire) (اطالوي: Impero Italiano) [[مملڪت اطاليه]] ٻين يورپي طاقتن ۾ شموليت ڪئي ته جيئن ٻاهرين ملڪن تي ڪنٽرول حاصل ڪري سگهجي. ==تصويرون== <gallery> فائل:Italian empire 1914.png|<!--Italian Empire in 1914.--> فائل:Italy and Posessions September 1939.png|<!--Italian Empire in 1939.--> فائل:ST-Massowa.jpg|<!--[[Massawa]] in 1890.--> فائل:Italian mounted infantry in China 1900 HD-SN-99-01989.jpg|<!--Italian mounted infantry in [[چنگ خاندان]] during the [[Boxer Rebellion]] in 1900.--> فائل:Vlora zur Zeit der italienischen Besatzung 1916-1920.jpg|<!--Italian soldiers in [[ولورہ]], [[البانیا]] during [[پهرين مهاڀاري جنگ ]].--> فائل:Mogadishu1936.jpg|<!--[[موغاديشو]] in 1936, with the Catholic Cathedral and the Triumphal Arch dedicated to [[Victor Emmanuel III]].--> فائل:Soldatietiopia.jpg|<!--Italian soldiers leaving for the [[Second Italo-Abyssinian War]].--> فائل:Visita del RE a Bengasi.JPG|<!--King [[Victor Emmanuel III]] visits [[بنغازي]] in 1938.--> فائل:Unione tunisi 31octobre1938.jpg|<!--1938 edition of the newspaper of the Tunisian branch of the National Fascist Party that represented Italians living in the [[فرانسيسي زير حمايت تونس]].--> </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{سلطنتون}} [[زمرو:اطالوي سلطنت]] [[زمرو:سلطنتون]] [[زمرو:سمنڊ پار سلطنتون]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]] [[زمرو:اٽلي جي تاريخ]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون]] 8982e805ma377di0kmxcgsnzgcd3mvb 411923 411922 2026-09-13T14:14:51Z Ibne maryam 17680 411923 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |conventional_long_name = اطالوي سلطنت <br>Italian Empire |native_name = ''Impero Italiano'' |image_flag = Flag of Italy (1861-1946).svg |image_map = Italian Colonial Empire (orthographic projection).svg |map_width = 225px <!--to match infobox immediately below--> |map_caption = سلطنت اطاليه 1939-1941 }} '''اطالوي سلطنت''' (Italian Empire) (اطالوي: Impero Italiano) [[مملڪت اطاليه]] ٻين يورپي طاقتن ۾ شموليت ڪئي ته جيئن ٻاهرين ملڪن تي ڪنٽرول حاصل ڪري سگهجي. ==تصويرون== <gallery> فائل:Italian empire 1914.png|<!--Italian Empire in 1914.--> فائل:Italy and Posessions September 1939.png|<!--Italian Empire in 1939.--> فائل:ST-Massowa.jpg|<!--[[Massawa]] in 1890.--> فائل:Italian mounted infantry in China 1900 HD-SN-99-01989.jpg|<!--Italian mounted infantry in [[چنگ خاندان]] during the [[Boxer Rebellion]] in 1900.--> فائل:Vlora zur Zeit der italienischen Besatzung 1916-1920.jpg|<!--Italian soldiers in [[ولورہ]], [[البانیا]] during [[پهرين مهاڀاري جنگ ]].--> فائل:Mogadishu1936.jpg|<!--[[موغاديشو]] in 1936, with the Catholic Cathedral and the Triumphal Arch dedicated to [[Victor Emmanuel III]].--> فائل:Soldatietiopia.jpg|<!--Italian soldiers leaving for the [[Second Italo-Abyssinian War]].--> فائل:Visita del RE a Bengasi.JPG|<!--King [[Victor Emmanuel III]] visits [[بنغازي]] in 1938.--> فائل:Unione tunisi 31octobre1938.jpg|<!--1938 edition of the newspaper of the Tunisian branch of the National Fascist Party that represented Italians living in the [[فرانسيسي زير حمايت تونس]].--> </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:اطالوي سلطنت]] [[زمرو:سلطنتون]] [[زمرو:سمنڊ پار سلطنتون]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]] [[زمرو:اٽلي جي تاريخ]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون]] boa206xe78jscx89pv3xnbkih906l1k 411926 411923 2026-09-13T14:20:01Z Ibne maryam 17680 411926 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |conventional_long_name = اطالوي سلطنت <br>Italian Empire |native_name = ''Impero Italiano'' |image_flag = Flag of Italy (1861-1946).svg |image_map = Italian Colonial Empire (orthographic projection).svg |map_width = 225px <!--to match infobox immediately below--> |map_caption = سلطنت اطاليه 1939-1941 }} '''اطالوي سلطنت''' (Italian Empire) (اطالوي: Impero Italiano) [[مملڪت اطاليه]] ٻين يورپي طاقتن ۾ شموليت ڪئي ته جيئن ٻاهرين ملڪن تي ڪنٽرول حاصل ڪري سگهجي. ==تاريخ== {{Short description|Colonial empire based in Italy (1882-1943)}} {{About|the modern Italian colonial empire||Imperial Italy (disambiguation)}} {{For|the ancient Roman Empire|Roman Empire}} {{Use dmy dates|date=December 2025}} {{Infobox former country | conventional_long_name = Italian Empire | native_name = {{native name|it|Impero italiano}} | title_deputy = [[List of presidents of Italy|President]] (after 1946) | year_deputy1 = 1946–1948 | deputy1 = [[Enrico De Nicola]] | year_deputy2 = 1948–1955 | deputy2 = [[Luigi Einaudi]] | year_deputy3 = 1955–1960 | deputy3 = [[Giovanni Gronchi]] | event_pre = [[Assab#History|Purchase of Assab]] | date_pre = 1869 | event_start = [[Italian Eritrea]] | year_start = 1882 | event1 = [[Italo-Ethiopian War of 1887–1889|Eritrea War]] | date_event1 = 1887–1889 | event2 = [[Italian Somalia]] | date_event2 = 1889 | event3 = [[Boxer Rebellion]] | date_event3 = 1899–1901 | event4 = [[Italo-Turkish War]] | date_event4 = 1911–1912 | event6 = [[Pacification of Libya]] | date_event6 = 1923–1932 | event7 = [[Second Italo-Ethiopian War|2nd Italo-Ethiopian War]] | date_event7 = 1935–1937 | event8 = [[Kingdom of Albania in personal union with Italy (1939–1943)|Italian rule over Albania]] | date_event8 = 1939–1943 | event9 = [[East African campaign (World War II)|East Africa Campaign]] | date_event9 = 1940–1941 | event10 = [[North African campaign]] | date_event10 = 1940–1943 | event_end = {{nowrap|[[Treaty of Peace with Italy, 1947|Empire formally relinquished]]}} | date_end = 1947 | event_post = {{nowrap|[[Trust Territory of Somaliland]]}} | date_post = 1950–1960 | life_span = 1882–1943 | image_flag = Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg | flag = Flag of Italy#Italian unification | flag_type = Flag of Italy | flag_caption = Flag of Italy<br>Top (until 1946)<br>Bottom (from 1946) | image_flag2 = Flag of Italy (1946–2003).svg | image_coat = [[File:Coat of arms of the Kingdom of Italy (1890).svg|80px]] [[File:Emblem of Italy.svg|80px]] <br>[[Emblem of Italy|Left (until 1943)<br>Right (from 1950)]] | symbol = coat of arms | capital = [[Rome]] | official_languages = [[Italian language|Italian]] | languages_type = Other languages | languages = {{collapsible list | title = See list|[[Languages of Italy]]|[[Afar language|Afar]]|[[Albanian language|Albanian]]| [[Amharic]]|[[Arabic]]|[[Chinese language|Chinese]]|[[Corsican language|Corsican]]|[[Croatian language|Croatian]]|[[French language|French]]|[[Greek language|Greek]]| [[Monégasque dialect|Monégasque]]|[[Montenegrin language|Montenegrin]]|[[Oromo language|Oromo]]|[[Somali language|Somali]]|[[Tigrinya language|Tigrinya]]}} | religion = [[Roman Catholicism]]{{efn|The Catholic Church was the [[State religion]] of the Italian Empire, but oscillated between formal respect for local religions (such as [[Islam]] and [[Oriental Orthodox Churches |Orthodox Christianity]]) and the promotion of Catholicism as a civilizing and controlling element.}} | government_type = [[Constitutional monarchy]] (until 1946)<br>[[Parliamentary republic]] (after 1946) | area_km2 = 3,775,294 | title_leader = [[King of Italy|King]] (until 1946) | leader1 = [[Umberto I of Italy|Umberto I]] | year_leader1 = 1882-1900 | leader2 = [[Victor Emmanuel III]] [[List of emperors of Ethiopia|(Emperor)]] | year_leader2 = 1900-1946 | leader3 = [[Umberto II of Italy|Umberto II]] | year_leader3 = 1946 | status = [[Colonial empire]] | motto = ''[[FERT]]''<br />(1882–1946) | national_anthem = {{Collapsible list | title = Various |"[[Il Canto degli Italiani]]"<br>(1946-1960)<br/>("The Song of the Italians"){{center|[[File:Canto degli Italiani - Marina Militare (strumentale).wav]]}} |"[[Marcia Reale d'Ordinanza]]"<br>(1861-1943, 1944-1946)<br/>("Royal March of Ordinance"){{center|[[File:Marcia reale d'ordinanza.ogg]]}} |"[[Giovinezza]]"<br>(1924–1943)<br/>("Youth"){{center|[[File:Giovinezza (instrumental).ogg]]}} |"[[La Leggenda del Piave]]"<br>(1943-1944)<br/>("The Legend of Piave"){{center|[[File:La leggenda del Piave.ogg]]}}}} | image_map = Italian Empire maximum extent 1942-43.png | map_caption = The Italian empire at greatest extent during WWII. | image_map_size = | s1 = Italy{{!}}'''1946:'''<br/>Italian Republic | flag_s1 = Flag of Italy (1946–2003).svg | s2 = Vatican City{{!}}'''1929:'''<br/>Vatican City | flag_s2 = Flag of the Vatican City.svg | s3 = Ethiopian Empire{{!}}'''1936:'''<br/>Ethiopian Empire | flag_s3 = Flag of Ethiopia (1897–1974).svg | s4 = German occupation of Albania{{!}}'''1943:'''<br/>Kingdom of Albania | flag_s4 = Flag of Albania (1943–1944).svg | s5 = Kingdom of Greece{{!}}'''1941:'''<br/>Kingdom of Greece | flag_s5 = State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1973).svg | s6 = Italian Social Republic{{!}}'''1943:'''<br/>Italian Social Republic | flag_s6 = Flag of the Italian Social Republic.png | s7 = People's Socialist Republic of Albania{{!}}'''1946:'''<br/>Communist Albania | flag_s7 = Flag of Albania (1946–1992).svg | s8 = Free Territory of Trieste{{!}}'''1946:'''<br/>Free Territory of Trieste | flag_s8 = Free Territory Trieste Flag.svg | s9 = Socialist Federal Republic of Yugoslavia{{!}}'''1946:'''<br/>SFR Yugoslavia | flag_s9 = Flag of Yugoslavia (1946-1992).svg | s10 = French Fourth Republic{{!}}'''1946:'''<br/>France | flag_s10 = Flag of France.svg | s11 = United Kingdom of Libya{{!}}'''1951:'''<br/>United Kingdom of Libya | flag_s11 = Flag of Libya.svg | s12 = Somali Republic{{!}}'''1960:'''<br/>Somalia | flag_s12 = Flag of Somalia.svg | s13 = Kingdom of Yugoslavia{{!}}'''1931–1941:'''<br/>Kingdom of Yugoslavia | flag_s13 = Flag of the Kingdom of Yugoslavia (state).svg | s14 = Wang Jingwei regime{{!}}'''1943:'''<br/>Wang Jingwei Regime | flag_s14 = Flag of the Republic of China-Nanjing (Peace, Anti-Communism, National Construction).svg | today = <!-- Per Template:Infobox former country/doc, "Present-day countries that overlap with the territorial extent of the former country. Do not use this parameter if there are more than four such countries." --> | stat_year1 = 1938 | ref_area1 = <ref name=Harrison3>{{cite book|last1=Harrison|first1=Mark|title=The Economics of World War II: Six Great Powers in International Comparison|date=2000|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521785037|page=3|url=https://books.google.com/books?id=ZgFu2p5uogwC|access-date=2 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161016200113/https://books.google.com/books?id=ZgFu2p5uogwC|archive-date=16 October 2016|url-status=live}}</ref> | stat_area1 = 3798000<!-- {{Formatnum:{{#expr:(310+3488)*1000}}}} --> | stat_year2 = 1941 | stat_area2 = {{Formatnum:{{#expr:340409+3484470}}}} | ref_area2 = <ref name="SoldatenAtlas">{{Cite book|url=https://archive.org/details/Tornisterschrift-des-Oberkommandos-der-Wehrmacht-Soldaten-Atlas|title=Soldaten-Atlas (Tornisterschrift des Oberkommandos der Wehrmacht, Heft 39)|publisher=[[Bibliographisches Institut]] |year=1941|location=[[Leipzig]]|page=32}}</ref> | p1 = Kingdom of Italy{{!}}'''1882:'''<br/>Kingdom of Italy | flag_p1 = Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg | p2 = Ethiopian Empire{{!}}'''1936:'''<br/>Ethiopian Empire | flag_p2 = Flag of Ethiopia (1897–1974).svg | p3 = Albanian Kingdom (1928–1939){{!}}'''1939:'''<br/>Kingdom of Albania | flag_p3 = Flag of Albania (1934–1939).svg | p4 = Kingdom of Greece{{!}}'''1941:'''<br/>Kingdom of Greece | flag_p4 = State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1973).svg | p5 = Kingdom of Yugoslavia | flag_p5 = Flag of the Kingdom of Yugoslavia (state).svg | p6 = Qing Dynasty | flag_p6 = Flag of the Qing Dynasty (1889-1912).svg | p7 = Ottoman Empire | flag_p7 = Flag of the Ottoman Empire.svg }} {{History of Italy}} The '''Italian colonial empire''' ({{langx|it|Impero coloniale italiano}}), sometimes known as the '''Italian Empire''' (''Impero italiano''), was a [[colonial empire]] that existed between 1882 and 1943; [[Trust Territory of Somaliland|an Italian colony was revived in 1950]] as a [[UN trust territory]] under Italy's administration and lasted until 1960. The empire comprised the [[colonies]], [[protectorates]], [[concession (territory)|concessions]] and [[dependent territory|dependencies]] of the [[Kingdom of Italy]] in the 19th and 20th centuries. At its peak, between 1936 and 1941, the colonial possessions in Africa included the territories of present-day [[Italian Libya|Libya]], [[Italian Eritrea|Eritrea]], [[Italian Somaliland|Somalia]] and Ethiopia (the latter three officially grouped under the name ''[[Italian East Africa|Africa Orientale Italiana]]'', AOI). Outside Africa, Italy controlled the [[Italian Aegean Islands|Dodecanese Islands]], [[Kingdom of Albania in personal union with Italy (1939–1943)|Albania]]<ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17">Nigel Thomas. ''Armies in the Balkans 1914–18''. Osprey Publishing, 2001, p. 17.</ref>, and [[Concessions of Italy in China|territories in China]] (only their [[Italian concession of Tianjin|concession in Tianjin]] was under full control in their Chinese territories). During [[World War II]], the empire exercised control over four [[Puppet state|puppet states]] and occupied several additional territories, although these were not formally annexed. The [[Fascist Italy|Fascist government]] that came to power under the leadership of the dictator [[Benito Mussolini]] after 1922 [[Italian imperialism under fascism|sought to increase the size of the Italian empire]] and it also sought to satisfy the claims of [[Italian irredentists]]. Systematic "[[Settler colonialism|demographic colonization]]" was encouraged by the government,<ref>[[Helen Chapin Metz|Chapin Metz, Helen]], ed., ''Libya: A Country Study''. Chapter XIX.</ref> and by 1939, Italian settlers numbered 120,000<ref name="Istat 2010">{{cite journal|last=Istat|author-link=National Institute of Statistics (Italy)|title=I censimenti nell'Italia unita I censimenti nell'Italia unita Le fonti di stato della popolazione tra il XIX e il XXI secolo ISTITUTO NAZIONALE DI STATISTICA SOCIETÀ ITALIANA DI DEMOGRAFIA STORICA Le fonti di stato della popolazione tra il XIX e il XXI secolo|journal=Annali di Statistica|date=December 2010|volume=2|series=XII|page=263|url=http://www3.istat.it/dati/catalogo/20120911_00/Annali_serie_XII_vol_2_anno_141_I_Censimenti_nell%27Italia_unita_bis.pdf|access-date=24 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140803195051/http://www3.istat.it/dati/catalogo/20120911_00/Annali_serie_XII_vol_2_anno_141_I_Censimenti_nell%27Italia_unita_bis.pdf|archive-date=3 August 2014|url-status=dead}}</ref>–150,000<ref name=britannica>{{cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-46562/Libya|title=Libya - History, People, & Government |website=Britannica.com|access-date=11 January 2018}}</ref> in Italian Libya and 165,000<ref name="Istat 2010"/> in [[Italian East Africa]]. During [[World War II]], Italy allied itself with [[Nazi Germany]] in 1940 and it also occupied [[Italian invasion of British Somaliland|British Somaliland]], western [[Italian invasion of Egypt|Egypt]], much of [[Invasion of Yugoslavia|Yugoslavia]], parts of south-eastern [[Italian occupation of France|France]] and most of [[Axis occupation of Greece#Italian occupation zone|Greece]]; however, it then lost those conquests and its African colonies to the invading Allied forces by 1943. In 1947, Italy officially relinquished claims on its former colonies. In 1950, former [[Italian Somaliland]], then under [[British Military Administration (Somaliland)|British administration]], was turned into the [[Trust Territory of Somaliland|Italian Trust Territory of Somaliland]] until it became independent in 1960. ==History== ===Background and pre-unification era=== {{See also|Roman Empire|Maritime republics|Italy and the colonization of the Americas}} Imperialism in Italy dates back to [[ancient Rome]], and the Latin notion of ''[[Mare Nostrum|mare nostrum]]'' ("Our Sea", referring to the Mediterranean) has historically been the basis for [[Italian imperialism under fascism|Italian imperialism]], especially during the fascist era.<ref>Betts (1975), p.12</ref> During the Middle Ages and the modern period, the [[Republic of Venice]] and the [[Republic of Genoa]] controlled networks of "colonies" in the Mediterranean region known as the [[Venetian Empire]] and the [[Genoese Empire]] respectively. Between the 15th and 16th centuries, Italian explorers contributed to the colonial enterprises of other European countries in the Americas: [[Cristopher Columbus]] from Genoa served Spain, [[Amerigo Vespucci]] from Florence served Portugal, the [[John Cabot|Cabot]] brothers from [[Venice]] served [[England]], and [[Giovanni da Verrazzano]] from Florence served France. However, no Italian power took an active role in the scramble for the Americas, with the notable exception of the Pope who acted as an arbiter between European colonial powers during the [[Renaissance]]. The geographical position of Italy, located in the center of an internal sea, without an open free access to the ocean, contributed to this purely Mediterranean policy. There was, nonetheless, some interest in the Americas and colonial trade. The Spanish crown often [[Asiento de Negros|contracted out the slave trade]] to the Genoese, who were especially active in the port of Panama. [[Ferdinando I de' Medici|Ferdinand I]], Grand Duke of Tuscany, made the only Italian attempt to create a colony in the Americas, in what is now [[French Guiana]], organizing in 1608 an [[Thornton expedition|expedition]] to explore the north of [[Brazil]] and the [[Amazon River]] in 1608 under the command of the English captain [[Robert Thornton (explorer)|Robert Thornton]]. However, Thornton, on his return from the preparatory expedition in 1609, found Ferdinand I dead and his successor, [[Cosimo II de' Medici|Cosimo II]], was not interested in the project. In 1651, [[Giovanni Paolo Lascaris]], Italian nobleman and Grand Master of the [[Knights Hospitaller]] of Malta (at the time a vassal state of the [[Kingdom of Sicily]]), possessed four [[Caribbean]] islands: [[Saint Kitts|Saint Christopher]], [[Collectivity of Saint Martin|Saint Martin]], [[Saint Barthélemy]], and [[Saint Croix]], which were [[Hospitaller colonization of the Americas|colonized]] from 1651 until 1665.<ref name="Dubé2005">{{cite book|last=Dubé|first=Jean-Claude|translator=Elizabeth Rapley|title=The Chevalier de Montmagny (1601-1657): First Governor of New France|url=https://archive.org/details/chevalierdemontm0000dube|url-access=registration|year=2005|publisher=University of Ottawa Press|isbn=978-0-7766-0559-3|pages=[https://archive.org/details/chevalierdemontm0000dube/page/263 263]–287}}</ref><ref name="Mifsud1914">{{cite book|last=Mifsud|first=A.|title=Knights Hospitallers of the Ven. Tongue of England in Malta|url=https://archive.org/details/bub_gb_yK80AQAAMAAJ|year=1914|publisher=AMS Press|page=246|chapter=Attempts to reestablish the Tongue|isbn=9780404170097 }}</ref> No other colonial attempt in the ocean was made and, by 1797, the Venetian and Genoese possessions in the Mediterranean were lost. ===Scramble for an empire=== ====East Africa==== {{main|Italian Eritrea|Italian Somalia}} {{see also|Giuseppe Sapeto|Raffaele Rubattino|Mahdist War|Italo-Ethiopian War of 1887–1889{{!}}Eritrea War|First Italo-Ethiopian War|Majeerteen Sultanate|Sultanate of Hobyo|Hiraab Imamate|Geledi Sultanate|Banadir resistance|Slap of Tunis}} [[File:Francesco Crispi crop.jpg|thumb|upright|left|[[Francesco Crispi]] promoted Italian colonialism in Africa in the late 1800s.]] Once unified as a nation-state in the late 19th century, Italy intended to compete with the other European powers for the new age of European colonial expansion. It saw its interests in the Mediterranean and in the [[Horn of Africa]], a region yet to be colonized and with access to the ocean. Italy had arrived late to the colonial race and its status as the [[least of the Great Powers]], a position of relative weakness in international affairs, meant that it was dependent on the acquiescence of Britain, France and Germany towards its empire-building.<ref>Betts (1975), p.97</ref> Italy had long considered the [[Ottoman Tunisia|Ottoman province of Tunisia]], where a large community of [[Tunisian Italians]] lived, within its economic sphere of influence. It did not consider annexing it until 1879, when it became apparent that Britain and Germany were encouraging France to add it to its colonial holdings in [[French North Africa|North Africa]].<ref>Lowe, p.21</ref> A last-minute offer by Italy to share [[French protectorate of Tunisia|Tunisia]] between the two countries was refused, and France, confident in German support, ordered its troops in from [[French Algeria]], imposing a protectorate over Tunisia in May 1881 under the [[Treaty of Bardo]].<ref>Lowe, p.24</ref> The shock of the "[[Slap of Tunis]]", as it was referred to in the Italian press, and the sense of Italy's isolation in Europe, led it into signing the [[Triple Alliance (1882)|Triple Alliance]] in 1882 with Germany and [[Austria-Hungary]].<ref>Lowe, p.27</ref> [[File:Assab 1880.jpg|thumb|left|upright|Italian settlement at [[Assab]], 1880]] While attempts were made to buy the [[Nicobar Islands]] from [[Denmark]] in 1864 and 1865,<ref>{{Cite book |title=Storia Militare della Colonia Eritrea, Vol. I |date=1935 |publisher=[[Ministero della Guerra]] |location=Roma |publication-date=1935 |pages=15–16}}</ref> the genesis of the Italian colonial empire was the purchase in 1869 of [[Assab|Assab Bay]] on the [[Red Sea]] by an Italian navigation company which intended to establish a coaling station at the time the [[Suez Canal]] was being opened to navigation.<ref>Mia Fuller, [http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780199846733/obo-9780199846733-0150.xml "Italian Colonial Rule"], ''Oxford Bibliographies Online''. Retrieved 12 October 2017.</ref> This was taken over by the Italian government in 1882, becoming modern Italy's first overseas territory.<ref>Theodore M. Vestal, "Reflections on the Battle of Adwa and Its Significance for Today", in ''The Battle of Adwa: Reflections on Ethiopia's Historic Victory Against European Colonialism'' (Algora, 2005), p. 22.</ref> [[File:Alfred Pearse - Second Battle of Agordat (Battles of the nineteenth century, 1901).jpg|thumb|upright|Italian soldiers and Eritrean askaris defeating Mahdists at [[Second Battle of Agordat|Agordat]] during the [[Mahdist War]], 1893]] [[File:Possessions italiennes en Afrique-1896.jpg|thumbnail|upright|Italian possessions and spheres of influence in the [[Horn of Africa]] in 1896]] Italy's search for colonies continued until February [[1885 in Italy|1885]], when, by secret agreement with Britain, it annexed the port of [[Massawa]] in [[Eritrea]] on the [[Red Sea]] from the crumbling [[Khedivate of Egypt|Egyptian Empire]]. Italian annexation of Massawa denied the [[Ethiopian Empire]] of [[Yohannes IV of Ethiopia|Yohannes IV]] an outlet to the sea.<ref>Pakenham (1992), p.280</ref> This led [[Ras Alula]] to unsuccessfully [[siege of Saati|besiege the Italian possession of Saati]]. He then ambushed and killed five hundred Italian troops at the [[Battle of Dogali]].<ref>Killinger (2002), p.122</ref> This caused the Italian government to send reinforcements, which occupied the [[Eritrean Highlands]], including [[Keren, Eritrea|Keren]] and [[Asmara]] in 1889. The Italian Prime Minister [[Francesco Crispi]], who coveted Ethiopia itself, signed the [[Treaty of Wuchale]] in 1889 with [[Menelik II]], the new emperor. This treaty ceded Ethiopian territory around Massawa to Italy to form the colony of [[Italian Eritrea]], and – at least, according to the Italian version of the treaty – made Ethiopia an Italian [[protectorate]].<ref>Pakenham, p.470</ref> Relations between Italy and Menelik deteriorated over the next few years until the [[First Italo-Ethiopian War]] broke out in 1895, when Crispi ordered Italian troops into the country. Vastly outnumbered and poorly equipped,<ref>Killinger, p.122</ref> the result was a decisive defeat for Italy at the hands of Ethiopian forces at the [[Battle of Adwa]] in 1896.<ref>Pakenham (1992), p.7</ref> On Italy's side, the death toll was 6,889, including 4,133 Italians.{{sfn|Clodfelter|2017|p=202}} The Ethiopians suffered at least 4,000 dead and 10,000 wounded.{{sfn|Clodfelter|2017|p=202}}{{efn|Total Italian, Eritrean, and Somali deaths, including those from disease, were estimated at 9,000.{{sfn|Clodfelter|2017|p=202}}}} Around the same time, Italy occupied territory on the south side of the [[horn of Africa]], forming what would become [[Italian Somaliland]].<ref>Pakenham, p.281</ref> Italy gradually secured much of this territory in the 1880s through a series of [[Protectorate|protection]] treaties over the [[Sultanate of Hobyo]] and the [[Majeerteen Sultanate]] in the north, and by the [[Hiraab Imamate]] and the [[Geledi Sultanate]] in the south.<ref>L'Italia in Africa: serie storica. La politica coloniale dell'Italia negli atti, decumenti e discussioni parlamentari; testo di Giacomo Perticone, e note redanionali di richiam agli atti parlamentari a cura di Guglielmo Guglielmi, pg 246–247</ref><ref name="Gassem">Mariam Arif Gassem, ''Somalia: clan vs. nation'' (s.n.: 2002), p.4</ref> Starting in the 1890s, the [[Bimaal]] and [[Hawiye|Wa'dan]] revolts near [[Merca]] marked the beginning of [[Banadir resistance]] to Italian expansion, coinciding with the rise of the [[Dervish movement (Somali)|Dervish movement]] in the north calling for independence from the British and Italian colonisers and for the defeat of Ethiopian forces.<ref name="AkyeampongNiven2012p352">{{cite book|author1=Emmanuel Kwaku Akyeampong|url=https://books.google.com/books?id=39JMAgAAQBAJ|title=Dictionary of African Biography|author2=Steven J. Niven|publisher=Oxford University Press|year=2012|isbn=978-0-19-538207-5|pages=35–37}}</ref><ref name=Mohamoud60>{{cite book|author=Abdullah A. Mohamoud|url=https://books.google.com/books?id=ahHabajshuwC|title=State Collapse and Post-conflict Development in Africa: The Case of Somalia (1960-2001)|publisher=Purdue University Press|year=2006|isbn=978-1-55753-413-2|pages=60–61, 70–72 with footnotes}}</ref> Italy fought in the [[Mahdist War]], and since 1890 it defeated Mahdist troops in the [[Battle of Serobeti]] and the [[First Battle of Agordat]]. In December 1893, Italian colonial troops and Mahdists fought again in the [[Second Battle of Agordat]]; Ahmed Ali campaigned against the Italian forces in eastern Sudan and led about 10–12,000 men east from [[Kassala]], encountering 2,400 Italians and their [[Eritrean Ascari]]s commanded by Colonel Arimondi. The Italians won again, and the outcome of the battle constituted "the first decisive victory yet won by Europeans against the Sudanese revolutionaries".<ref name=GJB>{{cite book|title=The rise and fall of the new Roman empire: Italy's bid for world power, 1890–1943 |url=https://archive.org/details/risefallof00barc |url-access=registration |first=Glen St John |last=Barclay |year=1973 |isbn=9780283978623 |place=London}}</ref>{{Page needed|date=October 2021}} A year later, Italian colonial forces seized Kassala after the successful [[Battle of Kassala]]; Italy returned the city to the British at the end of the war three years later. ====Forts and concessions in China==== {{main|Concessions of Italy in China|Italian concession of Tientsin}} {{see also|Boxer Rebellion}} [[File:Italian concessions and forts in China.jpg|thumb|right|Map showing the Italian concessions and forts in China between 1900 and 1943.]] In 1898, in the wake of the acquisition of [[Kiautschou Bay concession|leased territories by Germany]], [[Kwantung Leased Territory|Russia]], [[Weihaiwei under British rule|Britain]] and [[Guangzhouwan|France]] in China earlier that year, the [[Kingdom of Italy|Italian government]], as a matter of national prestige and to assert [[Concert of Europe|Italy's great power status]], [[The Sanmen Bay Affair|demanded the cession]] of [[Sanmen County|Sanmen Bay]] to serve as a [[coaling station]]. Aware that Italy did not have sufficient [[naval power]] in [[ East Pacific|Asian waters]] to back up its demand, the [[Qing dynasty|Chinese imperial government]] rejected the [[Sanmen Bay Affair#The ultimatum|ultimatum]] and all subsequent requests, arguing that Italy had no real political or economic interests in China. Italy's main newspaper considered this a national humiliation and claimed it made the country appear "like a third or fourth-rate power", provoking the fall of the Italian government. This prompted Italy to take part in [[Eight-Nation Alliance|the international expedition in Beijing]] at the outbreak of the [[Boxer Rebellion]] on 18 October 1899, and resulted in the acquisition of a [[Italian concession of Tientsin|concession in Tianjin]] in September 1901, the only example of Italian colonialism in Asia, and other minor concessions, these not administrated by the Italian government.<ref>[https://books.google.com/books?id=n5hEAgAAQBAJ&dq=Italy%2C+sanmen+bay.+1898&pg=PT59 Italy’s Encounters with Modern China: Imperial Dreams, Strategic Ambitions], edited by Maurizio Marinelli and Giovanni Andornino, [[Palgrave Macmillan]], 2014</ref><ref>Maurizio Marinelli, ''Self-portrait in a Convex Mirror: Colonial Italy Reflects on Tianjin'' [https://journals.openedition.org/transtexts/147?file=1]</ref> The concession was administered by the Italian consul in [[Tianjin]]. ====North Africa and Dodecanese==== {{main|Italian Tripolitania|Italian Cyrenaica|Italian colonization of Libya|Italian Islands of the Aegean}} {{see also|Italo-Turkish War|Italian invasion on Libya}} [[File:Italoturca1.jpg|thumb|right|Italian troops during the [[Italo-Turkish War]], 1911]] A wave of [[Italian nationalism|nationalism]] that swept Italy at the turn of the 20th century led to the founding of the [[Italian Nationalist Association]], which pressed for the expansion of Italy's empire. Newspapers were filled with talk of revenge for the [[First Italo-Ethiopian War#Battle of Adwa|humiliations suffered]] in [[Ethiopian Empire|Ethiopia]] at the end of the previous century, and of nostalgia for the [[Roman Empire|Roman]] era. [[Ottoman Tripolitania|Libya]], it was suggested, as an ex-Roman colony, should be "taken back" to provide a solution to the problems of [[Southern Italy]]'s population growth. Fearful of being excluded altogether from North Africa by [[United Kingdom of Great Britain and Ireland|Britain]] and [[French Third Republic|France]], and mindful of public opinion, Prime Minister [[Giovanni Giolitti]] ordered the declaration of war on the [[Ottoman Empire]], of which Libya was part, in October 1911.<ref>Killinger (2002), p.133</ref> As a result of the [[Italo-Turkish War]], Italy gained [[Italian colonization of Libya|Libya]] (then divided in the colonies of [[Italian Tripolitania|Tripolitania]] and [[Italian Cyrenaica|Cyrenaica]]) and the [[Italian Islands of the Aegean|Dodecanese Islands]] from the Ottoman Empire. The 1912 Libya desert war featured the first use of an armoured fighting vehicle in military history and marked the first significant employment of air power in warfare.{{sfn|Clodfelter|2017|p=353}}{{efn|Nine Italian aircraft flew both combat and support missions during the campaign.{{sfn|Clodfelter|2017|p=353}} Furthermore, the Italian [[dirigible]]s ''P2'' and ''P3'' discover and make a highly effective bombing attack against [[Ottoman Army]] [[cavalry]] during a [[Battles of Zanzur (1912)|battle at Zanzur]] in the [[Italo-Turkish War]], making an important contribution to the [[Italian Army]]'s offense in this battle. History's first war death of a pilot occurred when an aircraft crashed during a recon sortie.{{sfn|Clodfelter|2017|p=353}}}} A significant number of [[Italian Libyans|Italian settlers]] moved to [[Italian Tripolitania|Tripolitania]] and [[Italian Cyrenaica|Cyrenaica]], and Italian presence was still felt long after the decolonisation process began. Although [[Italian Libya#Conquest and pacification|native resistance to the Italian colonisers]] was less prevalent in Tripolitania than Cyrenaica (which waged significant guerilla warfare), a resistance group did form the short-lived [[Tripolitanian Republic]] in 1918. Although it didn't succeed in setting up a republic, it demonstrated attempts to resist colonial control. The Italian colonisers set up various infrastructure projects, most notably roads and [[Italian Libya Railways|railways]], and the settlement of Italians in the colonies resulted in the development of a distinct [[Italian colonial architecture]]. [[Italian Libya#Archaeology and tourism|Archaeology]] was another important feature of the Italian presence in Tripolitania, as they focused efforts in excavations in old Roman cities. <gallery mode="packed" heights="115" style="font-size:88%;line-height:120%"> File:Massaua 1886. Veduta del campo Gherar. Soldati de Genio Ferrovieri fra le rotaie che avrebbero collegato Massaua a Saati (Foto Ledru e Nicorta).jpg|Italian soldiers of the [[Ferrovieri Engineer Regiment]] during the construction of the rails to connect [[Massawa]] to Saati, [[Italian Eritrea]], 1886. File: The first Locomotive arrived in Tripoli Harbor.jpg|Arrival of the first Italian locomotive in the harbor of Tripoli, [[Italian Tripolitania]], 1912 File:Zaptié, Arabien.jpg|An Italian [[Carabinieri|Carabiniere]] and a Libyan [[Zaptié]] patrolling in Tripoli, 1914 File:Derna - Bar e Ristorante Cirenaica - Trenio Materiale (stamped on 29 Dec 1916).jpg|Restaurant and goods train in [[Derna, Libya|Derna]], [[Italian Cyrenaica]], 1916 File:Municipi di Bengasi.jpg|The [[Italian Benghazi]] Municipio (City Hall), Italian Cyrenaica, 1920s File:Albergo1938villaggioducaabruzzi.png|Hotel ''Albergo Villaggio Duca degli Abruzzi'' in the [[Villaggio Duca degli Abruzzi|Villabruzzi]] village, [[Italian Somaliland|Italian Somalia]], founded in 1920 File:Mogadishu, Bank of Italy.jpg|Bank of Italy in [[Mogadishu]] File:Offices of the Prefecture of the Dodecanese 02.jpg|''Palazzo Governale'' (today the offices of the Prefecture of the Dodecanese) in Rhodes, built during the [[Italian Islands of the Aegean|Italian period]] </gallery> ===World War I and its aftermath=== {{main|Military history of Italy during World War I|Allied occupation of the eastern Adriatic|Partition of the Ottoman Empire|Italian occupation of Adalia|Treaties of Tirana|Oltre Giuba}} [[File:Italian empire 1914.png|thumb|left|Italy and its colonial possessions in 1914]] In 1914 Italy remained neutral and did not join its ally Germany in [[World War I]]. The Allies made promises and in 1915 [[Italian entry into World War I|Italy joined them]]. It was promised [[Treaty of London (1915)|territorial spoils]] mainly from Austria and Turkey.<ref>Renzi, 1968.</ref> Prior to direct intervention in World War I, in December 1914, Italy occupied the Albanian port of [[Vlorë]] and the [[Sazan Island]] in front of it.<ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17"/> From 1916 to 1918, Italians conducted a campaign in Albania against Austrian forces (who had occupied Northern and Central Albania in pursuing the forces of [[Kingdom of Serbia|Serbia]] and [[Kingdom of Montenegro|Montenegro]]). In the fall of 1916, Italy started to occupy southern [[Albania (toponym)|Albania]].<ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17"/> In 1916, Italian forces recruited Albanian irregulars to serve alongside them.<ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17"/> Italy, with permission of the Allied command, occupied [[Northern Epirus]] on 23 August 1916, forcing the neutralist Greek Army to withdraw its occupation forces from there.<ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17"/> In June 1917, general [[Giacinto Ferrero]] proclaimed the Italian-controlled territory in Albania to be independent under Italian protection.<ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17"/> By 31 October 1918, French and Italian forces expelled the Austro-Hungarian Army from Albania.<ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17"/> However, in 1920, an [[Vlora War|Albanian rebellion]] led the Italians to agree to return the occupied bay of Vlorë to Albania, while they annexed [[Sazan Island]] to the Italian kingdom. [[File:Vlora zur Zeit der italienischen Besatzung 1916-1920.jpg|thumb|right|The flag of Italy shown hanging alongside an Albanian flag from the balcony of the Italian [[prefecture]] in [[Vlorë]], [[Principality of Albania|Albania]] during World War I]] [[File:TreatyOfSevres.png|thumb|right|The Partition of Turkey in the [[Treaty of Sèvres]] of 1919. The light green marked area is the territory from [[Anatolia]] allocated to an [[Treaty of Sèvres#Italy|Italian sphere of influence]]. Sèvres was overturned by the [[Treaty of Lausanne]] of 1923 where Turkey was restored to all of Anatolia.]] [[Dalmatia]] was a strategic region during World War I that both Italy and Serbia intended to seize from Austria-Hungary. The Treaty of London guaranteed Italy the right to annex a large portion of Dalmatia in exchange for Italy's participation on the Allied side. From 5–6 November 1918, Italian forces were reported to have reached [[Vis (island)|Lissa]], [[Lastovo|Lagosta]], [[Šibenik|Sebenico]], and other localities on the Dalmatian coast.<ref>Giuseppe Praga, Franco Luxardo. ''History of Dalmatia''. Giardini, 1993. Pp. 281.</ref> By the end of hostilities in November 1918, the Italian military had seized control of the entire portion of Dalmatia that had been guaranteed to Italy by the Treaty of London and by 17 November had seized Fiume as well.<ref name="Paul O 2005. Pp. 17">Paul O'Brien. ''Mussolini in the First World War: the Journalist, the Soldier, the Fascist''. Oxford, England, UK; New York, New York, USA: Berg, 2005. Pp. 17.</ref> In 1918, Admiral [[Enrico Millo]] declared himself Italy's Governor of Dalmatia.<ref name="Paul O 2005. Pp. 17"/> Famous Italian nationalist [[Gabriele D'Annunzio]] supported the seizure of Dalmatia, and proceeded to [[Zadar|Zara]] (today's Zadar) in an Italian warship in December 1918.<ref>A. Rossi. ''The Rise of Italian Fascism: 1918–1922''. New York, New York, USA: Routledge, 2010. Pp. 47.</ref> At the concluding [[Treaty of Versailles]] in 1919, Italy received less in Europe than had been promised and no overseas mandate except for a promise of colonial compensations made on 7 May 1919 during the partition of Germany's colonies between France and Britain. To satisfy this promise, France and Britain directly or indirectly gave Italy, from 1919 to 1935, a number of territories to [[Italian Libya#Territorial agreements with European powers and the Kingdom of Egypt|expand Libya]] (Cufra, Sarra, Giarabub, the Aouzou strip, other lands in the Sahara), Somalia [[Oltre Giuba|(Jubaland)]], the Dodecanese (Kastellorizo), and Eritrea (Raheita, the Hanish islands). In April 1920, it was agreed between the British and Italian foreign ministers that Jubaland would be Italy's first compensation from Britain, but London held back on the deal for several years, aiming to use it as leverage to force Italy to cede the [[Italian Islands of the Aegean|Dodecanese]] to Greece.<ref>Lowe, p.187</ref> ===Fascism and the Italian Empire=== {{main|Italian Libya|Italian East Africa|Kingdom of Albania (1939–1943)}} {{see also|Pacification of Libya|Campaign of the Sultanates|Second Italo-Ethiopian War|Italian invasion of Albania|Italian imperialism under Fascism}} [[File:Italy aims Europe 1936.png|thumb|Ambitions of fascist Italy in Europe in 1936.<br/>Legend:{{Legend|#073A09|Metropolitan Italy and dependent territories;}}{{Legend|#0F7612|[[Client state]]s;}}{{Legend|#083A39|Claimed territories to be annexed;}}{{Legend|#107776|Territories to be transformed into client states.}} [[Kingdom of Albania in personal union with Italy|Albania]], which was a client state, was considered a territory to be annexed.]] [[File:Imperial Italy Ambitions.png|thumb|Map of the ideal Italy according to [[Benito Mussolini|Mussolini]], to found the [[Italian Empire|New Roman Empire]].]] In 1922, the leader of the [[Italian Fascism|Italian fascist]] movement, [[Benito Mussolini]], became Prime Minister and dictator. Mussolini resolved the question of sovereignty over the [[Dodecanese]] at the 1923 [[Treaty of Lausanne]], which formalized Italian administration of both Libya and the Dodecanese Islands, in return for a payment to Turkey, the successor state to the Ottoman Empire, though he failed in an attempt to extract a mandate of a portion of Iraq from Britain. The month following the ratification of the Lausanne treaty, Mussolini ordered the invasion of the Greek island of [[Corfu]] after the [[Corfu incident]]. The Italian press supported the move, noting that Corfu had been a [[Venetian Ionian Islands|Venetian possession]] for four hundred years. The matter was taken by Greece to the [[League of Nations]], where Mussolini was convinced by Britain to evacuate Italian troops, in return for reparations from Greece. The confrontation led Britain and Italy to resolve the question of Jubaland in 1924, which was merged into [[Italian Somaliland]].<ref>Lowe, pp. 191–199</ref> During the late 1920s, imperial expansion became an increasingly favoured theme in Mussolini's speeches.<ref name="smith">Smith, Dennis Mack (1981). ''Mussolini'', p. 170. Weidenfeld and Nicolson, London.</ref> Amongst Mussolini's aims were that Italy had to become the dominant power in the Mediterranean that would be able to challenge France or Britain, as well as attain access to the [[Atlantic Ocean|Atlantic]] and [[Indian Ocean]]s.<ref name="smith"/> Mussolini alleged that Italy required uncontested access to the world's oceans and shipping lanes to ensure its national sovereignty.<ref name="salerno">Salerno, Reynolds Mathewson (2002). ''Vital crossroads: Mediterranean origins of the Second World War, 1935–1940'', [https://archive.org/details/vitalcrossroadsm00sale/page/106 <!-- quote=mussolini access to atlantic great power. --> pp.&nbsp;105–106]. [[Cornell University Press]]</ref> This was elaborated on in a document he later drew up in 1939 called "The March to the Oceans", and included in the official records of a meeting of the [[Grand Council of Fascism]].<ref name="salerno"/> This text asserted that maritime position determined a nation's independence: countries with free access to the high seas were independent; while those who lacked this, were not. Italy, which only had access to an inland sea without French and British acquiescence, was only a "semi-independent nation", and alleged to be a "prisoner in the Mediterranean":<ref name="salerno"/> {{blockquote|The bars of this prison are [[Corsica]], [[French protectorate of Tunisia|Tunisia]], [[Crown Colony of Malta|Malta]], and [[British Cyprus|Cyprus]]. The guards of this prison are [[Gibraltar]] and [[Suez]]. Corsica is a pistol pointed at the heart of Italy; Tunisia at Sicily. Malta and Cyprus constitute a threat to all our positions in the eastern and western Mediterranean. [[Kingdom of Greece|Greece]], [[Turkey]], and [[Kingdom of Egypt|Egypt]] have been ready to form a chain with Great Britain and to complete the politico-military encirclement of Italy. Thus Greece, Turkey, and Egypt must be considered vital enemies of Italy's expansion&nbsp;... The aim of Italian policy, which cannot have, and does not have continental objectives of a European territorial nature except [[Albanian Kingdom (1928–1939)|Albania]], is first of all to break the bars of this prison&nbsp;... Once the bars are broken, Italian policy can only have one motto – to march to the oceans.|Benito Mussolini|The March to the Oceans<ref name="salerno"/>}} [[File:ZaptiefromItalianSomalia.jpg|thumb|right|Group of [[Zaptié]] in [[Italian Somaliland]]]] [[File:Tripoli, Suk el Turk.jpg|thumb|[[Italian Libyans|Italian settlers]] and indigenous Libyans in Tripoli, capital of [[Italian Tripolitania]] and later of [[Italian Libya]]]] In the [[Balkans]], the Fascist regime claimed [[Dalmatia]] and held ambitions over [[Albanian Kingdom (1928–1939)|Albania]], [[Slovenia]], [[Croatia]], [[Bosnia and Herzegovina]], [[Vardar Macedonia]], and [[Kingdom of Greece|Greece]] based on the precedent of previous Roman dominance in these regions.<ref name="Robert Bideleux 1998. Pp. 467">Robert Bideleux, Ian Jeffries. ''A history of eastern Europe: crisis and change''. London, England, UK; New York, New York, USA: Routledge, 1998. Pp. 467.</ref> Dalmatia and Slovenia were to be directly annexed into Italy while the remainder of the Balkans was to be transformed into Italian client states.<ref>Allan R. Millett, Williamson Murray. ''Military Effectiveness, Volume 2''. New edition. New York, New York, USA: Cambridge University Press, 2010. P. 184.</ref> The regime also sought to establish protective patron-client relationships with [[Federal State of Austria|Austria]], [[Kingdom of Hungary (1920–1946)|Hungary]], [[Kingdom of Yugoslavia|Yugoslavia]], [[Kingdom of Romania|Romania]], and [[Kingdom of Bulgaria|Bulgaria]].<ref name="Robert Bideleux 1998. Pp. 467"/> In both 1932 and 1935, Italy demanded a [[League of Nations mandate]] of the former [[Kamerun|German Cameroon]] and a free hand in Ethiopia from France in return for Italian support against Germany (see [[Stresa Front]]).<ref name="burgwyn">Burgwyn, James H. (1997). ''Italian foreign policy in the interwar period, 1918–1940'', [https://books.google.com/books?id=PNHxISN-dmQC&dq=mussolini+cameroons&pg=PA68 p. 68]. Praeger Publishers.</ref> This was refused by French Prime Minister [[Édouard Herriot]], who was not yet sufficiently worried about the prospect of a German resurgence.<ref name="burgwyn"/> [[File:Depiction of Mussolini in Mekelle.jpg|thumb|Ethiopians greeting a depiction of Mussolini at [[Mekelle]], 1935]] In its [[Second Italo-Ethiopian War|second invasion of Ethiopia]] in 1935–36, Italy was successful and it merged its new conquest with its older east African colonies to create [[Italian East Africa]] ({{langx|it|Africa Orientale Italiana}}). On 9 May 1936 Mussolini proclaimed the establishment of the Italian Empire in East Africa ("l'Impero"), with [[King Victor Emmanuel III]] as [[Emperor of Ethiopia]].<ref>{{Cite book|title=Guida dell'Africa Orientale Italiana|publisher=CTI|year=1938|location=Milano|language=it|page=33}}</ref> In 1939, [[Italian invasion of Albania|Italy invaded Albania]] and [[Kingdom of Albania (1939–1943)|incorporated it]] into the [[Fascist Italy (1922–1943)|Fascist state]]. During the [[Second World War]] (1939–1945), Italy [[Italian conquest of British Somaliland|occupied British Somaliland]], [[Italian occupation of France|parts of south-eastern France]], western [[Kingdom of Egypt|Egypt]] and [[Axis occupation of Greece#The Italian occupation zone|most of Greece]], but then lost those conquests and its African colonies, including Ethiopia, to the invading [[Allies of World War II|allied forces]] by 1943. It was forced in the [[Treaty of Peace with Italy, 1947|peace treaty of 1947]] to relinquish sovereignty over all its colonies. It was granted a [[Trust Territory of Somaliland|trust to administer former Italian Somaliland]] under [[United Nations]] supervision in 1950. When [[Somalia]] became independent in 1960, Italy's eight-decade experiment with colonialism had ended. The Second Italo-Ethiopian War cost Italy 4,359 killed in action—2,313 Italians, 1,086 Eritreans, 507 Somalis and Libyans, and 453 Italian laborers.{{sfn|Clodfelter|2017|p=355}} Ethiopian military and civilian dead, many of them from Italian bomb and [[Sulfur mustard|mustard gas]] attacks, were estimated as high as 275,000.{{sfn|Clodfelter|2017|p=355}} In July 1936, [[Francisco Franco]] of the [[Nationalist faction (Spanish Civil War)|Nationalist faction]] in the [[Spanish Civil War]] requested Italian support against the ruling [[Republican faction (Spanish Civil War)|Republican faction]], and guaranteed that, if Italy supported the Nationalists, "future relations would be more than friendly" and that Italian support "would have permitted the influence of Rome to prevail over that of Berlin in the future politics of Spain".<ref>Sebastian Balfour, Paul Preston. Spain and the Great Powers in the Twentieth Century. London, England, UK; New York, New York, USA: Routledge, 1999. P. 152.</ref> [[Italian military intervention in Spain|Italy intervened in the civil war]] with the intention of occupying the [[Balearic Islands]] and creating a [[client state]] in Spain.<ref>R. J. B. Bosworth. ''The Oxford handbook of fascism''. Oxford, UK: Oxford University Press, 2009. Pp. 246.</ref> Italy sought the control of the Balearic Islands due to its strategic position – Italy could use the islands as a base to disrupt the lines of communication between France and its North African colonies and between British Gibraltar and Malta.<ref>John J. Mearsheimer. The Tragedy of Great Power Politics. W. W. Norton & Company, 2003.</ref> After the victory by Franco and the Nationalists in the war, Italy pressured Franco to permit an Italian occupation of the Balearic Islands but he did not do so.<ref>The Road to Oran: Anglo-French Naval Relations, September 1939 – July 1940. Pp. 24.</ref> [[File:Unione tunisi 31octobre1938.jpg|thumb|Italian newspaper in Tunisia from October 1938 that represented Italians living in the [[French protectorate of Tunisia]]]] After the United Kingdom signed the Anglo-Italian [[Easter Accords]] in 1938, Mussolini and foreign minister Ciano issued demands for concessions in the Mediterranean by France, particularly regarding [[Djibouti]], [[Tunisia]] and the French-run [[Suez Canal]].<ref name="Reynolds Mathewson Salerno 1940. p82-83">Reynolds Mathewson Salerno. Vital Crossroads: Mediterranean Origins of the Second World War, 1935–1940. Cornell University, 2002. p&nbsp;82–83.</ref> Three weeks later, Mussolini told Ciano that he intended for Italy to demand an Italian takeover of Albania.<ref name="Reynolds Mathewson Salerno 1940. p82-83"/> Mussolini professed that Italy would only be able to "breathe easily" if it had acquired a contiguous colonial domain in Africa from the Atlantic to the Indian Oceans, and when ten million Italians had settled in them.<ref name="smith"/> In 1938, Italy demanded a [[sphere of influence]] in the [[Suez Canal]] in [[Egypt]], specifically demanding that the French-dominated [[Suez Canal Company]] accept an Italian representative on its [[board of directors]].<ref name="LIFE 1938. Pp. 23">"French Army breaks a one-day strike and stands on guard against a land-hungry Italy", ''LIFE'', 19 December 1938. Pp. 23.</ref> Italy opposed the French monopoly over the Suez Canal because, under the French-dominated Suez Canal Company, all Italian merchant traffic to its colony of [[Italian East Africa]] was forced to pay tolls on entering the canal.<ref name="LIFE 1938. Pp. 23"/> In 1939, Italy [[Italian invasion of Albania|invaded and captured Albania]] and made it a part of the Italian Empire as a separate kingdom in [[personal union]] with the [[House of Savoy|Italian crown]]. The region of modern-day Albania had been an early part of the [[Roman Empire]], which had actually been held before northern parts of Italy had been taken by the Romans, but had long since been populated by [[Albanians]], even though Italy had retained strong links with the Albanian leadership and considered it firmly within its [[sphere of influence]].<ref name="Dickson 2001 pg 69">Dickson (2001), pg. 69</ref> It is possible that Mussolini simply wanted a spectacular success over a smaller neighbour to match Germany's [[Anschluss|absorption of Austria]] and [[Occupation of Czechoslovakia|Czechoslovakia]].<ref name="Dickson 2001 pg 69"/> Italian King [[Victor Emmanuel III]] took the [[King of Albania|Albanian crown]], and a fascist government under [[Shefqet Verlaci]] was established to [[Albania under Italy|rule over Albania]]. <gallery mode="packed" heights="115" style="font-size:88%;line-height:120%"> File:Mogadishu 1923.jpg|Italian Mogadishu, 1923 File:Avenue in Asmara (1930s).jpg|Avenue in [[Asmara]], 1930s File:Cinema Impero in Asmara.jpg|Cinema Impero in Asmara File:Maydan Shajara Piazza Cagni During Italian Rule.jpg|Women in Piazza Cagni in Benghazi, Italian Libya, 1938 File:Italo Balbo welcomes Italian Colonists in Libya (1938).jpg|Governor [[Italo Balbo]] welcomes arriving Italian colonists in Tripoli, Italian Libya, 1938 </gallery> ====World War II==== {{main|Italian governorate of Montenegro|Province of Ljubljana|Governorate of Dalmatia|Independent State of Croatia|Hellenic State (1941–1944)}} {{see also|Military history of Italy during World War II|Italian occupation zone in the Balkans (1941–1943)}} [[File:Amadeo Aosta3rd 01.jpg|thumb|upright|[[Amedeo, 3rd Duke of Aosta|Prince Amedeo of Savoy-Aosta]] led Italian forces at the [[Battle of Amba Alagi (1941)|Battle of Amba Alagi]].<ref>Time Magazine [https://web.archive.org/web/20090829184022/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,790095,00.html Aosta on Alag?]</ref>]] [[File:Impero italiano.svg|thumb|Italy and its European and African colonial possessions in 1941.]] Mussolini entered [[World War II]] in June 1940 on the side of [[Adolf Hitler]] with plans to enlarge Italy's territorial holdings. He had designs on an area of western [[Yugoslavia]], southern France, Corsica, Malta, Tunisia, part of Algeria, an Atlantic port in Morocco, [[French Somaliland]] and British-controlled Egypt and Sudan.<ref>Calvocoressi (1999) p.166</ref> [[File:CH-NB - Italienisch-Ostafrika, Massana (Massawa, Massaua)- Hafen - Annemarie Schwarzenbach - SLA-Schwarzenbach-A-5-23-129.jpg|thumb|Italian settlers in [[Massawa]]]] On 10 June 1940, Mussolini declared war on Britain and France; both countries had been at war with [[Nazi Germany]] since September of the previous year. In July 1940, Italian foreign minister Count Ciano presented Hitler with a list of Italy's goals that included: the annexation of Corsica, Nice, and Malta; protectorate in Tunisia and a buffer zone in Eastern Algeria; independence with Italian military presence and bases in Lebanon, Palestine, Syria, and Transjordan as well as expropriation of oil companies in those territories; military occupation of [[Aden]], [[Perim]] and [[Sokotra]]; Cyprus given to Greece in exchange for [[Ionian islands]] and Ciamuria given to Italy; Italy is given British Somaliland, Djibuti, French Equatorial Africa up to [[Ubangi-Shari]], as well as Ciano adding at the meeting that Italy wanted Kenya and Uganda as well.<ref name="Santi Corvaja 2008. Pp. 132">Santi Corvaja, Robert L. Miller. Hitler & Mussolini: The Secret Meetings. New York, New York, USA: Enigma Books, 2008. Pp. 132.</ref> Hitler made no promises.<ref name="Santi Corvaja 2008. Pp. 132"/> In October 1940, Mussolini ordered the [[Greco-Italian War|invasion of Greece]] from [[Albania under Italy|Albania]], but the operation was unsuccessful.<ref>Dickson (2001) p.100</ref> In April 1941, Germany launched an [[invasion of Yugoslavia]] and then [[Battle of Greece|attacked Greece]]. Italy and other German allies supported both actions. The German and Italian armies overran Yugoslavia in about two weeks and, despite British support in Greece, the Axis troops overran that country by the end of April. The Italians gained control over portions of both [[occupied Yugoslavia]] and [[Axis occupation of Greece during World War II|occupied Greece]]. A member of the [[House of Savoy]], [[Prince Aimone, Duke of Aosta|Prince Aimone, 4th Duke of Aosta]], was appointed king of the newly created [[Independent State of Croatia]]. During the height of the [[Battle of Britain]], the Italians launched an [[Italian Invasion of Egypt|invasion of Egypt]] in the hope of capturing the Suez Canal. By 16 September 1940, the Italians advanced {{convert|60|mi|km|-1|order=flip}} across the border. However, in December, the British launched [[Operation Compass]] and, by February 1941, the British had cut off and captured the [[Tenth Army (Italy)|Italian 10th Army]] and had driven deep into Libya.<ref>Dickson (2001) p.101</ref> A [[Operation Sonnenblume|German intervention]] prevented the fall of Libya and the combined Axis attacks drove the British back into Egypt until summer 1942, before being [[First Battle of El Alamein|stopped at El Alamein]]. [[Operation Torch|Allied intervention against Vichy French-held Morocco and Algeria]] created a two-front campaign. German and Italian forces entered Tunisia in late 1942 in response, however, forces in Egypt were soon forced to make a major retreat into Libya. By May 1943, Axis forces in Tunisia were forced to surrender. The [[East African Campaign (World War II)|East African Campaign]] started with Italian advances into British-held [[Kenya Colony|Kenya]], [[British Somaliland]], and the [[Anglo-Egyptian Sudan|Sudan]].<ref>{{Cite web |url=http://www.centrorsi.it/notizie/images/stories/casssa/cassa%20nastro%20azzurro117.jpg |title=Italian Map showing with green lines the territories conquered in 1940 by the Italians in Sudan and Kenya. British and French somaliland are shown in white, as part of the A.O.I. (Africa Orientale Italiana) |access-date=5 May 2021 |archive-date=8 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208214619/http://www.centrorsi.it/notizie/images/stories/casssa/cassa%20nastro%20azzurro117.jpg |url-status=dead }}</ref> In the summer of 1940, Italian armed forces [[Italian conquest of British Somaliland|successfully invaded all of British Somaliland]].<ref>Dickson (2001) p.103</ref> But, in the spring of 1941, the British had counter-attacked and pushed deep into [[Italian East Africa]]. By 5 May, [[Haile Selassie I of Ethiopia]] had returned to [[Addis Ababa]] to reclaim his throne. In November, the last organised Italian resistance ended with the [[Battle of Gondar|fall of Gondar]].<ref>Jowett (2001) p.7</ref> However, following the surrender of East Africa, some Italians [[Italian guerrilla war in Ethiopia|conducted a guerrilla war]] which lasted for two more years. In November 1942, when the Germans occupied [[Vichy France]] during [[Case Anton]], [[Italian-occupied France]] was expanded with the [[Italian occupation of Corsica|occupation of Corsica]]. === End of the empire === [[File:Keren Battlefield 008.jpg|right|thumb|Italian war cemetery in [[Keren, Eritrea]]]] [[File:LA CATTEDRALE DI TRIPOLI 1960.jpg|thumb|The [[Tripoli Cathedral|Cathedral of Tripoli]] and the former [[FIAT]] centre in the 1960s]] In November 1941 the Italian Army was expelled by British and [[Commonwealth realm|Commonwealth]] forces first from East Africa ([[East African campaign (World War II)|East African Campaign]]), by the autumn of 1943, the Italian Empire and all [[Italian imperialism under Fascism|dreams of an Imperial Italy]] effectively came to an end. On 7 May, the surrender of [[Axis powers|Axis forces]] in [[Tunisia Campaign|Tunisia]] and other near continuous Italian reversals, led King [[Victor Emmanuel III of Italy|Victor Emmanuel III]] to plan the removal of Mussolini. Following the [[Invasion of Sicily]], all support for Mussolini evaporated. A meeting of the [[Grand Council of Fascism]] was held on 24 July, which managed to impose a [[Fall of the Fascist regime in Italy|vote of no confidence to Mussolini]]. The "Duce" was subsequently deposed and arrested by the King on the following afternoon. Afterwards, Mussolini remained a prisoner of the King until 12 September, when, on the orders of [[Adolf Hitler|Hitler]], he was rescued by German paratroops and became leader of the newly established [[Italian Social Republic]]. After 25 July, the new Italian government under the King and Field Marshal [[Pietro Badoglio]] remained outwardly part of the Axis. But, secretly, it started negotiations with the Allies. On the eve of the Allied landings at [[Salerno]], which started the [[Allied invasion of Italy]], the new Italian government [[Armistice between Italy and Allied armed forces|secretly signed an armistice with the Allies]]. On 8 September, the armistice was made public. In [[Kingdom of Albania in personal union with Italy|Albania]], [[Independent State of Croatia|Croatia]], the [[Italian Islands of the Aegean|Dodecanese]], and other territories still held by the Italians, German military forces successfully attacked their former Italian allies and ended Italian rule. During the [[Dodecanese Campaign]], an Allied attempt to take the Dodecanese with the cooperation of the Italian troops ended in total German victory. In China, the [[Imperial Japanese Army]] occupied [[Italian concession of Tianjin|Italy's concession in Tientsin]] after getting news of the armistice. Later in 1943 the Italian Social Republic formally ceded control of the concession to Japan's puppet regime in China, the [[Reorganized National Government of China]] under [[Wang Jingwei]]. In the spring of 1943 Italian forces were expulsed from North Africa ([[North African campaign|North African Campaign]]). Italian troops stationed in [[Kingdom of Albania in personal union with Italy|Albania]], the [[Italian Islands of the Aegean|Dodecanese]], and other Greek islands amid violent episodes such as the [[Massacre of the Acqui Division|Massacre of Cephalonia]] were withdrawn starting in September 1943 after the [[Fall of the Fascist regime in Italy|fall of Mussolini]] and Italy’s subsequent surrender, which marked the end of the aspiration to make Italy a world power.<ref>Ion Smeaton Munro, ‘‘Through Fascism to World Power: A History of the Revolution in Italy’’ (1971), p. 96.</ref> After the end of the [[Second World War]], Italy was stripped of all its possessions by the [[Treaty of Paris between Italy and the Allied Powers|Treaty of Paris of 1947]]. As a result, minor border adjustments were also made with [[Provisional Government of the French Republic|France]], and Italy ceded to [[Democratic Federal Yugoslavia|Yugoslavia]] the city of [[Rijeka|Fiume]], the territory of [[Province of Zara|Zara]], the islands of [[Lastovo|Lagosta]] and [[Palagruža|Pelagosa]], the upper valley of the [[Soča|Isonzo River]], and most of [[Istria]] and the [[Karst Plateau|Karst region]] of Trieste and Gorizia. The treaty led to the loss of all Fascist-era colonies, while the fate of the pre-Fascist colonies was decided by the [[United Nations]], which assigned the [[Italian Islands of the Aegean|Dodecanese]] to [[Kingdom of Greece|Greece]], [[Allied administration of Libya|placed Libya under Anglo-French administration]], and [[Federation of Ethiopia and Eritrea|handed Eritrea over to Ethiopia]].<ref>Saul Kelly, ‘‘Cold War in the Desert: Britain, the United States and the Italian Colonies, 1945–52’’, Palgrave Macmillan UK, 2000, ISBN 978-1-349-41443-7.</ref> In 1949 the [[United Nations]] allowed Italy to exercise a [[Trust Territory of Somaliland|trusteeship over Somalia]]. Under president [[Giovanni Gronchi]] on 1 July 1960 the Italian Empire officially ended with the independence of the [[Somali Republic]],<ref>[[Giuseppe Mammarella]], ‘‘Storia d’Europa dal 1945 a oggi’’, Laterza, Rome-Bari, 2006, p. 8.</ref> which was formed after the five-day-old [[State of Somaliland|Somaliland]] merged with the Italian Trust Territory of Somaliland upon gaining its independence the same day of their union. ==Territories== [[File:Greater German Reich in 1942.png|thumb|275px|Italian Empire (green) with its occupied territories in 1942, and its ally the German Reich (red) with other allies and occupied territories (brown)]] ===African colonies=== * [[Italian Eritrea]] (1882–1941) * [[Italian Somaliland]] (1889–1941) ** [[Oltre Giuba|Trans-Juba]] (1924–1941) ** [[Trust Territory of Somaliland|Italian territory of Somalia]] (1950–1960) * [[Italian Libya]] (1911–1943) ** [[Italian Tripolitania]] and [[Italian Cyrenaica]] (1911–1934) * [[Italian East Africa]] (1936–1941) ===Overseas possessions=== * [[Italian Islands of the Aegean|Italian Islands of the Aegean, Greece]] (1912–1945) * [[Italian concession of Tianjin|Italian Tianjin, China]] (1901–1947) ===Puppet states=== * [[Hellenic State (1941–1944)|Hellenic State (Greece)]] (1941–1943) * [[Independent State of Croatia]] (1941–1943) * [[Kingdom of Albania in personal union with Italy|Italian Albania]] (1939–1943) {{efn|Albania had been completely annexed to Italian territory in personal union.}} * [[Vichy France]] (1942-1943) ===World War II occupations=== * [[Italian governorate of Montenegro]] (1941–1943) * [[Invasion and occupation of Monaco during World War II|Principality of Monaco]] (1942–1943) *[[Italian invasion of British Somaliland|British Somaliland]] (1940–1941) * [[Italian invasion of Egypt|Egypt]] (1940–1941, 1942) * [[Italian occupation of France|France]] (1940–1943) ** [[Italian occupation of Corsica|Corsica]] (1942–1943) * [[Fourth Shore|Tunisia]] (1942–1943) (Co-occupied with [[Nazi Germany|Germany]]) ==Notes== {{notelist}} ==References== {{reflist}} ==Bibliography== {{Refbegin|30em}} * Andall, Jacqueline and Derek Duncan, eds. (2005). ''Italian Colonialism: Legacy and Memory''. * Ben-Ghiat, Ruth and Mia Fuller, eds. (2005). ''Italian Colonialism''. *{{cite book |last=Betts|first=Raymond |title=The False Dawn: European Imperialism in the Nineteenth Century|url=https://archive.org/details/falsedawneuropea0000bett|url-access=registration|publisher=University of Minnesota|year=1975|isbn=9780816607624 }} *{{cite book |last=Barker|first=A. J. |title=The Rape of Ethiopia|publisher=Ballantine Books|year=1971}} *{{cite book |last=Bosworth|first=R. J. B.|title=Mussolini's Italy: Life Under the Fascist Dictatorship, 1915–1945|url=https://archive.org/details/mussolinisitalyl00bosw|url-access=registration|publisher=Penguin Books|year=2005|isbn=9781594200786 }} * {{cite book |last=Clodfelter |first=M. |title=Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015 |publisher=McFarland |location=Jefferson, North Carolina |year=2017 |edition=4th |isbn=978-0786474707 }} *{{cite book |last=Dickson|first=Keith|title=World War II For Dummies|url=https://archive.org/details/worldwariifordum00dick|url-access=registration|publisher=Wiley Publishing, INC|year=2001|isbn=9780764553523 }} * Finaldi, Giuseppe (2016). ''A History of Italian Colonialism, 1860–1907: Europe’s Last Empire'' (Taylor & Francis). * Hofmann, Reto (2015). ''The Fascist Effect: Japan and Italy, 1915–1952'' (Cornell UP) [https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt20d88b6 online] *{{cite book |last=Jowett|first=Philip |title=Axis Forces in Yugoslavia 1941–45 |publisher=Osprey Publishing |year=1995}} *{{cite book |last=Jowett|first=Philip |title=The Italian Army 1940–45 (2): Africa 1940–43 |publisher=Osprey Publishing |year=2001}} * Kelly, Saul (2000). "Britain, the United States, and the end of the Italian empire in Africa, 1940–52." ''Journal of Imperial and Commonwealth History'' 28.3: 51–70. * Kelly, Saul (2000). ''Cold War in the Desert: Britain, the United States & the Italian Colonies, 1945–52''. *{{cite book |last=Killinger|first=Charles|title=The History of Italy|url=https://archive.org/details/historyofitaly00kill|url-access=registration|publisher=Greenwood Press|year=2002|isbn=9780313314834 }} *{{cite book |last=Lowe|first=C.J.|title=Italian Foreign Policy 1870–1940|publisher=Routledge|year=2002}} * McGuire, Valerie (2020). ''Italy's Sea: Empire and Nation in the Mediterranean, 1895–1945'' (Liverpool University Press). * Marinelli, Maurizio and Giovanni Andornino (2014). ''Italy's Encounter with Modern China: Imperial dreams, strategic ambitions'', New York: Palgrave Macmillan. *{{cite book|last=Pakenham|first=Thomas|title=The Scramble for Africa: White Man's Conquest of the Dark Continent from 1876 to 1912|publisher=Perennial|location=New York|year=1992|isbn=9780380719990|url-access=registration|url=https://archive.org/details/scrambleforafric00pake_0}} * Palumbo, Patrizia (2003). ''Place in the Sun: Africa in Italian Colonial Culture from Post-Unification to the Present'', since 1860. * {{cite journal |last1= Peretti |first1= Luca |date= 2024 |title= Built to last? Material legacies of Italian colonialism. Interviews with Ruth Ben-Ghiat, Alessandra Ferrini, Viviana Gravano, Hannes Obermair, Resistenze in Cirenaica, Igiaba Scego, and Colletivo Tezeta|journal= Interventions. International Journal of Postcolonial Studies|publisher= Taylor & Francis|volume= |issue= |pages= 1–17 |doi= 10.1080/1369801X.2023.2292165|doi-access= free}} * Pergher, Roberta (2017). ''Mussolini's Nation-Empire: Sovereignty and Settlement in Italy's Borderlands, 1922–1943'' (Cambridge UP). * Poddar, Prem, and Lars Jensen, eds. (2008). ''A historical companion to postcolonial literatures: Continental Europe and Its Empires'' (Edinburgh UP), "Italy and its colonies" pp 262–313. [https://www.amazon.com/Historical-Companion-Postcolonial-Literatures-Continental/dp/0748623949/ excerpt] * Renzi, William A. (1968). "Italy's neutrality and entrance into the Great War: a re-examination." ''American Historical Review'' 73.5: 1414–32. [https://www.jstor.org/stable/1851376 online] * Shinn, Christopher A. (2016). "Inside the Italian Empire: Colonial Africa, Race Wars, and the ‘Southern Question’", in ''Shades of Whiteness'' (Brill), pp. 35–51. * Srivastava, Neelam (2018). ''Italian Colonialism and Resistances to Empire, 1930–1970'' (Palgrave Macmillan). * Steinmetz, George (2018). "Ruth Ben-Ghiat’s Italian Fascism’s Empire Cinema." ''American Journal of Cultural Sociology'' 6.1: 212–22 [https://www.researchgate.net/profile/George_Steinmetz/publication/307867589_Ruth_Ben-Ghiat%27s_Italian_Fascism%27s_Empire_Cinema/links/5ead8ef6299bf18b958f122a/Ruth-Ben-Ghiats-Italian-Fascisms-Empire-Cinema.pdf online]. * Tripodi, Paolo (1999). ''Colonial Legacy in Somalia: Rome & Mogadishu from Colonial Administration to Operation Restore Hope'', covers 19th century to 1999. * Wright, Patricia (1973). "Italy's African Dream: Part I, The Adowa Nightmare". ''History Today'' (Mar), Vol. 23, Issue 3, pp.&nbsp;153–60, online: **"Italy's African Dream. Part 2: Fatal Victory, 1935–6." ''History Today'' (April 1973), Vol. 23, Issue 4, pp.&nbsp;256–65. ** "Italy's African Dream. Part 3: Nemesis in 1941," ''History Today'' (May 1973), Vol. 23, Issue 5, pp.&nbsp;336–34. {{Refend}} ==External links== * {{in lang|it}} [http://amshistorica.unibo.it/diglib.php?inv=166 Atlas of Italian colonies], written by Baratta Mario and Visintin Luigi in 1928 * Simona Berhe: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/colonies_italy/ Colonies (Italy)], in: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html/ 1914-1918-online. International Encyclopedia of the First World War]. {{Italian colonial empire}} {{Italian colonial campaigns}} {{Italy topics}} {{Colonialism}} {{Authority control}} [[Category:Italian Empire| ]] [[Category:1882 establishments in Italy]] [[Category:1960 disestablishments in Italy]] [[Category:States and territories established in 1882]] [[Category:States and territories disestablished in 1960]] [[Category:History of European colonialism]] [[Category:Italian fascism|Empire]] [[Category:Overseas empires]] [[Category:Axis powers]] [[Category:Former transcontinental empires]] [[Category:Former empires]] ==تصويرون== <gallery> فائل:Italian empire 1914.png|<!--Italian Empire in 1914.--> فائل:Italy and Posessions September 1939.png|<!--Italian Empire in 1939.--> فائل:ST-Massowa.jpg|<!--[[Massawa]] in 1890.--> فائل:Italian mounted infantry in China 1900 HD-SN-99-01989.jpg|<!--Italian mounted infantry in [[چنگ خاندان]] during the [[Boxer Rebellion]] in 1900.--> فائل:Vlora zur Zeit der italienischen Besatzung 1916-1920.jpg|<!--Italian soldiers in [[ولورہ]], [[البانیا]] during [[پهرين مهاڀاري جنگ ]].--> فائل:Mogadishu1936.jpg|<!--[[موغاديشو]] in 1936, with the Catholic Cathedral and the Triumphal Arch dedicated to [[Victor Emmanuel III]].--> فائل:Soldatietiopia.jpg|<!--Italian soldiers leaving for the [[Second Italo-Abyssinian War]].--> فائل:Visita del RE a Bengasi.JPG|<!--King [[Victor Emmanuel III]] visits [[بنغازي]] in 1938.--> فائل:Unione tunisi 31octobre1938.jpg|<!--1938 edition of the newspaper of the Tunisian branch of the National Fascist Party that represented Italians living in the [[فرانسيسي زير حمايت تونس]].--> </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:اطالوي سلطنت]] [[زمرو:سلطنتون]] [[زمرو:سمنڊ پار سلطنتون]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]] [[زمرو:اٽلي جي تاريخ]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون]] rgwc18nqsfs2qwmuuq99ac9g389eal4 411927 411926 2026-09-13T14:23:24Z Ibne maryam 17680 /* تاريخ */ 411927 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |conventional_long_name = اطالوي سلطنت <br>Italian Empire |native_name = ''Impero Italiano'' |image_flag = Flag of Italy (1861-1946).svg |image_map = Italian Colonial Empire (orthographic projection).svg |map_width = 225px <!--to match infobox immediately below--> |map_caption = سلطنت اطاليه 1939-1941 }} '''اطالوي سلطنت''' (Italian Empire) (اطالوي: Impero Italiano) [[مملڪت اطاليه]] ٻين يورپي طاقتن ۾ شموليت ڪئي ته جيئن ٻاهرين ملڪن تي ڪنٽرول حاصل ڪري سگهجي. ==تاريخ== {{Short description|Colonial empire based in Italy (1882-1943)}} {{For|روم، اٽلي جي قديم سلطنت|رومي سلطنت}} {{Infobox former country | conventional_long_name = Italian Empire | native_name = {{native name|it|Impero italiano}} | title_deputy = [[List of presidents of Italy|President]] (after 1946) | year_deputy1 = 1946–1948 | deputy1 = [[Enrico De Nicola]] | year_deputy2 = 1948–1955 | deputy2 = [[Luigi Einaudi]] | year_deputy3 = 1955–1960 | deputy3 = [[Giovanni Gronchi]] | event_pre = [[Assab#History|Purchase of Assab]] | date_pre = 1869 | event_start = [[Italian Eritrea]] | year_start = 1882 | event1 = [[Italo-Ethiopian War of 1887–1889|Eritrea War]] | date_event1 = 1887–1889 | event2 = [[Italian Somalia]] | date_event2 = 1889 | event3 = [[Boxer Rebellion]] | date_event3 = 1899–1901 | event4 = [[Italo-Turkish War]] | date_event4 = 1911–1912 | event6 = [[Pacification of Libya]] | date_event6 = 1923–1932 | event7 = [[Second Italo-Ethiopian War|2nd Italo-Ethiopian War]] | date_event7 = 1935–1937 | event8 = [[Kingdom of Albania in personal union with Italy (1939–1943)|Italian rule over Albania]] | date_event8 = 1939–1943 | event9 = [[East African campaign (World War II)|East Africa Campaign]] | date_event9 = 1940–1941 | event10 = [[North African campaign]] | date_event10 = 1940–1943 | event_end = {{nowrap|[[Treaty of Peace with Italy, 1947|Empire formally relinquished]]}} | date_end = 1947 | event_post = {{nowrap|[[Trust Territory of Somaliland]]}} | date_post = 1950–1960 | life_span = 1882–1943 | image_flag = Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg | flag = Flag of Italy#Italian unification | flag_type = Flag of Italy | flag_caption = Flag of Italy<br>Top (until 1946)<br>Bottom (from 1946) | image_flag2 = Flag of Italy (1946–2003).svg | image_coat = [[File:Coat of arms of the Kingdom of Italy (1890).svg|80px]] [[File:Emblem of Italy.svg|80px]] <br>[[Emblem of Italy|Left (until 1943)<br>Right (from 1950)]] | symbol = coat of arms | capital = [[Rome]] | official_languages = [[Italian language|Italian]] | languages_type = Other languages | languages = {{collapsible list | title = See list|[[Languages of Italy]]|[[Afar language|Afar]]|[[Albanian language|Albanian]]| [[Amharic]]|[[Arabic]]|[[Chinese language|Chinese]]|[[Corsican language|Corsican]]|[[Croatian language|Croatian]]|[[French language|French]]|[[Greek language|Greek]]| [[Monégasque dialect|Monégasque]]|[[Montenegrin language|Montenegrin]]|[[Oromo language|Oromo]]|[[Somali language|Somali]]|[[Tigrinya language|Tigrinya]]}} | religion = [[Roman Catholicism]]{{efn|The Catholic Church was the [[State religion]] of the Italian Empire, but oscillated between formal respect for local religions (such as [[Islam]] and [[Oriental Orthodox Churches |Orthodox Christianity]]) and the promotion of Catholicism as a civilizing and controlling element.}} | government_type = [[Constitutional monarchy]] (until 1946)<br>[[Parliamentary republic]] (after 1946) | area_km2 = 3,775,294 | title_leader = [[King of Italy|King]] (until 1946) | leader1 = [[Umberto I of Italy|Umberto I]] | year_leader1 = 1882-1900 | leader2 = [[Victor Emmanuel III]] [[List of emperors of Ethiopia|(Emperor)]] | year_leader2 = 1900-1946 | leader3 = [[Umberto II of Italy|Umberto II]] | year_leader3 = 1946 | status = [[Colonial empire]] | motto = ''[[FERT]]''<br />(1882–1946) | national_anthem = {{Collapsible list | title = Various |"[[Il Canto degli Italiani]]"<br>(1946-1960)<br/>("The Song of the Italians"){{center|[[File:Canto degli Italiani - Marina Militare (strumentale).wav]]}} |"[[Marcia Reale d'Ordinanza]]"<br>(1861-1943, 1944-1946)<br/>("Royal March of Ordinance"){{center|[[File:Marcia reale d'ordinanza.ogg]]}} |"[[Giovinezza]]"<br>(1924–1943)<br/>("Youth"){{center|[[File:Giovinezza (instrumental).ogg]]}} |"[[La Leggenda del Piave]]"<br>(1943-1944)<br/>("The Legend of Piave"){{center|[[File:La leggenda del Piave.ogg]]}}}} | image_map = Italian Empire maximum extent 1942-43.png | map_caption = The Italian empire at greatest extent during WWII. | image_map_size = | s1 = Italy{{!}}'''1946:'''<br/>Italian Republic | flag_s1 = Flag of Italy (1946–2003).svg | s2 = Vatican City{{!}}'''1929:'''<br/>Vatican City | flag_s2 = Flag of the Vatican City.svg | s3 = Ethiopian Empire{{!}}'''1936:'''<br/>Ethiopian Empire | flag_s3 = Flag of Ethiopia (1897–1974).svg | s4 = German occupation of Albania{{!}}'''1943:'''<br/>Kingdom of Albania | flag_s4 = Flag of Albania (1943–1944).svg | s5 = Kingdom of Greece{{!}}'''1941:'''<br/>Kingdom of Greece | flag_s5 = State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1973).svg | s6 = Italian Social Republic{{!}}'''1943:'''<br/>Italian Social Republic | flag_s6 = Flag of the Italian Social Republic.png | s7 = People's Socialist Republic of Albania{{!}}'''1946:'''<br/>Communist Albania | flag_s7 = Flag of Albania (1946–1992).svg | s8 = Free Territory of Trieste{{!}}'''1946:'''<br/>Free Territory of Trieste | flag_s8 = Free Territory Trieste Flag.svg | s9 = Socialist Federal Republic of Yugoslavia{{!}}'''1946:'''<br/>SFR Yugoslavia | flag_s9 = Flag of Yugoslavia (1946-1992).svg | s10 = French Fourth Republic{{!}}'''1946:'''<br/>France | flag_s10 = Flag of France.svg | s11 = United Kingdom of Libya{{!}}'''1951:'''<br/>United Kingdom of Libya | flag_s11 = Flag of Libya.svg | s12 = Somali Republic{{!}}'''1960:'''<br/>Somalia | flag_s12 = Flag of Somalia.svg | s13 = Kingdom of Yugoslavia{{!}}'''1931–1941:'''<br/>Kingdom of Yugoslavia | flag_s13 = Flag of the Kingdom of Yugoslavia (state).svg | s14 = Wang Jingwei regime{{!}}'''1943:'''<br/>Wang Jingwei Regime | flag_s14 = Flag of the Republic of China-Nanjing (Peace, Anti-Communism, National Construction).svg | today = <!-- Per Template:Infobox former country/doc, "Present-day countries that overlap with the territorial extent of the former country. Do not use this parameter if there are more than four such countries." --> | stat_year1 = 1938 | ref_area1 = <ref name=Harrison3>{{cite book|last1=Harrison|first1=Mark|title=The Economics of World War II: Six Great Powers in International Comparison|date=2000|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521785037|page=3|url=https://books.google.com/books?id=ZgFu2p5uogwC|access-date=2 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161016200113/https://books.google.com/books?id=ZgFu2p5uogwC|archive-date=16 October 2016|url-status=live}}</ref> | stat_area1 = 3798000<!-- {{Formatnum:{{#expr:(310+3488)*1000}}}} --> | stat_year2 = 1941 | stat_area2 = {{Formatnum:{{#expr:340409+3484470}}}} | ref_area2 = <ref name="SoldatenAtlas">{{Cite book|url=https://archive.org/details/Tornisterschrift-des-Oberkommandos-der-Wehrmacht-Soldaten-Atlas|title=Soldaten-Atlas (Tornisterschrift des Oberkommandos der Wehrmacht, Heft 39)|publisher=[[Bibliographisches Institut]] |year=1941|location=[[Leipzig]]|page=32}}</ref> | p1 = Kingdom of Italy{{!}}'''1882:'''<br/>Kingdom of Italy | flag_p1 = Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg | p2 = Ethiopian Empire{{!}}'''1936:'''<br/>Ethiopian Empire | flag_p2 = Flag of Ethiopia (1897–1974).svg | p3 = Albanian Kingdom (1928–1939){{!}}'''1939:'''<br/>Kingdom of Albania | flag_p3 = Flag of Albania (1934–1939).svg | p4 = Kingdom of Greece{{!}}'''1941:'''<br/>Kingdom of Greece | flag_p4 = State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1973).svg | p5 = Kingdom of Yugoslavia | flag_p5 = Flag of the Kingdom of Yugoslavia (state).svg | p6 = Qing Dynasty | flag_p6 = Flag of the Qing Dynasty (1889-1912).svg | p7 = Ottoman Empire | flag_p7 = Flag of the Ottoman Empire.svg }}The '''Italian colonial empire''' ({{langx|it|Impero coloniale italiano}}), sometimes known as the '''Italian Empire''' (''Impero italiano''), was a [[colonial empire]] that existed between 1882 and 1943; [[Trust Territory of Somaliland|an Italian colony was revived in 1950]] as a [[UN trust territory]] under Italy's administration and lasted until 1960. The empire comprised the [[colonies]], [[protectorates]], [[concession (territory)|concessions]] and [[dependent territory|dependencies]] of the [[Kingdom of Italy]] in the 19th and 20th centuries. At its peak, between 1936 and 1941, the colonial possessions in Africa included the territories of present-day [[Italian Libya|Libya]], [[Italian Eritrea|Eritrea]], [[Italian Somaliland|Somalia]] and Ethiopia (the latter three officially grouped under the name ''[[Italian East Africa|Africa Orientale Italiana]]'', AOI). Outside Africa, Italy controlled the [[Italian Aegean Islands|Dodecanese Islands]], [[Kingdom of Albania in personal union with Italy (1939–1943)|Albania]]<ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17">Nigel Thomas. ''Armies in the Balkans 1914–18''. Osprey Publishing, 2001, p. 17.</ref>, and [[Concessions of Italy in China|territories in China]] (only their [[Italian concession of Tianjin|concession in Tianjin]] was under full control in their Chinese territories). During [[World War II]], the empire exercised control over four [[Puppet state|puppet states]] and occupied several additional territories, although these were not formally annexed. The [[Fascist Italy|Fascist government]] that came to power under the leadership of the dictator [[Benito Mussolini]] after 1922 [[Italian imperialism under fascism|sought to increase the size of the Italian empire]] and it also sought to satisfy the claims of [[Italian irredentists]]. Systematic "[[Settler colonialism|demographic colonization]]" was encouraged by the government,<ref>[[Helen Chapin Metz|Chapin Metz, Helen]], ed., ''Libya: A Country Study''. Chapter XIX.</ref> and by 1939, Italian settlers numbered 120,000<ref name="Istat 2010">{{cite journal|last=Istat|author-link=National Institute of Statistics (Italy)|title=I censimenti nell'Italia unita I censimenti nell'Italia unita Le fonti di stato della popolazione tra il XIX e il XXI secolo ISTITUTO NAZIONALE DI STATISTICA SOCIETÀ ITALIANA DI DEMOGRAFIA STORICA Le fonti di stato della popolazione tra il XIX e il XXI secolo|journal=Annali di Statistica|date=December 2010|volume=2|series=XII|page=263|url=http://www3.istat.it/dati/catalogo/20120911_00/Annali_serie_XII_vol_2_anno_141_I_Censimenti_nell%27Italia_unita_bis.pdf|access-date=24 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140803195051/http://www3.istat.it/dati/catalogo/20120911_00/Annali_serie_XII_vol_2_anno_141_I_Censimenti_nell%27Italia_unita_bis.pdf|archive-date=3 August 2014|url-status=dead}}</ref>–150,000<ref name=britannica>{{cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-46562/Libya|title=Libya - History, People, & Government |website=Britannica.com|access-date=11 January 2018}}</ref> in Italian Libya and 165,000<ref name="Istat 2010"/> in [[Italian East Africa]]. During [[World War II]], Italy allied itself with [[Nazi Germany]] in 1940 and it also occupied [[Italian invasion of British Somaliland|British Somaliland]], western [[Italian invasion of Egypt|Egypt]], much of [[Invasion of Yugoslavia|Yugoslavia]], parts of south-eastern [[Italian occupation of France|France]] and most of [[Axis occupation of Greece#Italian occupation zone|Greece]]; however, it then lost those conquests and its African colonies to the invading Allied forces by 1943. In 1947, Italy officially relinquished claims on its former colonies. In 1950, former [[Italian Somaliland]], then under [[British Military Administration (Somaliland)|British administration]], was turned into the [[Trust Territory of Somaliland|Italian Trust Territory of Somaliland]] until it became independent in 1960. ==History== ===Background and pre-unification era=== {{See also|Roman Empire|Maritime republics|Italy and the colonization of the Americas}} Imperialism in Italy dates back to [[ancient Rome]], and the Latin notion of ''[[Mare Nostrum|mare nostrum]]'' ("Our Sea", referring to the Mediterranean) has historically been the basis for [[Italian imperialism under fascism|Italian imperialism]], especially during the fascist era.<ref>Betts (1975), p.12</ref> During the Middle Ages and the modern period, the [[Republic of Venice]] and the [[Republic of Genoa]] controlled networks of "colonies" in the Mediterranean region known as the [[Venetian Empire]] and the [[Genoese Empire]] respectively. Between the 15th and 16th centuries, Italian explorers contributed to the colonial enterprises of other European countries in the Americas: [[Cristopher Columbus]] from Genoa served Spain, [[Amerigo Vespucci]] from Florence served Portugal, the [[John Cabot|Cabot]] brothers from [[Venice]] served [[England]], and [[Giovanni da Verrazzano]] from Florence served France. However, no Italian power took an active role in the scramble for the Americas, with the notable exception of the Pope who acted as an arbiter between European colonial powers during the [[Renaissance]]. The geographical position of Italy, located in the center of an internal sea, without an open free access to the ocean, contributed to this purely Mediterranean policy. There was, nonetheless, some interest in the Americas and colonial trade. The Spanish crown often [[Asiento de Negros|contracted out the slave trade]] to the Genoese, who were especially active in the port of Panama. [[Ferdinando I de' Medici|Ferdinand I]], Grand Duke of Tuscany, made the only Italian attempt to create a colony in the Americas, in what is now [[French Guiana]], organizing in 1608 an [[Thornton expedition|expedition]] to explore the north of [[Brazil]] and the [[Amazon River]] in 1608 under the command of the English captain [[Robert Thornton (explorer)|Robert Thornton]]. However, Thornton, on his return from the preparatory expedition in 1609, found Ferdinand I dead and his successor, [[Cosimo II de' Medici|Cosimo II]], was not interested in the project. In 1651, [[Giovanni Paolo Lascaris]], Italian nobleman and Grand Master of the [[Knights Hospitaller]] of Malta (at the time a vassal state of the [[Kingdom of Sicily]]), possessed four [[Caribbean]] islands: [[Saint Kitts|Saint Christopher]], [[Collectivity of Saint Martin|Saint Martin]], [[Saint Barthélemy]], and [[Saint Croix]], which were [[Hospitaller colonization of the Americas|colonized]] from 1651 until 1665.<ref name="Dubé2005">{{cite book|last=Dubé|first=Jean-Claude|translator=Elizabeth Rapley|title=The Chevalier de Montmagny (1601-1657): First Governor of New France|url=https://archive.org/details/chevalierdemontm0000dube|url-access=registration|year=2005|publisher=University of Ottawa Press|isbn=978-0-7766-0559-3|pages=[https://archive.org/details/chevalierdemontm0000dube/page/263 263]–287}}</ref><ref name="Mifsud1914">{{cite book|last=Mifsud|first=A.|title=Knights Hospitallers of the Ven. Tongue of England in Malta|url=https://archive.org/details/bub_gb_yK80AQAAMAAJ|year=1914|publisher=AMS Press|page=246|chapter=Attempts to reestablish the Tongue|isbn=9780404170097 }}</ref> No other colonial attempt in the ocean was made and, by 1797, the Venetian and Genoese possessions in the Mediterranean were lost. ===Scramble for an empire=== ====East Africa==== {{main|Italian Eritrea|Italian Somalia}} {{see also|Giuseppe Sapeto|Raffaele Rubattino|Mahdist War|Italo-Ethiopian War of 1887–1889{{!}}Eritrea War|First Italo-Ethiopian War|Majeerteen Sultanate|Sultanate of Hobyo|Hiraab Imamate|Geledi Sultanate|Banadir resistance|Slap of Tunis}} [[File:Francesco Crispi crop.jpg|thumb|upright|left|[[Francesco Crispi]] promoted Italian colonialism in Africa in the late 1800s.]] Once unified as a nation-state in the late 19th century, Italy intended to compete with the other European powers for the new age of European colonial expansion. It saw its interests in the Mediterranean and in the [[Horn of Africa]], a region yet to be colonized and with access to the ocean. Italy had arrived late to the colonial race and its status as the [[least of the Great Powers]], a position of relative weakness in international affairs, meant that it was dependent on the acquiescence of Britain, France and Germany towards its empire-building.<ref>Betts (1975), p.97</ref> Italy had long considered the [[Ottoman Tunisia|Ottoman province of Tunisia]], where a large community of [[Tunisian Italians]] lived, within its economic sphere of influence. It did not consider annexing it until 1879, when it became apparent that Britain and Germany were encouraging France to add it to its colonial holdings in [[French North Africa|North Africa]].<ref>Lowe, p.21</ref> A last-minute offer by Italy to share [[French protectorate of Tunisia|Tunisia]] between the two countries was refused, and France, confident in German support, ordered its troops in from [[French Algeria]], imposing a protectorate over Tunisia in May 1881 under the [[Treaty of Bardo]].<ref>Lowe, p.24</ref> The shock of the "[[Slap of Tunis]]", as it was referred to in the Italian press, and the sense of Italy's isolation in Europe, led it into signing the [[Triple Alliance (1882)|Triple Alliance]] in 1882 with Germany and [[Austria-Hungary]].<ref>Lowe, p.27</ref> [[File:Assab 1880.jpg|thumb|left|upright|Italian settlement at [[Assab]], 1880]] While attempts were made to buy the [[Nicobar Islands]] from [[Denmark]] in 1864 and 1865,<ref>{{Cite book |title=Storia Militare della Colonia Eritrea, Vol. I |date=1935 |publisher=[[Ministero della Guerra]] |location=Roma |publication-date=1935 |pages=15–16}}</ref> the genesis of the Italian colonial empire was the purchase in 1869 of [[Assab|Assab Bay]] on the [[Red Sea]] by an Italian navigation company which intended to establish a coaling station at the time the [[Suez Canal]] was being opened to navigation.<ref>Mia Fuller, [http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780199846733/obo-9780199846733-0150.xml "Italian Colonial Rule"], ''Oxford Bibliographies Online''. Retrieved 12 October 2017.</ref> This was taken over by the Italian government in 1882, becoming modern Italy's first overseas territory.<ref>Theodore M. Vestal, "Reflections on the Battle of Adwa and Its Significance for Today", in ''The Battle of Adwa: Reflections on Ethiopia's Historic Victory Against European Colonialism'' (Algora, 2005), p. 22.</ref> [[File:Alfred Pearse - Second Battle of Agordat (Battles of the nineteenth century, 1901).jpg|thumb|upright|Italian soldiers and Eritrean askaris defeating Mahdists at [[Second Battle of Agordat|Agordat]] during the [[Mahdist War]], 1893]] [[File:Possessions italiennes en Afrique-1896.jpg|thumbnail|upright|Italian possessions and spheres of influence in the [[Horn of Africa]] in 1896]] Italy's search for colonies continued until February [[1885 in Italy|1885]], when, by secret agreement with Britain, it annexed the port of [[Massawa]] in [[Eritrea]] on the [[Red Sea]] from the crumbling [[Khedivate of Egypt|Egyptian Empire]]. Italian annexation of Massawa denied the [[Ethiopian Empire]] of [[Yohannes IV of Ethiopia|Yohannes IV]] an outlet to the sea.<ref>Pakenham (1992), p.280</ref> This led [[Ras Alula]] to unsuccessfully [[siege of Saati|besiege the Italian possession of Saati]]. He then ambushed and killed five hundred Italian troops at the [[Battle of Dogali]].<ref>Killinger (2002), p.122</ref> This caused the Italian government to send reinforcements, which occupied the [[Eritrean Highlands]], including [[Keren, Eritrea|Keren]] and [[Asmara]] in 1889. The Italian Prime Minister [[Francesco Crispi]], who coveted Ethiopia itself, signed the [[Treaty of Wuchale]] in 1889 with [[Menelik II]], the new emperor. This treaty ceded Ethiopian territory around Massawa to Italy to form the colony of [[Italian Eritrea]], and – at least, according to the Italian version of the treaty – made Ethiopia an Italian [[protectorate]].<ref>Pakenham, p.470</ref> Relations between Italy and Menelik deteriorated over the next few years until the [[First Italo-Ethiopian War]] broke out in 1895, when Crispi ordered Italian troops into the country. Vastly outnumbered and poorly equipped,<ref>Killinger, p.122</ref> the result was a decisive defeat for Italy at the hands of Ethiopian forces at the [[Battle of Adwa]] in 1896.<ref>Pakenham (1992), p.7</ref> On Italy's side, the death toll was 6,889, including 4,133 Italians.{{sfn|Clodfelter|2017|p=202}} The Ethiopians suffered at least 4,000 dead and 10,000 wounded.{{sfn|Clodfelter|2017|p=202}}{{efn|Total Italian, Eritrean, and Somali deaths, including those from disease, were estimated at 9,000.{{sfn|Clodfelter|2017|p=202}}}} Around the same time, Italy occupied territory on the south side of the [[horn of Africa]], forming what would become [[Italian Somaliland]].<ref>Pakenham, p.281</ref> Italy gradually secured much of this territory in the 1880s through a series of [[Protectorate|protection]] treaties over the [[Sultanate of Hobyo]] and the [[Majeerteen Sultanate]] in the north, and by the [[Hiraab Imamate]] and the [[Geledi Sultanate]] in the south.<ref>L'Italia in Africa: serie storica. La politica coloniale dell'Italia negli atti, decumenti e discussioni parlamentari; testo di Giacomo Perticone, e note redanionali di richiam agli atti parlamentari a cura di Guglielmo Guglielmi, pg 246–247</ref><ref name="Gassem">Mariam Arif Gassem, ''Somalia: clan vs. nation'' (s.n.: 2002), p.4</ref> Starting in the 1890s, the [[Bimaal]] and [[Hawiye|Wa'dan]] revolts near [[Merca]] marked the beginning of [[Banadir resistance]] to Italian expansion, coinciding with the rise of the [[Dervish movement (Somali)|Dervish movement]] in the north calling for independence from the British and Italian colonisers and for the defeat of Ethiopian forces.<ref name="AkyeampongNiven2012p352">{{cite book|author1=Emmanuel Kwaku Akyeampong|url=https://books.google.com/books?id=39JMAgAAQBAJ|title=Dictionary of African Biography|author2=Steven J. Niven|publisher=Oxford University Press|year=2012|isbn=978-0-19-538207-5|pages=35–37}}</ref><ref name=Mohamoud60>{{cite book|author=Abdullah A. Mohamoud|url=https://books.google.com/books?id=ahHabajshuwC|title=State Collapse and Post-conflict Development in Africa: The Case of Somalia (1960-2001)|publisher=Purdue University Press|year=2006|isbn=978-1-55753-413-2|pages=60–61, 70–72 with footnotes}}</ref> Italy fought in the [[Mahdist War]], and since 1890 it defeated Mahdist troops in the [[Battle of Serobeti]] and the [[First Battle of Agordat]]. In December 1893, Italian colonial troops and Mahdists fought again in the [[Second Battle of Agordat]]; Ahmed Ali campaigned against the Italian forces in eastern Sudan and led about 10–12,000 men east from [[Kassala]], encountering 2,400 Italians and their [[Eritrean Ascari]]s commanded by Colonel Arimondi. The Italians won again, and the outcome of the battle constituted "the first decisive victory yet won by Europeans against the Sudanese revolutionaries".<ref name=GJB>{{cite book|title=The rise and fall of the new Roman empire: Italy's bid for world power, 1890–1943 |url=https://archive.org/details/risefallof00barc |url-access=registration |first=Glen St John |last=Barclay |year=1973 |isbn=9780283978623 |place=London}}</ref>{{Page needed|date=October 2021}} A year later, Italian colonial forces seized Kassala after the successful [[Battle of Kassala]]; Italy returned the city to the British at the end of the war three years later. ====Forts and concessions in China==== {{main|Concessions of Italy in China|Italian concession of Tientsin}} {{see also|Boxer Rebellion}} [[File:Italian concessions and forts in China.jpg|thumb|right|Map showing the Italian concessions and forts in China between 1900 and 1943.]] In 1898, in the wake of the acquisition of [[Kiautschou Bay concession|leased territories by Germany]], [[Kwantung Leased Territory|Russia]], [[Weihaiwei under British rule|Britain]] and [[Guangzhouwan|France]] in China earlier that year, the [[Kingdom of Italy|Italian government]], as a matter of national prestige and to assert [[Concert of Europe|Italy's great power status]], [[The Sanmen Bay Affair|demanded the cession]] of [[Sanmen County|Sanmen Bay]] to serve as a [[coaling station]]. Aware that Italy did not have sufficient [[naval power]] in [[ East Pacific|Asian waters]] to back up its demand, the [[Qing dynasty|Chinese imperial government]] rejected the [[Sanmen Bay Affair#The ultimatum|ultimatum]] and all subsequent requests, arguing that Italy had no real political or economic interests in China. Italy's main newspaper considered this a national humiliation and claimed it made the country appear "like a third or fourth-rate power", provoking the fall of the Italian government. This prompted Italy to take part in [[Eight-Nation Alliance|the international expedition in Beijing]] at the outbreak of the [[Boxer Rebellion]] on 18 October 1899, and resulted in the acquisition of a [[Italian concession of Tientsin|concession in Tianjin]] in September 1901, the only example of Italian colonialism in Asia, and other minor concessions, these not administrated by the Italian government.<ref>[https://books.google.com/books?id=n5hEAgAAQBAJ&dq=Italy%2C+sanmen+bay.+1898&pg=PT59 Italy’s Encounters with Modern China: Imperial Dreams, Strategic Ambitions], edited by Maurizio Marinelli and Giovanni Andornino, [[Palgrave Macmillan]], 2014</ref><ref>Maurizio Marinelli, ''Self-portrait in a Convex Mirror: Colonial Italy Reflects on Tianjin'' [https://journals.openedition.org/transtexts/147?file=1]</ref> The concession was administered by the Italian consul in [[Tianjin]]. ====North Africa and Dodecanese==== {{main|Italian Tripolitania|Italian Cyrenaica|Italian colonization of Libya|Italian Islands of the Aegean}} {{see also|Italo-Turkish War|Italian invasion on Libya}} [[File:Italoturca1.jpg|thumb|right|Italian troops during the [[Italo-Turkish War]], 1911]] A wave of [[Italian nationalism|nationalism]] that swept Italy at the turn of the 20th century led to the founding of the [[Italian Nationalist Association]], which pressed for the expansion of Italy's empire. Newspapers were filled with talk of revenge for the [[First Italo-Ethiopian War#Battle of Adwa|humiliations suffered]] in [[Ethiopian Empire|Ethiopia]] at the end of the previous century, and of nostalgia for the [[Roman Empire|Roman]] era. [[Ottoman Tripolitania|Libya]], it was suggested, as an ex-Roman colony, should be "taken back" to provide a solution to the problems of [[Southern Italy]]'s population growth. Fearful of being excluded altogether from North Africa by [[United Kingdom of Great Britain and Ireland|Britain]] and [[French Third Republic|France]], and mindful of public opinion, Prime Minister [[Giovanni Giolitti]] ordered the declaration of war on the [[Ottoman Empire]], of which Libya was part, in October 1911.<ref>Killinger (2002), p.133</ref> As a result of the [[Italo-Turkish War]], Italy gained [[Italian colonization of Libya|Libya]] (then divided in the colonies of [[Italian Tripolitania|Tripolitania]] and [[Italian Cyrenaica|Cyrenaica]]) and the [[Italian Islands of the Aegean|Dodecanese Islands]] from the Ottoman Empire. The 1912 Libya desert war featured the first use of an armoured fighting vehicle in military history and marked the first significant employment of air power in warfare.{{sfn|Clodfelter|2017|p=353}}{{efn|Nine Italian aircraft flew both combat and support missions during the campaign.{{sfn|Clodfelter|2017|p=353}} Furthermore, the Italian [[dirigible]]s ''P2'' and ''P3'' discover and make a highly effective bombing attack against [[Ottoman Army]] [[cavalry]] during a [[Battles of Zanzur (1912)|battle at Zanzur]] in the [[Italo-Turkish War]], making an important contribution to the [[Italian Army]]'s offense in this battle. History's first war death of a pilot occurred when an aircraft crashed during a recon sortie.{{sfn|Clodfelter|2017|p=353}}}} A significant number of [[Italian Libyans|Italian settlers]] moved to [[Italian Tripolitania|Tripolitania]] and [[Italian Cyrenaica|Cyrenaica]], and Italian presence was still felt long after the decolonisation process began. Although [[Italian Libya#Conquest and pacification|native resistance to the Italian colonisers]] was less prevalent in Tripolitania than Cyrenaica (which waged significant guerilla warfare), a resistance group did form the short-lived [[Tripolitanian Republic]] in 1918. Although it didn't succeed in setting up a republic, it demonstrated attempts to resist colonial control. The Italian colonisers set up various infrastructure projects, most notably roads and [[Italian Libya Railways|railways]], and the settlement of Italians in the colonies resulted in the development of a distinct [[Italian colonial architecture]]. [[Italian Libya#Archaeology and tourism|Archaeology]] was another important feature of the Italian presence in Tripolitania, as they focused efforts in excavations in old Roman cities. <gallery mode="packed" heights="115" style="font-size:88%;line-height:120%"> File:Massaua 1886. Veduta del campo Gherar. Soldati de Genio Ferrovieri fra le rotaie che avrebbero collegato Massaua a Saati (Foto Ledru e Nicorta).jpg|Italian soldiers of the [[Ferrovieri Engineer Regiment]] during the construction of the rails to connect [[Massawa]] to Saati, [[Italian Eritrea]], 1886. File: The first Locomotive arrived in Tripoli Harbor.jpg|Arrival of the first Italian locomotive in the harbor of Tripoli, [[Italian Tripolitania]], 1912 File:Zaptié, Arabien.jpg|An Italian [[Carabinieri|Carabiniere]] and a Libyan [[Zaptié]] patrolling in Tripoli, 1914 File:Derna - Bar e Ristorante Cirenaica - Trenio Materiale (stamped on 29 Dec 1916).jpg|Restaurant and goods train in [[Derna, Libya|Derna]], [[Italian Cyrenaica]], 1916 File:Municipi di Bengasi.jpg|The [[Italian Benghazi]] Municipio (City Hall), Italian Cyrenaica, 1920s File:Albergo1938villaggioducaabruzzi.png|Hotel ''Albergo Villaggio Duca degli Abruzzi'' in the [[Villaggio Duca degli Abruzzi|Villabruzzi]] village, [[Italian Somaliland|Italian Somalia]], founded in 1920 File:Mogadishu, Bank of Italy.jpg|Bank of Italy in [[Mogadishu]] File:Offices of the Prefecture of the Dodecanese 02.jpg|''Palazzo Governale'' (today the offices of the Prefecture of the Dodecanese) in Rhodes, built during the [[Italian Islands of the Aegean|Italian period]] </gallery> ===World War I and its aftermath=== {{main|Military history of Italy during World War I|Allied occupation of the eastern Adriatic|Partition of the Ottoman Empire|Italian occupation of Adalia|Treaties of Tirana|Oltre Giuba}} [[File:Italian empire 1914.png|thumb|left|Italy and its colonial possessions in 1914]] In 1914 Italy remained neutral and did not join its ally Germany in [[World War I]]. The Allies made promises and in 1915 [[Italian entry into World War I|Italy joined them]]. It was promised [[Treaty of London (1915)|territorial spoils]] mainly from Austria and Turkey.<ref>Renzi, 1968.</ref> Prior to direct intervention in World War I, in December 1914, Italy occupied the Albanian port of [[Vlorë]] and the [[Sazan Island]] in front of it.<ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17"/> From 1916 to 1918, Italians conducted a campaign in Albania against Austrian forces (who had occupied Northern and Central Albania in pursuing the forces of [[Kingdom of Serbia|Serbia]] and [[Kingdom of Montenegro|Montenegro]]). In the fall of 1916, Italy started to occupy southern [[Albania (toponym)|Albania]].<ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17"/> In 1916, Italian forces recruited Albanian irregulars to serve alongside them.<ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17"/> Italy, with permission of the Allied command, occupied [[Northern Epirus]] on 23 August 1916, forcing the neutralist Greek Army to withdraw its occupation forces from there.<ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17"/> In June 1917, general [[Giacinto Ferrero]] proclaimed the Italian-controlled territory in Albania to be independent under Italian protection.<ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17"/> By 31 October 1918, French and Italian forces expelled the Austro-Hungarian Army from Albania.<ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17"/> However, in 1920, an [[Vlora War|Albanian rebellion]] led the Italians to agree to return the occupied bay of Vlorë to Albania, while they annexed [[Sazan Island]] to the Italian kingdom. [[File:Vlora zur Zeit der italienischen Besatzung 1916-1920.jpg|thumb|right|The flag of Italy shown hanging alongside an Albanian flag from the balcony of the Italian [[prefecture]] in [[Vlorë]], [[Principality of Albania|Albania]] during World War I]] [[File:TreatyOfSevres.png|thumb|right|The Partition of Turkey in the [[Treaty of Sèvres]] of 1919. The light green marked area is the territory from [[Anatolia]] allocated to an [[Treaty of Sèvres#Italy|Italian sphere of influence]]. Sèvres was overturned by the [[Treaty of Lausanne]] of 1923 where Turkey was restored to all of Anatolia.]] [[Dalmatia]] was a strategic region during World War I that both Italy and Serbia intended to seize from Austria-Hungary. The Treaty of London guaranteed Italy the right to annex a large portion of Dalmatia in exchange for Italy's participation on the Allied side. From 5–6 November 1918, Italian forces were reported to have reached [[Vis (island)|Lissa]], [[Lastovo|Lagosta]], [[Šibenik|Sebenico]], and other localities on the Dalmatian coast.<ref>Giuseppe Praga, Franco Luxardo. ''History of Dalmatia''. Giardini, 1993. Pp. 281.</ref> By the end of hostilities in November 1918, the Italian military had seized control of the entire portion of Dalmatia that had been guaranteed to Italy by the Treaty of London and by 17 November had seized Fiume as well.<ref name="Paul O 2005. Pp. 17">Paul O'Brien. ''Mussolini in the First World War: the Journalist, the Soldier, the Fascist''. Oxford, England, UK; New York, New York, USA: Berg, 2005. Pp. 17.</ref> In 1918, Admiral [[Enrico Millo]] declared himself Italy's Governor of Dalmatia.<ref name="Paul O 2005. Pp. 17"/> Famous Italian nationalist [[Gabriele D'Annunzio]] supported the seizure of Dalmatia, and proceeded to [[Zadar|Zara]] (today's Zadar) in an Italian warship in December 1918.<ref>A. Rossi. ''The Rise of Italian Fascism: 1918–1922''. New York, New York, USA: Routledge, 2010. Pp. 47.</ref> At the concluding [[Treaty of Versailles]] in 1919, Italy received less in Europe than had been promised and no overseas mandate except for a promise of colonial compensations made on 7 May 1919 during the partition of Germany's colonies between France and Britain. To satisfy this promise, France and Britain directly or indirectly gave Italy, from 1919 to 1935, a number of territories to [[Italian Libya#Territorial agreements with European powers and the Kingdom of Egypt|expand Libya]] (Cufra, Sarra, Giarabub, the Aouzou strip, other lands in the Sahara), Somalia [[Oltre Giuba|(Jubaland)]], the Dodecanese (Kastellorizo), and Eritrea (Raheita, the Hanish islands). In April 1920, it was agreed between the British and Italian foreign ministers that Jubaland would be Italy's first compensation from Britain, but London held back on the deal for several years, aiming to use it as leverage to force Italy to cede the [[Italian Islands of the Aegean|Dodecanese]] to Greece.<ref>Lowe, p.187</ref> ===Fascism and the Italian Empire=== {{main|Italian Libya|Italian East Africa|Kingdom of Albania (1939–1943)}} {{see also|Pacification of Libya|Campaign of the Sultanates|Second Italo-Ethiopian War|Italian invasion of Albania|Italian imperialism under Fascism}} [[File:Italy aims Europe 1936.png|thumb|Ambitions of fascist Italy in Europe in 1936.<br/>Legend:{{Legend|#073A09|Metropolitan Italy and dependent territories;}}{{Legend|#0F7612|[[Client state]]s;}}{{Legend|#083A39|Claimed territories to be annexed;}}{{Legend|#107776|Territories to be transformed into client states.}} [[Kingdom of Albania in personal union with Italy|Albania]], which was a client state, was considered a territory to be annexed.]] [[File:Imperial Italy Ambitions.png|thumb|Map of the ideal Italy according to [[Benito Mussolini|Mussolini]], to found the [[Italian Empire|New Roman Empire]].]] In 1922, the leader of the [[Italian Fascism|Italian fascist]] movement, [[Benito Mussolini]], became Prime Minister and dictator. Mussolini resolved the question of sovereignty over the [[Dodecanese]] at the 1923 [[Treaty of Lausanne]], which formalized Italian administration of both Libya and the Dodecanese Islands, in return for a payment to Turkey, the successor state to the Ottoman Empire, though he failed in an attempt to extract a mandate of a portion of Iraq from Britain. The month following the ratification of the Lausanne treaty, Mussolini ordered the invasion of the Greek island of [[Corfu]] after the [[Corfu incident]]. The Italian press supported the move, noting that Corfu had been a [[Venetian Ionian Islands|Venetian possession]] for four hundred years. The matter was taken by Greece to the [[League of Nations]], where Mussolini was convinced by Britain to evacuate Italian troops, in return for reparations from Greece. The confrontation led Britain and Italy to resolve the question of Jubaland in 1924, which was merged into [[Italian Somaliland]].<ref>Lowe, pp. 191–199</ref> During the late 1920s, imperial expansion became an increasingly favoured theme in Mussolini's speeches.<ref name="smith">Smith, Dennis Mack (1981). ''Mussolini'', p. 170. Weidenfeld and Nicolson, London.</ref> Amongst Mussolini's aims were that Italy had to become the dominant power in the Mediterranean that would be able to challenge France or Britain, as well as attain access to the [[Atlantic Ocean|Atlantic]] and [[Indian Ocean]]s.<ref name="smith"/> Mussolini alleged that Italy required uncontested access to the world's oceans and shipping lanes to ensure its national sovereignty.<ref name="salerno">Salerno, Reynolds Mathewson (2002). ''Vital crossroads: Mediterranean origins of the Second World War, 1935–1940'', [https://archive.org/details/vitalcrossroadsm00sale/page/106 <!-- quote=mussolini access to atlantic great power. --> pp.&nbsp;105–106]. [[Cornell University Press]]</ref> This was elaborated on in a document he later drew up in 1939 called "The March to the Oceans", and included in the official records of a meeting of the [[Grand Council of Fascism]].<ref name="salerno"/> This text asserted that maritime position determined a nation's independence: countries with free access to the high seas were independent; while those who lacked this, were not. Italy, which only had access to an inland sea without French and British acquiescence, was only a "semi-independent nation", and alleged to be a "prisoner in the Mediterranean":<ref name="salerno"/> {{blockquote|The bars of this prison are [[Corsica]], [[French protectorate of Tunisia|Tunisia]], [[Crown Colony of Malta|Malta]], and [[British Cyprus|Cyprus]]. The guards of this prison are [[Gibraltar]] and [[Suez]]. Corsica is a pistol pointed at the heart of Italy; Tunisia at Sicily. Malta and Cyprus constitute a threat to all our positions in the eastern and western Mediterranean. [[Kingdom of Greece|Greece]], [[Turkey]], and [[Kingdom of Egypt|Egypt]] have been ready to form a chain with Great Britain and to complete the politico-military encirclement of Italy. Thus Greece, Turkey, and Egypt must be considered vital enemies of Italy's expansion&nbsp;... The aim of Italian policy, which cannot have, and does not have continental objectives of a European territorial nature except [[Albanian Kingdom (1928–1939)|Albania]], is first of all to break the bars of this prison&nbsp;... Once the bars are broken, Italian policy can only have one motto – to march to the oceans.|Benito Mussolini|The March to the Oceans<ref name="salerno"/>}} [[File:ZaptiefromItalianSomalia.jpg|thumb|right|Group of [[Zaptié]] in [[Italian Somaliland]]]] [[File:Tripoli, Suk el Turk.jpg|thumb|[[Italian Libyans|Italian settlers]] and indigenous Libyans in Tripoli, capital of [[Italian Tripolitania]] and later of [[Italian Libya]]]] In the [[Balkans]], the Fascist regime claimed [[Dalmatia]] and held ambitions over [[Albanian Kingdom (1928–1939)|Albania]], [[Slovenia]], [[Croatia]], [[Bosnia and Herzegovina]], [[Vardar Macedonia]], and [[Kingdom of Greece|Greece]] based on the precedent of previous Roman dominance in these regions.<ref name="Robert Bideleux 1998. Pp. 467">Robert Bideleux, Ian Jeffries. ''A history of eastern Europe: crisis and change''. London, England, UK; New York, New York, USA: Routledge, 1998. Pp. 467.</ref> Dalmatia and Slovenia were to be directly annexed into Italy while the remainder of the Balkans was to be transformed into Italian client states.<ref>Allan R. Millett, Williamson Murray. ''Military Effectiveness, Volume 2''. New edition. New York, New York, USA: Cambridge University Press, 2010. P. 184.</ref> The regime also sought to establish protective patron-client relationships with [[Federal State of Austria|Austria]], [[Kingdom of Hungary (1920–1946)|Hungary]], [[Kingdom of Yugoslavia|Yugoslavia]], [[Kingdom of Romania|Romania]], and [[Kingdom of Bulgaria|Bulgaria]].<ref name="Robert Bideleux 1998. Pp. 467"/> In both 1932 and 1935, Italy demanded a [[League of Nations mandate]] of the former [[Kamerun|German Cameroon]] and a free hand in Ethiopia from France in return for Italian support against Germany (see [[Stresa Front]]).<ref name="burgwyn">Burgwyn, James H. (1997). ''Italian foreign policy in the interwar period, 1918–1940'', [https://books.google.com/books?id=PNHxISN-dmQC&dq=mussolini+cameroons&pg=PA68 p. 68]. Praeger Publishers.</ref> This was refused by French Prime Minister [[Édouard Herriot]], who was not yet sufficiently worried about the prospect of a German resurgence.<ref name="burgwyn"/> [[File:Depiction of Mussolini in Mekelle.jpg|thumb|Ethiopians greeting a depiction of Mussolini at [[Mekelle]], 1935]] In its [[Second Italo-Ethiopian War|second invasion of Ethiopia]] in 1935–36, Italy was successful and it merged its new conquest with its older east African colonies to create [[Italian East Africa]] ({{langx|it|Africa Orientale Italiana}}). On 9 May 1936 Mussolini proclaimed the establishment of the Italian Empire in East Africa ("l'Impero"), with [[King Victor Emmanuel III]] as [[Emperor of Ethiopia]].<ref>{{Cite book|title=Guida dell'Africa Orientale Italiana|publisher=CTI|year=1938|location=Milano|language=it|page=33}}</ref> In 1939, [[Italian invasion of Albania|Italy invaded Albania]] and [[Kingdom of Albania (1939–1943)|incorporated it]] into the [[Fascist Italy (1922–1943)|Fascist state]]. During the [[Second World War]] (1939–1945), Italy [[Italian conquest of British Somaliland|occupied British Somaliland]], [[Italian occupation of France|parts of south-eastern France]], western [[Kingdom of Egypt|Egypt]] and [[Axis occupation of Greece#The Italian occupation zone|most of Greece]], but then lost those conquests and its African colonies, including Ethiopia, to the invading [[Allies of World War II|allied forces]] by 1943. It was forced in the [[Treaty of Peace with Italy, 1947|peace treaty of 1947]] to relinquish sovereignty over all its colonies. It was granted a [[Trust Territory of Somaliland|trust to administer former Italian Somaliland]] under [[United Nations]] supervision in 1950. When [[Somalia]] became independent in 1960, Italy's eight-decade experiment with colonialism had ended. The Second Italo-Ethiopian War cost Italy 4,359 killed in action—2,313 Italians, 1,086 Eritreans, 507 Somalis and Libyans, and 453 Italian laborers.{{sfn|Clodfelter|2017|p=355}} Ethiopian military and civilian dead, many of them from Italian bomb and [[Sulfur mustard|mustard gas]] attacks, were estimated as high as 275,000.{{sfn|Clodfelter|2017|p=355}} In July 1936, [[Francisco Franco]] of the [[Nationalist faction (Spanish Civil War)|Nationalist faction]] in the [[Spanish Civil War]] requested Italian support against the ruling [[Republican faction (Spanish Civil War)|Republican faction]], and guaranteed that, if Italy supported the Nationalists, "future relations would be more than friendly" and that Italian support "would have permitted the influence of Rome to prevail over that of Berlin in the future politics of Spain".<ref>Sebastian Balfour, Paul Preston. Spain and the Great Powers in the Twentieth Century. London, England, UK; New York, New York, USA: Routledge, 1999. P. 152.</ref> [[Italian military intervention in Spain|Italy intervened in the civil war]] with the intention of occupying the [[Balearic Islands]] and creating a [[client state]] in Spain.<ref>R. J. B. Bosworth. ''The Oxford handbook of fascism''. Oxford, UK: Oxford University Press, 2009. Pp. 246.</ref> Italy sought the control of the Balearic Islands due to its strategic position – Italy could use the islands as a base to disrupt the lines of communication between France and its North African colonies and between British Gibraltar and Malta.<ref>John J. Mearsheimer. The Tragedy of Great Power Politics. W. W. Norton & Company, 2003.</ref> After the victory by Franco and the Nationalists in the war, Italy pressured Franco to permit an Italian occupation of the Balearic Islands but he did not do so.<ref>The Road to Oran: Anglo-French Naval Relations, September 1939 – July 1940. Pp. 24.</ref> [[File:Unione tunisi 31octobre1938.jpg|thumb|Italian newspaper in Tunisia from October 1938 that represented Italians living in the [[French protectorate of Tunisia]]]] After the United Kingdom signed the Anglo-Italian [[Easter Accords]] in 1938, Mussolini and foreign minister Ciano issued demands for concessions in the Mediterranean by France, particularly regarding [[Djibouti]], [[Tunisia]] and the French-run [[Suez Canal]].<ref name="Reynolds Mathewson Salerno 1940. p82-83">Reynolds Mathewson Salerno. Vital Crossroads: Mediterranean Origins of the Second World War, 1935–1940. Cornell University, 2002. p&nbsp;82–83.</ref> Three weeks later, Mussolini told Ciano that he intended for Italy to demand an Italian takeover of Albania.<ref name="Reynolds Mathewson Salerno 1940. p82-83"/> Mussolini professed that Italy would only be able to "breathe easily" if it had acquired a contiguous colonial domain in Africa from the Atlantic to the Indian Oceans, and when ten million Italians had settled in them.<ref name="smith"/> In 1938, Italy demanded a [[sphere of influence]] in the [[Suez Canal]] in [[Egypt]], specifically demanding that the French-dominated [[Suez Canal Company]] accept an Italian representative on its [[board of directors]].<ref name="LIFE 1938. Pp. 23">"French Army breaks a one-day strike and stands on guard against a land-hungry Italy", ''LIFE'', 19 December 1938. Pp. 23.</ref> Italy opposed the French monopoly over the Suez Canal because, under the French-dominated Suez Canal Company, all Italian merchant traffic to its colony of [[Italian East Africa]] was forced to pay tolls on entering the canal.<ref name="LIFE 1938. Pp. 23"/> In 1939, Italy [[Italian invasion of Albania|invaded and captured Albania]] and made it a part of the Italian Empire as a separate kingdom in [[personal union]] with the [[House of Savoy|Italian crown]]. The region of modern-day Albania had been an early part of the [[Roman Empire]], which had actually been held before northern parts of Italy had been taken by the Romans, but had long since been populated by [[Albanians]], even though Italy had retained strong links with the Albanian leadership and considered it firmly within its [[sphere of influence]].<ref name="Dickson 2001 pg 69">Dickson (2001), pg. 69</ref> It is possible that Mussolini simply wanted a spectacular success over a smaller neighbour to match Germany's [[Anschluss|absorption of Austria]] and [[Occupation of Czechoslovakia|Czechoslovakia]].<ref name="Dickson 2001 pg 69"/> Italian King [[Victor Emmanuel III]] took the [[King of Albania|Albanian crown]], and a fascist government under [[Shefqet Verlaci]] was established to [[Albania under Italy|rule over Albania]]. <gallery mode="packed" heights="115" style="font-size:88%;line-height:120%"> File:Mogadishu 1923.jpg|Italian Mogadishu, 1923 File:Avenue in Asmara (1930s).jpg|Avenue in [[Asmara]], 1930s File:Cinema Impero in Asmara.jpg|Cinema Impero in Asmara File:Maydan Shajara Piazza Cagni During Italian Rule.jpg|Women in Piazza Cagni in Benghazi, Italian Libya, 1938 File:Italo Balbo welcomes Italian Colonists in Libya (1938).jpg|Governor [[Italo Balbo]] welcomes arriving Italian colonists in Tripoli, Italian Libya, 1938 </gallery> ====World War II==== {{main|Italian governorate of Montenegro|Province of Ljubljana|Governorate of Dalmatia|Independent State of Croatia|Hellenic State (1941–1944)}} {{see also|Military history of Italy during World War II|Italian occupation zone in the Balkans (1941–1943)}} [[File:Amadeo Aosta3rd 01.jpg|thumb|upright|[[Amedeo, 3rd Duke of Aosta|Prince Amedeo of Savoy-Aosta]] led Italian forces at the [[Battle of Amba Alagi (1941)|Battle of Amba Alagi]].<ref>Time Magazine [https://web.archive.org/web/20090829184022/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,790095,00.html Aosta on Alag?]</ref>]] [[File:Impero italiano.svg|thumb|Italy and its European and African colonial possessions in 1941.]] Mussolini entered [[World War II]] in June 1940 on the side of [[Adolf Hitler]] with plans to enlarge Italy's territorial holdings. He had designs on an area of western [[Yugoslavia]], southern France, Corsica, Malta, Tunisia, part of Algeria, an Atlantic port in Morocco, [[French Somaliland]] and British-controlled Egypt and Sudan.<ref>Calvocoressi (1999) p.166</ref> [[File:CH-NB - Italienisch-Ostafrika, Massana (Massawa, Massaua)- Hafen - Annemarie Schwarzenbach - SLA-Schwarzenbach-A-5-23-129.jpg|thumb|Italian settlers in [[Massawa]]]] On 10 June 1940, Mussolini declared war on Britain and France; both countries had been at war with [[Nazi Germany]] since September of the previous year. In July 1940, Italian foreign minister Count Ciano presented Hitler with a list of Italy's goals that included: the annexation of Corsica, Nice, and Malta; protectorate in Tunisia and a buffer zone in Eastern Algeria; independence with Italian military presence and bases in Lebanon, Palestine, Syria, and Transjordan as well as expropriation of oil companies in those territories; military occupation of [[Aden]], [[Perim]] and [[Sokotra]]; Cyprus given to Greece in exchange for [[Ionian islands]] and Ciamuria given to Italy; Italy is given British Somaliland, Djibuti, French Equatorial Africa up to [[Ubangi-Shari]], as well as Ciano adding at the meeting that Italy wanted Kenya and Uganda as well.<ref name="Santi Corvaja 2008. Pp. 132">Santi Corvaja, Robert L. Miller. Hitler & Mussolini: The Secret Meetings. New York, New York, USA: Enigma Books, 2008. Pp. 132.</ref> Hitler made no promises.<ref name="Santi Corvaja 2008. Pp. 132"/> In October 1940, Mussolini ordered the [[Greco-Italian War|invasion of Greece]] from [[Albania under Italy|Albania]], but the operation was unsuccessful.<ref>Dickson (2001) p.100</ref> In April 1941, Germany launched an [[invasion of Yugoslavia]] and then [[Battle of Greece|attacked Greece]]. Italy and other German allies supported both actions. The German and Italian armies overran Yugoslavia in about two weeks and, despite British support in Greece, the Axis troops overran that country by the end of April. The Italians gained control over portions of both [[occupied Yugoslavia]] and [[Axis occupation of Greece during World War II|occupied Greece]]. A member of the [[House of Savoy]], [[Prince Aimone, Duke of Aosta|Prince Aimone, 4th Duke of Aosta]], was appointed king of the newly created [[Independent State of Croatia]]. During the height of the [[Battle of Britain]], the Italians launched an [[Italian Invasion of Egypt|invasion of Egypt]] in the hope of capturing the Suez Canal. By 16 September 1940, the Italians advanced {{convert|60|mi|km|-1|order=flip}} across the border. However, in December, the British launched [[Operation Compass]] and, by February 1941, the British had cut off and captured the [[Tenth Army (Italy)|Italian 10th Army]] and had driven deep into Libya.<ref>Dickson (2001) p.101</ref> A [[Operation Sonnenblume|German intervention]] prevented the fall of Libya and the combined Axis attacks drove the British back into Egypt until summer 1942, before being [[First Battle of El Alamein|stopped at El Alamein]]. [[Operation Torch|Allied intervention against Vichy French-held Morocco and Algeria]] created a two-front campaign. German and Italian forces entered Tunisia in late 1942 in response, however, forces in Egypt were soon forced to make a major retreat into Libya. By May 1943, Axis forces in Tunisia were forced to surrender. The [[East African Campaign (World War II)|East African Campaign]] started with Italian advances into British-held [[Kenya Colony|Kenya]], [[British Somaliland]], and the [[Anglo-Egyptian Sudan|Sudan]].<ref>{{Cite web |url=http://www.centrorsi.it/notizie/images/stories/casssa/cassa%20nastro%20azzurro117.jpg |title=Italian Map showing with green lines the territories conquered in 1940 by the Italians in Sudan and Kenya. British and French somaliland are shown in white, as part of the A.O.I. (Africa Orientale Italiana) |access-date=5 May 2021 |archive-date=8 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208214619/http://www.centrorsi.it/notizie/images/stories/casssa/cassa%20nastro%20azzurro117.jpg |url-status=dead }}</ref> In the summer of 1940, Italian armed forces [[Italian conquest of British Somaliland|successfully invaded all of British Somaliland]].<ref>Dickson (2001) p.103</ref> But, in the spring of 1941, the British had counter-attacked and pushed deep into [[Italian East Africa]]. By 5 May, [[Haile Selassie I of Ethiopia]] had returned to [[Addis Ababa]] to reclaim his throne. In November, the last organised Italian resistance ended with the [[Battle of Gondar|fall of Gondar]].<ref>Jowett (2001) p.7</ref> However, following the surrender of East Africa, some Italians [[Italian guerrilla war in Ethiopia|conducted a guerrilla war]] which lasted for two more years. In November 1942, when the Germans occupied [[Vichy France]] during [[Case Anton]], [[Italian-occupied France]] was expanded with the [[Italian occupation of Corsica|occupation of Corsica]]. === End of the empire === [[File:Keren Battlefield 008.jpg|right|thumb|Italian war cemetery in [[Keren, Eritrea]]]] [[File:LA CATTEDRALE DI TRIPOLI 1960.jpg|thumb|The [[Tripoli Cathedral|Cathedral of Tripoli]] and the former [[FIAT]] centre in the 1960s]] In November 1941 the Italian Army was expelled by British and [[Commonwealth realm|Commonwealth]] forces first from East Africa ([[East African campaign (World War II)|East African Campaign]]), by the autumn of 1943, the Italian Empire and all [[Italian imperialism under Fascism|dreams of an Imperial Italy]] effectively came to an end. On 7 May, the surrender of [[Axis powers|Axis forces]] in [[Tunisia Campaign|Tunisia]] and other near continuous Italian reversals, led King [[Victor Emmanuel III of Italy|Victor Emmanuel III]] to plan the removal of Mussolini. Following the [[Invasion of Sicily]], all support for Mussolini evaporated. A meeting of the [[Grand Council of Fascism]] was held on 24 July, which managed to impose a [[Fall of the Fascist regime in Italy|vote of no confidence to Mussolini]]. The "Duce" was subsequently deposed and arrested by the King on the following afternoon. Afterwards, Mussolini remained a prisoner of the King until 12 September, when, on the orders of [[Adolf Hitler|Hitler]], he was rescued by German paratroops and became leader of the newly established [[Italian Social Republic]]. After 25 July, the new Italian government under the King and Field Marshal [[Pietro Badoglio]] remained outwardly part of the Axis. But, secretly, it started negotiations with the Allies. On the eve of the Allied landings at [[Salerno]], which started the [[Allied invasion of Italy]], the new Italian government [[Armistice between Italy and Allied armed forces|secretly signed an armistice with the Allies]]. On 8 September, the armistice was made public. In [[Kingdom of Albania in personal union with Italy|Albania]], [[Independent State of Croatia|Croatia]], the [[Italian Islands of the Aegean|Dodecanese]], and other territories still held by the Italians, German military forces successfully attacked their former Italian allies and ended Italian rule. During the [[Dodecanese Campaign]], an Allied attempt to take the Dodecanese with the cooperation of the Italian troops ended in total German victory. In China, the [[Imperial Japanese Army]] occupied [[Italian concession of Tianjin|Italy's concession in Tientsin]] after getting news of the armistice. Later in 1943 the Italian Social Republic formally ceded control of the concession to Japan's puppet regime in China, the [[Reorganized National Government of China]] under [[Wang Jingwei]]. In the spring of 1943 Italian forces were expulsed from North Africa ([[North African campaign|North African Campaign]]). Italian troops stationed in [[Kingdom of Albania in personal union with Italy|Albania]], the [[Italian Islands of the Aegean|Dodecanese]], and other Greek islands amid violent episodes such as the [[Massacre of the Acqui Division|Massacre of Cephalonia]] were withdrawn starting in September 1943 after the [[Fall of the Fascist regime in Italy|fall of Mussolini]] and Italy’s subsequent surrender, which marked the end of the aspiration to make Italy a world power.<ref>Ion Smeaton Munro, ‘‘Through Fascism to World Power: A History of the Revolution in Italy’’ (1971), p. 96.</ref> After the end of the [[Second World War]], Italy was stripped of all its possessions by the [[Treaty of Paris between Italy and the Allied Powers|Treaty of Paris of 1947]]. As a result, minor border adjustments were also made with [[Provisional Government of the French Republic|France]], and Italy ceded to [[Democratic Federal Yugoslavia|Yugoslavia]] the city of [[Rijeka|Fiume]], the territory of [[Province of Zara|Zara]], the islands of [[Lastovo|Lagosta]] and [[Palagruža|Pelagosa]], the upper valley of the [[Soča|Isonzo River]], and most of [[Istria]] and the [[Karst Plateau|Karst region]] of Trieste and Gorizia. The treaty led to the loss of all Fascist-era colonies, while the fate of the pre-Fascist colonies was decided by the [[United Nations]], which assigned the [[Italian Islands of the Aegean|Dodecanese]] to [[Kingdom of Greece|Greece]], [[Allied administration of Libya|placed Libya under Anglo-French administration]], and [[Federation of Ethiopia and Eritrea|handed Eritrea over to Ethiopia]].<ref>Saul Kelly, ‘‘Cold War in the Desert: Britain, the United States and the Italian Colonies, 1945–52’’, Palgrave Macmillan UK, 2000, ISBN 978-1-349-41443-7.</ref> In 1949 the [[United Nations]] allowed Italy to exercise a [[Trust Territory of Somaliland|trusteeship over Somalia]]. Under president [[Giovanni Gronchi]] on 1 July 1960 the Italian Empire officially ended with the independence of the [[Somali Republic]],<ref>[[Giuseppe Mammarella]], ‘‘Storia d’Europa dal 1945 a oggi’’, Laterza, Rome-Bari, 2006, p. 8.</ref> which was formed after the five-day-old [[State of Somaliland|Somaliland]] merged with the Italian Trust Territory of Somaliland upon gaining its independence the same day of their union. ==Territories== [[File:Greater German Reich in 1942.png|thumb|275px|Italian Empire (green) with its occupied territories in 1942, and its ally the German Reich (red) with other allies and occupied territories (brown)]] ===African colonies=== * [[Italian Eritrea]] (1882–1941) * [[Italian Somaliland]] (1889–1941) ** [[Oltre Giuba|Trans-Juba]] (1924–1941) ** [[Trust Territory of Somaliland|Italian territory of Somalia]] (1950–1960) * [[Italian Libya]] (1911–1943) ** [[Italian Tripolitania]] and [[Italian Cyrenaica]] (1911–1934) * [[Italian East Africa]] (1936–1941) ===Overseas possessions=== * [[Italian Islands of the Aegean|Italian Islands of the Aegean, Greece]] (1912–1945) * [[Italian concession of Tianjin|Italian Tianjin, China]] (1901–1947) ===Puppet states=== * [[Hellenic State (1941–1944)|Hellenic State (Greece)]] (1941–1943) * [[Independent State of Croatia]] (1941–1943) * [[Kingdom of Albania in personal union with Italy|Italian Albania]] (1939–1943) {{efn|Albania had been completely annexed to Italian territory in personal union.}} * [[Vichy France]] (1942-1943) ===World War II occupations=== * [[Italian governorate of Montenegro]] (1941–1943) * [[Invasion and occupation of Monaco during World War II|Principality of Monaco]] (1942–1943) *[[Italian invasion of British Somaliland|British Somaliland]] (1940–1941) * [[Italian invasion of Egypt|Egypt]] (1940–1941, 1942) * [[Italian occupation of France|France]] (1940–1943) ** [[Italian occupation of Corsica|Corsica]] (1942–1943) * [[Fourth Shore|Tunisia]] (1942–1943) (Co-occupied with [[Nazi Germany|Germany]]) ==Notes== {{notelist}} ==References== {{reflist}} ==Bibliography== {{Refbegin|30em}} * Andall, Jacqueline and Derek Duncan, eds. (2005). ''Italian Colonialism: Legacy and Memory''. * Ben-Ghiat, Ruth and Mia Fuller, eds. (2005). ''Italian Colonialism''. *{{cite book |last=Betts|first=Raymond |title=The False Dawn: European Imperialism in the Nineteenth Century|url=https://archive.org/details/falsedawneuropea0000bett|url-access=registration|publisher=University of Minnesota|year=1975|isbn=9780816607624 }} *{{cite book |last=Barker|first=A. J. |title=The Rape of Ethiopia|publisher=Ballantine Books|year=1971}} *{{cite book |last=Bosworth|first=R. J. B.|title=Mussolini's Italy: Life Under the Fascist Dictatorship, 1915–1945|url=https://archive.org/details/mussolinisitalyl00bosw|url-access=registration|publisher=Penguin Books|year=2005|isbn=9781594200786 }} * {{cite book |last=Clodfelter |first=M. |title=Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015 |publisher=McFarland |location=Jefferson, North Carolina |year=2017 |edition=4th |isbn=978-0786474707 }} *{{cite book |last=Dickson|first=Keith|title=World War II For Dummies|url=https://archive.org/details/worldwariifordum00dick|url-access=registration|publisher=Wiley Publishing, INC|year=2001|isbn=9780764553523 }} * Finaldi, Giuseppe (2016). ''A History of Italian Colonialism, 1860–1907: Europe’s Last Empire'' (Taylor & Francis). * Hofmann, Reto (2015). ''The Fascist Effect: Japan and Italy, 1915–1952'' (Cornell UP) [https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt20d88b6 online] *{{cite book |last=Jowett|first=Philip |title=Axis Forces in Yugoslavia 1941–45 |publisher=Osprey Publishing |year=1995}} *{{cite book |last=Jowett|first=Philip |title=The Italian Army 1940–45 (2): Africa 1940–43 |publisher=Osprey Publishing |year=2001}} * Kelly, Saul (2000). "Britain, the United States, and the end of the Italian empire in Africa, 1940–52." ''Journal of Imperial and Commonwealth History'' 28.3: 51–70. * Kelly, Saul (2000). ''Cold War in the Desert: Britain, the United States & the Italian Colonies, 1945–52''. *{{cite book |last=Killinger|first=Charles|title=The History of Italy|url=https://archive.org/details/historyofitaly00kill|url-access=registration|publisher=Greenwood Press|year=2002|isbn=9780313314834 }} *{{cite book |last=Lowe|first=C.J.|title=Italian Foreign Policy 1870–1940|publisher=Routledge|year=2002}} * McGuire, Valerie (2020). ''Italy's Sea: Empire and Nation in the Mediterranean, 1895–1945'' (Liverpool University Press). * Marinelli, Maurizio and Giovanni Andornino (2014). ''Italy's Encounter with Modern China: Imperial dreams, strategic ambitions'', New York: Palgrave Macmillan. *{{cite book|last=Pakenham|first=Thomas|title=The Scramble for Africa: White Man's Conquest of the Dark Continent from 1876 to 1912|publisher=Perennial|location=New York|year=1992|isbn=9780380719990|url-access=registration|url=https://archive.org/details/scrambleforafric00pake_0}} * Palumbo, Patrizia (2003). ''Place in the Sun: Africa in Italian Colonial Culture from Post-Unification to the Present'', since 1860. * {{cite journal |last1= Peretti |first1= Luca |date= 2024 |title= Built to last? Material legacies of Italian colonialism. Interviews with Ruth Ben-Ghiat, Alessandra Ferrini, Viviana Gravano, Hannes Obermair, Resistenze in Cirenaica, Igiaba Scego, and Colletivo Tezeta|journal= Interventions. International Journal of Postcolonial Studies|publisher= Taylor & Francis|volume= |issue= |pages= 1–17 |doi= 10.1080/1369801X.2023.2292165|doi-access= free}} * Pergher, Roberta (2017). ''Mussolini's Nation-Empire: Sovereignty and Settlement in Italy's Borderlands, 1922–1943'' (Cambridge UP). * Poddar, Prem, and Lars Jensen, eds. (2008). ''A historical companion to postcolonial literatures: Continental Europe and Its Empires'' (Edinburgh UP), "Italy and its colonies" pp 262–313. [https://www.amazon.com/Historical-Companion-Postcolonial-Literatures-Continental/dp/0748623949/ excerpt] * Renzi, William A. (1968). "Italy's neutrality and entrance into the Great War: a re-examination." ''American Historical Review'' 73.5: 1414–32. [https://www.jstor.org/stable/1851376 online] * Shinn, Christopher A. (2016). "Inside the Italian Empire: Colonial Africa, Race Wars, and the ‘Southern Question’", in ''Shades of Whiteness'' (Brill), pp. 35–51. * Srivastava, Neelam (2018). ''Italian Colonialism and Resistances to Empire, 1930–1970'' (Palgrave Macmillan). * Steinmetz, George (2018). "Ruth Ben-Ghiat’s Italian Fascism’s Empire Cinema." ''American Journal of Cultural Sociology'' 6.1: 212–22 [https://www.researchgate.net/profile/George_Steinmetz/publication/307867589_Ruth_Ben-Ghiat%27s_Italian_Fascism%27s_Empire_Cinema/links/5ead8ef6299bf18b958f122a/Ruth-Ben-Ghiats-Italian-Fascisms-Empire-Cinema.pdf online]. * Tripodi, Paolo (1999). ''Colonial Legacy in Somalia: Rome & Mogadishu from Colonial Administration to Operation Restore Hope'', covers 19th century to 1999. * Wright, Patricia (1973). "Italy's African Dream: Part I, The Adowa Nightmare". ''History Today'' (Mar), Vol. 23, Issue 3, pp.&nbsp;153–60, online: **"Italy's African Dream. Part 2: Fatal Victory, 1935–6." ''History Today'' (April 1973), Vol. 23, Issue 4, pp.&nbsp;256–65. ** "Italy's African Dream. Part 3: Nemesis in 1941," ''History Today'' (May 1973), Vol. 23, Issue 5, pp.&nbsp;336–34. {{Refend}} ==External links== * {{in lang|it}} [http://amshistorica.unibo.it/diglib.php?inv=166 Atlas of Italian colonies], written by Baratta Mario and Visintin Luigi in 1928 * Simona Berhe: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/colonies_italy/ Colonies (Italy)], in: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html/ 1914-1918-online. International Encyclopedia of the First World War]. {{Italian colonial empire}} {{Italian colonial campaigns}} {{Italy topics}} {{Colonialism}} {{Authority control}} [[Category:Italian Empire| ]] [[Category:1882 establishments in Italy]] [[Category:1960 disestablishments in Italy]] [[Category:States and territories established in 1882]] [[Category:States and territories disestablished in 1960]] [[Category:History of European colonialism]] [[Category:Italian fascism|Empire]] [[Category:Overseas empires]] [[Category:Axis powers]] [[Category:Former transcontinental empires]] [[Category:Former empires]] ==تصويرون== <gallery> فائل:Italian empire 1914.png|<!--Italian Empire in 1914.--> فائل:Italy and Posessions September 1939.png|<!--Italian Empire in 1939.--> فائل:ST-Massowa.jpg|<!--[[Massawa]] in 1890.--> فائل:Italian mounted infantry in China 1900 HD-SN-99-01989.jpg|<!--Italian mounted infantry in [[چنگ خاندان]] during the [[Boxer Rebellion]] in 1900.--> فائل:Vlora zur Zeit der italienischen Besatzung 1916-1920.jpg|<!--Italian soldiers in [[ولورہ]], [[البانیا]] during [[پهرين مهاڀاري جنگ ]].--> فائل:Mogadishu1936.jpg|<!--[[موغاديشو]] in 1936, with the Catholic Cathedral and the Triumphal Arch dedicated to [[Victor Emmanuel III]].--> فائل:Soldatietiopia.jpg|<!--Italian soldiers leaving for the [[Second Italo-Abyssinian War]].--> فائل:Visita del RE a Bengasi.JPG|<!--King [[Victor Emmanuel III]] visits [[بنغازي]] in 1938.--> فائل:Unione tunisi 31octobre1938.jpg|<!--1938 edition of the newspaper of the Tunisian branch of the National Fascist Party that represented Italians living in the [[فرانسيسي زير حمايت تونس]].--> </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:اطالوي سلطنت]] [[زمرو:سلطنتون]] [[زمرو:سمنڊ پار سلطنتون]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]] [[زمرو:اٽلي جي تاريخ]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون]] if4jhskrnt849knpeodr16w61uniskk 411935 411927 2026-09-13T14:39:44Z Ibne maryam 17680 /* تاريخ */ 411935 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |conventional_long_name = اطالوي سلطنت <br>Italian Empire |native_name = ''Impero Italiano'' |image_flag = Flag of Italy (1861-1946).svg |image_map = Italian Colonial Empire (orthographic projection).svg |map_width = 225px <!--to match infobox immediately below--> |map_caption = سلطنت اطاليه 1939-1941 }} '''اطالوي سلطنت''' (Italian Empire) (اطالوي: Impero Italiano) [[مملڪت اطاليه]] ٻين يورپي طاقتن ۾ شموليت ڪئي ته جيئن ٻاهرين ملڪن تي ڪنٽرول حاصل ڪري سگهجي. ==تاريخ== {{Short description|Colonial empire based in Italy (1882-1943)}} {{For|روم، اٽلي جي قديم سلطنت|رومي سلطنت}} {{Infobox former country | conventional_long_name = Italian Empire | native_name = {{native name|it|Impero italiano}} | title_deputy = [[List of presidents of Italy|President]] (after 1946) | year_deputy1 = 1946–1948 | deputy1 = [[Enrico De Nicola]] | year_deputy2 = 1948–1955 | deputy2 = [[Luigi Einaudi]] | year_deputy3 = 1955–1960 | deputy3 = [[Giovanni Gronchi]] | event_pre = [[Assab#History|Purchase of Assab]] | date_pre = 1869 | event_start = [[Italian Eritrea]] | year_start = 1882 | event1 = [[Italo-Ethiopian War of 1887–1889|Eritrea War]] | date_event1 = 1887–1889 | event2 = [[Italian Somalia]] | date_event2 = 1889 | event3 = [[Boxer Rebellion]] | date_event3 = 1899–1901 | event4 = [[Italo-Turkish War]] | date_event4 = 1911–1912 | event6 = [[Pacification of Libya]] | date_event6 = 1923–1932 | event7 = [[Second Italo-Ethiopian War|2nd Italo-Ethiopian War]] | date_event7 = 1935–1937 | event8 = [[Kingdom of Albania in personal union with Italy (1939–1943)|Italian rule over Albania]] | date_event8 = 1939–1943 | event9 = [[East African campaign (World War II)|East Africa Campaign]] | date_event9 = 1940–1941 | event10 = [[North African campaign]] | date_event10 = 1940–1943 | event_end = {{nowrap|[[Treaty of Peace with Italy, 1947|Empire formally relinquished]]}} | date_end = 1947 | event_post = {{nowrap|[[Trust Territory of Somaliland]]}} | date_post = 1950–1960 | life_span = 1882–1943 | image_flag = Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg | flag = Flag of Italy#Italian unification | flag_type = Flag of Italy | flag_caption = Flag of Italy<br>Top (until 1946)<br>Bottom (from 1946) | image_flag2 = Flag of Italy (1946–2003).svg | image_coat = [[File:Coat of arms of the Kingdom of Italy (1890).svg|80px]] [[File:Emblem of Italy.svg|80px]] <br>[[Emblem of Italy|Left (until 1943)<br>Right (from 1950)]] | symbol = coat of arms | capital = [[Rome]] | official_languages = [[Italian language|Italian]] | languages_type = Other languages | languages = {{collapsible list | title = See list|[[Languages of Italy]]|[[Afar language|Afar]]|[[Albanian language|Albanian]]| [[Amharic]]|[[Arabic]]|[[Chinese language|Chinese]]|[[Corsican language|Corsican]]|[[Croatian language|Croatian]]|[[French language|French]]|[[Greek language|Greek]]| [[Monégasque dialect|Monégasque]]|[[Montenegrin language|Montenegrin]]|[[Oromo language|Oromo]]|[[Somali language|Somali]]|[[Tigrinya language|Tigrinya]]}} | religion = [[Roman Catholicism]]{{efn|The Catholic Church was the [[State religion]] of the Italian Empire, but oscillated between formal respect for local religions (such as [[Islam]] and [[Oriental Orthodox Churches |Orthodox Christianity]]) and the promotion of Catholicism as a civilizing and controlling element.}} | government_type = [[Constitutional monarchy]] (until 1946)<br>[[Parliamentary republic]] (after 1946) | area_km2 = 3,775,294 | title_leader = [[King of Italy|King]] (until 1946) | leader1 = [[Umberto I of Italy|Umberto I]] | year_leader1 = 1882-1900 | leader2 = [[Victor Emmanuel III]] [[List of emperors of Ethiopia|(Emperor)]] | year_leader2 = 1900-1946 | leader3 = [[Umberto II of Italy|Umberto II]] | year_leader3 = 1946 | status = [[Colonial empire]] | motto = ''[[FERT]]''<br />(1882–1946) | national_anthem = {{Collapsible list | title = Various |"[[Il Canto degli Italiani]]"<br>(1946-1960)<br/>("The Song of the Italians"){{center|[[File:Canto degli Italiani - Marina Militare (strumentale).wav]]}} |"[[Marcia Reale d'Ordinanza]]"<br>(1861-1943, 1944-1946)<br/>("Royal March of Ordinance"){{center|[[File:Marcia reale d'ordinanza.ogg]]}} |"[[Giovinezza]]"<br>(1924–1943)<br/>("Youth"){{center|[[File:Giovinezza (instrumental).ogg]]}} |"[[La Leggenda del Piave]]"<br>(1943-1944)<br/>("The Legend of Piave"){{center|[[File:La leggenda del Piave.ogg]]}}}} | image_map = Italian Empire maximum extent 1942-43.png | map_caption = The Italian empire at greatest extent during WWII. | image_map_size = | s1 = Italy{{!}}'''1946:'''<br/>Italian Republic | flag_s1 = Flag of Italy (1946–2003).svg | s2 = Vatican City{{!}}'''1929:'''<br/>Vatican City | flag_s2 = Flag of the Vatican City.svg | s3 = Ethiopian Empire{{!}}'''1936:'''<br/>Ethiopian Empire | flag_s3 = Flag of Ethiopia (1897–1974).svg | s4 = German occupation of Albania{{!}}'''1943:'''<br/>Kingdom of Albania | flag_s4 = Flag of Albania (1943–1944).svg | s5 = Kingdom of Greece{{!}}'''1941:'''<br/>Kingdom of Greece | flag_s5 = State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1973).svg | s6 = Italian Social Republic{{!}}'''1943:'''<br/>Italian Social Republic | flag_s6 = Flag of the Italian Social Republic.png | s7 = People's Socialist Republic of Albania{{!}}'''1946:'''<br/>Communist Albania | flag_s7 = Flag of Albania (1946–1992).svg | s8 = Free Territory of Trieste{{!}}'''1946:'''<br/>Free Territory of Trieste | flag_s8 = Free Territory Trieste Flag.svg | s9 = Socialist Federal Republic of Yugoslavia{{!}}'''1946:'''<br/>SFR Yugoslavia | flag_s9 = Flag of Yugoslavia (1946-1992).svg | s10 = French Fourth Republic{{!}}'''1946:'''<br/>France | flag_s10 = Flag of France.svg | s11 = United Kingdom of Libya{{!}}'''1951:'''<br/>United Kingdom of Libya | flag_s11 = Flag of Libya.svg | s12 = Somali Republic{{!}}'''1960:'''<br/>Somalia | flag_s12 = Flag of Somalia.svg | s13 = Kingdom of Yugoslavia{{!}}'''1931–1941:'''<br/>Kingdom of Yugoslavia | flag_s13 = Flag of the Kingdom of Yugoslavia (state).svg | s14 = Wang Jingwei regime{{!}}'''1943:'''<br/>Wang Jingwei Regime | flag_s14 = Flag of the Republic of China-Nanjing (Peace, Anti-Communism, National Construction).svg | today = <!-- Per Template:Infobox former country/doc, "Present-day countries that overlap with the territorial extent of the former country. Do not use this parameter if there are more than four such countries." --> | stat_year1 = 1938 | ref_area1 = <ref name=Harrison3>{{cite book|last1=Harrison|first1=Mark|title=The Economics of World War II: Six Great Powers in International Comparison|date=2000|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521785037|page=3|url=https://books.google.com/books?id=ZgFu2p5uogwC|access-date=2 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161016200113/https://books.google.com/books?id=ZgFu2p5uogwC|archive-date=16 October 2016|url-status=live}}</ref> | stat_area1 = 3798000<!-- {{Formatnum:{{#expr:(310+3488)*1000}}}} --> | stat_year2 = 1941 | stat_area2 = {{Formatnum:{{#expr:340409+3484470}}}} | ref_area2 = <ref name="SoldatenAtlas">{{Cite book|url=https://archive.org/details/Tornisterschrift-des-Oberkommandos-der-Wehrmacht-Soldaten-Atlas|title=Soldaten-Atlas (Tornisterschrift des Oberkommandos der Wehrmacht, Heft 39)|publisher=[[Bibliographisches Institut]] |year=1941|location=[[Leipzig]]|page=32}}</ref> | p1 = Kingdom of Italy{{!}}'''1882:'''<br/>Kingdom of Italy | flag_p1 = Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg | p2 = Ethiopian Empire{{!}}'''1936:'''<br/>Ethiopian Empire | flag_p2 = Flag of Ethiopia (1897–1974).svg | p3 = Albanian Kingdom (1928–1939){{!}}'''1939:'''<br/>Kingdom of Albania | flag_p3 = Flag of Albania (1934–1939).svg | p4 = Kingdom of Greece{{!}}'''1941:'''<br/>Kingdom of Greece | flag_p4 = State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1973).svg | p5 = Kingdom of Yugoslavia | flag_p5 = Flag of the Kingdom of Yugoslavia (state).svg | p6 = Qing Dynasty | flag_p6 = Flag of the Qing Dynasty (1889-1912).svg | p7 = Ottoman Empire | flag_p7 = Flag of the Ottoman Empire.svg }}The '''Italian colonial empire''' ({{langx|it|Impero coloniale italiano}}), sometimes known as the '''Italian Empire''' (''Impero italiano''), was a [[colonial empire]] that existed between 1882 and 1943; [[Trust Territory of Somaliland|an Italian colony was revived in 1950]] as a [[UN trust territory]] under Italy's administration and lasted until 1960. The empire comprised the [[colonies]], [[protectorates]], [[concession (territory)|concessions]] and [[dependent territory|dependencies]] of the [[Kingdom of Italy]] in the 19th and 20th centuries. At its peak, between 1936 and 1941, the colonial possessions in Africa included the territories of present-day [[Italian Libya|Libya]], [[Italian Eritrea|Eritrea]], [[Italian Somaliland|Somalia]] and Ethiopia (the latter three officially grouped under the name ''[[Italian East Africa|Africa Orientale Italiana]]'', AOI). ٻي عالمي جنگ دوران اٽالين سلطنت پنهنجي وسيع ترين حدن تي. * نوآبادياتي سلطنت * روم * اٽالين (اطالوي) * ٻيون ٻوليون: فهرست ڏسو * رومن ڪيٿولڪ مذهب * آئيني بادشاهت (1946 تائين). پارلياماني جمهوريت (1946 کان پوءِ). * • اساب (Assab) جي خريداري: 1869 • اٽالين ايريٽريا: 1882 • ايريٽريا جنگ: 1887–1889 • اٽالين صوماليه: 1889 • باڪسر بغاوت: 1899–1901 • اٽلي-ترڪي جنگ: 1911–1912 • ليبيا ۾ امن قائم ڪرڻ (Pacification): 1923–1932 • ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ: 1935–1937 • البانيا تي اٽلي جي حڪمراني: 1939–1943 • اوڀر آفريڪا مهم: 1940–1941 • اتر آفريڪا مهم: 1940–1943 • سلطنت باضابطه طور تي ڇڏي ڏني وئي: 1947 • صومالي لينڊ جو ٽرسٽ علائقو (UN Trust Territory): 1950–1960. * '''اطالوي سلطنت''' ([[اطالوي ٻولي|اطالوي]]: <small>Impero italiano</small>)، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن "اطالوي نوآبادياتي سلطنت" (اطالوي: <small>Impero</small> <small>coloniale</small> <small>italiano</small>) پڻ چيو ويندو هو، هڪ نوآبادياتي سلطنت هئي جيڪا سال <small>1882</small><small>ع</small> ۽ <small>1943</small><small>ع</small> جي وچ ۾ قائم رهي؛ سال <small>1950</small><small>ع</small> ۾ گڏيل قومن جي ٽرسٽ علائقي طور اٽلي جي انتظام هيٺ هڪ اطالوي نوآبادي ٻيهر قائم ڪئي وئي جيڪا <small>1960</small>ع تائين برقرار رهي. هي سلطنت 19هين ۽ 20هين صديءَ ۾ ”ڪنگڊم آف اٽلي“ (اٽلي جي بادشاهت) جي نوآبادين، تحفظ هيٺ آيل علائقن (protectorates)، رعايتي علائقن (concessions) ۽ ماتحت علائقن تي مشتمل هئي. پنهنجي عروج واري دور ۾، يعني 1936 ۽ 1941 جي وچ ۾، آفريڪا ۾ ان جي نوآبادياتي ملڪيتن ۾ موجوده ليبيا، ايريٽريا، صوماليه ۽ ايٿوپيا جا علائقا شامل هئا (آخري ٽن علائقن کي سرڪاري طور تي ”آفريڪا اورينٽل اٽالين“ يا AOI جي نالي سان گڏ ڪيو ويو هو). آفريڪا کان ٻاهر، اٽلي ڊوڊيڪانيس (Dodecanese) ٻيٽن، البانيا ۽ چين جي ڪجهه علائقن تي ڪنٽرول رکندو هو (چين ۾ صرف ”ٽيانجن“ واري رعايتي علائقي تي سندن مڪمل اختيار هو). ٻي عالمي جنگ دوران، ان سلطنت چار ڪٺ پتلي رياستن تي ڪنٽرول رکيو ۽ ڪيترن ئي اضافي علائقن تي قبضو ڪيو، جيتوڻيڪ انهن علائقن کي باضابطه طور تي سلطنت ۾ شامل نه ڪيو ويو هو. * 1922ع کان پوءِ آمر بينيٽو مسوليني جي قيادت ۾ اقتدار ۾ ايندڙ فاشسٽ حڪومت اطالوي سلطنت جي پکيڙ وڌائڻ ۽ اطالوي علائقائي دعويدارن (irredentists) جي مطالبن کي پورو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. حڪومت پاران منظم ”آباديءَ جي بنياد تي نوآبادياتي عمل“ (demographic colonization) جي حوصلا افزائي ڪئي وئي، ۽ 1939ع تائين، اطالوي آبادڪارن جو تعداد اطالوي ليبيا ۾ 120,000 کان 150,000 ۽ اطالوي اوڀر آفريڪا ۾ 165,000 تائين پهچي چڪو هو. * ٻي عالمي جنگ دوران، اٽلي 1940ع ۾ نازي جرمنيءَ سان اتحاد ڪيو ۽ برٽش سومالي لينڊ، اولهه مصر، يوگوسلاويا جي وڏي حصي، ڏکڻ اوڀر فرانس جي ڪجهه حصن ۽ يونان جي اڪثر علائقن تي قبضو ڪيو؛ جڏهن ته، 1943ع تائين اٽلي اهي فتح ڪيل علائقا ۽ پنهنجون آفريقي نوآباديون حملو ڪندڙ اتحادي فوجن (Allied forces) هٿان وڃائي ويٺو. 1947ع ۾، اٽلي باضابطه طور تي پنهنجي اڳوڻين نوآبادين تي دعوائون ڇڏي ڏنيون. 1950ع ۾، اڳوڻي اطالوي سومالي لينڊ کي - جيڪو ان وقت برطانوي انتظام هيٺ هو - ”سومالي لينڊ جي اطالوي ٽرسٽ ٽيريٽري“ (Italian Trust Territory) ۾ تبديل ڪيو ويو، ۽ اهو علائقو 1960ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ تائين ان حيثيت ۾ رهيو. Outside Africa, Italy controlled the [[Italian Aegean Islands|Dodecanese Islands]], [[Kingdom of Albania in personal union with Italy (1939–1943)|Albania]]<ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17">Nigel Thomas. ''Armies in the Balkans 1914–18''. Osprey Publishing, 2001, p. 17.</ref>, and [[Concessions of Italy in China|territories in China]] (only their [[Italian concession of Tianjin|concession in Tianjin]] was under full control in their Chinese territories). During [[World War II]], the empire exercised control over four [[Puppet state|puppet states]] and occupied several additional territories, although these were not formally annexed. The [[Fascist Italy|Fascist government]] that came to power under the leadership of the dictator [[Benito Mussolini]] after 1922 [[Italian imperialism under fascism|sought to increase the size of the Italian empire]] and it also sought to satisfy the claims of [[Italian irredentists]]. Systematic "[[Settler colonialism|demographic colonization]]" was encouraged by the government,<ref>[[Helen Chapin Metz|Chapin Metz, Helen]], ed., ''Libya: A Country Study''. Chapter XIX.</ref> and by 1939, Italian settlers numbered 120,000<ref name="Istat 2010">{{cite journal|last=Istat|author-link=National Institute of Statistics (Italy)|title=I censimenti nell'Italia unita I censimenti nell'Italia unita Le fonti di stato della popolazione tra il XIX e il XXI secolo ISTITUTO NAZIONALE DI STATISTICA SOCIETÀ ITALIANA DI DEMOGRAFIA STORICA Le fonti di stato della popolazione tra il XIX e il XXI secolo|journal=Annali di Statistica|date=December 2010|volume=2|series=XII|page=263|url=http://www3.istat.it/dati/catalogo/20120911_00/Annali_serie_XII_vol_2_anno_141_I_Censimenti_nell%27Italia_unita_bis.pdf|access-date=24 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140803195051/http://www3.istat.it/dati/catalogo/20120911_00/Annali_serie_XII_vol_2_anno_141_I_Censimenti_nell%27Italia_unita_bis.pdf|archive-date=3 August 2014|url-status=dead}}</ref>–150,000<ref name="britannica">{{cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-46562/Libya|title=Libya - History, People, & Government |website=Britannica.com|access-date=11 January 2018}}</ref> in Italian Libya and 165,000<ref name="Istat 2010" /> in [[Italian East Africa]]. During [[World War II]], Italy allied itself with [[Nazi Germany]] in 1940 and it also occupied [[Italian invasion of British Somaliland|British Somaliland]], western [[Italian invasion of Egypt|Egypt]], much of [[Invasion of Yugoslavia|Yugoslavia]], parts of south-eastern [[Italian occupation of France|France]] and most of [[Axis occupation of Greece#Italian occupation zone|Greece]]; however, it then lost those conquests and its African colonies to the invading Allied forces by 1943. In 1947, Italy officially relinquished claims on its former colonies. In 1950, former [[Italian Somaliland]], then under [[British Military Administration (Somaliland)|British administration]], was turned into the [[Trust Territory of Somaliland|Italian Trust Territory of Somaliland]] until it became independent in 1960. ==History== ===Background and pre-unification era=== {{See also|Roman Empire|Maritime republics|Italy and the colonization of the Americas}} Imperialism in Italy dates back to [[ancient Rome]], and the Latin notion of ''[[Mare Nostrum|mare nostrum]]'' ("Our Sea", referring to the Mediterranean) has historically been the basis for [[Italian imperialism under fascism|Italian imperialism]], especially during the fascist era.<ref>Betts (1975), p.12</ref> During the Middle Ages and the modern period, the [[Republic of Venice]] and the [[Republic of Genoa]] controlled networks of "colonies" in the Mediterranean region known as the [[Venetian Empire]] and the [[Genoese Empire]] respectively. Between the 15th and 16th centuries, Italian explorers contributed to the colonial enterprises of other European countries in the Americas: [[Cristopher Columbus]] from Genoa served Spain, [[Amerigo Vespucci]] from Florence served Portugal, the [[John Cabot|Cabot]] brothers from [[Venice]] served [[England]], and [[Giovanni da Verrazzano]] from Florence served France. However, no Italian power took an active role in the scramble for the Americas, with the notable exception of the Pope who acted as an arbiter between European colonial powers during the [[Renaissance]]. The geographical position of Italy, located in the center of an internal sea, without an open free access to the ocean, contributed to this purely Mediterranean policy. There was, nonetheless, some interest in the Americas and colonial trade. The Spanish crown often [[Asiento de Negros|contracted out the slave trade]] to the Genoese, who were especially active in the port of Panama. [[Ferdinando I de' Medici|Ferdinand I]], Grand Duke of Tuscany, made the only Italian attempt to create a colony in the Americas, in what is now [[French Guiana]], organizing in 1608 an [[Thornton expedition|expedition]] to explore the north of [[Brazil]] and the [[Amazon River]] in 1608 under the command of the English captain [[Robert Thornton (explorer)|Robert Thornton]]. However, Thornton, on his return from the preparatory expedition in 1609, found Ferdinand I dead and his successor, [[Cosimo II de' Medici|Cosimo II]], was not interested in the project. In 1651, [[Giovanni Paolo Lascaris]], Italian nobleman and Grand Master of the [[Knights Hospitaller]] of Malta (at the time a vassal state of the [[Kingdom of Sicily]]), possessed four [[Caribbean]] islands: [[Saint Kitts|Saint Christopher]], [[Collectivity of Saint Martin|Saint Martin]], [[Saint Barthélemy]], and [[Saint Croix]], which were [[Hospitaller colonization of the Americas|colonized]] from 1651 until 1665.<ref name="Dubé2005">{{cite book|last=Dubé|first=Jean-Claude|translator=Elizabeth Rapley|title=The Chevalier de Montmagny (1601-1657): First Governor of New France|url=https://archive.org/details/chevalierdemontm0000dube|url-access=registration|year=2005|publisher=University of Ottawa Press|isbn=978-0-7766-0559-3|pages=[https://archive.org/details/chevalierdemontm0000dube/page/263 263]–287}}</ref><ref name="Mifsud1914">{{cite book|last=Mifsud|first=A.|title=Knights Hospitallers of the Ven. Tongue of England in Malta|url=https://archive.org/details/bub_gb_yK80AQAAMAAJ|year=1914|publisher=AMS Press|page=246|chapter=Attempts to reestablish the Tongue|isbn=9780404170097 }}</ref> No other colonial attempt in the ocean was made and, by 1797, the Venetian and Genoese possessions in the Mediterranean were lost. ===Scramble for an empire=== ====East Africa==== {{main|Italian Eritrea|Italian Somalia}} {{see also|Giuseppe Sapeto|Raffaele Rubattino|Mahdist War|Italo-Ethiopian War of 1887–1889{{!}}Eritrea War|First Italo-Ethiopian War|Majeerteen Sultanate|Sultanate of Hobyo|Hiraab Imamate|Geledi Sultanate|Banadir resistance|Slap of Tunis}} [[File:Francesco Crispi crop.jpg|thumb|upright|left|[[Francesco Crispi]] promoted Italian colonialism in Africa in the late 1800s.]] Once unified as a nation-state in the late 19th century, Italy intended to compete with the other European powers for the new age of European colonial expansion. It saw its interests in the Mediterranean and in the [[Horn of Africa]], a region yet to be colonized and with access to the ocean. Italy had arrived late to the colonial race and its status as the [[least of the Great Powers]], a position of relative weakness in international affairs, meant that it was dependent on the acquiescence of Britain, France and Germany towards its empire-building.<ref>Betts (1975), p.97</ref> Italy had long considered the [[Ottoman Tunisia|Ottoman province of Tunisia]], where a large community of [[Tunisian Italians]] lived, within its economic sphere of influence. It did not consider annexing it until 1879, when it became apparent that Britain and Germany were encouraging France to add it to its colonial holdings in [[French North Africa|North Africa]].<ref>Lowe, p.21</ref> A last-minute offer by Italy to share [[French protectorate of Tunisia|Tunisia]] between the two countries was refused, and France, confident in German support, ordered its troops in from [[French Algeria]], imposing a protectorate over Tunisia in May 1881 under the [[Treaty of Bardo]].<ref>Lowe, p.24</ref> The shock of the "[[Slap of Tunis]]", as it was referred to in the Italian press, and the sense of Italy's isolation in Europe, led it into signing the [[Triple Alliance (1882)|Triple Alliance]] in 1882 with Germany and [[Austria-Hungary]].<ref>Lowe, p.27</ref> [[File:Assab 1880.jpg|thumb|left|upright|Italian settlement at [[Assab]], 1880]] While attempts were made to buy the [[Nicobar Islands]] from [[Denmark]] in 1864 and 1865,<ref>{{Cite book |title=Storia Militare della Colonia Eritrea, Vol. I |date=1935 |publisher=[[Ministero della Guerra]] |location=Roma |publication-date=1935 |pages=15–16}}</ref> the genesis of the Italian colonial empire was the purchase in 1869 of [[Assab|Assab Bay]] on the [[Red Sea]] by an Italian navigation company which intended to establish a coaling station at the time the [[Suez Canal]] was being opened to navigation.<ref>Mia Fuller, [http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780199846733/obo-9780199846733-0150.xml "Italian Colonial Rule"], ''Oxford Bibliographies Online''. Retrieved 12 October 2017.</ref> This was taken over by the Italian government in 1882, becoming modern Italy's first overseas territory.<ref>Theodore M. Vestal, "Reflections on the Battle of Adwa and Its Significance for Today", in ''The Battle of Adwa: Reflections on Ethiopia's Historic Victory Against European Colonialism'' (Algora, 2005), p. 22.</ref> [[File:Alfred Pearse - Second Battle of Agordat (Battles of the nineteenth century, 1901).jpg|thumb|upright|Italian soldiers and Eritrean askaris defeating Mahdists at [[Second Battle of Agordat|Agordat]] during the [[Mahdist War]], 1893]] [[File:Possessions italiennes en Afrique-1896.jpg|thumbnail|upright|Italian possessions and spheres of influence in the [[Horn of Africa]] in 1896]] Italy's search for colonies continued until February [[1885 in Italy|1885]], when, by secret agreement with Britain, it annexed the port of [[Massawa]] in [[Eritrea]] on the [[Red Sea]] from the crumbling [[Khedivate of Egypt|Egyptian Empire]]. Italian annexation of Massawa denied the [[Ethiopian Empire]] of [[Yohannes IV of Ethiopia|Yohannes IV]] an outlet to the sea.<ref>Pakenham (1992), p.280</ref> This led [[Ras Alula]] to unsuccessfully [[siege of Saati|besiege the Italian possession of Saati]]. He then ambushed and killed five hundred Italian troops at the [[Battle of Dogali]].<ref>Killinger (2002), p.122</ref> This caused the Italian government to send reinforcements, which occupied the [[Eritrean Highlands]], including [[Keren, Eritrea|Keren]] and [[Asmara]] in 1889. The Italian Prime Minister [[Francesco Crispi]], who coveted Ethiopia itself, signed the [[Treaty of Wuchale]] in 1889 with [[Menelik II]], the new emperor. This treaty ceded Ethiopian territory around Massawa to Italy to form the colony of [[Italian Eritrea]], and – at least, according to the Italian version of the treaty – made Ethiopia an Italian [[protectorate]].<ref>Pakenham, p.470</ref> Relations between Italy and Menelik deteriorated over the next few years until the [[First Italo-Ethiopian War]] broke out in 1895, when Crispi ordered Italian troops into the country. Vastly outnumbered and poorly equipped,<ref>Killinger, p.122</ref> the result was a decisive defeat for Italy at the hands of Ethiopian forces at the [[Battle of Adwa]] in 1896.<ref>Pakenham (1992), p.7</ref> On Italy's side, the death toll was 6,889, including 4,133 Italians.{{sfn|Clodfelter|2017|p=202}} The Ethiopians suffered at least 4,000 dead and 10,000 wounded.{{sfn|Clodfelter|2017|p=202}}{{efn|Total Italian, Eritrean, and Somali deaths, including those from disease, were estimated at 9,000.{{sfn|Clodfelter|2017|p=202}}}} Around the same time, Italy occupied territory on the south side of the [[horn of Africa]], forming what would become [[Italian Somaliland]].<ref>Pakenham, p.281</ref> Italy gradually secured much of this territory in the 1880s through a series of [[Protectorate|protection]] treaties over the [[Sultanate of Hobyo]] and the [[Majeerteen Sultanate]] in the north, and by the [[Hiraab Imamate]] and the [[Geledi Sultanate]] in the south.<ref>L'Italia in Africa: serie storica. La politica coloniale dell'Italia negli atti, decumenti e discussioni parlamentari; testo di Giacomo Perticone, e note redanionali di richiam agli atti parlamentari a cura di Guglielmo Guglielmi, pg 246–247</ref><ref name="Gassem">Mariam Arif Gassem, ''Somalia: clan vs. nation'' (s.n.: 2002), p.4</ref> Starting in the 1890s, the [[Bimaal]] and [[Hawiye|Wa'dan]] revolts near [[Merca]] marked the beginning of [[Banadir resistance]] to Italian expansion, coinciding with the rise of the [[Dervish movement (Somali)|Dervish movement]] in the north calling for independence from the British and Italian colonisers and for the defeat of Ethiopian forces.<ref name="AkyeampongNiven2012p352">{{cite book|author1=Emmanuel Kwaku Akyeampong|url=https://books.google.com/books?id=39JMAgAAQBAJ|title=Dictionary of African Biography|author2=Steven J. Niven|publisher=Oxford University Press|year=2012|isbn=978-0-19-538207-5|pages=35–37}}</ref><ref name=Mohamoud60>{{cite book|author=Abdullah A. Mohamoud|url=https://books.google.com/books?id=ahHabajshuwC|title=State Collapse and Post-conflict Development in Africa: The Case of Somalia (1960-2001)|publisher=Purdue University Press|year=2006|isbn=978-1-55753-413-2|pages=60–61, 70–72 with footnotes}}</ref> Italy fought in the [[Mahdist War]], and since 1890 it defeated Mahdist troops in the [[Battle of Serobeti]] and the [[First Battle of Agordat]]. In December 1893, Italian colonial troops and Mahdists fought again in the [[Second Battle of Agordat]]; Ahmed Ali campaigned against the Italian forces in eastern Sudan and led about 10–12,000 men east from [[Kassala]], encountering 2,400 Italians and their [[Eritrean Ascari]]s commanded by Colonel Arimondi. The Italians won again, and the outcome of the battle constituted "the first decisive victory yet won by Europeans against the Sudanese revolutionaries".<ref name=GJB>{{cite book|title=The rise and fall of the new Roman empire: Italy's bid for world power, 1890–1943 |url=https://archive.org/details/risefallof00barc |url-access=registration |first=Glen St John |last=Barclay |year=1973 |isbn=9780283978623 |place=London}}</ref>{{Page needed|date=October 2021}} A year later, Italian colonial forces seized Kassala after the successful [[Battle of Kassala]]; Italy returned the city to the British at the end of the war three years later. ====Forts and concessions in China==== {{main|Concessions of Italy in China|Italian concession of Tientsin}} {{see also|Boxer Rebellion}} [[File:Italian concessions and forts in China.jpg|thumb|right|Map showing the Italian concessions and forts in China between 1900 and 1943.]] In 1898, in the wake of the acquisition of [[Kiautschou Bay concession|leased territories by Germany]], [[Kwantung Leased Territory|Russia]], [[Weihaiwei under British rule|Britain]] and [[Guangzhouwan|France]] in China earlier that year, the [[Kingdom of Italy|Italian government]], as a matter of national prestige and to assert [[Concert of Europe|Italy's great power status]], [[The Sanmen Bay Affair|demanded the cession]] of [[Sanmen County|Sanmen Bay]] to serve as a [[coaling station]]. Aware that Italy did not have sufficient [[naval power]] in [[ East Pacific|Asian waters]] to back up its demand, the [[Qing dynasty|Chinese imperial government]] rejected the [[Sanmen Bay Affair#The ultimatum|ultimatum]] and all subsequent requests, arguing that Italy had no real political or economic interests in China. Italy's main newspaper considered this a national humiliation and claimed it made the country appear "like a third or fourth-rate power", provoking the fall of the Italian government. This prompted Italy to take part in [[Eight-Nation Alliance|the international expedition in Beijing]] at the outbreak of the [[Boxer Rebellion]] on 18 October 1899, and resulted in the acquisition of a [[Italian concession of Tientsin|concession in Tianjin]] in September 1901, the only example of Italian colonialism in Asia, and other minor concessions, these not administrated by the Italian government.<ref>[https://books.google.com/books?id=n5hEAgAAQBAJ&dq=Italy%2C+sanmen+bay.+1898&pg=PT59 Italy’s Encounters with Modern China: Imperial Dreams, Strategic Ambitions], edited by Maurizio Marinelli and Giovanni Andornino, [[Palgrave Macmillan]], 2014</ref><ref>Maurizio Marinelli, ''Self-portrait in a Convex Mirror: Colonial Italy Reflects on Tianjin'' [https://journals.openedition.org/transtexts/147?file=1]</ref> The concession was administered by the Italian consul in [[Tianjin]]. ====North Africa and Dodecanese==== {{main|Italian Tripolitania|Italian Cyrenaica|Italian colonization of Libya|Italian Islands of the Aegean}} {{see also|Italo-Turkish War|Italian invasion on Libya}} [[File:Italoturca1.jpg|thumb|right|Italian troops during the [[Italo-Turkish War]], 1911]] A wave of [[Italian nationalism|nationalism]] that swept Italy at the turn of the 20th century led to the founding of the [[Italian Nationalist Association]], which pressed for the expansion of Italy's empire. Newspapers were filled with talk of revenge for the [[First Italo-Ethiopian War#Battle of Adwa|humiliations suffered]] in [[Ethiopian Empire|Ethiopia]] at the end of the previous century, and of nostalgia for the [[Roman Empire|Roman]] era. [[Ottoman Tripolitania|Libya]], it was suggested, as an ex-Roman colony, should be "taken back" to provide a solution to the problems of [[Southern Italy]]'s population growth. Fearful of being excluded altogether from North Africa by [[United Kingdom of Great Britain and Ireland|Britain]] and [[French Third Republic|France]], and mindful of public opinion, Prime Minister [[Giovanni Giolitti]] ordered the declaration of war on the [[Ottoman Empire]], of which Libya was part, in October 1911.<ref>Killinger (2002), p.133</ref> As a result of the [[Italo-Turkish War]], Italy gained [[Italian colonization of Libya|Libya]] (then divided in the colonies of [[Italian Tripolitania|Tripolitania]] and [[Italian Cyrenaica|Cyrenaica]]) and the [[Italian Islands of the Aegean|Dodecanese Islands]] from the Ottoman Empire. The 1912 Libya desert war featured the first use of an armoured fighting vehicle in military history and marked the first significant employment of air power in warfare.{{sfn|Clodfelter|2017|p=353}}{{efn|Nine Italian aircraft flew both combat and support missions during the campaign.{{sfn|Clodfelter|2017|p=353}} Furthermore, the Italian [[dirigible]]s ''P2'' and ''P3'' discover and make a highly effective bombing attack against [[Ottoman Army]] [[cavalry]] during a [[Battles of Zanzur (1912)|battle at Zanzur]] in the [[Italo-Turkish War]], making an important contribution to the [[Italian Army]]'s offense in this battle. History's first war death of a pilot occurred when an aircraft crashed during a recon sortie.{{sfn|Clodfelter|2017|p=353}}}} A significant number of [[Italian Libyans|Italian settlers]] moved to [[Italian Tripolitania|Tripolitania]] and [[Italian Cyrenaica|Cyrenaica]], and Italian presence was still felt long after the decolonisation process began. Although [[Italian Libya#Conquest and pacification|native resistance to the Italian colonisers]] was less prevalent in Tripolitania than Cyrenaica (which waged significant guerilla warfare), a resistance group did form the short-lived [[Tripolitanian Republic]] in 1918. Although it didn't succeed in setting up a republic, it demonstrated attempts to resist colonial control. The Italian colonisers set up various infrastructure projects, most notably roads and [[Italian Libya Railways|railways]], and the settlement of Italians in the colonies resulted in the development of a distinct [[Italian colonial architecture]]. [[Italian Libya#Archaeology and tourism|Archaeology]] was another important feature of the Italian presence in Tripolitania, as they focused efforts in excavations in old Roman cities. <gallery mode="packed" heights="115" style="font-size:88%;line-height:120%"> File:Massaua 1886. Veduta del campo Gherar. Soldati de Genio Ferrovieri fra le rotaie che avrebbero collegato Massaua a Saati (Foto Ledru e Nicorta).jpg|Italian soldiers of the [[Ferrovieri Engineer Regiment]] during the construction of the rails to connect [[Massawa]] to Saati, [[Italian Eritrea]], 1886. File: The first Locomotive arrived in Tripoli Harbor.jpg|Arrival of the first Italian locomotive in the harbor of Tripoli, [[Italian Tripolitania]], 1912 File:Zaptié, Arabien.jpg|An Italian [[Carabinieri|Carabiniere]] and a Libyan [[Zaptié]] patrolling in Tripoli, 1914 File:Derna - Bar e Ristorante Cirenaica - Trenio Materiale (stamped on 29 Dec 1916).jpg|Restaurant and goods train in [[Derna, Libya|Derna]], [[Italian Cyrenaica]], 1916 File:Municipi di Bengasi.jpg|The [[Italian Benghazi]] Municipio (City Hall), Italian Cyrenaica, 1920s File:Albergo1938villaggioducaabruzzi.png|Hotel ''Albergo Villaggio Duca degli Abruzzi'' in the [[Villaggio Duca degli Abruzzi|Villabruzzi]] village, [[Italian Somaliland|Italian Somalia]], founded in 1920 File:Mogadishu, Bank of Italy.jpg|Bank of Italy in [[Mogadishu]] File:Offices of the Prefecture of the Dodecanese 02.jpg|''Palazzo Governale'' (today the offices of the Prefecture of the Dodecanese) in Rhodes, built during the [[Italian Islands of the Aegean|Italian period]] </gallery> ===World War I and its aftermath=== {{main|Military history of Italy during World War I|Allied occupation of the eastern Adriatic|Partition of the Ottoman Empire|Italian occupation of Adalia|Treaties of Tirana|Oltre Giuba}} [[File:Italian empire 1914.png|thumb|left|Italy and its colonial possessions in 1914]] In 1914 Italy remained neutral and did not join its ally Germany in [[World War I]]. The Allies made promises and in 1915 [[Italian entry into World War I|Italy joined them]]. It was promised [[Treaty of London (1915)|territorial spoils]] mainly from Austria and Turkey.<ref>Renzi, 1968.</ref> Prior to direct intervention in World War I, in December 1914, Italy occupied the Albanian port of [[Vlorë]] and the [[Sazan Island]] in front of it.<ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17"/> From 1916 to 1918, Italians conducted a campaign in Albania against Austrian forces (who had occupied Northern and Central Albania in pursuing the forces of [[Kingdom of Serbia|Serbia]] and [[Kingdom of Montenegro|Montenegro]]). In the fall of 1916, Italy started to occupy southern [[Albania (toponym)|Albania]].<ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17"/> In 1916, Italian forces recruited Albanian irregulars to serve alongside them.<ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17"/> Italy, with permission of the Allied command, occupied [[Northern Epirus]] on 23 August 1916, forcing the neutralist Greek Army to withdraw its occupation forces from there.<ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17"/> In June 1917, general [[Giacinto Ferrero]] proclaimed the Italian-controlled territory in Albania to be independent under Italian protection.<ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17"/> By 31 October 1918, French and Italian forces expelled the Austro-Hungarian Army from Albania.<ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17"/> However, in 1920, an [[Vlora War|Albanian rebellion]] led the Italians to agree to return the occupied bay of Vlorë to Albania, while they annexed [[Sazan Island]] to the Italian kingdom. [[File:Vlora zur Zeit der italienischen Besatzung 1916-1920.jpg|thumb|right|The flag of Italy shown hanging alongside an Albanian flag from the balcony of the Italian [[prefecture]] in [[Vlorë]], [[Principality of Albania|Albania]] during World War I]] [[File:TreatyOfSevres.png|thumb|right|The Partition of Turkey in the [[Treaty of Sèvres]] of 1919. The light green marked area is the territory from [[Anatolia]] allocated to an [[Treaty of Sèvres#Italy|Italian sphere of influence]]. Sèvres was overturned by the [[Treaty of Lausanne]] of 1923 where Turkey was restored to all of Anatolia.]] [[Dalmatia]] was a strategic region during World War I that both Italy and Serbia intended to seize from Austria-Hungary. The Treaty of London guaranteed Italy the right to annex a large portion of Dalmatia in exchange for Italy's participation on the Allied side. From 5–6 November 1918, Italian forces were reported to have reached [[Vis (island)|Lissa]], [[Lastovo|Lagosta]], [[Šibenik|Sebenico]], and other localities on the Dalmatian coast.<ref>Giuseppe Praga, Franco Luxardo. ''History of Dalmatia''. Giardini, 1993. Pp. 281.</ref> By the end of hostilities in November 1918, the Italian military had seized control of the entire portion of Dalmatia that had been guaranteed to Italy by the Treaty of London and by 17 November had seized Fiume as well.<ref name="Paul O 2005. Pp. 17">Paul O'Brien. ''Mussolini in the First World War: the Journalist, the Soldier, the Fascist''. Oxford, England, UK; New York, New York, USA: Berg, 2005. Pp. 17.</ref> In 1918, Admiral [[Enrico Millo]] declared himself Italy's Governor of Dalmatia.<ref name="Paul O 2005. Pp. 17"/> Famous Italian nationalist [[Gabriele D'Annunzio]] supported the seizure of Dalmatia, and proceeded to [[Zadar|Zara]] (today's Zadar) in an Italian warship in December 1918.<ref>A. Rossi. ''The Rise of Italian Fascism: 1918–1922''. New York, New York, USA: Routledge, 2010. Pp. 47.</ref> At the concluding [[Treaty of Versailles]] in 1919, Italy received less in Europe than had been promised and no overseas mandate except for a promise of colonial compensations made on 7 May 1919 during the partition of Germany's colonies between France and Britain. To satisfy this promise, France and Britain directly or indirectly gave Italy, from 1919 to 1935, a number of territories to [[Italian Libya#Territorial agreements with European powers and the Kingdom of Egypt|expand Libya]] (Cufra, Sarra, Giarabub, the Aouzou strip, other lands in the Sahara), Somalia [[Oltre Giuba|(Jubaland)]], the Dodecanese (Kastellorizo), and Eritrea (Raheita, the Hanish islands). In April 1920, it was agreed between the British and Italian foreign ministers that Jubaland would be Italy's first compensation from Britain, but London held back on the deal for several years, aiming to use it as leverage to force Italy to cede the [[Italian Islands of the Aegean|Dodecanese]] to Greece.<ref>Lowe, p.187</ref> ===Fascism and the Italian Empire=== {{main|Italian Libya|Italian East Africa|Kingdom of Albania (1939–1943)}} {{see also|Pacification of Libya|Campaign of the Sultanates|Second Italo-Ethiopian War|Italian invasion of Albania|Italian imperialism under Fascism}} [[File:Italy aims Europe 1936.png|thumb|Ambitions of fascist Italy in Europe in 1936.<br/>Legend:{{Legend|#073A09|Metropolitan Italy and dependent territories;}}{{Legend|#0F7612|[[Client state]]s;}}{{Legend|#083A39|Claimed territories to be annexed;}}{{Legend|#107776|Territories to be transformed into client states.}} [[Kingdom of Albania in personal union with Italy|Albania]], which was a client state, was considered a territory to be annexed.]] [[File:Imperial Italy Ambitions.png|thumb|Map of the ideal Italy according to [[Benito Mussolini|Mussolini]], to found the [[Italian Empire|New Roman Empire]].]] In 1922, the leader of the [[Italian Fascism|Italian fascist]] movement, [[Benito Mussolini]], became Prime Minister and dictator. Mussolini resolved the question of sovereignty over the [[Dodecanese]] at the 1923 [[Treaty of Lausanne]], which formalized Italian administration of both Libya and the Dodecanese Islands, in return for a payment to Turkey, the successor state to the Ottoman Empire, though he failed in an attempt to extract a mandate of a portion of Iraq from Britain. The month following the ratification of the Lausanne treaty, Mussolini ordered the invasion of the Greek island of [[Corfu]] after the [[Corfu incident]]. The Italian press supported the move, noting that Corfu had been a [[Venetian Ionian Islands|Venetian possession]] for four hundred years. The matter was taken by Greece to the [[League of Nations]], where Mussolini was convinced by Britain to evacuate Italian troops, in return for reparations from Greece. The confrontation led Britain and Italy to resolve the question of Jubaland in 1924, which was merged into [[Italian Somaliland]].<ref>Lowe, pp. 191–199</ref> During the late 1920s, imperial expansion became an increasingly favoured theme in Mussolini's speeches.<ref name="smith">Smith, Dennis Mack (1981). ''Mussolini'', p. 170. Weidenfeld and Nicolson, London.</ref> Amongst Mussolini's aims were that Italy had to become the dominant power in the Mediterranean that would be able to challenge France or Britain, as well as attain access to the [[Atlantic Ocean|Atlantic]] and [[Indian Ocean]]s.<ref name="smith"/> Mussolini alleged that Italy required uncontested access to the world's oceans and shipping lanes to ensure its national sovereignty.<ref name="salerno">Salerno, Reynolds Mathewson (2002). ''Vital crossroads: Mediterranean origins of the Second World War, 1935–1940'', [https://archive.org/details/vitalcrossroadsm00sale/page/106 <!-- quote=mussolini access to atlantic great power. --> pp.&nbsp;105–106]. [[Cornell University Press]]</ref> This was elaborated on in a document he later drew up in 1939 called "The March to the Oceans", and included in the official records of a meeting of the [[Grand Council of Fascism]].<ref name="salerno"/> This text asserted that maritime position determined a nation's independence: countries with free access to the high seas were independent; while those who lacked this, were not. Italy, which only had access to an inland sea without French and British acquiescence, was only a "semi-independent nation", and alleged to be a "prisoner in the Mediterranean":<ref name="salerno"/> {{blockquote|The bars of this prison are [[Corsica]], [[French protectorate of Tunisia|Tunisia]], [[Crown Colony of Malta|Malta]], and [[British Cyprus|Cyprus]]. The guards of this prison are [[Gibraltar]] and [[Suez]]. Corsica is a pistol pointed at the heart of Italy; Tunisia at Sicily. Malta and Cyprus constitute a threat to all our positions in the eastern and western Mediterranean. [[Kingdom of Greece|Greece]], [[Turkey]], and [[Kingdom of Egypt|Egypt]] have been ready to form a chain with Great Britain and to complete the politico-military encirclement of Italy. Thus Greece, Turkey, and Egypt must be considered vital enemies of Italy's expansion&nbsp;... The aim of Italian policy, which cannot have, and does not have continental objectives of a European territorial nature except [[Albanian Kingdom (1928–1939)|Albania]], is first of all to break the bars of this prison&nbsp;... Once the bars are broken, Italian policy can only have one motto – to march to the oceans.|Benito Mussolini|The March to the Oceans<ref name="salerno"/>}} [[File:ZaptiefromItalianSomalia.jpg|thumb|right|Group of [[Zaptié]] in [[Italian Somaliland]]]] [[File:Tripoli, Suk el Turk.jpg|thumb|[[Italian Libyans|Italian settlers]] and indigenous Libyans in Tripoli, capital of [[Italian Tripolitania]] and later of [[Italian Libya]]]] In the [[Balkans]], the Fascist regime claimed [[Dalmatia]] and held ambitions over [[Albanian Kingdom (1928–1939)|Albania]], [[Slovenia]], [[Croatia]], [[Bosnia and Herzegovina]], [[Vardar Macedonia]], and [[Kingdom of Greece|Greece]] based on the precedent of previous Roman dominance in these regions.<ref name="Robert Bideleux 1998. Pp. 467">Robert Bideleux, Ian Jeffries. ''A history of eastern Europe: crisis and change''. London, England, UK; New York, New York, USA: Routledge, 1998. Pp. 467.</ref> Dalmatia and Slovenia were to be directly annexed into Italy while the remainder of the Balkans was to be transformed into Italian client states.<ref>Allan R. Millett, Williamson Murray. ''Military Effectiveness, Volume 2''. New edition. New York, New York, USA: Cambridge University Press, 2010. P. 184.</ref> The regime also sought to establish protective patron-client relationships with [[Federal State of Austria|Austria]], [[Kingdom of Hungary (1920–1946)|Hungary]], [[Kingdom of Yugoslavia|Yugoslavia]], [[Kingdom of Romania|Romania]], and [[Kingdom of Bulgaria|Bulgaria]].<ref name="Robert Bideleux 1998. Pp. 467"/> In both 1932 and 1935, Italy demanded a [[League of Nations mandate]] of the former [[Kamerun|German Cameroon]] and a free hand in Ethiopia from France in return for Italian support against Germany (see [[Stresa Front]]).<ref name="burgwyn">Burgwyn, James H. (1997). ''Italian foreign policy in the interwar period, 1918–1940'', [https://books.google.com/books?id=PNHxISN-dmQC&dq=mussolini+cameroons&pg=PA68 p. 68]. Praeger Publishers.</ref> This was refused by French Prime Minister [[Édouard Herriot]], who was not yet sufficiently worried about the prospect of a German resurgence.<ref name="burgwyn"/> [[File:Depiction of Mussolini in Mekelle.jpg|thumb|Ethiopians greeting a depiction of Mussolini at [[Mekelle]], 1935]] In its [[Second Italo-Ethiopian War|second invasion of Ethiopia]] in 1935–36, Italy was successful and it merged its new conquest with its older east African colonies to create [[Italian East Africa]] ({{langx|it|Africa Orientale Italiana}}). On 9 May 1936 Mussolini proclaimed the establishment of the Italian Empire in East Africa ("l'Impero"), with [[King Victor Emmanuel III]] as [[Emperor of Ethiopia]].<ref>{{Cite book|title=Guida dell'Africa Orientale Italiana|publisher=CTI|year=1938|location=Milano|language=it|page=33}}</ref> In 1939, [[Italian invasion of Albania|Italy invaded Albania]] and [[Kingdom of Albania (1939–1943)|incorporated it]] into the [[Fascist Italy (1922–1943)|Fascist state]]. During the [[Second World War]] (1939–1945), Italy [[Italian conquest of British Somaliland|occupied British Somaliland]], [[Italian occupation of France|parts of south-eastern France]], western [[Kingdom of Egypt|Egypt]] and [[Axis occupation of Greece#The Italian occupation zone|most of Greece]], but then lost those conquests and its African colonies, including Ethiopia, to the invading [[Allies of World War II|allied forces]] by 1943. It was forced in the [[Treaty of Peace with Italy, 1947|peace treaty of 1947]] to relinquish sovereignty over all its colonies. It was granted a [[Trust Territory of Somaliland|trust to administer former Italian Somaliland]] under [[United Nations]] supervision in 1950. When [[Somalia]] became independent in 1960, Italy's eight-decade experiment with colonialism had ended. The Second Italo-Ethiopian War cost Italy 4,359 killed in action—2,313 Italians, 1,086 Eritreans, 507 Somalis and Libyans, and 453 Italian laborers.{{sfn|Clodfelter|2017|p=355}} Ethiopian military and civilian dead, many of them from Italian bomb and [[Sulfur mustard|mustard gas]] attacks, were estimated as high as 275,000.{{sfn|Clodfelter|2017|p=355}} In July 1936, [[Francisco Franco]] of the [[Nationalist faction (Spanish Civil War)|Nationalist faction]] in the [[Spanish Civil War]] requested Italian support against the ruling [[Republican faction (Spanish Civil War)|Republican faction]], and guaranteed that, if Italy supported the Nationalists, "future relations would be more than friendly" and that Italian support "would have permitted the influence of Rome to prevail over that of Berlin in the future politics of Spain".<ref>Sebastian Balfour, Paul Preston. Spain and the Great Powers in the Twentieth Century. London, England, UK; New York, New York, USA: Routledge, 1999. P. 152.</ref> [[Italian military intervention in Spain|Italy intervened in the civil war]] with the intention of occupying the [[Balearic Islands]] and creating a [[client state]] in Spain.<ref>R. J. B. Bosworth. ''The Oxford handbook of fascism''. Oxford, UK: Oxford University Press, 2009. Pp. 246.</ref> Italy sought the control of the Balearic Islands due to its strategic position – Italy could use the islands as a base to disrupt the lines of communication between France and its North African colonies and between British Gibraltar and Malta.<ref>John J. Mearsheimer. The Tragedy of Great Power Politics. W. W. Norton & Company, 2003.</ref> After the victory by Franco and the Nationalists in the war, Italy pressured Franco to permit an Italian occupation of the Balearic Islands but he did not do so.<ref>The Road to Oran: Anglo-French Naval Relations, September 1939 – July 1940. Pp. 24.</ref> [[File:Unione tunisi 31octobre1938.jpg|thumb|Italian newspaper in Tunisia from October 1938 that represented Italians living in the [[French protectorate of Tunisia]]]] After the United Kingdom signed the Anglo-Italian [[Easter Accords]] in 1938, Mussolini and foreign minister Ciano issued demands for concessions in the Mediterranean by France, particularly regarding [[Djibouti]], [[Tunisia]] and the French-run [[Suez Canal]].<ref name="Reynolds Mathewson Salerno 1940. p82-83">Reynolds Mathewson Salerno. Vital Crossroads: Mediterranean Origins of the Second World War, 1935–1940. Cornell University, 2002. p&nbsp;82–83.</ref> Three weeks later, Mussolini told Ciano that he intended for Italy to demand an Italian takeover of Albania.<ref name="Reynolds Mathewson Salerno 1940. p82-83"/> Mussolini professed that Italy would only be able to "breathe easily" if it had acquired a contiguous colonial domain in Africa from the Atlantic to the Indian Oceans, and when ten million Italians had settled in them.<ref name="smith"/> In 1938, Italy demanded a [[sphere of influence]] in the [[Suez Canal]] in [[Egypt]], specifically demanding that the French-dominated [[Suez Canal Company]] accept an Italian representative on its [[board of directors]].<ref name="LIFE 1938. Pp. 23">"French Army breaks a one-day strike and stands on guard against a land-hungry Italy", ''LIFE'', 19 December 1938. Pp. 23.</ref> Italy opposed the French monopoly over the Suez Canal because, under the French-dominated Suez Canal Company, all Italian merchant traffic to its colony of [[Italian East Africa]] was forced to pay tolls on entering the canal.<ref name="LIFE 1938. Pp. 23"/> In 1939, Italy [[Italian invasion of Albania|invaded and captured Albania]] and made it a part of the Italian Empire as a separate kingdom in [[personal union]] with the [[House of Savoy|Italian crown]]. The region of modern-day Albania had been an early part of the [[Roman Empire]], which had actually been held before northern parts of Italy had been taken by the Romans, but had long since been populated by [[Albanians]], even though Italy had retained strong links with the Albanian leadership and considered it firmly within its [[sphere of influence]].<ref name="Dickson 2001 pg 69">Dickson (2001), pg. 69</ref> It is possible that Mussolini simply wanted a spectacular success over a smaller neighbour to match Germany's [[Anschluss|absorption of Austria]] and [[Occupation of Czechoslovakia|Czechoslovakia]].<ref name="Dickson 2001 pg 69"/> Italian King [[Victor Emmanuel III]] took the [[King of Albania|Albanian crown]], and a fascist government under [[Shefqet Verlaci]] was established to [[Albania under Italy|rule over Albania]]. <gallery mode="packed" heights="115" style="font-size:88%;line-height:120%"> File:Mogadishu 1923.jpg|Italian Mogadishu, 1923 File:Avenue in Asmara (1930s).jpg|Avenue in [[Asmara]], 1930s File:Cinema Impero in Asmara.jpg|Cinema Impero in Asmara File:Maydan Shajara Piazza Cagni During Italian Rule.jpg|Women in Piazza Cagni in Benghazi, Italian Libya, 1938 File:Italo Balbo welcomes Italian Colonists in Libya (1938).jpg|Governor [[Italo Balbo]] welcomes arriving Italian colonists in Tripoli, Italian Libya, 1938 </gallery> ====World War II==== {{main|Italian governorate of Montenegro|Province of Ljubljana|Governorate of Dalmatia|Independent State of Croatia|Hellenic State (1941–1944)}} {{see also|Military history of Italy during World War II|Italian occupation zone in the Balkans (1941–1943)}} [[File:Amadeo Aosta3rd 01.jpg|thumb|upright|[[Amedeo, 3rd Duke of Aosta|Prince Amedeo of Savoy-Aosta]] led Italian forces at the [[Battle of Amba Alagi (1941)|Battle of Amba Alagi]].<ref>Time Magazine [https://web.archive.org/web/20090829184022/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,790095,00.html Aosta on Alag?]</ref>]] [[File:Impero italiano.svg|thumb|Italy and its European and African colonial possessions in 1941.]] Mussolini entered [[World War II]] in June 1940 on the side of [[Adolf Hitler]] with plans to enlarge Italy's territorial holdings. He had designs on an area of western [[Yugoslavia]], southern France, Corsica, Malta, Tunisia, part of Algeria, an Atlantic port in Morocco, [[French Somaliland]] and British-controlled Egypt and Sudan.<ref>Calvocoressi (1999) p.166</ref> [[File:CH-NB - Italienisch-Ostafrika, Massana (Massawa, Massaua)- Hafen - Annemarie Schwarzenbach - SLA-Schwarzenbach-A-5-23-129.jpg|thumb|Italian settlers in [[Massawa]]]] On 10 June 1940, Mussolini declared war on Britain and France; both countries had been at war with [[Nazi Germany]] since September of the previous year. In July 1940, Italian foreign minister Count Ciano presented Hitler with a list of Italy's goals that included: the annexation of Corsica, Nice, and Malta; protectorate in Tunisia and a buffer zone in Eastern Algeria; independence with Italian military presence and bases in Lebanon, Palestine, Syria, and Transjordan as well as expropriation of oil companies in those territories; military occupation of [[Aden]], [[Perim]] and [[Sokotra]]; Cyprus given to Greece in exchange for [[Ionian islands]] and Ciamuria given to Italy; Italy is given British Somaliland, Djibuti, French Equatorial Africa up to [[Ubangi-Shari]], as well as Ciano adding at the meeting that Italy wanted Kenya and Uganda as well.<ref name="Santi Corvaja 2008. Pp. 132">Santi Corvaja, Robert L. Miller. Hitler & Mussolini: The Secret Meetings. New York, New York, USA: Enigma Books, 2008. Pp. 132.</ref> Hitler made no promises.<ref name="Santi Corvaja 2008. Pp. 132"/> In October 1940, Mussolini ordered the [[Greco-Italian War|invasion of Greece]] from [[Albania under Italy|Albania]], but the operation was unsuccessful.<ref>Dickson (2001) p.100</ref> In April 1941, Germany launched an [[invasion of Yugoslavia]] and then [[Battle of Greece|attacked Greece]]. Italy and other German allies supported both actions. The German and Italian armies overran Yugoslavia in about two weeks and, despite British support in Greece, the Axis troops overran that country by the end of April. The Italians gained control over portions of both [[occupied Yugoslavia]] and [[Axis occupation of Greece during World War II|occupied Greece]]. A member of the [[House of Savoy]], [[Prince Aimone, Duke of Aosta|Prince Aimone, 4th Duke of Aosta]], was appointed king of the newly created [[Independent State of Croatia]]. During the height of the [[Battle of Britain]], the Italians launched an [[Italian Invasion of Egypt|invasion of Egypt]] in the hope of capturing the Suez Canal. By 16 September 1940, the Italians advanced {{convert|60|mi|km|-1|order=flip}} across the border. However, in December, the British launched [[Operation Compass]] and, by February 1941, the British had cut off and captured the [[Tenth Army (Italy)|Italian 10th Army]] and had driven deep into Libya.<ref>Dickson (2001) p.101</ref> A [[Operation Sonnenblume|German intervention]] prevented the fall of Libya and the combined Axis attacks drove the British back into Egypt until summer 1942, before being [[First Battle of El Alamein|stopped at El Alamein]]. [[Operation Torch|Allied intervention against Vichy French-held Morocco and Algeria]] created a two-front campaign. German and Italian forces entered Tunisia in late 1942 in response, however, forces in Egypt were soon forced to make a major retreat into Libya. By May 1943, Axis forces in Tunisia were forced to surrender. The [[East African Campaign (World War II)|East African Campaign]] started with Italian advances into British-held [[Kenya Colony|Kenya]], [[British Somaliland]], and the [[Anglo-Egyptian Sudan|Sudan]].<ref>{{Cite web |url=http://www.centrorsi.it/notizie/images/stories/casssa/cassa%20nastro%20azzurro117.jpg |title=Italian Map showing with green lines the territories conquered in 1940 by the Italians in Sudan and Kenya. British and French somaliland are shown in white, as part of the A.O.I. (Africa Orientale Italiana) |access-date=5 May 2021 |archive-date=8 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208214619/http://www.centrorsi.it/notizie/images/stories/casssa/cassa%20nastro%20azzurro117.jpg |url-status=dead }}</ref> In the summer of 1940, Italian armed forces [[Italian conquest of British Somaliland|successfully invaded all of British Somaliland]].<ref>Dickson (2001) p.103</ref> But, in the spring of 1941, the British had counter-attacked and pushed deep into [[Italian East Africa]]. By 5 May, [[Haile Selassie I of Ethiopia]] had returned to [[Addis Ababa]] to reclaim his throne. In November, the last organised Italian resistance ended with the [[Battle of Gondar|fall of Gondar]].<ref>Jowett (2001) p.7</ref> However, following the surrender of East Africa, some Italians [[Italian guerrilla war in Ethiopia|conducted a guerrilla war]] which lasted for two more years. In November 1942, when the Germans occupied [[Vichy France]] during [[Case Anton]], [[Italian-occupied France]] was expanded with the [[Italian occupation of Corsica|occupation of Corsica]]. === End of the empire === [[File:Keren Battlefield 008.jpg|right|thumb|Italian war cemetery in [[Keren, Eritrea]]]] [[File:LA CATTEDRALE DI TRIPOLI 1960.jpg|thumb|The [[Tripoli Cathedral|Cathedral of Tripoli]] and the former [[FIAT]] centre in the 1960s]] In November 1941 the Italian Army was expelled by British and [[Commonwealth realm|Commonwealth]] forces first from East Africa ([[East African campaign (World War II)|East African Campaign]]), by the autumn of 1943, the Italian Empire and all [[Italian imperialism under Fascism|dreams of an Imperial Italy]] effectively came to an end. On 7 May, the surrender of [[Axis powers|Axis forces]] in [[Tunisia Campaign|Tunisia]] and other near continuous Italian reversals, led King [[Victor Emmanuel III of Italy|Victor Emmanuel III]] to plan the removal of Mussolini. Following the [[Invasion of Sicily]], all support for Mussolini evaporated. A meeting of the [[Grand Council of Fascism]] was held on 24 July, which managed to impose a [[Fall of the Fascist regime in Italy|vote of no confidence to Mussolini]]. The "Duce" was subsequently deposed and arrested by the King on the following afternoon. Afterwards, Mussolini remained a prisoner of the King until 12 September, when, on the orders of [[Adolf Hitler|Hitler]], he was rescued by German paratroops and became leader of the newly established [[Italian Social Republic]]. After 25 July, the new Italian government under the King and Field Marshal [[Pietro Badoglio]] remained outwardly part of the Axis. But, secretly, it started negotiations with the Allies. On the eve of the Allied landings at [[Salerno]], which started the [[Allied invasion of Italy]], the new Italian government [[Armistice between Italy and Allied armed forces|secretly signed an armistice with the Allies]]. On 8 September, the armistice was made public. In [[Kingdom of Albania in personal union with Italy|Albania]], [[Independent State of Croatia|Croatia]], the [[Italian Islands of the Aegean|Dodecanese]], and other territories still held by the Italians, German military forces successfully attacked their former Italian allies and ended Italian rule. During the [[Dodecanese Campaign]], an Allied attempt to take the Dodecanese with the cooperation of the Italian troops ended in total German victory. In China, the [[Imperial Japanese Army]] occupied [[Italian concession of Tianjin|Italy's concession in Tientsin]] after getting news of the armistice. Later in 1943 the Italian Social Republic formally ceded control of the concession to Japan's puppet regime in China, the [[Reorganized National Government of China]] under [[Wang Jingwei]]. In the spring of 1943 Italian forces were expulsed from North Africa ([[North African campaign|North African Campaign]]). Italian troops stationed in [[Kingdom of Albania in personal union with Italy|Albania]], the [[Italian Islands of the Aegean|Dodecanese]], and other Greek islands amid violent episodes such as the [[Massacre of the Acqui Division|Massacre of Cephalonia]] were withdrawn starting in September 1943 after the [[Fall of the Fascist regime in Italy|fall of Mussolini]] and Italy’s subsequent surrender, which marked the end of the aspiration to make Italy a world power.<ref>Ion Smeaton Munro, ‘‘Through Fascism to World Power: A History of the Revolution in Italy’’ (1971), p. 96.</ref> After the end of the [[Second World War]], Italy was stripped of all its possessions by the [[Treaty of Paris between Italy and the Allied Powers|Treaty of Paris of 1947]]. As a result, minor border adjustments were also made with [[Provisional Government of the French Republic|France]], and Italy ceded to [[Democratic Federal Yugoslavia|Yugoslavia]] the city of [[Rijeka|Fiume]], the territory of [[Province of Zara|Zara]], the islands of [[Lastovo|Lagosta]] and [[Palagruža|Pelagosa]], the upper valley of the [[Soča|Isonzo River]], and most of [[Istria]] and the [[Karst Plateau|Karst region]] of Trieste and Gorizia. The treaty led to the loss of all Fascist-era colonies, while the fate of the pre-Fascist colonies was decided by the [[United Nations]], which assigned the [[Italian Islands of the Aegean|Dodecanese]] to [[Kingdom of Greece|Greece]], [[Allied administration of Libya|placed Libya under Anglo-French administration]], and [[Federation of Ethiopia and Eritrea|handed Eritrea over to Ethiopia]].<ref>Saul Kelly, ‘‘Cold War in the Desert: Britain, the United States and the Italian Colonies, 1945–52’’, Palgrave Macmillan UK, 2000, ISBN 978-1-349-41443-7.</ref> In 1949 the [[United Nations]] allowed Italy to exercise a [[Trust Territory of Somaliland|trusteeship over Somalia]]. Under president [[Giovanni Gronchi]] on 1 July 1960 the Italian Empire officially ended with the independence of the [[Somali Republic]],<ref>[[Giuseppe Mammarella]], ‘‘Storia d’Europa dal 1945 a oggi’’, Laterza, Rome-Bari, 2006, p. 8.</ref> which was formed after the five-day-old [[State of Somaliland|Somaliland]] merged with the Italian Trust Territory of Somaliland upon gaining its independence the same day of their union. ==Territories== [[File:Greater German Reich in 1942.png|thumb|275px|Italian Empire (green) with its occupied territories in 1942, and its ally the German Reich (red) with other allies and occupied territories (brown)]] ===African colonies=== * [[Italian Eritrea]] (1882–1941) * [[Italian Somaliland]] (1889–1941) ** [[Oltre Giuba|Trans-Juba]] (1924–1941) ** [[Trust Territory of Somaliland|Italian territory of Somalia]] (1950–1960) * [[Italian Libya]] (1911–1943) ** [[Italian Tripolitania]] and [[Italian Cyrenaica]] (1911–1934) * [[Italian East Africa]] (1936–1941) ===Overseas possessions=== * [[Italian Islands of the Aegean|Italian Islands of the Aegean, Greece]] (1912–1945) * [[Italian concession of Tianjin|Italian Tianjin, China]] (1901–1947) ===Puppet states=== * [[Hellenic State (1941–1944)|Hellenic State (Greece)]] (1941–1943) * [[Independent State of Croatia]] (1941–1943) * [[Kingdom of Albania in personal union with Italy|Italian Albania]] (1939–1943) {{efn|Albania had been completely annexed to Italian territory in personal union.}} * [[Vichy France]] (1942-1943) ===World War II occupations=== * [[Italian governorate of Montenegro]] (1941–1943) * [[Invasion and occupation of Monaco during World War II|Principality of Monaco]] (1942–1943) *[[Italian invasion of British Somaliland|British Somaliland]] (1940–1941) * [[Italian invasion of Egypt|Egypt]] (1940–1941, 1942) * [[Italian occupation of France|France]] (1940–1943) ** [[Italian occupation of Corsica|Corsica]] (1942–1943) * [[Fourth Shore|Tunisia]] (1942–1943) (Co-occupied with [[Nazi Germany|Germany]]) ==Notes== {{notelist}} ==References== {{reflist}} ==Bibliography== {{Refbegin|30em}} * Andall, Jacqueline and Derek Duncan, eds. (2005). ''Italian Colonialism: Legacy and Memory''. * Ben-Ghiat, Ruth and Mia Fuller, eds. (2005). ''Italian Colonialism''. *{{cite book |last=Betts|first=Raymond |title=The False Dawn: European Imperialism in the Nineteenth Century|url=https://archive.org/details/falsedawneuropea0000bett|url-access=registration|publisher=University of Minnesota|year=1975|isbn=9780816607624 }} *{{cite book |last=Barker|first=A. J. |title=The Rape of Ethiopia|publisher=Ballantine Books|year=1971}} *{{cite book |last=Bosworth|first=R. J. B.|title=Mussolini's Italy: Life Under the Fascist Dictatorship, 1915–1945|url=https://archive.org/details/mussolinisitalyl00bosw|url-access=registration|publisher=Penguin Books|year=2005|isbn=9781594200786 }} * {{cite book |last=Clodfelter |first=M. |title=Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015 |publisher=McFarland |location=Jefferson, North Carolina |year=2017 |edition=4th |isbn=978-0786474707 }} *{{cite book |last=Dickson|first=Keith|title=World War II For Dummies|url=https://archive.org/details/worldwariifordum00dick|url-access=registration|publisher=Wiley Publishing, INC|year=2001|isbn=9780764553523 }} * Finaldi, Giuseppe (2016). ''A History of Italian Colonialism, 1860–1907: Europe’s Last Empire'' (Taylor & Francis). * Hofmann, Reto (2015). ''The Fascist Effect: Japan and Italy, 1915–1952'' (Cornell UP) [https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt20d88b6 online] *{{cite book |last=Jowett|first=Philip |title=Axis Forces in Yugoslavia 1941–45 |publisher=Osprey Publishing |year=1995}} *{{cite book |last=Jowett|first=Philip |title=The Italian Army 1940–45 (2): Africa 1940–43 |publisher=Osprey Publishing |year=2001}} * Kelly, Saul (2000). "Britain, the United States, and the end of the Italian empire in Africa, 1940–52." ''Journal of Imperial and Commonwealth History'' 28.3: 51–70. * Kelly, Saul (2000). ''Cold War in the Desert: Britain, the United States & the Italian Colonies, 1945–52''. *{{cite book |last=Killinger|first=Charles|title=The History of Italy|url=https://archive.org/details/historyofitaly00kill|url-access=registration|publisher=Greenwood Press|year=2002|isbn=9780313314834 }} *{{cite book |last=Lowe|first=C.J.|title=Italian Foreign Policy 1870–1940|publisher=Routledge|year=2002}} * McGuire, Valerie (2020). ''Italy's Sea: Empire and Nation in the Mediterranean, 1895–1945'' (Liverpool University Press). * Marinelli, Maurizio and Giovanni Andornino (2014). ''Italy's Encounter with Modern China: Imperial dreams, strategic ambitions'', New York: Palgrave Macmillan. *{{cite book|last=Pakenham|first=Thomas|title=The Scramble for Africa: White Man's Conquest of the Dark Continent from 1876 to 1912|publisher=Perennial|location=New York|year=1992|isbn=9780380719990|url-access=registration|url=https://archive.org/details/scrambleforafric00pake_0}} * Palumbo, Patrizia (2003). ''Place in the Sun: Africa in Italian Colonial Culture from Post-Unification to the Present'', since 1860. * {{cite journal |last1= Peretti |first1= Luca |date= 2024 |title= Built to last? Material legacies of Italian colonialism. Interviews with Ruth Ben-Ghiat, Alessandra Ferrini, Viviana Gravano, Hannes Obermair, Resistenze in Cirenaica, Igiaba Scego, and Colletivo Tezeta|journal= Interventions. International Journal of Postcolonial Studies|publisher= Taylor & Francis|volume= |issue= |pages= 1–17 |doi= 10.1080/1369801X.2023.2292165|doi-access= free}} * Pergher, Roberta (2017). ''Mussolini's Nation-Empire: Sovereignty and Settlement in Italy's Borderlands, 1922–1943'' (Cambridge UP). * Poddar, Prem, and Lars Jensen, eds. (2008). ''A historical companion to postcolonial literatures: Continental Europe and Its Empires'' (Edinburgh UP), "Italy and its colonies" pp 262–313. [https://www.amazon.com/Historical-Companion-Postcolonial-Literatures-Continental/dp/0748623949/ excerpt] * Renzi, William A. (1968). "Italy's neutrality and entrance into the Great War: a re-examination." ''American Historical Review'' 73.5: 1414–32. [https://www.jstor.org/stable/1851376 online] * Shinn, Christopher A. (2016). "Inside the Italian Empire: Colonial Africa, Race Wars, and the ‘Southern Question’", in ''Shades of Whiteness'' (Brill), pp. 35–51. * Srivastava, Neelam (2018). ''Italian Colonialism and Resistances to Empire, 1930–1970'' (Palgrave Macmillan). * Steinmetz, George (2018). "Ruth Ben-Ghiat’s Italian Fascism’s Empire Cinema." ''American Journal of Cultural Sociology'' 6.1: 212–22 [https://www.researchgate.net/profile/George_Steinmetz/publication/307867589_Ruth_Ben-Ghiat%27s_Italian_Fascism%27s_Empire_Cinema/links/5ead8ef6299bf18b958f122a/Ruth-Ben-Ghiats-Italian-Fascisms-Empire-Cinema.pdf online]. * Tripodi, Paolo (1999). ''Colonial Legacy in Somalia: Rome & Mogadishu from Colonial Administration to Operation Restore Hope'', covers 19th century to 1999. * Wright, Patricia (1973). "Italy's African Dream: Part I, The Adowa Nightmare". ''History Today'' (Mar), Vol. 23, Issue 3, pp.&nbsp;153–60, online: **"Italy's African Dream. Part 2: Fatal Victory, 1935–6." ''History Today'' (April 1973), Vol. 23, Issue 4, pp.&nbsp;256–65. ** "Italy's African Dream. Part 3: Nemesis in 1941," ''History Today'' (May 1973), Vol. 23, Issue 5, pp.&nbsp;336–34. {{Refend}} ==External links== * {{in lang|it}} [http://amshistorica.unibo.it/diglib.php?inv=166 Atlas of Italian colonies], written by Baratta Mario and Visintin Luigi in 1928 * Simona Berhe: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/colonies_italy/ Colonies (Italy)], in: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html/ 1914-1918-online. International Encyclopedia of the First World War]. {{Italian colonial empire}} {{Italian colonial campaigns}} {{Italy topics}} {{Colonialism}} {{Authority control}} [[Category:Italian Empire| ]] [[Category:1882 establishments in Italy]] [[Category:1960 disestablishments in Italy]] [[Category:States and territories established in 1882]] [[Category:States and territories disestablished in 1960]] [[Category:History of European colonialism]] [[Category:Italian fascism|Empire]] [[Category:Overseas empires]] [[Category:Axis powers]] [[Category:Former transcontinental empires]] [[Category:Former empires]] ==تصويرون== <gallery> فائل:Italian empire 1914.png|<!--Italian Empire in 1914.--> فائل:Italy and Posessions September 1939.png|<!--Italian Empire in 1939.--> فائل:ST-Massowa.jpg|<!--[[Massawa]] in 1890.--> فائل:Italian mounted infantry in China 1900 HD-SN-99-01989.jpg|<!--Italian mounted infantry in [[چنگ خاندان]] during the [[Boxer Rebellion]] in 1900.--> فائل:Vlora zur Zeit der italienischen Besatzung 1916-1920.jpg|<!--Italian soldiers in [[ولورہ]], [[البانیا]] during [[پهرين مهاڀاري جنگ ]].--> فائل:Mogadishu1936.jpg|<!--[[موغاديشو]] in 1936, with the Catholic Cathedral and the Triumphal Arch dedicated to [[Victor Emmanuel III]].--> فائل:Soldatietiopia.jpg|<!--Italian soldiers leaving for the [[Second Italo-Abyssinian War]].--> فائل:Visita del RE a Bengasi.JPG|<!--King [[Victor Emmanuel III]] visits [[بنغازي]] in 1938.--> فائل:Unione tunisi 31octobre1938.jpg|<!--1938 edition of the newspaper of the Tunisian branch of the National Fascist Party that represented Italians living in the [[فرانسيسي زير حمايت تونس]].--> </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:اطالوي سلطنت]] [[زمرو:سلطنتون]] [[زمرو:سمنڊ پار سلطنتون]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]] [[زمرو:اٽلي جي تاريخ]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون]] cdvu453jz6q0uxkxfje999r05qw4d2x 411953 411935 2026-09-13T15:21:28Z Ibne maryam 17680 /* تاريخ */ 411953 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |conventional_long_name = اطالوي سلطنت <br>Italian Empire |native_name = ''Impero Italiano'' |image_flag = Flag of Italy (1861-1946).svg |image_map = Italian Colonial Empire (orthographic projection).svg |map_width = 225px <!--to match infobox immediately below--> |map_caption = سلطنت اطاليه 1939-1941 }} '''اطالوي سلطنت''' (Italian Empire) (اطالوي: Impero Italiano) [[مملڪت اطاليه]] ٻين يورپي طاقتن ۾ شموليت ڪئي ته جيئن ٻاهرين ملڪن تي ڪنٽرول حاصل ڪري سگهجي. ==تاريخ== {{Short description|Colonial empire based in Italy (1882-1943)}} {{For|روم، اٽلي جي قديم سلطنت|رومي سلطنت}} {{Infobox former country | conventional_long_name = اطالوي سلطنت<br> Italian Empire | native_name = Impero italiano ([[اطالوي ٻولي|اطالوي]]) | title_deputy = [[List of presidents of Italy|President]] (after 1946) | year_deputy1 = 1946–1948 | deputy1 = [[Enrico De Nicola]] | year_deputy2 = 1948–1955 | deputy2 = [[Luigi Einaudi]] | year_deputy3 = 1955–1960 | deputy3 = [[Giovanni Gronchi]] | event_pre = اساب جي خريداري | date_pre = 1869ع | event_start = اطالوي ايريٽريا | year_start = 1882ع | event1 = ايريٽريا جي جنگ | date_event1 = 1887ع–1889ع | event2 = اطالوي صوماليه | date_event2 = 1889ع | event3 = باڪسر بغاوت | date_event3 = 1899ع–1901ع | event4 = [[اٽلي]]-[[ترڪي]] جنگ | date_event4 = 1911ع–1912ع | event6 = ليبيا ۾ امن | date_event6 = 1923ع–1932ع | event7 = ٻئي [[اٽلي]]-[[ايٿوپيا]] جنگ | date_event7 = 1935ع–1937ع | event8 = [[البانيا]] تي اٽلي جي حڪمراني | date_event8 = 1939ع–1943ع | event9 = [[اوڀر آفريڪا]] جي مهم | date_event9 = 1940ع–1941ع | event10 = [[اتر آفريڪا]] جي مهم | date_event10 = 1940ع–1943ع | event_end = سلطنت باضابطه طور تي تحليل ٿي وئي | date_end = 1947ع | event_post = [[صومالي لينڊ]] جو ٽرسٽ علائقو | date_post = 1950ع–1960ع | life_span = 1882ع–1943ع | image_flag = Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg | flag = Flag of Italy#Italian unification | flag_type = Flag of Italy | flag_caption = Flag of Italy<br>Top (until 1946)<br>Bottom (from 1946) | image_flag2 = Flag of Italy (1946–2003).svg | image_coat = [[File:Coat of arms of the Kingdom of Italy (1890).svg|80px]] [[File:Emblem of Italy.svg|80px]] <br>[[Emblem of Italy|Left (until 1943)<br>Right (from 1950)]] | symbol = coat of arms | capital = [[روم]] | official_languages = [[اطالوي ٻولي|اطالوي]] | languages_type = ٻيون ٻوليون | languages = {{collapsible list | title = فهرست ڏسو|[[Languages of Italy]]|[[Afar language|Afar]]|[[Albanian language|Albanian]]| [[Amharic]]|[[Arabic]]|[[Chinese language|Chinese]]|[[Corsican language|Corsican]]|[[Croatian language|Croatian]]|[[French language|French]]|[[Greek language|Greek]]| [[Monégasque dialect|Monégasque]]|[[Montenegrin language|Montenegrin]]|[[Oromo language|Oromo]]|[[Somali language|Somali]]|[[Tigrinya language|Tigrinya]]}} | religion = [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ مذهب]]{{efn|The Catholic Church was the [[State religion]] of the Italian Empire, but oscillated between formal respect for local religions (such as [[Islam]] and [[Oriental Orthodox Churches |Orthodox Christianity]]) and the promotion of Catholicism as a civilizing and controlling element.}} | government_type = آئيني بادشاهت (1946ع تائين)<br>پارلياماني جمهوريه (1946ع کان پوءِ) | area_km2 = 3,775,294 | title_leader = [[King of Italy|King]] (until 1946) | leader1 = [[Umberto I of Italy|Umberto I]] | year_leader1 = 1882-1900 | leader2 = [[Victor Emmanuel III]] [[List of emperors of Ethiopia|(Emperor)]] | year_leader2 = 1900-1946 | leader3 = [[Umberto II of Italy|Umberto II]] | year_leader3 = 1946 | status = نوآبادياتي سلطنت | motto = ''[[FERT]]''<br />(1882–1946) | national_anthem = {{Collapsible list | title = Various |"[[Il Canto degli Italiani]]"<br>(1946-1960)<br/>("The Song of the Italians"){{center|[[File:Canto degli Italiani - Marina Militare (strumentale).wav]]}} |"[[Marcia Reale d'Ordinanza]]"<br>(1861-1943, 1944-1946)<br/>("Royal March of Ordinance"){{center|[[File:Marcia reale d'ordinanza.ogg]]}} |"[[Giovinezza]]"<br>(1924–1943)<br/>("Youth"){{center|[[File:Giovinezza (instrumental).ogg]]}} |"[[La Leggenda del Piave]]"<br>(1943-1944)<br/>("The Legend of Piave"){{center|[[File:La leggenda del Piave.ogg]]}}}} | image_map = Italian Empire maximum extent 1942-43.png | map_caption = [[ٻي مهاڀاري جنگ]] دوران اطالوي سلطنت پنهنجي وسيع ترين حدن تي. | image_map_size = | s1 = Italy{{!}}'''1946:'''<br/>Italian Republic | flag_s1 = Flag of Italy (1946–2003).svg | s2 = Vatican City{{!}}'''1929:'''<br/>Vatican City | flag_s2 = Flag of the Vatican City.svg | s3 = Ethiopian Empire{{!}}'''1936:'''<br/>Ethiopian Empire | flag_s3 = Flag of Ethiopia (1897–1974).svg | s4 = German occupation of Albania{{!}}'''1943:'''<br/>Kingdom of Albania | flag_s4 = Flag of Albania (1943–1944).svg | s5 = Kingdom of Greece{{!}}'''1941:'''<br/>Kingdom of Greece | flag_s5 = State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1973).svg | s6 = Italian Social Republic{{!}}'''1943:'''<br/>Italian Social Republic | flag_s6 = Flag of the Italian Social Republic.png | s7 = People's Socialist Republic of Albania{{!}}'''1946:'''<br/>Communist Albania | flag_s7 = Flag of Albania (1946–1992).svg | s8 = Free Territory of Trieste{{!}}'''1946:'''<br/>Free Territory of Trieste | flag_s8 = Free Territory Trieste Flag.svg | s9 = Socialist Federal Republic of Yugoslavia{{!}}'''1946:'''<br/>SFR Yugoslavia | flag_s9 = Flag of Yugoslavia (1946-1992).svg | s10 = French Fourth Republic{{!}}'''1946:'''<br/>France | flag_s10 = Flag of France.svg | s11 = United Kingdom of Libya{{!}}'''1951:'''<br/>United Kingdom of Libya | flag_s11 = Flag of Libya.svg | s12 = Somali Republic{{!}}'''1960:'''<br/>Somalia | flag_s12 = Flag of Somalia.svg | s13 = Kingdom of Yugoslavia{{!}}'''1931–1941:'''<br/>Kingdom of Yugoslavia | flag_s13 = Flag of the Kingdom of Yugoslavia (state).svg | s14 = Wang Jingwei regime{{!}}'''1943:'''<br/>Wang Jingwei Regime | flag_s14 = Flag of the Republic of China-Nanjing (Peace, Anti-Communism, National Construction).svg | today = <!-- Per Template:Infobox former country/doc, "Present-day countries that overlap with the territorial extent of the former country. Do not use this parameter if there are more than four such countries." --> | stat_year1 = 1938 | ref_area1 = <ref name=Harrison3>{{cite book|last1=Harrison|first1=Mark|title=The Economics of World War II: Six Great Powers in International Comparison|date=2000|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521785037|page=3|url=https://books.google.com/books?id=ZgFu2p5uogwC|access-date=2 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161016200113/https://books.google.com/books?id=ZgFu2p5uogwC|archive-date=16 October 2016|url-status=live}}</ref> | stat_area1 = 3798000<!-- {{Formatnum:{{#expr:(310+3488)*1000}}}} --> | stat_year2 = 1941 | stat_area2 = {{Formatnum:{{#expr:340409+3484470}}}} | ref_area2 = <ref name="SoldatenAtlas">{{Cite book|url=https://archive.org/details/Tornisterschrift-des-Oberkommandos-der-Wehrmacht-Soldaten-Atlas|title=Soldaten-Atlas (Tornisterschrift des Oberkommandos der Wehrmacht, Heft 39)|publisher=[[Bibliographisches Institut]] |year=1941|location=[[Leipzig]]|page=32}}</ref> | p1 = Kingdom of Italy{{!}}'''1882:'''<br/>Kingdom of Italy | flag_p1 = Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg | p2 = Ethiopian Empire{{!}}'''1936:'''<br/>Ethiopian Empire | flag_p2 = Flag of Ethiopia (1897–1974).svg | p3 = Albanian Kingdom (1928–1939){{!}}'''1939:'''<br/>Kingdom of Albania | flag_p3 = Flag of Albania (1934–1939).svg | p4 = Kingdom of Greece{{!}}'''1941:'''<br/>Kingdom of Greece | flag_p4 = State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1973).svg | p5 = Kingdom of Yugoslavia | flag_p5 = Flag of the Kingdom of Yugoslavia (state).svg | p6 = Qing Dynasty | flag_p6 = Flag of the Qing Dynasty (1889-1912).svg | p7 = Ottoman Empire | flag_p7 = Flag of the Ottoman Empire.svg }} '''اطالوي سلطنت''' ([[اطالوي ٻولي|اطالوي]]: <small>Impero italiano</small>)، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن "اطالوي نوآبادياتي سلطنت" (اطالوي: <small>Impero</small> <small>coloniale</small> <small>italiano</small>) پڻ چيو ويندو هو، هڪ نوآبادياتي سلطنت هئي جيڪا سال <small>1882</small><small>ع</small> ۽ <small>1943</small><small>ع</small> جي وچ ۾ قائم رهي؛ سال <small>1950</small><small>ع</small> ۾ [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جي ٽرسٽ علائقي طور [[اٽلي]] جي انتظام هيٺ هڪ اطالوي نوآبادي ٻيهر قائم ڪئي وئي جيڪا <small>1960</small>ع تائين برقرار رهي. هي سلطنت <small>19</small>هين ۽ <small>20</small>هين صديءَ ۾ "اٽلي جي بادشاهت" (<small>Kingdom of Italy</small>) جي نوآبادين، تحفظ هيٺ آيل علائقن (<small>protectorates</small>)، رعايتي علائقن (<small>concessions</small>) ۽ ماتحت علائقن تي مشتمل هئي. پنهنجي عروج واري دور ۾، يعني سال <small>1936</small>ع ۽ <small>1941</small>ع جي وچ ۾، [[آفريڪا]] ۾ ان جي نوآبادياتي ملڪيتن ۾ موجوده [[لبيا|ليبيا]]، [[اريٽيريا|ايريٽريا]]، [[صوماليا|صوماليه]] ۽ [[ايٿوپيا]] جا علائقا شامل هئا (آخري ٽن علائقن کي سرڪاري طور تي "اورينٽل اٽالين آفريڪا (<small>AOI</small>) جي نالي سان گڏ ڪيو ويو هو). آفريڪا کان ٻاهر، اٽلي ڊوڊيڪئنيس ٻيٽن، <ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17" /> [[البانيا]] ۽ [[چين]] جي ڪجهه علائقن تي ڪنٽرول رکندو هو (چين ۾ صرف "[[تيانجن]]" واري رعايتي علائقي تي سندن مڪمل اختيار هو). [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻي مهاڀاري جنگ]] دوران، سلطنت چار ڪٺ پتلي رياستن تي ڪنٽرول رکيو ۽ ڪيترن ئي اضافي علائقن تي قبضو ڪيو، جيتوڻيڪ انهن علائقن کي باضابطه طور تي سلطنت ۾ شامل نه ڪيو ويو هو. سال 1922ع کان پوءِ آمر بينيٽو مسوليني جي قيادت ۾ اقتدار ۾ ايندڙ فاشسٽ حڪومت اطالوي سلطنت جي پکيڙ وڌائڻ ۽ اطالوي علائقائي دعويدارن (irredentists) جي مطالبن کي پورو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. حڪومت پاران منظم ”آباديءَ جي بنياد تي نوآبادياتي عمل“ (demographic colonization) جي حوصلا افزائي ڪئي وئي، ۽ 1939ع تائين، اطالوي آبادڪارن جو تعداد اطالوي ليبيا ۾ 120,000 کان 150,000 ۽ اطالوي اوڀر آفريڪا ۾ 165,000 تائين پهچي چڪو هو. * ٻي عالمي جنگ دوران، اٽلي 1940ع ۾ نازي جرمنيءَ سان اتحاد ڪيو ۽ برٽش سومالي لينڊ، اولهه مصر، يوگوسلاويا جي وڏي حصي، ڏکڻ اوڀر فرانس جي ڪجهه حصن ۽ يونان جي اڪثر علائقن تي قبضو ڪيو؛ جڏهن ته، 1943ع تائين اٽلي اهي فتح ڪيل علائقا ۽ پنهنجون آفريقي نوآباديون حملو ڪندڙ اتحادي فوجن (Allied forces) هٿان وڃائي ويٺو. 1947ع ۾، اٽلي باضابطه طور تي پنهنجي اڳوڻين نوآبادين تي دعوائون ڇڏي ڏنيون. 1950ع ۾، اڳوڻي اطالوي سومالي لينڊ کي - جيڪو ان وقت برطانوي انتظام هيٺ هو - ”سومالي لينڊ جي اطالوي ٽرسٽ ٽيريٽري“ (Italian Trust Territory) ۾ تبديل ڪيو ويو، ۽ اهو علائقو 1960ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ تائين ان حيثيت ۾ رهيو. Outside Africa, Italy controlled the [[Italian Aegean Islands|Dodecanese Islands]], [[Kingdom of Albania in personal union with Italy (1939–1943)|Albania]]<ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17">Nigel Thomas. ''Armies in the Balkans 1914–18''. Osprey Publishing, 2001, p. 17.</ref>, and [[Concessions of Italy in China|territories in China]] (only their [[Italian concession of Tianjin|concession in Tianjin]] was under full control in their Chinese territories). During [[World War II]], the empire exercised control over four [[Puppet state|puppet states]] and occupied several additional territories, although these were not formally annexed. The [[Fascist Italy|Fascist government]] that came to power under the leadership of the dictator [[Benito Mussolini]] after 1922 [[Italian imperialism under fascism|sought to increase the size of the Italian empire]] and it also sought to satisfy the claims of [[Italian irredentists]]. Systematic "[[Settler colonialism|demographic colonization]]" was encouraged by the government,<ref>[[Helen Chapin Metz|Chapin Metz, Helen]], ed., ''Libya: A Country Study''. Chapter XIX.</ref> and by 1939, Italian settlers numbered 120,000<ref name="Istat 2010">{{cite journal|last=Istat|author-link=National Institute of Statistics (Italy)|title=I censimenti nell'Italia unita I censimenti nell'Italia unita Le fonti di stato della popolazione tra il XIX e il XXI secolo ISTITUTO NAZIONALE DI STATISTICA SOCIETÀ ITALIANA DI DEMOGRAFIA STORICA Le fonti di stato della popolazione tra il XIX e il XXI secolo|journal=Annali di Statistica|date=December 2010|volume=2|series=XII|page=263|url=http://www3.istat.it/dati/catalogo/20120911_00/Annali_serie_XII_vol_2_anno_141_I_Censimenti_nell%27Italia_unita_bis.pdf|access-date=24 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140803195051/http://www3.istat.it/dati/catalogo/20120911_00/Annali_serie_XII_vol_2_anno_141_I_Censimenti_nell%27Italia_unita_bis.pdf|archive-date=3 August 2014|url-status=dead}}</ref>–150,000<ref name="britannica">{{cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-46562/Libya|title=Libya - History, People, & Government |website=Britannica.com|access-date=11 January 2018}}</ref> in Italian Libya and 165,000<ref name="Istat 2010" /> in [[Italian East Africa]]. During [[World War II]], Italy allied itself with [[Nazi Germany]] in 1940 and it also occupied [[Italian invasion of British Somaliland|British Somaliland]], western [[Italian invasion of Egypt|Egypt]], much of [[Invasion of Yugoslavia|Yugoslavia]], parts of south-eastern [[Italian occupation of France|France]] and most of [[Axis occupation of Greece#Italian occupation zone|Greece]]; however, it then lost those conquests and its African colonies to the invading Allied forces by 1943. In 1947, Italy officially relinquished claims on its former colonies. In 1950, former [[Italian Somaliland]], then under [[British Military Administration (Somaliland)|British administration]], was turned into the [[Trust Territory of Somaliland|Italian Trust Territory of Somaliland]] until it became independent in 1960. ==History== ===Background and pre-unification era=== {{See also|Roman Empire|Maritime republics|Italy and the colonization of the Americas}} Imperialism in Italy dates back to [[ancient Rome]], and the Latin notion of ''[[Mare Nostrum|mare nostrum]]'' ("Our Sea", referring to the Mediterranean) has historically been the basis for [[Italian imperialism under fascism|Italian imperialism]], especially during the fascist era.<ref>Betts (1975), p.12</ref> During the Middle Ages and the modern period, the [[Republic of Venice]] and the [[Republic of Genoa]] controlled networks of "colonies" in the Mediterranean region known as the [[Venetian Empire]] and the [[Genoese Empire]] respectively. Between the 15th and 16th centuries, Italian explorers contributed to the colonial enterprises of other European countries in the Americas: [[Cristopher Columbus]] from Genoa served Spain, [[Amerigo Vespucci]] from Florence served Portugal, the [[John Cabot|Cabot]] brothers from [[Venice]] served [[England]], and [[Giovanni da Verrazzano]] from Florence served France. However, no Italian power took an active role in the scramble for the Americas, with the notable exception of the Pope who acted as an arbiter between European colonial powers during the [[Renaissance]]. The geographical position of Italy, located in the center of an internal sea, without an open free access to the ocean, contributed to this purely Mediterranean policy. There was, nonetheless, some interest in the Americas and colonial trade. The Spanish crown often [[Asiento de Negros|contracted out the slave trade]] to the Genoese, who were especially active in the port of Panama. [[Ferdinando I de' Medici|Ferdinand I]], Grand Duke of Tuscany, made the only Italian attempt to create a colony in the Americas, in what is now [[French Guiana]], organizing in 1608 an [[Thornton expedition|expedition]] to explore the north of [[Brazil]] and the [[Amazon River]] in 1608 under the command of the English captain [[Robert Thornton (explorer)|Robert Thornton]]. However, Thornton, on his return from the preparatory expedition in 1609, found Ferdinand I dead and his successor, [[Cosimo II de' Medici|Cosimo II]], was not interested in the project. In 1651, [[Giovanni Paolo Lascaris]], Italian nobleman and Grand Master of the [[Knights Hospitaller]] of Malta (at the time a vassal state of the [[Kingdom of Sicily]]), possessed four [[Caribbean]] islands: [[Saint Kitts|Saint Christopher]], [[Collectivity of Saint Martin|Saint Martin]], [[Saint Barthélemy]], and [[Saint Croix]], which were [[Hospitaller colonization of the Americas|colonized]] from 1651 until 1665.<ref name="Dubé2005">{{cite book|last=Dubé|first=Jean-Claude|translator=Elizabeth Rapley|title=The Chevalier de Montmagny (1601-1657): First Governor of New France|url=https://archive.org/details/chevalierdemontm0000dube|url-access=registration|year=2005|publisher=University of Ottawa Press|isbn=978-0-7766-0559-3|pages=[https://archive.org/details/chevalierdemontm0000dube/page/263 263]–287}}</ref><ref name="Mifsud1914">{{cite book|last=Mifsud|first=A.|title=Knights Hospitallers of the Ven. Tongue of England in Malta|url=https://archive.org/details/bub_gb_yK80AQAAMAAJ|year=1914|publisher=AMS Press|page=246|chapter=Attempts to reestablish the Tongue|isbn=9780404170097 }}</ref> No other colonial attempt in the ocean was made and, by 1797, the Venetian and Genoese possessions in the Mediterranean were lost. ===Scramble for an empire=== ====East Africa==== {{main|Italian Eritrea|Italian Somalia}} {{see also|Giuseppe Sapeto|Raffaele Rubattino|Mahdist War|Italo-Ethiopian War of 1887–1889{{!}}Eritrea War|First Italo-Ethiopian War|Majeerteen Sultanate|Sultanate of Hobyo|Hiraab Imamate|Geledi Sultanate|Banadir resistance|Slap of Tunis}} [[File:Francesco Crispi crop.jpg|thumb|upright|left|[[Francesco Crispi]] promoted Italian colonialism in Africa in the late 1800s.]] Once unified as a nation-state in the late 19th century, Italy intended to compete with the other European powers for the new age of European colonial expansion. It saw its interests in the Mediterranean and in the [[Horn of Africa]], a region yet to be colonized and with access to the ocean. Italy had arrived late to the colonial race and its status as the [[least of the Great Powers]], a position of relative weakness in international affairs, meant that it was dependent on the acquiescence of Britain, France and Germany towards its empire-building.<ref>Betts (1975), p.97</ref> Italy had long considered the [[Ottoman Tunisia|Ottoman province of Tunisia]], where a large community of [[Tunisian Italians]] lived, within its economic sphere of influence. It did not consider annexing it until 1879, when it became apparent that Britain and Germany were encouraging France to add it to its colonial holdings in [[French North Africa|North Africa]].<ref>Lowe, p.21</ref> A last-minute offer by Italy to share [[French protectorate of Tunisia|Tunisia]] between the two countries was refused, and France, confident in German support, ordered its troops in from [[French Algeria]], imposing a protectorate over Tunisia in May 1881 under the [[Treaty of Bardo]].<ref>Lowe, p.24</ref> The shock of the "[[Slap of Tunis]]", as it was referred to in the Italian press, and the sense of Italy's isolation in Europe, led it into signing the [[Triple Alliance (1882)|Triple Alliance]] in 1882 with Germany and [[Austria-Hungary]].<ref>Lowe, p.27</ref> [[File:Assab 1880.jpg|thumb|left|upright|Italian settlement at [[Assab]], 1880]] While attempts were made to buy the [[Nicobar Islands]] from [[Denmark]] in 1864 and 1865,<ref>{{Cite book |title=Storia Militare della Colonia Eritrea, Vol. I |date=1935 |publisher=[[Ministero della Guerra]] |location=Roma |publication-date=1935 |pages=15–16}}</ref> the genesis of the Italian colonial empire was the purchase in 1869 of [[Assab|Assab Bay]] on the [[Red Sea]] by an Italian navigation company which intended to establish a coaling station at the time the [[Suez Canal]] was being opened to navigation.<ref>Mia Fuller, [http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780199846733/obo-9780199846733-0150.xml "Italian Colonial Rule"], ''Oxford Bibliographies Online''. Retrieved 12 October 2017.</ref> This was taken over by the Italian government in 1882, becoming modern Italy's first overseas territory.<ref>Theodore M. Vestal, "Reflections on the Battle of Adwa and Its Significance for Today", in ''The Battle of Adwa: Reflections on Ethiopia's Historic Victory Against European Colonialism'' (Algora, 2005), p. 22.</ref> [[File:Alfred Pearse - Second Battle of Agordat (Battles of the nineteenth century, 1901).jpg|thumb|upright|Italian soldiers and Eritrean askaris defeating Mahdists at [[Second Battle of Agordat|Agordat]] during the [[Mahdist War]], 1893]] [[File:Possessions italiennes en Afrique-1896.jpg|thumbnail|upright|Italian possessions and spheres of influence in the [[Horn of Africa]] in 1896]] Italy's search for colonies continued until February [[1885 in Italy|1885]], when, by secret agreement with Britain, it annexed the port of [[Massawa]] in [[Eritrea]] on the [[Red Sea]] from the crumbling [[Khedivate of Egypt|Egyptian Empire]]. Italian annexation of Massawa denied the [[Ethiopian Empire]] of [[Yohannes IV of Ethiopia|Yohannes IV]] an outlet to the sea.<ref>Pakenham (1992), p.280</ref> This led [[Ras Alula]] to unsuccessfully [[siege of Saati|besiege the Italian possession of Saati]]. He then ambushed and killed five hundred Italian troops at the [[Battle of Dogali]].<ref>Killinger (2002), p.122</ref> This caused the Italian government to send reinforcements, which occupied the [[Eritrean Highlands]], including [[Keren, Eritrea|Keren]] and [[Asmara]] in 1889. The Italian Prime Minister [[Francesco Crispi]], who coveted Ethiopia itself, signed the [[Treaty of Wuchale]] in 1889 with [[Menelik II]], the new emperor. This treaty ceded Ethiopian territory around Massawa to Italy to form the colony of [[Italian Eritrea]], and – at least, according to the Italian version of the treaty – made Ethiopia an Italian [[protectorate]].<ref>Pakenham, p.470</ref> Relations between Italy and Menelik deteriorated over the next few years until the [[First Italo-Ethiopian War]] broke out in 1895, when Crispi ordered Italian troops into the country. Vastly outnumbered and poorly equipped,<ref>Killinger, p.122</ref> the result was a decisive defeat for Italy at the hands of Ethiopian forces at the [[Battle of Adwa]] in 1896.<ref>Pakenham (1992), p.7</ref> On Italy's side, the death toll was 6,889, including 4,133 Italians.{{sfn|Clodfelter|2017|p=202}} The Ethiopians suffered at least 4,000 dead and 10,000 wounded.{{sfn|Clodfelter|2017|p=202}}{{efn|Total Italian, Eritrean, and Somali deaths, including those from disease, were estimated at 9,000.{{sfn|Clodfelter|2017|p=202}}}} Around the same time, Italy occupied territory on the south side of the [[horn of Africa]], forming what would become [[Italian Somaliland]].<ref>Pakenham, p.281</ref> Italy gradually secured much of this territory in the 1880s through a series of [[Protectorate|protection]] treaties over the [[Sultanate of Hobyo]] and the [[Majeerteen Sultanate]] in the north, and by the [[Hiraab Imamate]] and the [[Geledi Sultanate]] in the south.<ref>L'Italia in Africa: serie storica. La politica coloniale dell'Italia negli atti, decumenti e discussioni parlamentari; testo di Giacomo Perticone, e note redanionali di richiam agli atti parlamentari a cura di Guglielmo Guglielmi, pg 246–247</ref><ref name="Gassem">Mariam Arif Gassem, ''Somalia: clan vs. nation'' (s.n.: 2002), p.4</ref> Starting in the 1890s, the [[Bimaal]] and [[Hawiye|Wa'dan]] revolts near [[Merca]] marked the beginning of [[Banadir resistance]] to Italian expansion, coinciding with the rise of the [[Dervish movement (Somali)|Dervish movement]] in the north calling for independence from the British and Italian colonisers and for the defeat of Ethiopian forces.<ref name="AkyeampongNiven2012p352">{{cite book|author1=Emmanuel Kwaku Akyeampong|url=https://books.google.com/books?id=39JMAgAAQBAJ|title=Dictionary of African Biography|author2=Steven J. Niven|publisher=Oxford University Press|year=2012|isbn=978-0-19-538207-5|pages=35–37}}</ref><ref name=Mohamoud60>{{cite book|author=Abdullah A. Mohamoud|url=https://books.google.com/books?id=ahHabajshuwC|title=State Collapse and Post-conflict Development in Africa: The Case of Somalia (1960-2001)|publisher=Purdue University Press|year=2006|isbn=978-1-55753-413-2|pages=60–61, 70–72 with footnotes}}</ref> Italy fought in the [[Mahdist War]], and since 1890 it defeated Mahdist troops in the [[Battle of Serobeti]] and the [[First Battle of Agordat]]. In December 1893, Italian colonial troops and Mahdists fought again in the [[Second Battle of Agordat]]; Ahmed Ali campaigned against the Italian forces in eastern Sudan and led about 10–12,000 men east from [[Kassala]], encountering 2,400 Italians and their [[Eritrean Ascari]]s commanded by Colonel Arimondi. The Italians won again, and the outcome of the battle constituted "the first decisive victory yet won by Europeans against the Sudanese revolutionaries".<ref name=GJB>{{cite book|title=The rise and fall of the new Roman empire: Italy's bid for world power, 1890–1943 |url=https://archive.org/details/risefallof00barc |url-access=registration |first=Glen St John |last=Barclay |year=1973 |isbn=9780283978623 |place=London}}</ref>{{Page needed|date=October 2021}} A year later, Italian colonial forces seized Kassala after the successful [[Battle of Kassala]]; Italy returned the city to the British at the end of the war three years later. ====Forts and concessions in China==== {{main|Concessions of Italy in China|Italian concession of Tientsin}} {{see also|Boxer Rebellion}} [[File:Italian concessions and forts in China.jpg|thumb|right|Map showing the Italian concessions and forts in China between 1900 and 1943.]] In 1898, in the wake of the acquisition of [[Kiautschou Bay concession|leased territories by Germany]], [[Kwantung Leased Territory|Russia]], [[Weihaiwei under British rule|Britain]] and [[Guangzhouwan|France]] in China earlier that year, the [[Kingdom of Italy|Italian government]], as a matter of national prestige and to assert [[Concert of Europe|Italy's great power status]], [[The Sanmen Bay Affair|demanded the cession]] of [[Sanmen County|Sanmen Bay]] to serve as a [[coaling station]]. Aware that Italy did not have sufficient [[naval power]] in [[ East Pacific|Asian waters]] to back up its demand, the [[Qing dynasty|Chinese imperial government]] rejected the [[Sanmen Bay Affair#The ultimatum|ultimatum]] and all subsequent requests, arguing that Italy had no real political or economic interests in China. Italy's main newspaper considered this a national humiliation and claimed it made the country appear "like a third or fourth-rate power", provoking the fall of the Italian government. This prompted Italy to take part in [[Eight-Nation Alliance|the international expedition in Beijing]] at the outbreak of the [[Boxer Rebellion]] on 18 October 1899, and resulted in the acquisition of a [[Italian concession of Tientsin|concession in Tianjin]] in September 1901, the only example of Italian colonialism in Asia, and other minor concessions, these not administrated by the Italian government.<ref>[https://books.google.com/books?id=n5hEAgAAQBAJ&dq=Italy%2C+sanmen+bay.+1898&pg=PT59 Italy’s Encounters with Modern China: Imperial Dreams, Strategic Ambitions], edited by Maurizio Marinelli and Giovanni Andornino, [[Palgrave Macmillan]], 2014</ref><ref>Maurizio Marinelli, ''Self-portrait in a Convex Mirror: Colonial Italy Reflects on Tianjin'' [https://journals.openedition.org/transtexts/147?file=1]</ref> The concession was administered by the Italian consul in [[Tianjin]]. ====North Africa and Dodecanese==== {{main|Italian Tripolitania|Italian Cyrenaica|Italian colonization of Libya|Italian Islands of the Aegean}} {{see also|Italo-Turkish War|Italian invasion on Libya}} [[File:Italoturca1.jpg|thumb|right|Italian troops during the [[Italo-Turkish War]], 1911]] A wave of [[Italian nationalism|nationalism]] that swept Italy at the turn of the 20th century led to the founding of the [[Italian Nationalist Association]], which pressed for the expansion of Italy's empire. Newspapers were filled with talk of revenge for the [[First Italo-Ethiopian War#Battle of Adwa|humiliations suffered]] in [[Ethiopian Empire|Ethiopia]] at the end of the previous century, and of nostalgia for the [[Roman Empire|Roman]] era. [[Ottoman Tripolitania|Libya]], it was suggested, as an ex-Roman colony, should be "taken back" to provide a solution to the problems of [[Southern Italy]]'s population growth. Fearful of being excluded altogether from North Africa by [[United Kingdom of Great Britain and Ireland|Britain]] and [[French Third Republic|France]], and mindful of public opinion, Prime Minister [[Giovanni Giolitti]] ordered the declaration of war on the [[Ottoman Empire]], of which Libya was part, in October 1911.<ref>Killinger (2002), p.133</ref> As a result of the [[Italo-Turkish War]], Italy gained [[Italian colonization of Libya|Libya]] (then divided in the colonies of [[Italian Tripolitania|Tripolitania]] and [[Italian Cyrenaica|Cyrenaica]]) and the [[Italian Islands of the Aegean|Dodecanese Islands]] from the Ottoman Empire. The 1912 Libya desert war featured the first use of an armoured fighting vehicle in military history and marked the first significant employment of air power in warfare.{{sfn|Clodfelter|2017|p=353}}{{efn|Nine Italian aircraft flew both combat and support missions during the campaign.{{sfn|Clodfelter|2017|p=353}} Furthermore, the Italian [[dirigible]]s ''P2'' and ''P3'' discover and make a highly effective bombing attack against [[Ottoman Army]] [[cavalry]] during a [[Battles of Zanzur (1912)|battle at Zanzur]] in the [[Italo-Turkish War]], making an important contribution to the [[Italian Army]]'s offense in this battle. History's first war death of a pilot occurred when an aircraft crashed during a recon sortie.{{sfn|Clodfelter|2017|p=353}}}} A significant number of [[Italian Libyans|Italian settlers]] moved to [[Italian Tripolitania|Tripolitania]] and [[Italian Cyrenaica|Cyrenaica]], and Italian presence was still felt long after the decolonisation process began. Although [[Italian Libya#Conquest and pacification|native resistance to the Italian colonisers]] was less prevalent in Tripolitania than Cyrenaica (which waged significant guerilla warfare), a resistance group did form the short-lived [[Tripolitanian Republic]] in 1918. Although it didn't succeed in setting up a republic, it demonstrated attempts to resist colonial control. The Italian colonisers set up various infrastructure projects, most notably roads and [[Italian Libya Railways|railways]], and the settlement of Italians in the colonies resulted in the development of a distinct [[Italian colonial architecture]]. [[Italian Libya#Archaeology and tourism|Archaeology]] was another important feature of the Italian presence in Tripolitania, as they focused efforts in excavations in old Roman cities. <gallery mode="packed" heights="115" style="font-size:88%;line-height:120%"> File:Massaua 1886. Veduta del campo Gherar. Soldati de Genio Ferrovieri fra le rotaie che avrebbero collegato Massaua a Saati (Foto Ledru e Nicorta).jpg|Italian soldiers of the [[Ferrovieri Engineer Regiment]] during the construction of the rails to connect [[Massawa]] to Saati, [[Italian Eritrea]], 1886. File: The first Locomotive arrived in Tripoli Harbor.jpg|Arrival of the first Italian locomotive in the harbor of Tripoli, [[Italian Tripolitania]], 1912 File:Zaptié, Arabien.jpg|An Italian [[Carabinieri|Carabiniere]] and a Libyan [[Zaptié]] patrolling in Tripoli, 1914 File:Derna - Bar e Ristorante Cirenaica - Trenio Materiale (stamped on 29 Dec 1916).jpg|Restaurant and goods train in [[Derna, Libya|Derna]], [[Italian Cyrenaica]], 1916 File:Municipi di Bengasi.jpg|The [[Italian Benghazi]] Municipio (City Hall), Italian Cyrenaica, 1920s File:Albergo1938villaggioducaabruzzi.png|Hotel ''Albergo Villaggio Duca degli Abruzzi'' in the [[Villaggio Duca degli Abruzzi|Villabruzzi]] village, [[Italian Somaliland|Italian Somalia]], founded in 1920 File:Mogadishu, Bank of Italy.jpg|Bank of Italy in [[Mogadishu]] File:Offices of the Prefecture of the Dodecanese 02.jpg|''Palazzo Governale'' (today the offices of the Prefecture of the Dodecanese) in Rhodes, built during the [[Italian Islands of the Aegean|Italian period]] </gallery> ===World War I and its aftermath=== {{main|Military history of Italy during World War I|Allied occupation of the eastern Adriatic|Partition of the Ottoman Empire|Italian occupation of Adalia|Treaties of Tirana|Oltre Giuba}} [[File:Italian empire 1914.png|thumb|left|Italy and its colonial possessions in 1914]] In 1914 Italy remained neutral and did not join its ally Germany in [[World War I]]. The Allies made promises and in 1915 [[Italian entry into World War I|Italy joined them]]. It was promised [[Treaty of London (1915)|territorial spoils]] mainly from Austria and Turkey.<ref>Renzi, 1968.</ref> Prior to direct intervention in World War I, in December 1914, Italy occupied the Albanian port of [[Vlorë]] and the [[Sazan Island]] in front of it.<ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17"/> From 1916 to 1918, Italians conducted a campaign in Albania against Austrian forces (who had occupied Northern and Central Albania in pursuing the forces of [[Kingdom of Serbia|Serbia]] and [[Kingdom of Montenegro|Montenegro]]). In the fall of 1916, Italy started to occupy southern [[Albania (toponym)|Albania]].<ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17"/> In 1916, Italian forces recruited Albanian irregulars to serve alongside them.<ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17"/> Italy, with permission of the Allied command, occupied [[Northern Epirus]] on 23 August 1916, forcing the neutralist Greek Army to withdraw its occupation forces from there.<ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17"/> In June 1917, general [[Giacinto Ferrero]] proclaimed the Italian-controlled territory in Albania to be independent under Italian protection.<ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17"/> By 31 October 1918, French and Italian forces expelled the Austro-Hungarian Army from Albania.<ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17"/> However, in 1920, an [[Vlora War|Albanian rebellion]] led the Italians to agree to return the occupied bay of Vlorë to Albania, while they annexed [[Sazan Island]] to the Italian kingdom. [[File:Vlora zur Zeit der italienischen Besatzung 1916-1920.jpg|thumb|right|The flag of Italy shown hanging alongside an Albanian flag from the balcony of the Italian [[prefecture]] in [[Vlorë]], [[Principality of Albania|Albania]] during World War I]] [[File:TreatyOfSevres.png|thumb|right|The Partition of Turkey in the [[Treaty of Sèvres]] of 1919. The light green marked area is the territory from [[Anatolia]] allocated to an [[Treaty of Sèvres#Italy|Italian sphere of influence]]. Sèvres was overturned by the [[Treaty of Lausanne]] of 1923 where Turkey was restored to all of Anatolia.]] [[Dalmatia]] was a strategic region during World War I that both Italy and Serbia intended to seize from Austria-Hungary. The Treaty of London guaranteed Italy the right to annex a large portion of Dalmatia in exchange for Italy's participation on the Allied side. From 5–6 November 1918, Italian forces were reported to have reached [[Vis (island)|Lissa]], [[Lastovo|Lagosta]], [[Šibenik|Sebenico]], and other localities on the Dalmatian coast.<ref>Giuseppe Praga, Franco Luxardo. ''History of Dalmatia''. Giardini, 1993. Pp. 281.</ref> By the end of hostilities in November 1918, the Italian military had seized control of the entire portion of Dalmatia that had been guaranteed to Italy by the Treaty of London and by 17 November had seized Fiume as well.<ref name="Paul O 2005. Pp. 17">Paul O'Brien. ''Mussolini in the First World War: the Journalist, the Soldier, the Fascist''. Oxford, England, UK; New York, New York, USA: Berg, 2005. Pp. 17.</ref> In 1918, Admiral [[Enrico Millo]] declared himself Italy's Governor of Dalmatia.<ref name="Paul O 2005. Pp. 17"/> Famous Italian nationalist [[Gabriele D'Annunzio]] supported the seizure of Dalmatia, and proceeded to [[Zadar|Zara]] (today's Zadar) in an Italian warship in December 1918.<ref>A. Rossi. ''The Rise of Italian Fascism: 1918–1922''. New York, New York, USA: Routledge, 2010. Pp. 47.</ref> At the concluding [[Treaty of Versailles]] in 1919, Italy received less in Europe than had been promised and no overseas mandate except for a promise of colonial compensations made on 7 May 1919 during the partition of Germany's colonies between France and Britain. To satisfy this promise, France and Britain directly or indirectly gave Italy, from 1919 to 1935, a number of territories to [[Italian Libya#Territorial agreements with European powers and the Kingdom of Egypt|expand Libya]] (Cufra, Sarra, Giarabub, the Aouzou strip, other lands in the Sahara), Somalia [[Oltre Giuba|(Jubaland)]], the Dodecanese (Kastellorizo), and Eritrea (Raheita, the Hanish islands). In April 1920, it was agreed between the British and Italian foreign ministers that Jubaland would be Italy's first compensation from Britain, but London held back on the deal for several years, aiming to use it as leverage to force Italy to cede the [[Italian Islands of the Aegean|Dodecanese]] to Greece.<ref>Lowe, p.187</ref> ===Fascism and the Italian Empire=== {{main|Italian Libya|Italian East Africa|Kingdom of Albania (1939–1943)}} {{see also|Pacification of Libya|Campaign of the Sultanates|Second Italo-Ethiopian War|Italian invasion of Albania|Italian imperialism under Fascism}} [[File:Italy aims Europe 1936.png|thumb|Ambitions of fascist Italy in Europe in 1936.<br/>Legend:{{Legend|#073A09|Metropolitan Italy and dependent territories;}}{{Legend|#0F7612|[[Client state]]s;}}{{Legend|#083A39|Claimed territories to be annexed;}}{{Legend|#107776|Territories to be transformed into client states.}} [[Kingdom of Albania in personal union with Italy|Albania]], which was a client state, was considered a territory to be annexed.]] [[File:Imperial Italy Ambitions.png|thumb|Map of the ideal Italy according to [[Benito Mussolini|Mussolini]], to found the [[Italian Empire|New Roman Empire]].]] In 1922, the leader of the [[Italian Fascism|Italian fascist]] movement, [[Benito Mussolini]], became Prime Minister and dictator. Mussolini resolved the question of sovereignty over the [[Dodecanese]] at the 1923 [[Treaty of Lausanne]], which formalized Italian administration of both Libya and the Dodecanese Islands, in return for a payment to Turkey, the successor state to the Ottoman Empire, though he failed in an attempt to extract a mandate of a portion of Iraq from Britain. The month following the ratification of the Lausanne treaty, Mussolini ordered the invasion of the Greek island of [[Corfu]] after the [[Corfu incident]]. The Italian press supported the move, noting that Corfu had been a [[Venetian Ionian Islands|Venetian possession]] for four hundred years. The matter was taken by Greece to the [[League of Nations]], where Mussolini was convinced by Britain to evacuate Italian troops, in return for reparations from Greece. The confrontation led Britain and Italy to resolve the question of Jubaland in 1924, which was merged into [[Italian Somaliland]].<ref>Lowe, pp. 191–199</ref> During the late 1920s, imperial expansion became an increasingly favoured theme in Mussolini's speeches.<ref name="smith">Smith, Dennis Mack (1981). ''Mussolini'', p. 170. Weidenfeld and Nicolson, London.</ref> Amongst Mussolini's aims were that Italy had to become the dominant power in the Mediterranean that would be able to challenge France or Britain, as well as attain access to the [[Atlantic Ocean|Atlantic]] and [[Indian Ocean]]s.<ref name="smith"/> Mussolini alleged that Italy required uncontested access to the world's oceans and shipping lanes to ensure its national sovereignty.<ref name="salerno">Salerno, Reynolds Mathewson (2002). ''Vital crossroads: Mediterranean origins of the Second World War, 1935–1940'', [https://archive.org/details/vitalcrossroadsm00sale/page/106 <!-- quote=mussolini access to atlantic great power. --> pp.&nbsp;105–106]. [[Cornell University Press]]</ref> This was elaborated on in a document he later drew up in 1939 called "The March to the Oceans", and included in the official records of a meeting of the [[Grand Council of Fascism]].<ref name="salerno"/> This text asserted that maritime position determined a nation's independence: countries with free access to the high seas were independent; while those who lacked this, were not. Italy, which only had access to an inland sea without French and British acquiescence, was only a "semi-independent nation", and alleged to be a "prisoner in the Mediterranean":<ref name="salerno"/> {{blockquote|The bars of this prison are [[Corsica]], [[French protectorate of Tunisia|Tunisia]], [[Crown Colony of Malta|Malta]], and [[British Cyprus|Cyprus]]. The guards of this prison are [[Gibraltar]] and [[Suez]]. Corsica is a pistol pointed at the heart of Italy; Tunisia at Sicily. Malta and Cyprus constitute a threat to all our positions in the eastern and western Mediterranean. [[Kingdom of Greece|Greece]], [[Turkey]], and [[Kingdom of Egypt|Egypt]] have been ready to form a chain with Great Britain and to complete the politico-military encirclement of Italy. Thus Greece, Turkey, and Egypt must be considered vital enemies of Italy's expansion&nbsp;... The aim of Italian policy, which cannot have, and does not have continental objectives of a European territorial nature except [[Albanian Kingdom (1928–1939)|Albania]], is first of all to break the bars of this prison&nbsp;... Once the bars are broken, Italian policy can only have one motto – to march to the oceans.|Benito Mussolini|The March to the Oceans<ref name="salerno"/>}} [[File:ZaptiefromItalianSomalia.jpg|thumb|right|Group of [[Zaptié]] in [[Italian Somaliland]]]] [[File:Tripoli, Suk el Turk.jpg|thumb|[[Italian Libyans|Italian settlers]] and indigenous Libyans in Tripoli, capital of [[Italian Tripolitania]] and later of [[Italian Libya]]]] In the [[Balkans]], the Fascist regime claimed [[Dalmatia]] and held ambitions over [[Albanian Kingdom (1928–1939)|Albania]], [[Slovenia]], [[Croatia]], [[Bosnia and Herzegovina]], [[Vardar Macedonia]], and [[Kingdom of Greece|Greece]] based on the precedent of previous Roman dominance in these regions.<ref name="Robert Bideleux 1998. Pp. 467">Robert Bideleux, Ian Jeffries. ''A history of eastern Europe: crisis and change''. London, England, UK; New York, New York, USA: Routledge, 1998. Pp. 467.</ref> Dalmatia and Slovenia were to be directly annexed into Italy while the remainder of the Balkans was to be transformed into Italian client states.<ref>Allan R. Millett, Williamson Murray. ''Military Effectiveness, Volume 2''. New edition. New York, New York, USA: Cambridge University Press, 2010. P. 184.</ref> The regime also sought to establish protective patron-client relationships with [[Federal State of Austria|Austria]], [[Kingdom of Hungary (1920–1946)|Hungary]], [[Kingdom of Yugoslavia|Yugoslavia]], [[Kingdom of Romania|Romania]], and [[Kingdom of Bulgaria|Bulgaria]].<ref name="Robert Bideleux 1998. Pp. 467"/> In both 1932 and 1935, Italy demanded a [[League of Nations mandate]] of the former [[Kamerun|German Cameroon]] and a free hand in Ethiopia from France in return for Italian support against Germany (see [[Stresa Front]]).<ref name="burgwyn">Burgwyn, James H. (1997). ''Italian foreign policy in the interwar period, 1918–1940'', [https://books.google.com/books?id=PNHxISN-dmQC&dq=mussolini+cameroons&pg=PA68 p. 68]. Praeger Publishers.</ref> This was refused by French Prime Minister [[Édouard Herriot]], who was not yet sufficiently worried about the prospect of a German resurgence.<ref name="burgwyn"/> [[File:Depiction of Mussolini in Mekelle.jpg|thumb|Ethiopians greeting a depiction of Mussolini at [[Mekelle]], 1935]] In its [[Second Italo-Ethiopian War|second invasion of Ethiopia]] in 1935–36, Italy was successful and it merged its new conquest with its older east African colonies to create [[Italian East Africa]] ({{langx|it|Africa Orientale Italiana}}). On 9 May 1936 Mussolini proclaimed the establishment of the Italian Empire in East Africa ("l'Impero"), with [[King Victor Emmanuel III]] as [[Emperor of Ethiopia]].<ref>{{Cite book|title=Guida dell'Africa Orientale Italiana|publisher=CTI|year=1938|location=Milano|language=it|page=33}}</ref> In 1939, [[Italian invasion of Albania|Italy invaded Albania]] and [[Kingdom of Albania (1939–1943)|incorporated it]] into the [[Fascist Italy (1922–1943)|Fascist state]]. During the [[Second World War]] (1939–1945), Italy [[Italian conquest of British Somaliland|occupied British Somaliland]], [[Italian occupation of France|parts of south-eastern France]], western [[Kingdom of Egypt|Egypt]] and [[Axis occupation of Greece#The Italian occupation zone|most of Greece]], but then lost those conquests and its African colonies, including Ethiopia, to the invading [[Allies of World War II|allied forces]] by 1943. It was forced in the [[Treaty of Peace with Italy, 1947|peace treaty of 1947]] to relinquish sovereignty over all its colonies. It was granted a [[Trust Territory of Somaliland|trust to administer former Italian Somaliland]] under [[United Nations]] supervision in 1950. When [[Somalia]] became independent in 1960, Italy's eight-decade experiment with colonialism had ended. The Second Italo-Ethiopian War cost Italy 4,359 killed in action—2,313 Italians, 1,086 Eritreans, 507 Somalis and Libyans, and 453 Italian laborers.{{sfn|Clodfelter|2017|p=355}} Ethiopian military and civilian dead, many of them from Italian bomb and [[Sulfur mustard|mustard gas]] attacks, were estimated as high as 275,000.{{sfn|Clodfelter|2017|p=355}} In July 1936, [[Francisco Franco]] of the [[Nationalist faction (Spanish Civil War)|Nationalist faction]] in the [[Spanish Civil War]] requested Italian support against the ruling [[Republican faction (Spanish Civil War)|Republican faction]], and guaranteed that, if Italy supported the Nationalists, "future relations would be more than friendly" and that Italian support "would have permitted the influence of Rome to prevail over that of Berlin in the future politics of Spain".<ref>Sebastian Balfour, Paul Preston. Spain and the Great Powers in the Twentieth Century. London, England, UK; New York, New York, USA: Routledge, 1999. P. 152.</ref> [[Italian military intervention in Spain|Italy intervened in the civil war]] with the intention of occupying the [[Balearic Islands]] and creating a [[client state]] in Spain.<ref>R. J. B. Bosworth. ''The Oxford handbook of fascism''. Oxford, UK: Oxford University Press, 2009. Pp. 246.</ref> Italy sought the control of the Balearic Islands due to its strategic position – Italy could use the islands as a base to disrupt the lines of communication between France and its North African colonies and between British Gibraltar and Malta.<ref>John J. Mearsheimer. The Tragedy of Great Power Politics. W. W. Norton & Company, 2003.</ref> After the victory by Franco and the Nationalists in the war, Italy pressured Franco to permit an Italian occupation of the Balearic Islands but he did not do so.<ref>The Road to Oran: Anglo-French Naval Relations, September 1939 – July 1940. Pp. 24.</ref> [[File:Unione tunisi 31octobre1938.jpg|thumb|Italian newspaper in Tunisia from October 1938 that represented Italians living in the [[French protectorate of Tunisia]]]] After the United Kingdom signed the Anglo-Italian [[Easter Accords]] in 1938, Mussolini and foreign minister Ciano issued demands for concessions in the Mediterranean by France, particularly regarding [[Djibouti]], [[Tunisia]] and the French-run [[Suez Canal]].<ref name="Reynolds Mathewson Salerno 1940. p82-83">Reynolds Mathewson Salerno. Vital Crossroads: Mediterranean Origins of the Second World War, 1935–1940. Cornell University, 2002. p&nbsp;82–83.</ref> Three weeks later, Mussolini told Ciano that he intended for Italy to demand an Italian takeover of Albania.<ref name="Reynolds Mathewson Salerno 1940. p82-83"/> Mussolini professed that Italy would only be able to "breathe easily" if it had acquired a contiguous colonial domain in Africa from the Atlantic to the Indian Oceans, and when ten million Italians had settled in them.<ref name="smith"/> In 1938, Italy demanded a [[sphere of influence]] in the [[Suez Canal]] in [[Egypt]], specifically demanding that the French-dominated [[Suez Canal Company]] accept an Italian representative on its [[board of directors]].<ref name="LIFE 1938. Pp. 23">"French Army breaks a one-day strike and stands on guard against a land-hungry Italy", ''LIFE'', 19 December 1938. Pp. 23.</ref> Italy opposed the French monopoly over the Suez Canal because, under the French-dominated Suez Canal Company, all Italian merchant traffic to its colony of [[Italian East Africa]] was forced to pay tolls on entering the canal.<ref name="LIFE 1938. Pp. 23"/> In 1939, Italy [[Italian invasion of Albania|invaded and captured Albania]] and made it a part of the Italian Empire as a separate kingdom in [[personal union]] with the [[House of Savoy|Italian crown]]. The region of modern-day Albania had been an early part of the [[Roman Empire]], which had actually been held before northern parts of Italy had been taken by the Romans, but had long since been populated by [[Albanians]], even though Italy had retained strong links with the Albanian leadership and considered it firmly within its [[sphere of influence]].<ref name="Dickson 2001 pg 69">Dickson (2001), pg. 69</ref> It is possible that Mussolini simply wanted a spectacular success over a smaller neighbour to match Germany's [[Anschluss|absorption of Austria]] and [[Occupation of Czechoslovakia|Czechoslovakia]].<ref name="Dickson 2001 pg 69"/> Italian King [[Victor Emmanuel III]] took the [[King of Albania|Albanian crown]], and a fascist government under [[Shefqet Verlaci]] was established to [[Albania under Italy|rule over Albania]]. <gallery mode="packed" heights="115" style="font-size:88%;line-height:120%"> File:Mogadishu 1923.jpg|Italian Mogadishu, 1923 File:Avenue in Asmara (1930s).jpg|Avenue in [[Asmara]], 1930s File:Cinema Impero in Asmara.jpg|Cinema Impero in Asmara File:Maydan Shajara Piazza Cagni During Italian Rule.jpg|Women in Piazza Cagni in Benghazi, Italian Libya, 1938 File:Italo Balbo welcomes Italian Colonists in Libya (1938).jpg|Governor [[Italo Balbo]] welcomes arriving Italian colonists in Tripoli, Italian Libya, 1938 </gallery> ====World War II==== {{main|Italian governorate of Montenegro|Province of Ljubljana|Governorate of Dalmatia|Independent State of Croatia|Hellenic State (1941–1944)}} {{see also|Military history of Italy during World War II|Italian occupation zone in the Balkans (1941–1943)}} [[File:Amadeo Aosta3rd 01.jpg|thumb|upright|[[Amedeo, 3rd Duke of Aosta|Prince Amedeo of Savoy-Aosta]] led Italian forces at the [[Battle of Amba Alagi (1941)|Battle of Amba Alagi]].<ref>Time Magazine [https://web.archive.org/web/20090829184022/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,790095,00.html Aosta on Alag?]</ref>]] [[File:Impero italiano.svg|thumb|Italy and its European and African colonial possessions in 1941.]] Mussolini entered [[World War II]] in June 1940 on the side of [[Adolf Hitler]] with plans to enlarge Italy's territorial holdings. He had designs on an area of western [[Yugoslavia]], southern France, Corsica, Malta, Tunisia, part of Algeria, an Atlantic port in Morocco, [[French Somaliland]] and British-controlled Egypt and Sudan.<ref>Calvocoressi (1999) p.166</ref> [[File:CH-NB - Italienisch-Ostafrika, Massana (Massawa, Massaua)- Hafen - Annemarie Schwarzenbach - SLA-Schwarzenbach-A-5-23-129.jpg|thumb|Italian settlers in [[Massawa]]]] On 10 June 1940, Mussolini declared war on Britain and France; both countries had been at war with [[Nazi Germany]] since September of the previous year. In July 1940, Italian foreign minister Count Ciano presented Hitler with a list of Italy's goals that included: the annexation of Corsica, Nice, and Malta; protectorate in Tunisia and a buffer zone in Eastern Algeria; independence with Italian military presence and bases in Lebanon, Palestine, Syria, and Transjordan as well as expropriation of oil companies in those territories; military occupation of [[Aden]], [[Perim]] and [[Sokotra]]; Cyprus given to Greece in exchange for [[Ionian islands]] and Ciamuria given to Italy; Italy is given British Somaliland, Djibuti, French Equatorial Africa up to [[Ubangi-Shari]], as well as Ciano adding at the meeting that Italy wanted Kenya and Uganda as well.<ref name="Santi Corvaja 2008. Pp. 132">Santi Corvaja, Robert L. Miller. Hitler & Mussolini: The Secret Meetings. New York, New York, USA: Enigma Books, 2008. Pp. 132.</ref> Hitler made no promises.<ref name="Santi Corvaja 2008. Pp. 132"/> In October 1940, Mussolini ordered the [[Greco-Italian War|invasion of Greece]] from [[Albania under Italy|Albania]], but the operation was unsuccessful.<ref>Dickson (2001) p.100</ref> In April 1941, Germany launched an [[invasion of Yugoslavia]] and then [[Battle of Greece|attacked Greece]]. Italy and other German allies supported both actions. The German and Italian armies overran Yugoslavia in about two weeks and, despite British support in Greece, the Axis troops overran that country by the end of April. The Italians gained control over portions of both [[occupied Yugoslavia]] and [[Axis occupation of Greece during World War II|occupied Greece]]. A member of the [[House of Savoy]], [[Prince Aimone, Duke of Aosta|Prince Aimone, 4th Duke of Aosta]], was appointed king of the newly created [[Independent State of Croatia]]. During the height of the [[Battle of Britain]], the Italians launched an [[Italian Invasion of Egypt|invasion of Egypt]] in the hope of capturing the Suez Canal. By 16 September 1940, the Italians advanced {{convert|60|mi|km|-1|order=flip}} across the border. However, in December, the British launched [[Operation Compass]] and, by February 1941, the British had cut off and captured the [[Tenth Army (Italy)|Italian 10th Army]] and had driven deep into Libya.<ref>Dickson (2001) p.101</ref> A [[Operation Sonnenblume|German intervention]] prevented the fall of Libya and the combined Axis attacks drove the British back into Egypt until summer 1942, before being [[First Battle of El Alamein|stopped at El Alamein]]. [[Operation Torch|Allied intervention against Vichy French-held Morocco and Algeria]] created a two-front campaign. German and Italian forces entered Tunisia in late 1942 in response, however, forces in Egypt were soon forced to make a major retreat into Libya. By May 1943, Axis forces in Tunisia were forced to surrender. The [[East African Campaign (World War II)|East African Campaign]] started with Italian advances into British-held [[Kenya Colony|Kenya]], [[British Somaliland]], and the [[Anglo-Egyptian Sudan|Sudan]].<ref>{{Cite web |url=http://www.centrorsi.it/notizie/images/stories/casssa/cassa%20nastro%20azzurro117.jpg |title=Italian Map showing with green lines the territories conquered in 1940 by the Italians in Sudan and Kenya. British and French somaliland are shown in white, as part of the A.O.I. (Africa Orientale Italiana) |access-date=5 May 2021 |archive-date=8 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208214619/http://www.centrorsi.it/notizie/images/stories/casssa/cassa%20nastro%20azzurro117.jpg |url-status=dead }}</ref> In the summer of 1940, Italian armed forces [[Italian conquest of British Somaliland|successfully invaded all of British Somaliland]].<ref>Dickson (2001) p.103</ref> But, in the spring of 1941, the British had counter-attacked and pushed deep into [[Italian East Africa]]. By 5 May, [[Haile Selassie I of Ethiopia]] had returned to [[Addis Ababa]] to reclaim his throne. In November, the last organised Italian resistance ended with the [[Battle of Gondar|fall of Gondar]].<ref>Jowett (2001) p.7</ref> However, following the surrender of East Africa, some Italians [[Italian guerrilla war in Ethiopia|conducted a guerrilla war]] which lasted for two more years. In November 1942, when the Germans occupied [[Vichy France]] during [[Case Anton]], [[Italian-occupied France]] was expanded with the [[Italian occupation of Corsica|occupation of Corsica]]. === End of the empire === [[File:Keren Battlefield 008.jpg|right|thumb|Italian war cemetery in [[Keren, Eritrea]]]] [[File:LA CATTEDRALE DI TRIPOLI 1960.jpg|thumb|The [[Tripoli Cathedral|Cathedral of Tripoli]] and the former [[FIAT]] centre in the 1960s]] In November 1941 the Italian Army was expelled by British and [[Commonwealth realm|Commonwealth]] forces first from East Africa ([[East African campaign (World War II)|East African Campaign]]), by the autumn of 1943, the Italian Empire and all [[Italian imperialism under Fascism|dreams of an Imperial Italy]] effectively came to an end. On 7 May, the surrender of [[Axis powers|Axis forces]] in [[Tunisia Campaign|Tunisia]] and other near continuous Italian reversals, led King [[Victor Emmanuel III of Italy|Victor Emmanuel III]] to plan the removal of Mussolini. Following the [[Invasion of Sicily]], all support for Mussolini evaporated. A meeting of the [[Grand Council of Fascism]] was held on 24 July, which managed to impose a [[Fall of the Fascist regime in Italy|vote of no confidence to Mussolini]]. The "Duce" was subsequently deposed and arrested by the King on the following afternoon. Afterwards, Mussolini remained a prisoner of the King until 12 September, when, on the orders of [[Adolf Hitler|Hitler]], he was rescued by German paratroops and became leader of the newly established [[Italian Social Republic]]. After 25 July, the new Italian government under the King and Field Marshal [[Pietro Badoglio]] remained outwardly part of the Axis. But, secretly, it started negotiations with the Allies. On the eve of the Allied landings at [[Salerno]], which started the [[Allied invasion of Italy]], the new Italian government [[Armistice between Italy and Allied armed forces|secretly signed an armistice with the Allies]]. On 8 September, the armistice was made public. In [[Kingdom of Albania in personal union with Italy|Albania]], [[Independent State of Croatia|Croatia]], the [[Italian Islands of the Aegean|Dodecanese]], and other territories still held by the Italians, German military forces successfully attacked their former Italian allies and ended Italian rule. During the [[Dodecanese Campaign]], an Allied attempt to take the Dodecanese with the cooperation of the Italian troops ended in total German victory. In China, the [[Imperial Japanese Army]] occupied [[Italian concession of Tianjin|Italy's concession in Tientsin]] after getting news of the armistice. Later in 1943 the Italian Social Republic formally ceded control of the concession to Japan's puppet regime in China, the [[Reorganized National Government of China]] under [[Wang Jingwei]]. In the spring of 1943 Italian forces were expulsed from North Africa ([[North African campaign|North African Campaign]]). Italian troops stationed in [[Kingdom of Albania in personal union with Italy|Albania]], the [[Italian Islands of the Aegean|Dodecanese]], and other Greek islands amid violent episodes such as the [[Massacre of the Acqui Division|Massacre of Cephalonia]] were withdrawn starting in September 1943 after the [[Fall of the Fascist regime in Italy|fall of Mussolini]] and Italy’s subsequent surrender, which marked the end of the aspiration to make Italy a world power.<ref>Ion Smeaton Munro, ‘‘Through Fascism to World Power: A History of the Revolution in Italy’’ (1971), p. 96.</ref> After the end of the [[Second World War]], Italy was stripped of all its possessions by the [[Treaty of Paris between Italy and the Allied Powers|Treaty of Paris of 1947]]. As a result, minor border adjustments were also made with [[Provisional Government of the French Republic|France]], and Italy ceded to [[Democratic Federal Yugoslavia|Yugoslavia]] the city of [[Rijeka|Fiume]], the territory of [[Province of Zara|Zara]], the islands of [[Lastovo|Lagosta]] and [[Palagruža|Pelagosa]], the upper valley of the [[Soča|Isonzo River]], and most of [[Istria]] and the [[Karst Plateau|Karst region]] of Trieste and Gorizia. The treaty led to the loss of all Fascist-era colonies, while the fate of the pre-Fascist colonies was decided by the [[United Nations]], which assigned the [[Italian Islands of the Aegean|Dodecanese]] to [[Kingdom of Greece|Greece]], [[Allied administration of Libya|placed Libya under Anglo-French administration]], and [[Federation of Ethiopia and Eritrea|handed Eritrea over to Ethiopia]].<ref>Saul Kelly, ‘‘Cold War in the Desert: Britain, the United States and the Italian Colonies, 1945–52’’, Palgrave Macmillan UK, 2000, ISBN 978-1-349-41443-7.</ref> In 1949 the [[United Nations]] allowed Italy to exercise a [[Trust Territory of Somaliland|trusteeship over Somalia]]. Under president [[Giovanni Gronchi]] on 1 July 1960 the Italian Empire officially ended with the independence of the [[Somali Republic]],<ref>[[Giuseppe Mammarella]], ‘‘Storia d’Europa dal 1945 a oggi’’, Laterza, Rome-Bari, 2006, p. 8.</ref> which was formed after the five-day-old [[State of Somaliland|Somaliland]] merged with the Italian Trust Territory of Somaliland upon gaining its independence the same day of their union. ==Territories== [[File:Greater German Reich in 1942.png|thumb|275px|Italian Empire (green) with its occupied territories in 1942, and its ally the German Reich (red) with other allies and occupied territories (brown)]] ===African colonies=== * [[Italian Eritrea]] (1882–1941) * [[Italian Somaliland]] (1889–1941) ** [[Oltre Giuba|Trans-Juba]] (1924–1941) ** [[Trust Territory of Somaliland|Italian territory of Somalia]] (1950–1960) * [[Italian Libya]] (1911–1943) ** [[Italian Tripolitania]] and [[Italian Cyrenaica]] (1911–1934) * [[Italian East Africa]] (1936–1941) ===Overseas possessions=== * [[Italian Islands of the Aegean|Italian Islands of the Aegean, Greece]] (1912–1945) * [[Italian concession of Tianjin|Italian Tianjin, China]] (1901–1947) ===Puppet states=== * [[Hellenic State (1941–1944)|Hellenic State (Greece)]] (1941–1943) * [[Independent State of Croatia]] (1941–1943) * [[Kingdom of Albania in personal union with Italy|Italian Albania]] (1939–1943) {{efn|Albania had been completely annexed to Italian territory in personal union.}} * [[Vichy France]] (1942-1943) ===World War II occupations=== * [[Italian governorate of Montenegro]] (1941–1943) * [[Invasion and occupation of Monaco during World War II|Principality of Monaco]] (1942–1943) *[[Italian invasion of British Somaliland|British Somaliland]] (1940–1941) * [[Italian invasion of Egypt|Egypt]] (1940–1941, 1942) * [[Italian occupation of France|France]] (1940–1943) ** [[Italian occupation of Corsica|Corsica]] (1942–1943) * [[Fourth Shore|Tunisia]] (1942–1943) (Co-occupied with [[Nazi Germany|Germany]]) ==Notes== {{notelist}} ==References== {{reflist}} ==Bibliography== {{Refbegin|30em}} * Andall, Jacqueline and Derek Duncan, eds. (2005). ''Italian Colonialism: Legacy and Memory''. * Ben-Ghiat, Ruth and Mia Fuller, eds. (2005). ''Italian Colonialism''. *{{cite book |last=Betts|first=Raymond |title=The False Dawn: European Imperialism in the Nineteenth Century|url=https://archive.org/details/falsedawneuropea0000bett|url-access=registration|publisher=University of Minnesota|year=1975|isbn=9780816607624 }} *{{cite book |last=Barker|first=A. J. |title=The Rape of Ethiopia|publisher=Ballantine Books|year=1971}} *{{cite book |last=Bosworth|first=R. J. B.|title=Mussolini's Italy: Life Under the Fascist Dictatorship, 1915–1945|url=https://archive.org/details/mussolinisitalyl00bosw|url-access=registration|publisher=Penguin Books|year=2005|isbn=9781594200786 }} * {{cite book |last=Clodfelter |first=M. |title=Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015 |publisher=McFarland |location=Jefferson, North Carolina |year=2017 |edition=4th |isbn=978-0786474707 }} *{{cite book |last=Dickson|first=Keith|title=World War II For Dummies|url=https://archive.org/details/worldwariifordum00dick|url-access=registration|publisher=Wiley Publishing, INC|year=2001|isbn=9780764553523 }} * Finaldi, Giuseppe (2016). ''A History of Italian Colonialism, 1860–1907: Europe’s Last Empire'' (Taylor & Francis). * Hofmann, Reto (2015). ''The Fascist Effect: Japan and Italy, 1915–1952'' (Cornell UP) [https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt20d88b6 online] *{{cite book |last=Jowett|first=Philip |title=Axis Forces in Yugoslavia 1941–45 |publisher=Osprey Publishing |year=1995}} *{{cite book |last=Jowett|first=Philip |title=The Italian Army 1940–45 (2): Africa 1940–43 |publisher=Osprey Publishing |year=2001}} * Kelly, Saul (2000). "Britain, the United States, and the end of the Italian empire in Africa, 1940–52." ''Journal of Imperial and Commonwealth History'' 28.3: 51–70. * Kelly, Saul (2000). ''Cold War in the Desert: Britain, the United States & the Italian Colonies, 1945–52''. *{{cite book |last=Killinger|first=Charles|title=The History of Italy|url=https://archive.org/details/historyofitaly00kill|url-access=registration|publisher=Greenwood Press|year=2002|isbn=9780313314834 }} *{{cite book |last=Lowe|first=C.J.|title=Italian Foreign Policy 1870–1940|publisher=Routledge|year=2002}} * McGuire, Valerie (2020). ''Italy's Sea: Empire and Nation in the Mediterranean, 1895–1945'' (Liverpool University Press). * Marinelli, Maurizio and Giovanni Andornino (2014). ''Italy's Encounter with Modern China: Imperial dreams, strategic ambitions'', New York: Palgrave Macmillan. *{{cite book|last=Pakenham|first=Thomas|title=The Scramble for Africa: White Man's Conquest of the Dark Continent from 1876 to 1912|publisher=Perennial|location=New York|year=1992|isbn=9780380719990|url-access=registration|url=https://archive.org/details/scrambleforafric00pake_0}} * Palumbo, Patrizia (2003). ''Place in the Sun: Africa in Italian Colonial Culture from Post-Unification to the Present'', since 1860. * {{cite journal |last1= Peretti |first1= Luca |date= 2024 |title= Built to last? Material legacies of Italian colonialism. Interviews with Ruth Ben-Ghiat, Alessandra Ferrini, Viviana Gravano, Hannes Obermair, Resistenze in Cirenaica, Igiaba Scego, and Colletivo Tezeta|journal= Interventions. International Journal of Postcolonial Studies|publisher= Taylor & Francis|volume= |issue= |pages= 1–17 |doi= 10.1080/1369801X.2023.2292165|doi-access= free}} * Pergher, Roberta (2017). ''Mussolini's Nation-Empire: Sovereignty and Settlement in Italy's Borderlands, 1922–1943'' (Cambridge UP). * Poddar, Prem, and Lars Jensen, eds. (2008). ''A historical companion to postcolonial literatures: Continental Europe and Its Empires'' (Edinburgh UP), "Italy and its colonies" pp 262–313. [https://www.amazon.com/Historical-Companion-Postcolonial-Literatures-Continental/dp/0748623949/ excerpt] * Renzi, William A. (1968). "Italy's neutrality and entrance into the Great War: a re-examination." ''American Historical Review'' 73.5: 1414–32. [https://www.jstor.org/stable/1851376 online] * Shinn, Christopher A. (2016). "Inside the Italian Empire: Colonial Africa, Race Wars, and the ‘Southern Question’", in ''Shades of Whiteness'' (Brill), pp. 35–51. * Srivastava, Neelam (2018). ''Italian Colonialism and Resistances to Empire, 1930–1970'' (Palgrave Macmillan). * Steinmetz, George (2018). "Ruth Ben-Ghiat’s Italian Fascism’s Empire Cinema." ''American Journal of Cultural Sociology'' 6.1: 212–22 [https://www.researchgate.net/profile/George_Steinmetz/publication/307867589_Ruth_Ben-Ghiat%27s_Italian_Fascism%27s_Empire_Cinema/links/5ead8ef6299bf18b958f122a/Ruth-Ben-Ghiats-Italian-Fascisms-Empire-Cinema.pdf online]. * Tripodi, Paolo (1999). ''Colonial Legacy in Somalia: Rome & Mogadishu from Colonial Administration to Operation Restore Hope'', covers 19th century to 1999. * Wright, Patricia (1973). "Italy's African Dream: Part I, The Adowa Nightmare". ''History Today'' (Mar), Vol. 23, Issue 3, pp.&nbsp;153–60, online: **"Italy's African Dream. Part 2: Fatal Victory, 1935–6." ''History Today'' (April 1973), Vol. 23, Issue 4, pp.&nbsp;256–65. ** "Italy's African Dream. Part 3: Nemesis in 1941," ''History Today'' (May 1973), Vol. 23, Issue 5, pp.&nbsp;336–34. {{Refend}} ==External links== * {{in lang|it}} [http://amshistorica.unibo.it/diglib.php?inv=166 Atlas of Italian colonies], written by Baratta Mario and Visintin Luigi in 1928 * Simona Berhe: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/colonies_italy/ Colonies (Italy)], in: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html/ 1914-1918-online. International Encyclopedia of the First World War]. {{Italian colonial empire}} {{Italian colonial campaigns}} {{Italy topics}} {{Colonialism}} {{Authority control}} [[Category:Italian Empire| ]] [[Category:1882 establishments in Italy]] [[Category:1960 disestablishments in Italy]] [[Category:States and territories established in 1882]] [[Category:States and territories disestablished in 1960]] [[Category:History of European colonialism]] [[Category:Italian fascism|Empire]] [[Category:Overseas empires]] [[Category:Axis powers]] [[Category:Former transcontinental empires]] [[Category:Former empires]] ==تصويرون== <gallery> فائل:Italian empire 1914.png|<!--Italian Empire in 1914.--> فائل:Italy and Posessions September 1939.png|<!--Italian Empire in 1939.--> فائل:ST-Massowa.jpg|<!--[[Massawa]] in 1890.--> فائل:Italian mounted infantry in China 1900 HD-SN-99-01989.jpg|<!--Italian mounted infantry in [[چنگ خاندان]] during the [[Boxer Rebellion]] in 1900.--> فائل:Vlora zur Zeit der italienischen Besatzung 1916-1920.jpg|<!--Italian soldiers in [[ولورہ]], [[البانیا]] during [[پهرين مهاڀاري جنگ ]].--> فائل:Mogadishu1936.jpg|<!--[[موغاديشو]] in 1936, with the Catholic Cathedral and the Triumphal Arch dedicated to [[Victor Emmanuel III]].--> فائل:Soldatietiopia.jpg|<!--Italian soldiers leaving for the [[Second Italo-Abyssinian War]].--> فائل:Visita del RE a Bengasi.JPG|<!--King [[Victor Emmanuel III]] visits [[بنغازي]] in 1938.--> فائل:Unione tunisi 31octobre1938.jpg|<!--1938 edition of the newspaper of the Tunisian branch of the National Fascist Party that represented Italians living in the [[فرانسيسي زير حمايت تونس]].--> </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:اطالوي سلطنت]] [[زمرو:سلطنتون]] [[زمرو:سمنڊ پار سلطنتون]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]] [[زمرو:اٽلي جي تاريخ]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون]] 4bn9mkqiyfdxse4mxtv0l5gv1vta4w5 411956 411953 2026-09-13T15:26:04Z Ibne maryam 17680 /* پڻ ڏسو */ 411956 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |conventional_long_name = اطالوي سلطنت <br>Italian Empire |native_name = ''Impero Italiano'' |image_flag = Flag of Italy (1861-1946).svg |image_map = Italian Colonial Empire (orthographic projection).svg |map_width = 225px <!--to match infobox immediately below--> |map_caption = سلطنت اطاليه 1939-1941 }} '''اطالوي سلطنت''' (Italian Empire) (اطالوي: Impero Italiano) [[مملڪت اطاليه]] ٻين يورپي طاقتن ۾ شموليت ڪئي ته جيئن ٻاهرين ملڪن تي ڪنٽرول حاصل ڪري سگهجي. ==تاريخ== {{Short description|Colonial empire based in Italy (1882-1943)}} {{For|روم، اٽلي جي قديم سلطنت|رومي سلطنت}} {{Infobox former country | conventional_long_name = اطالوي سلطنت<br> Italian Empire | native_name = Impero italiano ([[اطالوي ٻولي|اطالوي]]) | title_deputy = [[List of presidents of Italy|President]] (after 1946) | year_deputy1 = 1946–1948 | deputy1 = [[Enrico De Nicola]] | year_deputy2 = 1948–1955 | deputy2 = [[Luigi Einaudi]] | year_deputy3 = 1955–1960 | deputy3 = [[Giovanni Gronchi]] | event_pre = اساب جي خريداري | date_pre = 1869ع | event_start = اطالوي ايريٽريا | year_start = 1882ع | event1 = ايريٽريا جي جنگ | date_event1 = 1887ع–1889ع | event2 = اطالوي صوماليه | date_event2 = 1889ع | event3 = باڪسر بغاوت | date_event3 = 1899ع–1901ع | event4 = [[اٽلي]]-[[ترڪي]] جنگ | date_event4 = 1911ع–1912ع | event6 = ليبيا ۾ امن | date_event6 = 1923ع–1932ع | event7 = ٻئي [[اٽلي]]-[[ايٿوپيا]] جنگ | date_event7 = 1935ع–1937ع | event8 = [[البانيا]] تي اٽلي جي حڪمراني | date_event8 = 1939ع–1943ع | event9 = [[اوڀر آفريڪا]] جي مهم | date_event9 = 1940ع–1941ع | event10 = [[اتر آفريڪا]] جي مهم | date_event10 = 1940ع–1943ع | event_end = سلطنت باضابطه طور تي تحليل ٿي وئي | date_end = 1947ع | event_post = [[صومالي لينڊ]] جو ٽرسٽ علائقو | date_post = 1950ع–1960ع | life_span = 1882ع–1943ع | image_flag = Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg | flag = Flag of Italy#Italian unification | flag_type = Flag of Italy | flag_caption = Flag of Italy<br>Top (until 1946)<br>Bottom (from 1946) | image_flag2 = Flag of Italy (1946–2003).svg | image_coat = [[File:Coat of arms of the Kingdom of Italy (1890).svg|80px]] [[File:Emblem of Italy.svg|80px]] <br>[[Emblem of Italy|Left (until 1943)<br>Right (from 1950)]] | symbol = coat of arms | capital = [[روم]] | official_languages = [[اطالوي ٻولي|اطالوي]] | languages_type = ٻيون ٻوليون | languages = {{collapsible list | title = فهرست ڏسو|[[Languages of Italy]]|[[Afar language|Afar]]|[[Albanian language|Albanian]]| [[Amharic]]|[[Arabic]]|[[Chinese language|Chinese]]|[[Corsican language|Corsican]]|[[Croatian language|Croatian]]|[[French language|French]]|[[Greek language|Greek]]| [[Monégasque dialect|Monégasque]]|[[Montenegrin language|Montenegrin]]|[[Oromo language|Oromo]]|[[Somali language|Somali]]|[[Tigrinya language|Tigrinya]]}} | religion = [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ مذهب]]{{efn|The Catholic Church was the [[State religion]] of the Italian Empire, but oscillated between formal respect for local religions (such as [[Islam]] and [[Oriental Orthodox Churches |Orthodox Christianity]]) and the promotion of Catholicism as a civilizing and controlling element.}} | government_type = آئيني بادشاهت (1946ع تائين)<br>پارلياماني جمهوريه (1946ع کان پوءِ) | area_km2 = 3,775,294 | title_leader = [[King of Italy|King]] (until 1946) | leader1 = [[Umberto I of Italy|Umberto I]] | year_leader1 = 1882-1900 | leader2 = [[Victor Emmanuel III]] [[List of emperors of Ethiopia|(Emperor)]] | year_leader2 = 1900-1946 | leader3 = [[Umberto II of Italy|Umberto II]] | year_leader3 = 1946 | status = نوآبادياتي سلطنت | motto = ''[[FERT]]''<br />(1882–1946) | national_anthem = {{Collapsible list | title = Various |"[[Il Canto degli Italiani]]"<br>(1946-1960)<br/>("The Song of the Italians"){{center|[[File:Canto degli Italiani - Marina Militare (strumentale).wav]]}} |"[[Marcia Reale d'Ordinanza]]"<br>(1861-1943, 1944-1946)<br/>("Royal March of Ordinance"){{center|[[File:Marcia reale d'ordinanza.ogg]]}} |"[[Giovinezza]]"<br>(1924–1943)<br/>("Youth"){{center|[[File:Giovinezza (instrumental).ogg]]}} |"[[La Leggenda del Piave]]"<br>(1943-1944)<br/>("The Legend of Piave"){{center|[[File:La leggenda del Piave.ogg]]}}}} | image_map = Italian Empire maximum extent 1942-43.png | map_caption = [[ٻي مهاڀاري جنگ]] دوران اطالوي سلطنت پنهنجي وسيع ترين حدن تي. | image_map_size = | s1 = Italy{{!}}'''1946:'''<br/>Italian Republic | flag_s1 = Flag of Italy (1946–2003).svg | s2 = Vatican City{{!}}'''1929:'''<br/>Vatican City | flag_s2 = Flag of the Vatican City.svg | s3 = Ethiopian Empire{{!}}'''1936:'''<br/>Ethiopian Empire | flag_s3 = Flag of Ethiopia (1897–1974).svg | s4 = German occupation of Albania{{!}}'''1943:'''<br/>Kingdom of Albania | flag_s4 = Flag of Albania (1943–1944).svg | s5 = Kingdom of Greece{{!}}'''1941:'''<br/>Kingdom of Greece | flag_s5 = State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1973).svg | s6 = Italian Social Republic{{!}}'''1943:'''<br/>Italian Social Republic | flag_s6 = Flag of the Italian Social Republic.png | s7 = People's Socialist Republic of Albania{{!}}'''1946:'''<br/>Communist Albania | flag_s7 = Flag of Albania (1946–1992).svg | s8 = Free Territory of Trieste{{!}}'''1946:'''<br/>Free Territory of Trieste | flag_s8 = Free Territory Trieste Flag.svg | s9 = Socialist Federal Republic of Yugoslavia{{!}}'''1946:'''<br/>SFR Yugoslavia | flag_s9 = Flag of Yugoslavia (1946-1992).svg | s10 = French Fourth Republic{{!}}'''1946:'''<br/>France | flag_s10 = Flag of France.svg | s11 = United Kingdom of Libya{{!}}'''1951:'''<br/>United Kingdom of Libya | flag_s11 = Flag of Libya.svg | s12 = Somali Republic{{!}}'''1960:'''<br/>Somalia | flag_s12 = Flag of Somalia.svg | s13 = Kingdom of Yugoslavia{{!}}'''1931–1941:'''<br/>Kingdom of Yugoslavia | flag_s13 = Flag of the Kingdom of Yugoslavia (state).svg | s14 = Wang Jingwei regime{{!}}'''1943:'''<br/>Wang Jingwei Regime | flag_s14 = Flag of the Republic of China-Nanjing (Peace, Anti-Communism, National Construction).svg | today = <!-- Per Template:Infobox former country/doc, "Present-day countries that overlap with the territorial extent of the former country. Do not use this parameter if there are more than four such countries." --> | stat_year1 = 1938 | ref_area1 = <ref name=Harrison3>{{cite book|last1=Harrison|first1=Mark|title=The Economics of World War II: Six Great Powers in International Comparison|date=2000|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521785037|page=3|url=https://books.google.com/books?id=ZgFu2p5uogwC|access-date=2 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161016200113/https://books.google.com/books?id=ZgFu2p5uogwC|archive-date=16 October 2016|url-status=live}}</ref> | stat_area1 = 3798000<!-- {{Formatnum:{{#expr:(310+3488)*1000}}}} --> | stat_year2 = 1941 | stat_area2 = {{Formatnum:{{#expr:340409+3484470}}}} | ref_area2 = <ref name="SoldatenAtlas">{{Cite book|url=https://archive.org/details/Tornisterschrift-des-Oberkommandos-der-Wehrmacht-Soldaten-Atlas|title=Soldaten-Atlas (Tornisterschrift des Oberkommandos der Wehrmacht, Heft 39)|publisher=[[Bibliographisches Institut]] |year=1941|location=[[Leipzig]]|page=32}}</ref> | p1 = Kingdom of Italy{{!}}'''1882:'''<br/>Kingdom of Italy | flag_p1 = Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg | p2 = Ethiopian Empire{{!}}'''1936:'''<br/>Ethiopian Empire | flag_p2 = Flag of Ethiopia (1897–1974).svg | p3 = Albanian Kingdom (1928–1939){{!}}'''1939:'''<br/>Kingdom of Albania | flag_p3 = Flag of Albania (1934–1939).svg | p4 = Kingdom of Greece{{!}}'''1941:'''<br/>Kingdom of Greece | flag_p4 = State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1973).svg | p5 = Kingdom of Yugoslavia | flag_p5 = Flag of the Kingdom of Yugoslavia (state).svg | p6 = Qing Dynasty | flag_p6 = Flag of the Qing Dynasty (1889-1912).svg | p7 = Ottoman Empire | flag_p7 = Flag of the Ottoman Empire.svg }} '''اطالوي سلطنت''' ([[اطالوي ٻولي|اطالوي]]: <small>Impero italiano</small>)، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن "اطالوي نوآبادياتي سلطنت" (اطالوي: <small>Impero</small> <small>coloniale</small> <small>italiano</small>) پڻ چيو ويندو هو، هڪ نوآبادياتي سلطنت هئي جيڪا سال <small>1882</small><small>ع</small> ۽ <small>1943</small><small>ع</small> جي وچ ۾ قائم رهي؛ سال <small>1950</small><small>ع</small> ۾ [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جي ٽرسٽ علائقي طور [[اٽلي]] جي انتظام هيٺ هڪ اطالوي نوآبادي ٻيهر قائم ڪئي وئي جيڪا <small>1960</small>ع تائين برقرار رهي. هي سلطنت <small>19</small>هين ۽ <small>20</small>هين صديءَ ۾ "اٽلي جي بادشاهت" (<small>Kingdom of Italy</small>) جي نوآبادين، تحفظ هيٺ آيل علائقن (<small>protectorates</small>)، رعايتي علائقن (<small>concessions</small>) ۽ ماتحت علائقن تي مشتمل هئي. پنهنجي عروج واري دور ۾، يعني سال <small>1936</small>ع ۽ <small>1941</small>ع جي وچ ۾، [[آفريڪا]] ۾ ان جي نوآبادياتي ملڪيتن ۾ موجوده [[لبيا|ليبيا]]، [[اريٽيريا|ايريٽريا]]، [[صوماليا|صوماليه]] ۽ [[ايٿوپيا]] جا علائقا شامل هئا (آخري ٽن علائقن کي سرڪاري طور تي "اورينٽل اٽالين آفريڪا (<small>AOI</small>) جي نالي سان گڏ ڪيو ويو هو). آفريڪا کان ٻاهر، اٽلي ڊوڊيڪئنيس ٻيٽن، <ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17" /> [[البانيا]] ۽ [[چين]] جي ڪجهه علائقن تي ڪنٽرول رکندو هو (چين ۾ صرف "[[تيانجن]]" واري رعايتي علائقي تي سندن مڪمل اختيار هو). [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻي مهاڀاري جنگ]] دوران، سلطنت چار ڪٺ پتلي رياستن تي ڪنٽرول رکيو ۽ ڪيترن ئي اضافي علائقن تي قبضو ڪيو، جيتوڻيڪ انهن علائقن کي باضابطه طور تي سلطنت ۾ شامل نه ڪيو ويو هو. سال 1922ع کان پوءِ آمر بينيٽو مسوليني جي قيادت ۾ اقتدار ۾ ايندڙ فاشسٽ حڪومت اطالوي سلطنت جي پکيڙ وڌائڻ ۽ اطالوي علائقائي دعويدارن (irredentists) جي مطالبن کي پورو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. حڪومت پاران منظم ”آباديءَ جي بنياد تي نوآبادياتي عمل“ (demographic colonization) جي حوصلا افزائي ڪئي وئي، ۽ 1939ع تائين، اطالوي آبادڪارن جو تعداد اطالوي ليبيا ۾ 120,000 کان 150,000 ۽ اطالوي اوڀر آفريڪا ۾ 165,000 تائين پهچي چڪو هو. * ٻي عالمي جنگ دوران، اٽلي 1940ع ۾ نازي جرمنيءَ سان اتحاد ڪيو ۽ برٽش سومالي لينڊ، اولهه مصر، يوگوسلاويا جي وڏي حصي، ڏکڻ اوڀر فرانس جي ڪجهه حصن ۽ يونان جي اڪثر علائقن تي قبضو ڪيو؛ جڏهن ته، 1943ع تائين اٽلي اهي فتح ڪيل علائقا ۽ پنهنجون آفريقي نوآباديون حملو ڪندڙ اتحادي فوجن (Allied forces) هٿان وڃائي ويٺو. 1947ع ۾، اٽلي باضابطه طور تي پنهنجي اڳوڻين نوآبادين تي دعوائون ڇڏي ڏنيون. 1950ع ۾، اڳوڻي اطالوي سومالي لينڊ کي - جيڪو ان وقت برطانوي انتظام هيٺ هو - ”سومالي لينڊ جي اطالوي ٽرسٽ ٽيريٽري“ (Italian Trust Territory) ۾ تبديل ڪيو ويو، ۽ اهو علائقو 1960ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ تائين ان حيثيت ۾ رهيو. Outside Africa, Italy controlled the [[Italian Aegean Islands|Dodecanese Islands]], [[Kingdom of Albania in personal union with Italy (1939–1943)|Albania]]<ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17">Nigel Thomas. ''Armies in the Balkans 1914–18''. Osprey Publishing, 2001, p. 17.</ref>, and [[Concessions of Italy in China|territories in China]] (only their [[Italian concession of Tianjin|concession in Tianjin]] was under full control in their Chinese territories). During [[World War II]], the empire exercised control over four [[Puppet state|puppet states]] and occupied several additional territories, although these were not formally annexed. The [[Fascist Italy|Fascist government]] that came to power under the leadership of the dictator [[Benito Mussolini]] after 1922 [[Italian imperialism under fascism|sought to increase the size of the Italian empire]] and it also sought to satisfy the claims of [[Italian irredentists]]. Systematic "[[Settler colonialism|demographic colonization]]" was encouraged by the government,<ref>[[Helen Chapin Metz|Chapin Metz, Helen]], ed., ''Libya: A Country Study''. Chapter XIX.</ref> and by 1939, Italian settlers numbered 120,000<ref name="Istat 2010">{{cite journal|last=Istat|author-link=National Institute of Statistics (Italy)|title=I censimenti nell'Italia unita I censimenti nell'Italia unita Le fonti di stato della popolazione tra il XIX e il XXI secolo ISTITUTO NAZIONALE DI STATISTICA SOCIETÀ ITALIANA DI DEMOGRAFIA STORICA Le fonti di stato della popolazione tra il XIX e il XXI secolo|journal=Annali di Statistica|date=December 2010|volume=2|series=XII|page=263|url=http://www3.istat.it/dati/catalogo/20120911_00/Annali_serie_XII_vol_2_anno_141_I_Censimenti_nell%27Italia_unita_bis.pdf|access-date=24 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140803195051/http://www3.istat.it/dati/catalogo/20120911_00/Annali_serie_XII_vol_2_anno_141_I_Censimenti_nell%27Italia_unita_bis.pdf|archive-date=3 August 2014|url-status=dead}}</ref>–150,000<ref name="britannica">{{cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-46562/Libya|title=Libya - History, People, & Government |website=Britannica.com|access-date=11 January 2018}}</ref> in Italian Libya and 165,000<ref name="Istat 2010" /> in [[Italian East Africa]]. During [[World War II]], Italy allied itself with [[Nazi Germany]] in 1940 and it also occupied [[Italian invasion of British Somaliland|British Somaliland]], western [[Italian invasion of Egypt|Egypt]], much of [[Invasion of Yugoslavia|Yugoslavia]], parts of south-eastern [[Italian occupation of France|France]] and most of [[Axis occupation of Greece#Italian occupation zone|Greece]]; however, it then lost those conquests and its African colonies to the invading Allied forces by 1943. In 1947, Italy officially relinquished claims on its former colonies. In 1950, former [[Italian Somaliland]], then under [[British Military Administration (Somaliland)|British administration]], was turned into the [[Trust Territory of Somaliland|Italian Trust Territory of Somaliland]] until it became independent in 1960. ==History== ===Background and pre-unification era=== {{See also|Roman Empire|Maritime republics|Italy and the colonization of the Americas}} Imperialism in Italy dates back to [[ancient Rome]], and the Latin notion of ''[[Mare Nostrum|mare nostrum]]'' ("Our Sea", referring to the Mediterranean) has historically been the basis for [[Italian imperialism under fascism|Italian imperialism]], especially during the fascist era.<ref>Betts (1975), p.12</ref> During the Middle Ages and the modern period, the [[Republic of Venice]] and the [[Republic of Genoa]] controlled networks of "colonies" in the Mediterranean region known as the [[Venetian Empire]] and the [[Genoese Empire]] respectively. Between the 15th and 16th centuries, Italian explorers contributed to the colonial enterprises of other European countries in the Americas: [[Cristopher Columbus]] from Genoa served Spain, [[Amerigo Vespucci]] from Florence served Portugal, the [[John Cabot|Cabot]] brothers from [[Venice]] served [[England]], and [[Giovanni da Verrazzano]] from Florence served France. However, no Italian power took an active role in the scramble for the Americas, with the notable exception of the Pope who acted as an arbiter between European colonial powers during the [[Renaissance]]. The geographical position of Italy, located in the center of an internal sea, without an open free access to the ocean, contributed to this purely Mediterranean policy. There was, nonetheless, some interest in the Americas and colonial trade. The Spanish crown often [[Asiento de Negros|contracted out the slave trade]] to the Genoese, who were especially active in the port of Panama. [[Ferdinando I de' Medici|Ferdinand I]], Grand Duke of Tuscany, made the only Italian attempt to create a colony in the Americas, in what is now [[French Guiana]], organizing in 1608 an [[Thornton expedition|expedition]] to explore the north of [[Brazil]] and the [[Amazon River]] in 1608 under the command of the English captain [[Robert Thornton (explorer)|Robert Thornton]]. However, Thornton, on his return from the preparatory expedition in 1609, found Ferdinand I dead and his successor, [[Cosimo II de' Medici|Cosimo II]], was not interested in the project. In 1651, [[Giovanni Paolo Lascaris]], Italian nobleman and Grand Master of the [[Knights Hospitaller]] of Malta (at the time a vassal state of the [[Kingdom of Sicily]]), possessed four [[Caribbean]] islands: [[Saint Kitts|Saint Christopher]], [[Collectivity of Saint Martin|Saint Martin]], [[Saint Barthélemy]], and [[Saint Croix]], which were [[Hospitaller colonization of the Americas|colonized]] from 1651 until 1665.<ref name="Dubé2005">{{cite book|last=Dubé|first=Jean-Claude|translator=Elizabeth Rapley|title=The Chevalier de Montmagny (1601-1657): First Governor of New France|url=https://archive.org/details/chevalierdemontm0000dube|url-access=registration|year=2005|publisher=University of Ottawa Press|isbn=978-0-7766-0559-3|pages=[https://archive.org/details/chevalierdemontm0000dube/page/263 263]–287}}</ref><ref name="Mifsud1914">{{cite book|last=Mifsud|first=A.|title=Knights Hospitallers of the Ven. Tongue of England in Malta|url=https://archive.org/details/bub_gb_yK80AQAAMAAJ|year=1914|publisher=AMS Press|page=246|chapter=Attempts to reestablish the Tongue|isbn=9780404170097 }}</ref> No other colonial attempt in the ocean was made and, by 1797, the Venetian and Genoese possessions in the Mediterranean were lost. ===Scramble for an empire=== ====East Africa==== {{main|Italian Eritrea|Italian Somalia}} {{see also|Giuseppe Sapeto|Raffaele Rubattino|Mahdist War|Italo-Ethiopian War of 1887–1889{{!}}Eritrea War|First Italo-Ethiopian War|Majeerteen Sultanate|Sultanate of Hobyo|Hiraab Imamate|Geledi Sultanate|Banadir resistance|Slap of Tunis}} [[File:Francesco Crispi crop.jpg|thumb|upright|left|[[Francesco Crispi]] promoted Italian colonialism in Africa in the late 1800s.]] Once unified as a nation-state in the late 19th century, Italy intended to compete with the other European powers for the new age of European colonial expansion. It saw its interests in the Mediterranean and in the [[Horn of Africa]], a region yet to be colonized and with access to the ocean. Italy had arrived late to the colonial race and its status as the [[least of the Great Powers]], a position of relative weakness in international affairs, meant that it was dependent on the acquiescence of Britain, France and Germany towards its empire-building.<ref>Betts (1975), p.97</ref> Italy had long considered the [[Ottoman Tunisia|Ottoman province of Tunisia]], where a large community of [[Tunisian Italians]] lived, within its economic sphere of influence. It did not consider annexing it until 1879, when it became apparent that Britain and Germany were encouraging France to add it to its colonial holdings in [[French North Africa|North Africa]].<ref>Lowe, p.21</ref> A last-minute offer by Italy to share [[French protectorate of Tunisia|Tunisia]] between the two countries was refused, and France, confident in German support, ordered its troops in from [[French Algeria]], imposing a protectorate over Tunisia in May 1881 under the [[Treaty of Bardo]].<ref>Lowe, p.24</ref> The shock of the "[[Slap of Tunis]]", as it was referred to in the Italian press, and the sense of Italy's isolation in Europe, led it into signing the [[Triple Alliance (1882)|Triple Alliance]] in 1882 with Germany and [[Austria-Hungary]].<ref>Lowe, p.27</ref> [[File:Assab 1880.jpg|thumb|left|upright|Italian settlement at [[Assab]], 1880]] While attempts were made to buy the [[Nicobar Islands]] from [[Denmark]] in 1864 and 1865,<ref>{{Cite book |title=Storia Militare della Colonia Eritrea, Vol. I |date=1935 |publisher=[[Ministero della Guerra]] |location=Roma |publication-date=1935 |pages=15–16}}</ref> the genesis of the Italian colonial empire was the purchase in 1869 of [[Assab|Assab Bay]] on the [[Red Sea]] by an Italian navigation company which intended to establish a coaling station at the time the [[Suez Canal]] was being opened to navigation.<ref>Mia Fuller, [http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780199846733/obo-9780199846733-0150.xml "Italian Colonial Rule"], ''Oxford Bibliographies Online''. Retrieved 12 October 2017.</ref> This was taken over by the Italian government in 1882, becoming modern Italy's first overseas territory.<ref>Theodore M. Vestal, "Reflections on the Battle of Adwa and Its Significance for Today", in ''The Battle of Adwa: Reflections on Ethiopia's Historic Victory Against European Colonialism'' (Algora, 2005), p. 22.</ref> [[File:Alfred Pearse - Second Battle of Agordat (Battles of the nineteenth century, 1901).jpg|thumb|upright|Italian soldiers and Eritrean askaris defeating Mahdists at [[Second Battle of Agordat|Agordat]] during the [[Mahdist War]], 1893]] [[File:Possessions italiennes en Afrique-1896.jpg|thumbnail|upright|Italian possessions and spheres of influence in the [[Horn of Africa]] in 1896]] Italy's search for colonies continued until February [[1885 in Italy|1885]], when, by secret agreement with Britain, it annexed the port of [[Massawa]] in [[Eritrea]] on the [[Red Sea]] from the crumbling [[Khedivate of Egypt|Egyptian Empire]]. Italian annexation of Massawa denied the [[Ethiopian Empire]] of [[Yohannes IV of Ethiopia|Yohannes IV]] an outlet to the sea.<ref>Pakenham (1992), p.280</ref> This led [[Ras Alula]] to unsuccessfully [[siege of Saati|besiege the Italian possession of Saati]]. He then ambushed and killed five hundred Italian troops at the [[Battle of Dogali]].<ref>Killinger (2002), p.122</ref> This caused the Italian government to send reinforcements, which occupied the [[Eritrean Highlands]], including [[Keren, Eritrea|Keren]] and [[Asmara]] in 1889. The Italian Prime Minister [[Francesco Crispi]], who coveted Ethiopia itself, signed the [[Treaty of Wuchale]] in 1889 with [[Menelik II]], the new emperor. This treaty ceded Ethiopian territory around Massawa to Italy to form the colony of [[Italian Eritrea]], and – at least, according to the Italian version of the treaty – made Ethiopia an Italian [[protectorate]].<ref>Pakenham, p.470</ref> Relations between Italy and Menelik deteriorated over the next few years until the [[First Italo-Ethiopian War]] broke out in 1895, when Crispi ordered Italian troops into the country. Vastly outnumbered and poorly equipped,<ref>Killinger, p.122</ref> the result was a decisive defeat for Italy at the hands of Ethiopian forces at the [[Battle of Adwa]] in 1896.<ref>Pakenham (1992), p.7</ref> On Italy's side, the death toll was 6,889, including 4,133 Italians.{{sfn|Clodfelter|2017|p=202}} The Ethiopians suffered at least 4,000 dead and 10,000 wounded.{{sfn|Clodfelter|2017|p=202}}{{efn|Total Italian, Eritrean, and Somali deaths, including those from disease, were estimated at 9,000.{{sfn|Clodfelter|2017|p=202}}}} Around the same time, Italy occupied territory on the south side of the [[horn of Africa]], forming what would become [[Italian Somaliland]].<ref>Pakenham, p.281</ref> Italy gradually secured much of this territory in the 1880s through a series of [[Protectorate|protection]] treaties over the [[Sultanate of Hobyo]] and the [[Majeerteen Sultanate]] in the north, and by the [[Hiraab Imamate]] and the [[Geledi Sultanate]] in the south.<ref>L'Italia in Africa: serie storica. La politica coloniale dell'Italia negli atti, decumenti e discussioni parlamentari; testo di Giacomo Perticone, e note redanionali di richiam agli atti parlamentari a cura di Guglielmo Guglielmi, pg 246–247</ref><ref name="Gassem">Mariam Arif Gassem, ''Somalia: clan vs. nation'' (s.n.: 2002), p.4</ref> Starting in the 1890s, the [[Bimaal]] and [[Hawiye|Wa'dan]] revolts near [[Merca]] marked the beginning of [[Banadir resistance]] to Italian expansion, coinciding with the rise of the [[Dervish movement (Somali)|Dervish movement]] in the north calling for independence from the British and Italian colonisers and for the defeat of Ethiopian forces.<ref name="AkyeampongNiven2012p352">{{cite book|author1=Emmanuel Kwaku Akyeampong|url=https://books.google.com/books?id=39JMAgAAQBAJ|title=Dictionary of African Biography|author2=Steven J. Niven|publisher=Oxford University Press|year=2012|isbn=978-0-19-538207-5|pages=35–37}}</ref><ref name=Mohamoud60>{{cite book|author=Abdullah A. Mohamoud|url=https://books.google.com/books?id=ahHabajshuwC|title=State Collapse and Post-conflict Development in Africa: The Case of Somalia (1960-2001)|publisher=Purdue University Press|year=2006|isbn=978-1-55753-413-2|pages=60–61, 70–72 with footnotes}}</ref> Italy fought in the [[Mahdist War]], and since 1890 it defeated Mahdist troops in the [[Battle of Serobeti]] and the [[First Battle of Agordat]]. In December 1893, Italian colonial troops and Mahdists fought again in the [[Second Battle of Agordat]]; Ahmed Ali campaigned against the Italian forces in eastern Sudan and led about 10–12,000 men east from [[Kassala]], encountering 2,400 Italians and their [[Eritrean Ascari]]s commanded by Colonel Arimondi. The Italians won again, and the outcome of the battle constituted "the first decisive victory yet won by Europeans against the Sudanese revolutionaries".<ref name=GJB>{{cite book|title=The rise and fall of the new Roman empire: Italy's bid for world power, 1890–1943 |url=https://archive.org/details/risefallof00barc |url-access=registration |first=Glen St John |last=Barclay |year=1973 |isbn=9780283978623 |place=London}}</ref>{{Page needed|date=October 2021}} A year later, Italian colonial forces seized Kassala after the successful [[Battle of Kassala]]; Italy returned the city to the British at the end of the war three years later. ====Forts and concessions in China==== {{main|Concessions of Italy in China|Italian concession of Tientsin}} {{see also|Boxer Rebellion}} [[File:Italian concessions and forts in China.jpg|thumb|right|Map showing the Italian concessions and forts in China between 1900 and 1943.]] In 1898, in the wake of the acquisition of [[Kiautschou Bay concession|leased territories by Germany]], [[Kwantung Leased Territory|Russia]], [[Weihaiwei under British rule|Britain]] and [[Guangzhouwan|France]] in China earlier that year, the [[Kingdom of Italy|Italian government]], as a matter of national prestige and to assert [[Concert of Europe|Italy's great power status]], [[The Sanmen Bay Affair|demanded the cession]] of [[Sanmen County|Sanmen Bay]] to serve as a [[coaling station]]. Aware that Italy did not have sufficient [[naval power]] in [[ East Pacific|Asian waters]] to back up its demand, the [[Qing dynasty|Chinese imperial government]] rejected the [[Sanmen Bay Affair#The ultimatum|ultimatum]] and all subsequent requests, arguing that Italy had no real political or economic interests in China. Italy's main newspaper considered this a national humiliation and claimed it made the country appear "like a third or fourth-rate power", provoking the fall of the Italian government. This prompted Italy to take part in [[Eight-Nation Alliance|the international expedition in Beijing]] at the outbreak of the [[Boxer Rebellion]] on 18 October 1899, and resulted in the acquisition of a [[Italian concession of Tientsin|concession in Tianjin]] in September 1901, the only example of Italian colonialism in Asia, and other minor concessions, these not administrated by the Italian government.<ref>[https://books.google.com/books?id=n5hEAgAAQBAJ&dq=Italy%2C+sanmen+bay.+1898&pg=PT59 Italy’s Encounters with Modern China: Imperial Dreams, Strategic Ambitions], edited by Maurizio Marinelli and Giovanni Andornino, [[Palgrave Macmillan]], 2014</ref><ref>Maurizio Marinelli, ''Self-portrait in a Convex Mirror: Colonial Italy Reflects on Tianjin'' [https://journals.openedition.org/transtexts/147?file=1]</ref> The concession was administered by the Italian consul in [[Tianjin]]. ====North Africa and Dodecanese==== {{main|Italian Tripolitania|Italian Cyrenaica|Italian colonization of Libya|Italian Islands of the Aegean}} {{see also|Italo-Turkish War|Italian invasion on Libya}} [[File:Italoturca1.jpg|thumb|right|Italian troops during the [[Italo-Turkish War]], 1911]] A wave of [[Italian nationalism|nationalism]] that swept Italy at the turn of the 20th century led to the founding of the [[Italian Nationalist Association]], which pressed for the expansion of Italy's empire. Newspapers were filled with talk of revenge for the [[First Italo-Ethiopian War#Battle of Adwa|humiliations suffered]] in [[Ethiopian Empire|Ethiopia]] at the end of the previous century, and of nostalgia for the [[Roman Empire|Roman]] era. [[Ottoman Tripolitania|Libya]], it was suggested, as an ex-Roman colony, should be "taken back" to provide a solution to the problems of [[Southern Italy]]'s population growth. Fearful of being excluded altogether from North Africa by [[United Kingdom of Great Britain and Ireland|Britain]] and [[French Third Republic|France]], and mindful of public opinion, Prime Minister [[Giovanni Giolitti]] ordered the declaration of war on the [[Ottoman Empire]], of which Libya was part, in October 1911.<ref>Killinger (2002), p.133</ref> As a result of the [[Italo-Turkish War]], Italy gained [[Italian colonization of Libya|Libya]] (then divided in the colonies of [[Italian Tripolitania|Tripolitania]] and [[Italian Cyrenaica|Cyrenaica]]) and the [[Italian Islands of the Aegean|Dodecanese Islands]] from the Ottoman Empire. The 1912 Libya desert war featured the first use of an armoured fighting vehicle in military history and marked the first significant employment of air power in warfare.{{sfn|Clodfelter|2017|p=353}}{{efn|Nine Italian aircraft flew both combat and support missions during the campaign.{{sfn|Clodfelter|2017|p=353}} Furthermore, the Italian [[dirigible]]s ''P2'' and ''P3'' discover and make a highly effective bombing attack against [[Ottoman Army]] [[cavalry]] during a [[Battles of Zanzur (1912)|battle at Zanzur]] in the [[Italo-Turkish War]], making an important contribution to the [[Italian Army]]'s offense in this battle. History's first war death of a pilot occurred when an aircraft crashed during a recon sortie.{{sfn|Clodfelter|2017|p=353}}}} A significant number of [[Italian Libyans|Italian settlers]] moved to [[Italian Tripolitania|Tripolitania]] and [[Italian Cyrenaica|Cyrenaica]], and Italian presence was still felt long after the decolonisation process began. Although [[Italian Libya#Conquest and pacification|native resistance to the Italian colonisers]] was less prevalent in Tripolitania than Cyrenaica (which waged significant guerilla warfare), a resistance group did form the short-lived [[Tripolitanian Republic]] in 1918. Although it didn't succeed in setting up a republic, it demonstrated attempts to resist colonial control. The Italian colonisers set up various infrastructure projects, most notably roads and [[Italian Libya Railways|railways]], and the settlement of Italians in the colonies resulted in the development of a distinct [[Italian colonial architecture]]. [[Italian Libya#Archaeology and tourism|Archaeology]] was another important feature of the Italian presence in Tripolitania, as they focused efforts in excavations in old Roman cities. <gallery mode="packed" heights="115" style="font-size:88%;line-height:120%"> File:Massaua 1886. Veduta del campo Gherar. Soldati de Genio Ferrovieri fra le rotaie che avrebbero collegato Massaua a Saati (Foto Ledru e Nicorta).jpg|Italian soldiers of the [[Ferrovieri Engineer Regiment]] during the construction of the rails to connect [[Massawa]] to Saati, [[Italian Eritrea]], 1886. File: The first Locomotive arrived in Tripoli Harbor.jpg|Arrival of the first Italian locomotive in the harbor of Tripoli, [[Italian Tripolitania]], 1912 File:Zaptié, Arabien.jpg|An Italian [[Carabinieri|Carabiniere]] and a Libyan [[Zaptié]] patrolling in Tripoli, 1914 File:Derna - Bar e Ristorante Cirenaica - Trenio Materiale (stamped on 29 Dec 1916).jpg|Restaurant and goods train in [[Derna, Libya|Derna]], [[Italian Cyrenaica]], 1916 File:Municipi di Bengasi.jpg|The [[Italian Benghazi]] Municipio (City Hall), Italian Cyrenaica, 1920s File:Albergo1938villaggioducaabruzzi.png|Hotel ''Albergo Villaggio Duca degli Abruzzi'' in the [[Villaggio Duca degli Abruzzi|Villabruzzi]] village, [[Italian Somaliland|Italian Somalia]], founded in 1920 File:Mogadishu, Bank of Italy.jpg|Bank of Italy in [[Mogadishu]] File:Offices of the Prefecture of the Dodecanese 02.jpg|''Palazzo Governale'' (today the offices of the Prefecture of the Dodecanese) in Rhodes, built during the [[Italian Islands of the Aegean|Italian period]] </gallery> ===World War I and its aftermath=== {{main|Military history of Italy during World War I|Allied occupation of the eastern Adriatic|Partition of the Ottoman Empire|Italian occupation of Adalia|Treaties of Tirana|Oltre Giuba}} [[File:Italian empire 1914.png|thumb|left|Italy and its colonial possessions in 1914]] In 1914 Italy remained neutral and did not join its ally Germany in [[World War I]]. The Allies made promises and in 1915 [[Italian entry into World War I|Italy joined them]]. It was promised [[Treaty of London (1915)|territorial spoils]] mainly from Austria and Turkey.<ref>Renzi, 1968.</ref> Prior to direct intervention in World War I, in December 1914, Italy occupied the Albanian port of [[Vlorë]] and the [[Sazan Island]] in front of it.<ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17"/> From 1916 to 1918, Italians conducted a campaign in Albania against Austrian forces (who had occupied Northern and Central Albania in pursuing the forces of [[Kingdom of Serbia|Serbia]] and [[Kingdom of Montenegro|Montenegro]]). In the fall of 1916, Italy started to occupy southern [[Albania (toponym)|Albania]].<ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17"/> In 1916, Italian forces recruited Albanian irregulars to serve alongside them.<ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17"/> Italy, with permission of the Allied command, occupied [[Northern Epirus]] on 23 August 1916, forcing the neutralist Greek Army to withdraw its occupation forces from there.<ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17"/> In June 1917, general [[Giacinto Ferrero]] proclaimed the Italian-controlled territory in Albania to be independent under Italian protection.<ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17"/> By 31 October 1918, French and Italian forces expelled the Austro-Hungarian Army from Albania.<ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17"/> However, in 1920, an [[Vlora War|Albanian rebellion]] led the Italians to agree to return the occupied bay of Vlorë to Albania, while they annexed [[Sazan Island]] to the Italian kingdom. [[File:Vlora zur Zeit der italienischen Besatzung 1916-1920.jpg|thumb|right|The flag of Italy shown hanging alongside an Albanian flag from the balcony of the Italian [[prefecture]] in [[Vlorë]], [[Principality of Albania|Albania]] during World War I]] [[File:TreatyOfSevres.png|thumb|right|The Partition of Turkey in the [[Treaty of Sèvres]] of 1919. The light green marked area is the territory from [[Anatolia]] allocated to an [[Treaty of Sèvres#Italy|Italian sphere of influence]]. Sèvres was overturned by the [[Treaty of Lausanne]] of 1923 where Turkey was restored to all of Anatolia.]] [[Dalmatia]] was a strategic region during World War I that both Italy and Serbia intended to seize from Austria-Hungary. The Treaty of London guaranteed Italy the right to annex a large portion of Dalmatia in exchange for Italy's participation on the Allied side. From 5–6 November 1918, Italian forces were reported to have reached [[Vis (island)|Lissa]], [[Lastovo|Lagosta]], [[Šibenik|Sebenico]], and other localities on the Dalmatian coast.<ref>Giuseppe Praga, Franco Luxardo. ''History of Dalmatia''. Giardini, 1993. Pp. 281.</ref> By the end of hostilities in November 1918, the Italian military had seized control of the entire portion of Dalmatia that had been guaranteed to Italy by the Treaty of London and by 17 November had seized Fiume as well.<ref name="Paul O 2005. Pp. 17">Paul O'Brien. ''Mussolini in the First World War: the Journalist, the Soldier, the Fascist''. Oxford, England, UK; New York, New York, USA: Berg, 2005. Pp. 17.</ref> In 1918, Admiral [[Enrico Millo]] declared himself Italy's Governor of Dalmatia.<ref name="Paul O 2005. Pp. 17"/> Famous Italian nationalist [[Gabriele D'Annunzio]] supported the seizure of Dalmatia, and proceeded to [[Zadar|Zara]] (today's Zadar) in an Italian warship in December 1918.<ref>A. Rossi. ''The Rise of Italian Fascism: 1918–1922''. New York, New York, USA: Routledge, 2010. Pp. 47.</ref> At the concluding [[Treaty of Versailles]] in 1919, Italy received less in Europe than had been promised and no overseas mandate except for a promise of colonial compensations made on 7 May 1919 during the partition of Germany's colonies between France and Britain. To satisfy this promise, France and Britain directly or indirectly gave Italy, from 1919 to 1935, a number of territories to [[Italian Libya#Territorial agreements with European powers and the Kingdom of Egypt|expand Libya]] (Cufra, Sarra, Giarabub, the Aouzou strip, other lands in the Sahara), Somalia [[Oltre Giuba|(Jubaland)]], the Dodecanese (Kastellorizo), and Eritrea (Raheita, the Hanish islands). In April 1920, it was agreed between the British and Italian foreign ministers that Jubaland would be Italy's first compensation from Britain, but London held back on the deal for several years, aiming to use it as leverage to force Italy to cede the [[Italian Islands of the Aegean|Dodecanese]] to Greece.<ref>Lowe, p.187</ref> ===Fascism and the Italian Empire=== {{main|Italian Libya|Italian East Africa|Kingdom of Albania (1939–1943)}} {{see also|Pacification of Libya|Campaign of the Sultanates|Second Italo-Ethiopian War|Italian invasion of Albania|Italian imperialism under Fascism}} [[File:Italy aims Europe 1936.png|thumb|Ambitions of fascist Italy in Europe in 1936.<br/>Legend:{{Legend|#073A09|Metropolitan Italy and dependent territories;}}{{Legend|#0F7612|[[Client state]]s;}}{{Legend|#083A39|Claimed territories to be annexed;}}{{Legend|#107776|Territories to be transformed into client states.}} [[Kingdom of Albania in personal union with Italy|Albania]], which was a client state, was considered a territory to be annexed.]] [[File:Imperial Italy Ambitions.png|thumb|Map of the ideal Italy according to [[Benito Mussolini|Mussolini]], to found the [[Italian Empire|New Roman Empire]].]] In 1922, the leader of the [[Italian Fascism|Italian fascist]] movement, [[Benito Mussolini]], became Prime Minister and dictator. Mussolini resolved the question of sovereignty over the [[Dodecanese]] at the 1923 [[Treaty of Lausanne]], which formalized Italian administration of both Libya and the Dodecanese Islands, in return for a payment to Turkey, the successor state to the Ottoman Empire, though he failed in an attempt to extract a mandate of a portion of Iraq from Britain. The month following the ratification of the Lausanne treaty, Mussolini ordered the invasion of the Greek island of [[Corfu]] after the [[Corfu incident]]. The Italian press supported the move, noting that Corfu had been a [[Venetian Ionian Islands|Venetian possession]] for four hundred years. The matter was taken by Greece to the [[League of Nations]], where Mussolini was convinced by Britain to evacuate Italian troops, in return for reparations from Greece. The confrontation led Britain and Italy to resolve the question of Jubaland in 1924, which was merged into [[Italian Somaliland]].<ref>Lowe, pp. 191–199</ref> During the late 1920s, imperial expansion became an increasingly favoured theme in Mussolini's speeches.<ref name="smith">Smith, Dennis Mack (1981). ''Mussolini'', p. 170. Weidenfeld and Nicolson, London.</ref> Amongst Mussolini's aims were that Italy had to become the dominant power in the Mediterranean that would be able to challenge France or Britain, as well as attain access to the [[Atlantic Ocean|Atlantic]] and [[Indian Ocean]]s.<ref name="smith"/> Mussolini alleged that Italy required uncontested access to the world's oceans and shipping lanes to ensure its national sovereignty.<ref name="salerno">Salerno, Reynolds Mathewson (2002). ''Vital crossroads: Mediterranean origins of the Second World War, 1935–1940'', [https://archive.org/details/vitalcrossroadsm00sale/page/106 <!-- quote=mussolini access to atlantic great power. --> pp.&nbsp;105–106]. [[Cornell University Press]]</ref> This was elaborated on in a document he later drew up in 1939 called "The March to the Oceans", and included in the official records of a meeting of the [[Grand Council of Fascism]].<ref name="salerno"/> This text asserted that maritime position determined a nation's independence: countries with free access to the high seas were independent; while those who lacked this, were not. Italy, which only had access to an inland sea without French and British acquiescence, was only a "semi-independent nation", and alleged to be a "prisoner in the Mediterranean":<ref name="salerno"/> {{blockquote|The bars of this prison are [[Corsica]], [[French protectorate of Tunisia|Tunisia]], [[Crown Colony of Malta|Malta]], and [[British Cyprus|Cyprus]]. The guards of this prison are [[Gibraltar]] and [[Suez]]. Corsica is a pistol pointed at the heart of Italy; Tunisia at Sicily. Malta and Cyprus constitute a threat to all our positions in the eastern and western Mediterranean. [[Kingdom of Greece|Greece]], [[Turkey]], and [[Kingdom of Egypt|Egypt]] have been ready to form a chain with Great Britain and to complete the politico-military encirclement of Italy. Thus Greece, Turkey, and Egypt must be considered vital enemies of Italy's expansion&nbsp;... The aim of Italian policy, which cannot have, and does not have continental objectives of a European territorial nature except [[Albanian Kingdom (1928–1939)|Albania]], is first of all to break the bars of this prison&nbsp;... Once the bars are broken, Italian policy can only have one motto – to march to the oceans.|Benito Mussolini|The March to the Oceans<ref name="salerno"/>}} [[File:ZaptiefromItalianSomalia.jpg|thumb|right|Group of [[Zaptié]] in [[Italian Somaliland]]]] [[File:Tripoli, Suk el Turk.jpg|thumb|[[Italian Libyans|Italian settlers]] and indigenous Libyans in Tripoli, capital of [[Italian Tripolitania]] and later of [[Italian Libya]]]] In the [[Balkans]], the Fascist regime claimed [[Dalmatia]] and held ambitions over [[Albanian Kingdom (1928–1939)|Albania]], [[Slovenia]], [[Croatia]], [[Bosnia and Herzegovina]], [[Vardar Macedonia]], and [[Kingdom of Greece|Greece]] based on the precedent of previous Roman dominance in these regions.<ref name="Robert Bideleux 1998. Pp. 467">Robert Bideleux, Ian Jeffries. ''A history of eastern Europe: crisis and change''. London, England, UK; New York, New York, USA: Routledge, 1998. Pp. 467.</ref> Dalmatia and Slovenia were to be directly annexed into Italy while the remainder of the Balkans was to be transformed into Italian client states.<ref>Allan R. Millett, Williamson Murray. ''Military Effectiveness, Volume 2''. New edition. New York, New York, USA: Cambridge University Press, 2010. P. 184.</ref> The regime also sought to establish protective patron-client relationships with [[Federal State of Austria|Austria]], [[Kingdom of Hungary (1920–1946)|Hungary]], [[Kingdom of Yugoslavia|Yugoslavia]], [[Kingdom of Romania|Romania]], and [[Kingdom of Bulgaria|Bulgaria]].<ref name="Robert Bideleux 1998. Pp. 467"/> In both 1932 and 1935, Italy demanded a [[League of Nations mandate]] of the former [[Kamerun|German Cameroon]] and a free hand in Ethiopia from France in return for Italian support against Germany (see [[Stresa Front]]).<ref name="burgwyn">Burgwyn, James H. (1997). ''Italian foreign policy in the interwar period, 1918–1940'', [https://books.google.com/books?id=PNHxISN-dmQC&dq=mussolini+cameroons&pg=PA68 p. 68]. Praeger Publishers.</ref> This was refused by French Prime Minister [[Édouard Herriot]], who was not yet sufficiently worried about the prospect of a German resurgence.<ref name="burgwyn"/> [[File:Depiction of Mussolini in Mekelle.jpg|thumb|Ethiopians greeting a depiction of Mussolini at [[Mekelle]], 1935]] In its [[Second Italo-Ethiopian War|second invasion of Ethiopia]] in 1935–36, Italy was successful and it merged its new conquest with its older east African colonies to create [[Italian East Africa]] ({{langx|it|Africa Orientale Italiana}}). On 9 May 1936 Mussolini proclaimed the establishment of the Italian Empire in East Africa ("l'Impero"), with [[King Victor Emmanuel III]] as [[Emperor of Ethiopia]].<ref>{{Cite book|title=Guida dell'Africa Orientale Italiana|publisher=CTI|year=1938|location=Milano|language=it|page=33}}</ref> In 1939, [[Italian invasion of Albania|Italy invaded Albania]] and [[Kingdom of Albania (1939–1943)|incorporated it]] into the [[Fascist Italy (1922–1943)|Fascist state]]. During the [[Second World War]] (1939–1945), Italy [[Italian conquest of British Somaliland|occupied British Somaliland]], [[Italian occupation of France|parts of south-eastern France]], western [[Kingdom of Egypt|Egypt]] and [[Axis occupation of Greece#The Italian occupation zone|most of Greece]], but then lost those conquests and its African colonies, including Ethiopia, to the invading [[Allies of World War II|allied forces]] by 1943. It was forced in the [[Treaty of Peace with Italy, 1947|peace treaty of 1947]] to relinquish sovereignty over all its colonies. It was granted a [[Trust Territory of Somaliland|trust to administer former Italian Somaliland]] under [[United Nations]] supervision in 1950. When [[Somalia]] became independent in 1960, Italy's eight-decade experiment with colonialism had ended. The Second Italo-Ethiopian War cost Italy 4,359 killed in action—2,313 Italians, 1,086 Eritreans, 507 Somalis and Libyans, and 453 Italian laborers.{{sfn|Clodfelter|2017|p=355}} Ethiopian military and civilian dead, many of them from Italian bomb and [[Sulfur mustard|mustard gas]] attacks, were estimated as high as 275,000.{{sfn|Clodfelter|2017|p=355}} In July 1936, [[Francisco Franco]] of the [[Nationalist faction (Spanish Civil War)|Nationalist faction]] in the [[Spanish Civil War]] requested Italian support against the ruling [[Republican faction (Spanish Civil War)|Republican faction]], and guaranteed that, if Italy supported the Nationalists, "future relations would be more than friendly" and that Italian support "would have permitted the influence of Rome to prevail over that of Berlin in the future politics of Spain".<ref>Sebastian Balfour, Paul Preston. Spain and the Great Powers in the Twentieth Century. London, England, UK; New York, New York, USA: Routledge, 1999. P. 152.</ref> [[Italian military intervention in Spain|Italy intervened in the civil war]] with the intention of occupying the [[Balearic Islands]] and creating a [[client state]] in Spain.<ref>R. J. B. Bosworth. ''The Oxford handbook of fascism''. Oxford, UK: Oxford University Press, 2009. Pp. 246.</ref> Italy sought the control of the Balearic Islands due to its strategic position – Italy could use the islands as a base to disrupt the lines of communication between France and its North African colonies and between British Gibraltar and Malta.<ref>John J. Mearsheimer. The Tragedy of Great Power Politics. W. W. Norton & Company, 2003.</ref> After the victory by Franco and the Nationalists in the war, Italy pressured Franco to permit an Italian occupation of the Balearic Islands but he did not do so.<ref>The Road to Oran: Anglo-French Naval Relations, September 1939 – July 1940. Pp. 24.</ref> [[File:Unione tunisi 31octobre1938.jpg|thumb|Italian newspaper in Tunisia from October 1938 that represented Italians living in the [[French protectorate of Tunisia]]]] After the United Kingdom signed the Anglo-Italian [[Easter Accords]] in 1938, Mussolini and foreign minister Ciano issued demands for concessions in the Mediterranean by France, particularly regarding [[Djibouti]], [[Tunisia]] and the French-run [[Suez Canal]].<ref name="Reynolds Mathewson Salerno 1940. p82-83">Reynolds Mathewson Salerno. Vital Crossroads: Mediterranean Origins of the Second World War, 1935–1940. Cornell University, 2002. p&nbsp;82–83.</ref> Three weeks later, Mussolini told Ciano that he intended for Italy to demand an Italian takeover of Albania.<ref name="Reynolds Mathewson Salerno 1940. p82-83"/> Mussolini professed that Italy would only be able to "breathe easily" if it had acquired a contiguous colonial domain in Africa from the Atlantic to the Indian Oceans, and when ten million Italians had settled in them.<ref name="smith"/> In 1938, Italy demanded a [[sphere of influence]] in the [[Suez Canal]] in [[Egypt]], specifically demanding that the French-dominated [[Suez Canal Company]] accept an Italian representative on its [[board of directors]].<ref name="LIFE 1938. Pp. 23">"French Army breaks a one-day strike and stands on guard against a land-hungry Italy", ''LIFE'', 19 December 1938. Pp. 23.</ref> Italy opposed the French monopoly over the Suez Canal because, under the French-dominated Suez Canal Company, all Italian merchant traffic to its colony of [[Italian East Africa]] was forced to pay tolls on entering the canal.<ref name="LIFE 1938. Pp. 23"/> In 1939, Italy [[Italian invasion of Albania|invaded and captured Albania]] and made it a part of the Italian Empire as a separate kingdom in [[personal union]] with the [[House of Savoy|Italian crown]]. The region of modern-day Albania had been an early part of the [[Roman Empire]], which had actually been held before northern parts of Italy had been taken by the Romans, but had long since been populated by [[Albanians]], even though Italy had retained strong links with the Albanian leadership and considered it firmly within its [[sphere of influence]].<ref name="Dickson 2001 pg 69">Dickson (2001), pg. 69</ref> It is possible that Mussolini simply wanted a spectacular success over a smaller neighbour to match Germany's [[Anschluss|absorption of Austria]] and [[Occupation of Czechoslovakia|Czechoslovakia]].<ref name="Dickson 2001 pg 69"/> Italian King [[Victor Emmanuel III]] took the [[King of Albania|Albanian crown]], and a fascist government under [[Shefqet Verlaci]] was established to [[Albania under Italy|rule over Albania]]. <gallery mode="packed" heights="115" style="font-size:88%;line-height:120%"> File:Mogadishu 1923.jpg|Italian Mogadishu, 1923 File:Avenue in Asmara (1930s).jpg|Avenue in [[Asmara]], 1930s File:Cinema Impero in Asmara.jpg|Cinema Impero in Asmara File:Maydan Shajara Piazza Cagni During Italian Rule.jpg|Women in Piazza Cagni in Benghazi, Italian Libya, 1938 File:Italo Balbo welcomes Italian Colonists in Libya (1938).jpg|Governor [[Italo Balbo]] welcomes arriving Italian colonists in Tripoli, Italian Libya, 1938 </gallery> ====World War II==== {{main|Italian governorate of Montenegro|Province of Ljubljana|Governorate of Dalmatia|Independent State of Croatia|Hellenic State (1941–1944)}} {{see also|Military history of Italy during World War II|Italian occupation zone in the Balkans (1941–1943)}} [[File:Amadeo Aosta3rd 01.jpg|thumb|upright|[[Amedeo, 3rd Duke of Aosta|Prince Amedeo of Savoy-Aosta]] led Italian forces at the [[Battle of Amba Alagi (1941)|Battle of Amba Alagi]].<ref>Time Magazine [https://web.archive.org/web/20090829184022/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,790095,00.html Aosta on Alag?]</ref>]] [[File:Impero italiano.svg|thumb|Italy and its European and African colonial possessions in 1941.]] Mussolini entered [[World War II]] in June 1940 on the side of [[Adolf Hitler]] with plans to enlarge Italy's territorial holdings. He had designs on an area of western [[Yugoslavia]], southern France, Corsica, Malta, Tunisia, part of Algeria, an Atlantic port in Morocco, [[French Somaliland]] and British-controlled Egypt and Sudan.<ref>Calvocoressi (1999) p.166</ref> [[File:CH-NB - Italienisch-Ostafrika, Massana (Massawa, Massaua)- Hafen - Annemarie Schwarzenbach - SLA-Schwarzenbach-A-5-23-129.jpg|thumb|Italian settlers in [[Massawa]]]] On 10 June 1940, Mussolini declared war on Britain and France; both countries had been at war with [[Nazi Germany]] since September of the previous year. In July 1940, Italian foreign minister Count Ciano presented Hitler with a list of Italy's goals that included: the annexation of Corsica, Nice, and Malta; protectorate in Tunisia and a buffer zone in Eastern Algeria; independence with Italian military presence and bases in Lebanon, Palestine, Syria, and Transjordan as well as expropriation of oil companies in those territories; military occupation of [[Aden]], [[Perim]] and [[Sokotra]]; Cyprus given to Greece in exchange for [[Ionian islands]] and Ciamuria given to Italy; Italy is given British Somaliland, Djibuti, French Equatorial Africa up to [[Ubangi-Shari]], as well as Ciano adding at the meeting that Italy wanted Kenya and Uganda as well.<ref name="Santi Corvaja 2008. Pp. 132">Santi Corvaja, Robert L. Miller. Hitler & Mussolini: The Secret Meetings. New York, New York, USA: Enigma Books, 2008. Pp. 132.</ref> Hitler made no promises.<ref name="Santi Corvaja 2008. Pp. 132"/> In October 1940, Mussolini ordered the [[Greco-Italian War|invasion of Greece]] from [[Albania under Italy|Albania]], but the operation was unsuccessful.<ref>Dickson (2001) p.100</ref> In April 1941, Germany launched an [[invasion of Yugoslavia]] and then [[Battle of Greece|attacked Greece]]. Italy and other German allies supported both actions. The German and Italian armies overran Yugoslavia in about two weeks and, despite British support in Greece, the Axis troops overran that country by the end of April. The Italians gained control over portions of both [[occupied Yugoslavia]] and [[Axis occupation of Greece during World War II|occupied Greece]]. A member of the [[House of Savoy]], [[Prince Aimone, Duke of Aosta|Prince Aimone, 4th Duke of Aosta]], was appointed king of the newly created [[Independent State of Croatia]]. During the height of the [[Battle of Britain]], the Italians launched an [[Italian Invasion of Egypt|invasion of Egypt]] in the hope of capturing the Suez Canal. By 16 September 1940, the Italians advanced {{convert|60|mi|km|-1|order=flip}} across the border. However, in December, the British launched [[Operation Compass]] and, by February 1941, the British had cut off and captured the [[Tenth Army (Italy)|Italian 10th Army]] and had driven deep into Libya.<ref>Dickson (2001) p.101</ref> A [[Operation Sonnenblume|German intervention]] prevented the fall of Libya and the combined Axis attacks drove the British back into Egypt until summer 1942, before being [[First Battle of El Alamein|stopped at El Alamein]]. [[Operation Torch|Allied intervention against Vichy French-held Morocco and Algeria]] created a two-front campaign. German and Italian forces entered Tunisia in late 1942 in response, however, forces in Egypt were soon forced to make a major retreat into Libya. By May 1943, Axis forces in Tunisia were forced to surrender. The [[East African Campaign (World War II)|East African Campaign]] started with Italian advances into British-held [[Kenya Colony|Kenya]], [[British Somaliland]], and the [[Anglo-Egyptian Sudan|Sudan]].<ref>{{Cite web |url=http://www.centrorsi.it/notizie/images/stories/casssa/cassa%20nastro%20azzurro117.jpg |title=Italian Map showing with green lines the territories conquered in 1940 by the Italians in Sudan and Kenya. British and French somaliland are shown in white, as part of the A.O.I. (Africa Orientale Italiana) |access-date=5 May 2021 |archive-date=8 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208214619/http://www.centrorsi.it/notizie/images/stories/casssa/cassa%20nastro%20azzurro117.jpg |url-status=dead }}</ref> In the summer of 1940, Italian armed forces [[Italian conquest of British Somaliland|successfully invaded all of British Somaliland]].<ref>Dickson (2001) p.103</ref> But, in the spring of 1941, the British had counter-attacked and pushed deep into [[Italian East Africa]]. By 5 May, [[Haile Selassie I of Ethiopia]] had returned to [[Addis Ababa]] to reclaim his throne. In November, the last organised Italian resistance ended with the [[Battle of Gondar|fall of Gondar]].<ref>Jowett (2001) p.7</ref> However, following the surrender of East Africa, some Italians [[Italian guerrilla war in Ethiopia|conducted a guerrilla war]] which lasted for two more years. In November 1942, when the Germans occupied [[Vichy France]] during [[Case Anton]], [[Italian-occupied France]] was expanded with the [[Italian occupation of Corsica|occupation of Corsica]]. === End of the empire === [[File:Keren Battlefield 008.jpg|right|thumb|Italian war cemetery in [[Keren, Eritrea]]]] [[File:LA CATTEDRALE DI TRIPOLI 1960.jpg|thumb|The [[Tripoli Cathedral|Cathedral of Tripoli]] and the former [[FIAT]] centre in the 1960s]] In November 1941 the Italian Army was expelled by British and [[Commonwealth realm|Commonwealth]] forces first from East Africa ([[East African campaign (World War II)|East African Campaign]]), by the autumn of 1943, the Italian Empire and all [[Italian imperialism under Fascism|dreams of an Imperial Italy]] effectively came to an end. On 7 May, the surrender of [[Axis powers|Axis forces]] in [[Tunisia Campaign|Tunisia]] and other near continuous Italian reversals, led King [[Victor Emmanuel III of Italy|Victor Emmanuel III]] to plan the removal of Mussolini. Following the [[Invasion of Sicily]], all support for Mussolini evaporated. A meeting of the [[Grand Council of Fascism]] was held on 24 July, which managed to impose a [[Fall of the Fascist regime in Italy|vote of no confidence to Mussolini]]. The "Duce" was subsequently deposed and arrested by the King on the following afternoon. Afterwards, Mussolini remained a prisoner of the King until 12 September, when, on the orders of [[Adolf Hitler|Hitler]], he was rescued by German paratroops and became leader of the newly established [[Italian Social Republic]]. After 25 July, the new Italian government under the King and Field Marshal [[Pietro Badoglio]] remained outwardly part of the Axis. But, secretly, it started negotiations with the Allies. On the eve of the Allied landings at [[Salerno]], which started the [[Allied invasion of Italy]], the new Italian government [[Armistice between Italy and Allied armed forces|secretly signed an armistice with the Allies]]. On 8 September, the armistice was made public. In [[Kingdom of Albania in personal union with Italy|Albania]], [[Independent State of Croatia|Croatia]], the [[Italian Islands of the Aegean|Dodecanese]], and other territories still held by the Italians, German military forces successfully attacked their former Italian allies and ended Italian rule. During the [[Dodecanese Campaign]], an Allied attempt to take the Dodecanese with the cooperation of the Italian troops ended in total German victory. In China, the [[Imperial Japanese Army]] occupied [[Italian concession of Tianjin|Italy's concession in Tientsin]] after getting news of the armistice. Later in 1943 the Italian Social Republic formally ceded control of the concession to Japan's puppet regime in China, the [[Reorganized National Government of China]] under [[Wang Jingwei]]. In the spring of 1943 Italian forces were expulsed from North Africa ([[North African campaign|North African Campaign]]). Italian troops stationed in [[Kingdom of Albania in personal union with Italy|Albania]], the [[Italian Islands of the Aegean|Dodecanese]], and other Greek islands amid violent episodes such as the [[Massacre of the Acqui Division|Massacre of Cephalonia]] were withdrawn starting in September 1943 after the [[Fall of the Fascist regime in Italy|fall of Mussolini]] and Italy’s subsequent surrender, which marked the end of the aspiration to make Italy a world power.<ref>Ion Smeaton Munro, ‘‘Through Fascism to World Power: A History of the Revolution in Italy’’ (1971), p. 96.</ref> After the end of the [[Second World War]], Italy was stripped of all its possessions by the [[Treaty of Paris between Italy and the Allied Powers|Treaty of Paris of 1947]]. As a result, minor border adjustments were also made with [[Provisional Government of the French Republic|France]], and Italy ceded to [[Democratic Federal Yugoslavia|Yugoslavia]] the city of [[Rijeka|Fiume]], the territory of [[Province of Zara|Zara]], the islands of [[Lastovo|Lagosta]] and [[Palagruža|Pelagosa]], the upper valley of the [[Soča|Isonzo River]], and most of [[Istria]] and the [[Karst Plateau|Karst region]] of Trieste and Gorizia. The treaty led to the loss of all Fascist-era colonies, while the fate of the pre-Fascist colonies was decided by the [[United Nations]], which assigned the [[Italian Islands of the Aegean|Dodecanese]] to [[Kingdom of Greece|Greece]], [[Allied administration of Libya|placed Libya under Anglo-French administration]], and [[Federation of Ethiopia and Eritrea|handed Eritrea over to Ethiopia]].<ref>Saul Kelly, ‘‘Cold War in the Desert: Britain, the United States and the Italian Colonies, 1945–52’’, Palgrave Macmillan UK, 2000, ISBN 978-1-349-41443-7.</ref> In 1949 the [[United Nations]] allowed Italy to exercise a [[Trust Territory of Somaliland|trusteeship over Somalia]]. Under president [[Giovanni Gronchi]] on 1 July 1960 the Italian Empire officially ended with the independence of the [[Somali Republic]],<ref>[[Giuseppe Mammarella]], ‘‘Storia d’Europa dal 1945 a oggi’’, Laterza, Rome-Bari, 2006, p. 8.</ref> which was formed after the five-day-old [[State of Somaliland|Somaliland]] merged with the Italian Trust Territory of Somaliland upon gaining its independence the same day of their union. ==Territories== [[File:Greater German Reich in 1942.png|thumb|275px|Italian Empire (green) with its occupied territories in 1942, and its ally the German Reich (red) with other allies and occupied territories (brown)]] ===African colonies=== * [[Italian Eritrea]] (1882–1941) * [[Italian Somaliland]] (1889–1941) ** [[Oltre Giuba|Trans-Juba]] (1924–1941) ** [[Trust Territory of Somaliland|Italian territory of Somalia]] (1950–1960) * [[Italian Libya]] (1911–1943) ** [[Italian Tripolitania]] and [[Italian Cyrenaica]] (1911–1934) * [[Italian East Africa]] (1936–1941) ===Overseas possessions=== * [[Italian Islands of the Aegean|Italian Islands of the Aegean, Greece]] (1912–1945) * [[Italian concession of Tianjin|Italian Tianjin, China]] (1901–1947) ===Puppet states=== * [[Hellenic State (1941–1944)|Hellenic State (Greece)]] (1941–1943) * [[Independent State of Croatia]] (1941–1943) * [[Kingdom of Albania in personal union with Italy|Italian Albania]] (1939–1943) {{efn|Albania had been completely annexed to Italian territory in personal union.}} * [[Vichy France]] (1942-1943) ===World War II occupations=== * [[Italian governorate of Montenegro]] (1941–1943) * [[Invasion and occupation of Monaco during World War II|Principality of Monaco]] (1942–1943) *[[Italian invasion of British Somaliland|British Somaliland]] (1940–1941) * [[Italian invasion of Egypt|Egypt]] (1940–1941, 1942) * [[Italian occupation of France|France]] (1940–1943) ** [[Italian occupation of Corsica|Corsica]] (1942–1943) * [[Fourth Shore|Tunisia]] (1942–1943) (Co-occupied with [[Nazi Germany|Germany]]) ==پڻ ڏسو== * اٽلي جون ٻوليون. آفري ٻولي. الباني. امهاري. عربي. چيني. ڪارسيڪائي. ڪروشيائي. فرانسي. يوناني. مونيگاسڪ. مونٽينيگرن. اورومو. صومالي. ٽگرنيا. ==References== {{reflist}} ==Bibliography== {{Refbegin|30em}} * Andall, Jacqueline and Derek Duncan, eds. (2005). ''Italian Colonialism: Legacy and Memory''. * Ben-Ghiat, Ruth and Mia Fuller, eds. (2005). ''Italian Colonialism''. *{{cite book |last=Betts|first=Raymond |title=The False Dawn: European Imperialism in the Nineteenth Century|url=https://archive.org/details/falsedawneuropea0000bett|url-access=registration|publisher=University of Minnesota|year=1975|isbn=9780816607624 }} *{{cite book |last=Barker|first=A. J. |title=The Rape of Ethiopia|publisher=Ballantine Books|year=1971}} *{{cite book |last=Bosworth|first=R. J. B.|title=Mussolini's Italy: Life Under the Fascist Dictatorship, 1915–1945|url=https://archive.org/details/mussolinisitalyl00bosw|url-access=registration|publisher=Penguin Books|year=2005|isbn=9781594200786 }} * {{cite book |last=Clodfelter |first=M. |title=Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015 |publisher=McFarland |location=Jefferson, North Carolina |year=2017 |edition=4th |isbn=978-0786474707 }} *{{cite book |last=Dickson|first=Keith|title=World War II For Dummies|url=https://archive.org/details/worldwariifordum00dick|url-access=registration|publisher=Wiley Publishing, INC|year=2001|isbn=9780764553523 }} * Finaldi, Giuseppe (2016). ''A History of Italian Colonialism, 1860–1907: Europe’s Last Empire'' (Taylor & Francis). * Hofmann, Reto (2015). ''The Fascist Effect: Japan and Italy, 1915–1952'' (Cornell UP) [https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt20d88b6 online] *{{cite book |last=Jowett|first=Philip |title=Axis Forces in Yugoslavia 1941–45 |publisher=Osprey Publishing |year=1995}} *{{cite book |last=Jowett|first=Philip |title=The Italian Army 1940–45 (2): Africa 1940–43 |publisher=Osprey Publishing |year=2001}} * Kelly, Saul (2000). "Britain, the United States, and the end of the Italian empire in Africa, 1940–52." ''Journal of Imperial and Commonwealth History'' 28.3: 51–70. * Kelly, Saul (2000). ''Cold War in the Desert: Britain, the United States & the Italian Colonies, 1945–52''. *{{cite book |last=Killinger|first=Charles|title=The History of Italy|url=https://archive.org/details/historyofitaly00kill|url-access=registration|publisher=Greenwood Press|year=2002|isbn=9780313314834 }} *{{cite book |last=Lowe|first=C.J.|title=Italian Foreign Policy 1870–1940|publisher=Routledge|year=2002}} * McGuire, Valerie (2020). ''Italy's Sea: Empire and Nation in the Mediterranean, 1895–1945'' (Liverpool University Press). * Marinelli, Maurizio and Giovanni Andornino (2014). ''Italy's Encounter with Modern China: Imperial dreams, strategic ambitions'', New York: Palgrave Macmillan. *{{cite book|last=Pakenham|first=Thomas|title=The Scramble for Africa: White Man's Conquest of the Dark Continent from 1876 to 1912|publisher=Perennial|location=New York|year=1992|isbn=9780380719990|url-access=registration|url=https://archive.org/details/scrambleforafric00pake_0}} * Palumbo, Patrizia (2003). ''Place in the Sun: Africa in Italian Colonial Culture from Post-Unification to the Present'', since 1860. * {{cite journal |last1= Peretti |first1= Luca |date= 2024 |title= Built to last? Material legacies of Italian colonialism. Interviews with Ruth Ben-Ghiat, Alessandra Ferrini, Viviana Gravano, Hannes Obermair, Resistenze in Cirenaica, Igiaba Scego, and Colletivo Tezeta|journal= Interventions. International Journal of Postcolonial Studies|publisher= Taylor & Francis|volume= |issue= |pages= 1–17 |doi= 10.1080/1369801X.2023.2292165|doi-access= free}} * Pergher, Roberta (2017). ''Mussolini's Nation-Empire: Sovereignty and Settlement in Italy's Borderlands, 1922–1943'' (Cambridge UP). * Poddar, Prem, and Lars Jensen, eds. (2008). ''A historical companion to postcolonial literatures: Continental Europe and Its Empires'' (Edinburgh UP), "Italy and its colonies" pp 262–313. [https://www.amazon.com/Historical-Companion-Postcolonial-Literatures-Continental/dp/0748623949/ excerpt] * Renzi, William A. (1968). "Italy's neutrality and entrance into the Great War: a re-examination." ''American Historical Review'' 73.5: 1414–32. [https://www.jstor.org/stable/1851376 online] * Shinn, Christopher A. (2016). "Inside the Italian Empire: Colonial Africa, Race Wars, and the ‘Southern Question’", in ''Shades of Whiteness'' (Brill), pp. 35–51. * Srivastava, Neelam (2018). ''Italian Colonialism and Resistances to Empire, 1930–1970'' (Palgrave Macmillan). * Steinmetz, George (2018). "Ruth Ben-Ghiat’s Italian Fascism’s Empire Cinema." ''American Journal of Cultural Sociology'' 6.1: 212–22 [https://www.researchgate.net/profile/George_Steinmetz/publication/307867589_Ruth_Ben-Ghiat%27s_Italian_Fascism%27s_Empire_Cinema/links/5ead8ef6299bf18b958f122a/Ruth-Ben-Ghiats-Italian-Fascisms-Empire-Cinema.pdf online]. * Tripodi, Paolo (1999). ''Colonial Legacy in Somalia: Rome & Mogadishu from Colonial Administration to Operation Restore Hope'', covers 19th century to 1999. * Wright, Patricia (1973). "Italy's African Dream: Part I, The Adowa Nightmare". ''History Today'' (Mar), Vol. 23, Issue 3, pp.&nbsp;153–60, online: **"Italy's African Dream. Part 2: Fatal Victory, 1935–6." ''History Today'' (April 1973), Vol. 23, Issue 4, pp.&nbsp;256–65. ** "Italy's African Dream. Part 3: Nemesis in 1941," ''History Today'' (May 1973), Vol. 23, Issue 5, pp.&nbsp;336–34. {{Refend}} ==External links== * {{in lang|it}} [http://amshistorica.unibo.it/diglib.php?inv=166 Atlas of Italian colonies], written by Baratta Mario and Visintin Luigi in 1928 * Simona Berhe: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/colonies_italy/ Colonies (Italy)], in: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html/ 1914-1918-online. International Encyclopedia of the First World War]. {{Italian colonial empire}} {{Italian colonial campaigns}} {{Italy topics}} {{Colonialism}} {{Authority control}} [[Category:Italian Empire| ]] [[Category:1882 establishments in Italy]] [[Category:1960 disestablishments in Italy]] [[Category:States and territories established in 1882]] [[Category:States and territories disestablished in 1960]] [[Category:History of European colonialism]] [[Category:Italian fascism|Empire]] [[Category:Overseas empires]] [[Category:Axis powers]] [[Category:Former transcontinental empires]] [[Category:Former empires]] ==تصويرون== <gallery> فائل:Italian empire 1914.png|<!--Italian Empire in 1914.--> فائل:Italy and Posessions September 1939.png|<!--Italian Empire in 1939.--> فائل:ST-Massowa.jpg|<!--[[Massawa]] in 1890.--> فائل:Italian mounted infantry in China 1900 HD-SN-99-01989.jpg|<!--Italian mounted infantry in [[چنگ خاندان]] during the [[Boxer Rebellion]] in 1900.--> فائل:Vlora zur Zeit der italienischen Besatzung 1916-1920.jpg|<!--Italian soldiers in [[ولورہ]], [[البانیا]] during [[پهرين مهاڀاري جنگ ]].--> فائل:Mogadishu1936.jpg|<!--[[موغاديشو]] in 1936, with the Catholic Cathedral and the Triumphal Arch dedicated to [[Victor Emmanuel III]].--> فائل:Soldatietiopia.jpg|<!--Italian soldiers leaving for the [[Second Italo-Abyssinian War]].--> فائل:Visita del RE a Bengasi.JPG|<!--King [[Victor Emmanuel III]] visits [[بنغازي]] in 1938.--> فائل:Unione tunisi 31octobre1938.jpg|<!--1938 edition of the newspaper of the Tunisian branch of the National Fascist Party that represented Italians living in the [[فرانسيسي زير حمايت تونس]].--> </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:اطالوي سلطنت]] [[زمرو:سلطنتون]] [[زمرو:سمنڊ پار سلطنتون]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]] [[زمرو:اٽلي جي تاريخ]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون]] oxy10wtnkf8y4cai6uxix7red0vrmgk 411974 411956 2026-09-13T17:33:35Z Ibne maryam 17680 /* تاريخ */ 411974 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |conventional_long_name = اطالوي سلطنت <br>Italian Empire |native_name = ''Impero Italiano'' |image_flag = Flag of Italy (1861-1946).svg |image_map = Italian Colonial Empire (orthographic projection).svg |map_width = 225px <!--to match infobox immediately below--> |map_caption = سلطنت اطاليه 1939-1941 }} '''اطالوي سلطنت''' (Italian Empire) (اطالوي: Impero Italiano) [[مملڪت اطاليه]] ٻين يورپي طاقتن ۾ شموليت ڪئي ته جيئن ٻاهرين ملڪن تي ڪنٽرول حاصل ڪري سگهجي. ==تاريخ== {{Short description|Colonial empire based in Italy (1882-1943)}} {{For|روم، اٽلي جي قديم سلطنت|رومي سلطنت}} {{Infobox former country | conventional_long_name = اطالوي سلطنت<br> Italian Empire | native_name = Impero italiano ([[اطالوي ٻولي|اطالوي]]) | title_deputy = [[List of presidents of Italy|President]] (after 1946) | year_deputy1 = 1946–1948 | deputy1 = [[Enrico De Nicola]] | year_deputy2 = 1948–1955 | deputy2 = [[Luigi Einaudi]] | year_deputy3 = 1955–1960 | deputy3 = [[Giovanni Gronchi]] | event_pre = اساب جي خريداري | date_pre = 1869ع | event_start = اطالوي ايريٽريا | year_start = 1882ع | event1 = ايريٽريا جي جنگ | date_event1 = 1887ع–1889ع | event2 = اطالوي صوماليه | date_event2 = 1889ع | event3 = باڪسر بغاوت | date_event3 = 1899ع–1901ع | event4 = [[اٽلي]]-[[ترڪي]] جنگ | date_event4 = 1911ع–1912ع | event6 = ليبيا ۾ امن | date_event6 = 1923ع–1932ع | event7 = ٻئي [[اٽلي]]-[[ايٿوپيا]] جنگ | date_event7 = 1935ع–1937ع | event8 = [[البانيا]] تي اٽلي جي حڪمراني | date_event8 = 1939ع–1943ع | event9 = [[اوڀر آفريڪا]] جي مهم | date_event9 = 1940ع–1941ع | event10 = [[اتر آفريڪا]] جي مهم | date_event10 = 1940ع–1943ع | event_end = سلطنت باضابطه طور تي تحليل ٿي وئي | date_end = 1947ع | event_post = [[صومالي لينڊ]] جو ٽرسٽ علائقو | date_post = 1950ع–1960ع | life_span = 1882ع–1943ع | image_flag = Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg | flag = Flag of Italy#Italian unification | flag_type = Flag of Italy | flag_caption = Flag of Italy<br>Top (until 1946)<br>Bottom (from 1946) | image_flag2 = Flag of Italy (1946–2003).svg | image_coat = [[File:Coat of arms of the Kingdom of Italy (1890).svg|80px]] [[File:Emblem of Italy.svg|80px]] <br>[[Emblem of Italy|Left (until 1943)<br>Right (from 1950)]] | symbol = coat of arms | capital = [[روم]] | official_languages = [[اطالوي ٻولي|اطالوي]] | languages_type = ٻيون ٻوليون | languages = {{collapsible list| title = فهرست ڏسو|اٽلي جون ٻوليون|افار|البانوي|[[امهارا ٻولي|امهارا]]|[[عربي ٻولي|عربي]]|[[چيني ٻولي|چيني]]|ڪارسيڪائي|ڪروشيائي|[[ فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]|[[يوناني ٻولي |يوناني]]|مونيگاسڪ| مونٽينيگرن|اورومو|[[صومالي ٻولي|صومالي]]|ٽگرنيا}} | religion = [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ مذهب]]{{efn|The Catholic Church was the [[State religion]] of the Italian Empire, but oscillated between formal respect for local religions (such as [[Islam]] and [[Oriental Orthodox Churches |Orthodox Christianity]]) and the promotion of Catholicism as a civilizing and controlling element.}} | government_type = آئيني بادشاهت (1946ع تائين)<br>پارلياماني جمهوريه (1946ع کان پوءِ) | area_km2 = 3,775,294 | title_leader = [[King of Italy|King]] (until 1946) | leader1 = [[Umberto I of Italy|Umberto I]] | year_leader1 = 1882-1900 | leader2 = [[Victor Emmanuel III]] [[List of emperors of Ethiopia|(Emperor)]] | year_leader2 = 1900-1946 | leader3 = [[Umberto II of Italy|Umberto II]] | year_leader3 = 1946 | status = نوآبادياتي سلطنت | motto = ''[[FERT]]''<br />(1882–1946) | national_anthem = {{Collapsible list | title = Various |"[[Il Canto degli Italiani]]"<br>(1946-1960)<br/>("The Song of the Italians"){{center|[[File:Canto degli Italiani - Marina Militare (strumentale).wav]]}} |"[[Marcia Reale d'Ordinanza]]"<br>(1861-1943, 1944-1946)<br/>("Royal March of Ordinance"){{center|[[File:Marcia reale d'ordinanza.ogg]]}} |"[[Giovinezza]]"<br>(1924–1943)<br/>("Youth"){{center|[[File:Giovinezza (instrumental).ogg]]}} |"[[La Leggenda del Piave]]"<br>(1943-1944)<br/>("The Legend of Piave"){{center|[[File:La leggenda del Piave.ogg]]}}}} | image_map = Italian Empire maximum extent 1942-43.png | map_caption = [[ٻي مهاڀاري جنگ]] دوران اطالوي سلطنت پنهنجي وسيع ترين حدن تي. | image_map_size = | s1 = Italy{{!}}'''1946:'''<br/>Italian Republic | flag_s1 = Flag of Italy (1946–2003).svg | s2 = Vatican City{{!}}'''1929:'''<br/>Vatican City | flag_s2 = Flag of the Vatican City.svg | s3 = Ethiopian Empire{{!}}'''1936:'''<br/>Ethiopian Empire | flag_s3 = Flag of Ethiopia (1897–1974).svg | s4 = German occupation of Albania{{!}}'''1943:'''<br/>Kingdom of Albania | flag_s4 = Flag of Albania (1943–1944).svg | s5 = Kingdom of Greece{{!}}'''1941:'''<br/>Kingdom of Greece | flag_s5 = State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1973).svg | s6 = Italian Social Republic{{!}}'''1943:'''<br/>Italian Social Republic | flag_s6 = Flag of the Italian Social Republic.png | s7 = People's Socialist Republic of Albania{{!}}'''1946:'''<br/>Communist Albania | flag_s7 = Flag of Albania (1946–1992).svg | s8 = Free Territory of Trieste{{!}}'''1946:'''<br/>Free Territory of Trieste | flag_s8 = Free Territory Trieste Flag.svg | s9 = Socialist Federal Republic of Yugoslavia{{!}}'''1946:'''<br/>SFR Yugoslavia | flag_s9 = Flag of Yugoslavia (1946-1992).svg | s10 = French Fourth Republic{{!}}'''1946:'''<br/>France | flag_s10 = Flag of France.svg | s11 = United Kingdom of Libya{{!}}'''1951:'''<br/>United Kingdom of Libya | flag_s11 = Flag of Libya.svg | s12 = Somali Republic{{!}}'''1960:'''<br/>Somalia | flag_s12 = Flag of Somalia.svg | s13 = Kingdom of Yugoslavia{{!}}'''1931–1941:'''<br/>Kingdom of Yugoslavia | flag_s13 = Flag of the Kingdom of Yugoslavia (state).svg | s14 = Wang Jingwei regime{{!}}'''1943:'''<br/>Wang Jingwei Regime | flag_s14 = Flag of the Republic of China-Nanjing (Peace, Anti-Communism, National Construction).svg | today = <!-- Per Template:Infobox former country/doc, "Present-day countries that overlap with the territorial extent of the former country. Do not use this parameter if there are more than four such countries." --> | stat_year1 = 1938 | ref_area1 = <ref name=Harrison3>{{cite book|last1=Harrison|first1=Mark|title=The Economics of World War II: Six Great Powers in International Comparison|date=2000|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521785037|page=3|url=https://books.google.com/books?id=ZgFu2p5uogwC|access-date=2 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161016200113/https://books.google.com/books?id=ZgFu2p5uogwC|archive-date=16 October 2016|url-status=live}}</ref> | stat_area1 = 3798000<!-- {{Formatnum:{{#expr:(310+3488)*1000}}}} --> | stat_year2 = 1941 | stat_area2 = {{Formatnum:{{#expr:340409+3484470}}}} | ref_area2 = <ref name="SoldatenAtlas">{{Cite book|url=https://archive.org/details/Tornisterschrift-des-Oberkommandos-der-Wehrmacht-Soldaten-Atlas|title=Soldaten-Atlas (Tornisterschrift des Oberkommandos der Wehrmacht, Heft 39)|publisher=[[Bibliographisches Institut]] |year=1941|location=[[Leipzig]]|page=32}}</ref> | p1 = Kingdom of Italy{{!}}'''1882:'''<br/>Kingdom of Italy | flag_p1 = Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg | p2 = Ethiopian Empire{{!}}'''1936:'''<br/>Ethiopian Empire | flag_p2 = Flag of Ethiopia (1897–1974).svg | p3 = Albanian Kingdom (1928–1939){{!}}'''1939:'''<br/>Kingdom of Albania | flag_p3 = Flag of Albania (1934–1939).svg | p4 = Kingdom of Greece{{!}}'''1941:'''<br/>Kingdom of Greece | flag_p4 = State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1973).svg | p5 = Kingdom of Yugoslavia | flag_p5 = Flag of the Kingdom of Yugoslavia (state).svg | p6 = Qing Dynasty | flag_p6 = Flag of the Qing Dynasty (1889-1912).svg | p7 = Ottoman Empire | flag_p7 = Flag of the Ottoman Empire.svg }} '''اطالوي سلطنت''' ([[اطالوي ٻولي|اطالوي]]: <small>Impero italiano</small>)، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن "اطالوي نوآبادياتي سلطنت" (اطالوي: <small>Impero</small> <small>coloniale</small> <small>italiano</small>) پڻ چيو ويندو هو، هڪ نوآبادياتي سلطنت هئي جيڪا سال <small>1882</small><small>ع</small> ۽ <small>1943</small><small>ع</small> جي وچ ۾ قائم رهي؛ سال <small>1950</small><small>ع</small> ۾ [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جي ٽرسٽ علائقي طور [[اٽلي]] جي انتظام هيٺ هڪ اطالوي نوآبادي ٻيهر قائم ڪئي وئي جيڪا <small>1960</small>ع تائين برقرار رهي. هي سلطنت <small>19</small>هين ۽ <small>20</small>هين صديءَ ۾ "اٽلي جي بادشاهت" (<small>Kingdom of Italy</small>) جي نوآبادين، تحفظ هيٺ آيل علائقن (<small>protectorates</small>)، رعايتي علائقن (<small>concessions</small>) ۽ ماتحت علائقن تي مشتمل هئي. پنهنجي عروج واري دور ۾، يعني سال <small>1936</small>ع ۽ <small>1941</small>ع جي وچ ۾، [[آفريڪا]] ۾ ان جي نوآبادياتي ملڪيتن ۾ موجوده [[لبيا|ليبيا]]، [[اريٽيريا|ايريٽريا]]، [[صوماليا|صوماليه]] ۽ [[ايٿوپيا]] جا علائقا شامل هئا (آخري ٽن علائقن کي سرڪاري طور تي "اورينٽل اٽالين آفريڪا (<small>AOI</small>) جي نالي سان گڏ ڪيو ويو هو). آفريڪا کان ٻاهر، اٽلي ڊوڊيڪئنيس ٻيٽن، <ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17" /> [[البانيا]] ۽ [[چين]] جي ڪجهه علائقن تي ڪنٽرول رکندو هو (چين ۾ صرف "[[تيانجن]]" واري رعايتي علائقي تي سندن مڪمل اختيار هو). [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻي مهاڀاري جنگ]] دوران، سلطنت چار ڪٺ پتلي رياستن تي ڪنٽرول رکيو ۽ ڪيترن ئي اضافي علائقن تي قبضو ڪيو، جيتوڻيڪ انهن علائقن کي باضابطه طور تي سلطنت ۾ شامل نه ڪيو ويو هو. سال 1922ع کان پوءِ آمر بينيٽو مسوليني جي قيادت ۾ اقتدار ۾ ايندڙ فاشسٽ حڪومت اطالوي سلطنت جي پکيڙ وڌائڻ ۽ اطالوي علائقائي دعويدارن (irredentists) جي مطالبن کي پورو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. حڪومت پاران منظم ”آباديءَ جي بنياد تي نوآبادياتي عمل“ (demographic colonization) جي حوصلا افزائي ڪئي وئي، ۽ 1939ع تائين، اطالوي آبادڪارن جو تعداد اطالوي ليبيا ۾ 120,000 کان 150,000 ۽ اطالوي اوڀر آفريڪا ۾ 165,000 تائين پهچي چڪو هو. * ٻي عالمي جنگ دوران، اٽلي 1940ع ۾ نازي جرمنيءَ سان اتحاد ڪيو ۽ برٽش سومالي لينڊ، اولهه مصر، يوگوسلاويا جي وڏي حصي، ڏکڻ اوڀر فرانس جي ڪجهه حصن ۽ يونان جي اڪثر علائقن تي قبضو ڪيو؛ جڏهن ته، 1943ع تائين اٽلي اهي فتح ڪيل علائقا ۽ پنهنجون آفريقي نوآباديون حملو ڪندڙ اتحادي فوجن (Allied forces) هٿان وڃائي ويٺو. 1947ع ۾، اٽلي باضابطه طور تي پنهنجي اڳوڻين نوآبادين تي دعوائون ڇڏي ڏنيون. 1950ع ۾، اڳوڻي اطالوي سومالي لينڊ کي - جيڪو ان وقت برطانوي انتظام هيٺ هو - ”سومالي لينڊ جي اطالوي ٽرسٽ ٽيريٽري“ (Italian Trust Territory) ۾ تبديل ڪيو ويو، ۽ اهو علائقو 1960ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ تائين ان حيثيت ۾ رهيو. Outside Africa, Italy controlled the [[Italian Aegean Islands|Dodecanese Islands]], [[Kingdom of Albania in personal union with Italy (1939–1943)|Albania]]<ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17">Nigel Thomas. ''Armies in the Balkans 1914–18''. Osprey Publishing, 2001, p. 17.</ref>, and [[Concessions of Italy in China|territories in China]] (only their [[Italian concession of Tianjin|concession in Tianjin]] was under full control in their Chinese territories). During [[World War II]], the empire exercised control over four [[Puppet state|puppet states]] and occupied several additional territories, although these were not formally annexed. The [[Fascist Italy|Fascist government]] that came to power under the leadership of the dictator [[Benito Mussolini]] after 1922 [[Italian imperialism under fascism|sought to increase the size of the Italian empire]] and it also sought to satisfy the claims of [[Italian irredentists]]. Systematic "[[Settler colonialism|demographic colonization]]" was encouraged by the government,<ref>[[Helen Chapin Metz|Chapin Metz, Helen]], ed., ''Libya: A Country Study''. Chapter XIX.</ref> and by 1939, Italian settlers numbered 120,000<ref name="Istat 2010">{{cite journal|last=Istat|author-link=National Institute of Statistics (Italy)|title=I censimenti nell'Italia unita I censimenti nell'Italia unita Le fonti di stato della popolazione tra il XIX e il XXI secolo ISTITUTO NAZIONALE DI STATISTICA SOCIETÀ ITALIANA DI DEMOGRAFIA STORICA Le fonti di stato della popolazione tra il XIX e il XXI secolo|journal=Annali di Statistica|date=December 2010|volume=2|series=XII|page=263|url=http://www3.istat.it/dati/catalogo/20120911_00/Annali_serie_XII_vol_2_anno_141_I_Censimenti_nell%27Italia_unita_bis.pdf|access-date=24 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140803195051/http://www3.istat.it/dati/catalogo/20120911_00/Annali_serie_XII_vol_2_anno_141_I_Censimenti_nell%27Italia_unita_bis.pdf|archive-date=3 August 2014|url-status=dead}}</ref>–150,000<ref name="britannica">{{cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-46562/Libya|title=Libya - History, People, & Government |website=Britannica.com|access-date=11 January 2018}}</ref> in Italian Libya and 165,000<ref name="Istat 2010" /> in [[Italian East Africa]]. During [[World War II]], Italy allied itself with [[Nazi Germany]] in 1940 and it also occupied [[Italian invasion of British Somaliland|British Somaliland]], western [[Italian invasion of Egypt|Egypt]], much of [[Invasion of Yugoslavia|Yugoslavia]], parts of south-eastern [[Italian occupation of France|France]] and most of [[Axis occupation of Greece#Italian occupation zone|Greece]]; however, it then lost those conquests and its African colonies to the invading Allied forces by 1943. In 1947, Italy officially relinquished claims on its former colonies. In 1950, former [[Italian Somaliland]], then under [[British Military Administration (Somaliland)|British administration]], was turned into the [[Trust Territory of Somaliland|Italian Trust Territory of Somaliland]] until it became independent in 1960. ==History== ===Background and pre-unification era=== {{See also|Roman Empire|Maritime republics|Italy and the colonization of the Americas}} Imperialism in Italy dates back to [[ancient Rome]], and the Latin notion of ''[[Mare Nostrum|mare nostrum]]'' ("Our Sea", referring to the Mediterranean) has historically been the basis for [[Italian imperialism under fascism|Italian imperialism]], especially during the fascist era.<ref>Betts (1975), p.12</ref> During the Middle Ages and the modern period, the [[Republic of Venice]] and the [[Republic of Genoa]] controlled networks of "colonies" in the Mediterranean region known as the [[Venetian Empire]] and the [[Genoese Empire]] respectively. Between the 15th and 16th centuries, Italian explorers contributed to the colonial enterprises of other European countries in the Americas: [[Cristopher Columbus]] from Genoa served Spain, [[Amerigo Vespucci]] from Florence served Portugal, the [[John Cabot|Cabot]] brothers from [[Venice]] served [[England]], and [[Giovanni da Verrazzano]] from Florence served France. However, no Italian power took an active role in the scramble for the Americas, with the notable exception of the Pope who acted as an arbiter between European colonial powers during the [[Renaissance]]. The geographical position of Italy, located in the center of an internal sea, without an open free access to the ocean, contributed to this purely Mediterranean policy. There was, nonetheless, some interest in the Americas and colonial trade. The Spanish crown often [[Asiento de Negros|contracted out the slave trade]] to the Genoese, who were especially active in the port of Panama. [[Ferdinando I de' Medici|Ferdinand I]], Grand Duke of Tuscany, made the only Italian attempt to create a colony in the Americas, in what is now [[French Guiana]], organizing in 1608 an [[Thornton expedition|expedition]] to explore the north of [[Brazil]] and the [[Amazon River]] in 1608 under the command of the English captain [[Robert Thornton (explorer)|Robert Thornton]]. However, Thornton, on his return from the preparatory expedition in 1609, found Ferdinand I dead and his successor, [[Cosimo II de' Medici|Cosimo II]], was not interested in the project. In 1651, [[Giovanni Paolo Lascaris]], Italian nobleman and Grand Master of the [[Knights Hospitaller]] of Malta (at the time a vassal state of the [[Kingdom of Sicily]]), possessed four [[Caribbean]] islands: [[Saint Kitts|Saint Christopher]], [[Collectivity of Saint Martin|Saint Martin]], [[Saint Barthélemy]], and [[Saint Croix]], which were [[Hospitaller colonization of the Americas|colonized]] from 1651 until 1665.<ref name="Dubé2005">{{cite book|last=Dubé|first=Jean-Claude|translator=Elizabeth Rapley|title=The Chevalier de Montmagny (1601-1657): First Governor of New France|url=https://archive.org/details/chevalierdemontm0000dube|url-access=registration|year=2005|publisher=University of Ottawa Press|isbn=978-0-7766-0559-3|pages=[https://archive.org/details/chevalierdemontm0000dube/page/263 263]–287}}</ref><ref name="Mifsud1914">{{cite book|last=Mifsud|first=A.|title=Knights Hospitallers of the Ven. Tongue of England in Malta|url=https://archive.org/details/bub_gb_yK80AQAAMAAJ|year=1914|publisher=AMS Press|page=246|chapter=Attempts to reestablish the Tongue|isbn=9780404170097 }}</ref> No other colonial attempt in the ocean was made and, by 1797, the Venetian and Genoese possessions in the Mediterranean were lost. ===Scramble for an empire=== ====East Africa==== {{main|Italian Eritrea|Italian Somalia}} {{see also|Giuseppe Sapeto|Raffaele Rubattino|Mahdist War|Italo-Ethiopian War of 1887–1889{{!}}Eritrea War|First Italo-Ethiopian War|Majeerteen Sultanate|Sultanate of Hobyo|Hiraab Imamate|Geledi Sultanate|Banadir resistance|Slap of Tunis}} [[File:Francesco Crispi crop.jpg|thumb|upright|left|[[Francesco Crispi]] promoted Italian colonialism in Africa in the late 1800s.]] Once unified as a nation-state in the late 19th century, Italy intended to compete with the other European powers for the new age of European colonial expansion. It saw its interests in the Mediterranean and in the [[Horn of Africa]], a region yet to be colonized and with access to the ocean. Italy had arrived late to the colonial race and its status as the [[least of the Great Powers]], a position of relative weakness in international affairs, meant that it was dependent on the acquiescence of Britain, France and Germany towards its empire-building.<ref>Betts (1975), p.97</ref> Italy had long considered the [[Ottoman Tunisia|Ottoman province of Tunisia]], where a large community of [[Tunisian Italians]] lived, within its economic sphere of influence. It did not consider annexing it until 1879, when it became apparent that Britain and Germany were encouraging France to add it to its colonial holdings in [[French North Africa|North Africa]].<ref>Lowe, p.21</ref> A last-minute offer by Italy to share [[French protectorate of Tunisia|Tunisia]] between the two countries was refused, and France, confident in German support, ordered its troops in from [[French Algeria]], imposing a protectorate over Tunisia in May 1881 under the [[Treaty of Bardo]].<ref>Lowe, p.24</ref> The shock of the "[[Slap of Tunis]]", as it was referred to in the Italian press, and the sense of Italy's isolation in Europe, led it into signing the [[Triple Alliance (1882)|Triple Alliance]] in 1882 with Germany and [[Austria-Hungary]].<ref>Lowe, p.27</ref> [[File:Assab 1880.jpg|thumb|left|upright|Italian settlement at [[Assab]], 1880]] While attempts were made to buy the [[Nicobar Islands]] from [[Denmark]] in 1864 and 1865,<ref>{{Cite book |title=Storia Militare della Colonia Eritrea, Vol. I |date=1935 |publisher=[[Ministero della Guerra]] |location=Roma |publication-date=1935 |pages=15–16}}</ref> the genesis of the Italian colonial empire was the purchase in 1869 of [[Assab|Assab Bay]] on the [[Red Sea]] by an Italian navigation company which intended to establish a coaling station at the time the [[Suez Canal]] was being opened to navigation.<ref>Mia Fuller, [http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780199846733/obo-9780199846733-0150.xml "Italian Colonial Rule"], ''Oxford Bibliographies Online''. Retrieved 12 October 2017.</ref> This was taken over by the Italian government in 1882, becoming modern Italy's first overseas territory.<ref>Theodore M. Vestal, "Reflections on the Battle of Adwa and Its Significance for Today", in ''The Battle of Adwa: Reflections on Ethiopia's Historic Victory Against European Colonialism'' (Algora, 2005), p. 22.</ref> [[File:Alfred Pearse - Second Battle of Agordat (Battles of the nineteenth century, 1901).jpg|thumb|upright|Italian soldiers and Eritrean askaris defeating Mahdists at [[Second Battle of Agordat|Agordat]] during the [[Mahdist War]], 1893]] [[File:Possessions italiennes en Afrique-1896.jpg|thumbnail|upright|Italian possessions and spheres of influence in the [[Horn of Africa]] in 1896]] Italy's search for colonies continued until February [[1885 in Italy|1885]], when, by secret agreement with Britain, it annexed the port of [[Massawa]] in [[Eritrea]] on the [[Red Sea]] from the crumbling [[Khedivate of Egypt|Egyptian Empire]]. Italian annexation of Massawa denied the [[Ethiopian Empire]] of [[Yohannes IV of Ethiopia|Yohannes IV]] an outlet to the sea.<ref>Pakenham (1992), p.280</ref> This led [[Ras Alula]] to unsuccessfully [[siege of Saati|besiege the Italian possession of Saati]]. He then ambushed and killed five hundred Italian troops at the [[Battle of Dogali]].<ref>Killinger (2002), p.122</ref> This caused the Italian government to send reinforcements, which occupied the [[Eritrean Highlands]], including [[Keren, Eritrea|Keren]] and [[Asmara]] in 1889. The Italian Prime Minister [[Francesco Crispi]], who coveted Ethiopia itself, signed the [[Treaty of Wuchale]] in 1889 with [[Menelik II]], the new emperor. This treaty ceded Ethiopian territory around Massawa to Italy to form the colony of [[Italian Eritrea]], and – at least, according to the Italian version of the treaty – made Ethiopia an Italian [[protectorate]].<ref>Pakenham, p.470</ref> Relations between Italy and Menelik deteriorated over the next few years until the [[First Italo-Ethiopian War]] broke out in 1895, when Crispi ordered Italian troops into the country. Vastly outnumbered and poorly equipped,<ref>Killinger, p.122</ref> the result was a decisive defeat for Italy at the hands of Ethiopian forces at the [[Battle of Adwa]] in 1896.<ref>Pakenham (1992), p.7</ref> On Italy's side, the death toll was 6,889, including 4,133 Italians.{{sfn|Clodfelter|2017|p=202}} The Ethiopians suffered at least 4,000 dead and 10,000 wounded.{{sfn|Clodfelter|2017|p=202}}{{efn|Total Italian, Eritrean, and Somali deaths, including those from disease, were estimated at 9,000.{{sfn|Clodfelter|2017|p=202}}}} Around the same time, Italy occupied territory on the south side of the [[horn of Africa]], forming what would become [[Italian Somaliland]].<ref>Pakenham, p.281</ref> Italy gradually secured much of this territory in the 1880s through a series of [[Protectorate|protection]] treaties over the [[Sultanate of Hobyo]] and the [[Majeerteen Sultanate]] in the north, and by the [[Hiraab Imamate]] and the [[Geledi Sultanate]] in the south.<ref>L'Italia in Africa: serie storica. La politica coloniale dell'Italia negli atti, decumenti e discussioni parlamentari; testo di Giacomo Perticone, e note redanionali di richiam agli atti parlamentari a cura di Guglielmo Guglielmi, pg 246–247</ref><ref name="Gassem">Mariam Arif Gassem, ''Somalia: clan vs. nation'' (s.n.: 2002), p.4</ref> Starting in the 1890s, the [[Bimaal]] and [[Hawiye|Wa'dan]] revolts near [[Merca]] marked the beginning of [[Banadir resistance]] to Italian expansion, coinciding with the rise of the [[Dervish movement (Somali)|Dervish movement]] in the north calling for independence from the British and Italian colonisers and for the defeat of Ethiopian forces.<ref name="AkyeampongNiven2012p352">{{cite book|author1=Emmanuel Kwaku Akyeampong|url=https://books.google.com/books?id=39JMAgAAQBAJ|title=Dictionary of African Biography|author2=Steven J. Niven|publisher=Oxford University Press|year=2012|isbn=978-0-19-538207-5|pages=35–37}}</ref><ref name=Mohamoud60>{{cite book|author=Abdullah A. Mohamoud|url=https://books.google.com/books?id=ahHabajshuwC|title=State Collapse and Post-conflict Development in Africa: The Case of Somalia (1960-2001)|publisher=Purdue University Press|year=2006|isbn=978-1-55753-413-2|pages=60–61, 70–72 with footnotes}}</ref> Italy fought in the [[Mahdist War]], and since 1890 it defeated Mahdist troops in the [[Battle of Serobeti]] and the [[First Battle of Agordat]]. In December 1893, Italian colonial troops and Mahdists fought again in the [[Second Battle of Agordat]]; Ahmed Ali campaigned against the Italian forces in eastern Sudan and led about 10–12,000 men east from [[Kassala]], encountering 2,400 Italians and their [[Eritrean Ascari]]s commanded by Colonel Arimondi. The Italians won again, and the outcome of the battle constituted "the first decisive victory yet won by Europeans against the Sudanese revolutionaries".<ref name=GJB>{{cite book|title=The rise and fall of the new Roman empire: Italy's bid for world power, 1890–1943 |url=https://archive.org/details/risefallof00barc |url-access=registration |first=Glen St John |last=Barclay |year=1973 |isbn=9780283978623 |place=London}}</ref>{{Page needed|date=October 2021}} A year later, Italian colonial forces seized Kassala after the successful [[Battle of Kassala]]; Italy returned the city to the British at the end of the war three years later. ====Forts and concessions in China==== {{main|Concessions of Italy in China|Italian concession of Tientsin}} {{see also|Boxer Rebellion}} [[File:Italian concessions and forts in China.jpg|thumb|right|Map showing the Italian concessions and forts in China between 1900 and 1943.]] In 1898, in the wake of the acquisition of [[Kiautschou Bay concession|leased territories by Germany]], [[Kwantung Leased Territory|Russia]], [[Weihaiwei under British rule|Britain]] and [[Guangzhouwan|France]] in China earlier that year, the [[Kingdom of Italy|Italian government]], as a matter of national prestige and to assert [[Concert of Europe|Italy's great power status]], [[The Sanmen Bay Affair|demanded the cession]] of [[Sanmen County|Sanmen Bay]] to serve as a [[coaling station]]. Aware that Italy did not have sufficient [[naval power]] in [[ East Pacific|Asian waters]] to back up its demand, the [[Qing dynasty|Chinese imperial government]] rejected the [[Sanmen Bay Affair#The ultimatum|ultimatum]] and all subsequent requests, arguing that Italy had no real political or economic interests in China. Italy's main newspaper considered this a national humiliation and claimed it made the country appear "like a third or fourth-rate power", provoking the fall of the Italian government. This prompted Italy to take part in [[Eight-Nation Alliance|the international expedition in Beijing]] at the outbreak of the [[Boxer Rebellion]] on 18 October 1899, and resulted in the acquisition of a [[Italian concession of Tientsin|concession in Tianjin]] in September 1901, the only example of Italian colonialism in Asia, and other minor concessions, these not administrated by the Italian government.<ref>[https://books.google.com/books?id=n5hEAgAAQBAJ&dq=Italy%2C+sanmen+bay.+1898&pg=PT59 Italy’s Encounters with Modern China: Imperial Dreams, Strategic Ambitions], edited by Maurizio Marinelli and Giovanni Andornino, [[Palgrave Macmillan]], 2014</ref><ref>Maurizio Marinelli, ''Self-portrait in a Convex Mirror: Colonial Italy Reflects on Tianjin'' [https://journals.openedition.org/transtexts/147?file=1]</ref> The concession was administered by the Italian consul in [[Tianjin]]. ====North Africa and Dodecanese==== {{main|Italian Tripolitania|Italian Cyrenaica|Italian colonization of Libya|Italian Islands of the Aegean}} {{see also|Italo-Turkish War|Italian invasion on Libya}} [[File:Italoturca1.jpg|thumb|right|Italian troops during the [[Italo-Turkish War]], 1911]] A wave of [[Italian nationalism|nationalism]] that swept Italy at the turn of the 20th century led to the founding of the [[Italian Nationalist Association]], which pressed for the expansion of Italy's empire. Newspapers were filled with talk of revenge for the [[First Italo-Ethiopian War#Battle of Adwa|humiliations suffered]] in [[Ethiopian Empire|Ethiopia]] at the end of the previous century, and of nostalgia for the [[Roman Empire|Roman]] era. [[Ottoman Tripolitania|Libya]], it was suggested, as an ex-Roman colony, should be "taken back" to provide a solution to the problems of [[Southern Italy]]'s population growth. Fearful of being excluded altogether from North Africa by [[United Kingdom of Great Britain and Ireland|Britain]] and [[French Third Republic|France]], and mindful of public opinion, Prime Minister [[Giovanni Giolitti]] ordered the declaration of war on the [[Ottoman Empire]], of which Libya was part, in October 1911.<ref>Killinger (2002), p.133</ref> As a result of the [[Italo-Turkish War]], Italy gained [[Italian colonization of Libya|Libya]] (then divided in the colonies of [[Italian Tripolitania|Tripolitania]] and [[Italian Cyrenaica|Cyrenaica]]) and the [[Italian Islands of the Aegean|Dodecanese Islands]] from the Ottoman Empire. The 1912 Libya desert war featured the first use of an armoured fighting vehicle in military history and marked the first significant employment of air power in warfare.{{sfn|Clodfelter|2017|p=353}}{{efn|Nine Italian aircraft flew both combat and support missions during the campaign.{{sfn|Clodfelter|2017|p=353}} Furthermore, the Italian [[dirigible]]s ''P2'' and ''P3'' discover and make a highly effective bombing attack against [[Ottoman Army]] [[cavalry]] during a [[Battles of Zanzur (1912)|battle at Zanzur]] in the [[Italo-Turkish War]], making an important contribution to the [[Italian Army]]'s offense in this battle. History's first war death of a pilot occurred when an aircraft crashed during a recon sortie.{{sfn|Clodfelter|2017|p=353}}}} A significant number of [[Italian Libyans|Italian settlers]] moved to [[Italian Tripolitania|Tripolitania]] and [[Italian Cyrenaica|Cyrenaica]], and Italian presence was still felt long after the decolonisation process began. Although [[Italian Libya#Conquest and pacification|native resistance to the Italian colonisers]] was less prevalent in Tripolitania than Cyrenaica (which waged significant guerilla warfare), a resistance group did form the short-lived [[Tripolitanian Republic]] in 1918. Although it didn't succeed in setting up a republic, it demonstrated attempts to resist colonial control. The Italian colonisers set up various infrastructure projects, most notably roads and [[Italian Libya Railways|railways]], and the settlement of Italians in the colonies resulted in the development of a distinct [[Italian colonial architecture]]. [[Italian Libya#Archaeology and tourism|Archaeology]] was another important feature of the Italian presence in Tripolitania, as they focused efforts in excavations in old Roman cities. <gallery mode="packed" heights="115" style="font-size:88%;line-height:120%"> File:Massaua 1886. Veduta del campo Gherar. Soldati de Genio Ferrovieri fra le rotaie che avrebbero collegato Massaua a Saati (Foto Ledru e Nicorta).jpg|Italian soldiers of the [[Ferrovieri Engineer Regiment]] during the construction of the rails to connect [[Massawa]] to Saati, [[Italian Eritrea]], 1886. File: The first Locomotive arrived in Tripoli Harbor.jpg|Arrival of the first Italian locomotive in the harbor of Tripoli, [[Italian Tripolitania]], 1912 File:Zaptié, Arabien.jpg|An Italian [[Carabinieri|Carabiniere]] and a Libyan [[Zaptié]] patrolling in Tripoli, 1914 File:Derna - Bar e Ristorante Cirenaica - Trenio Materiale (stamped on 29 Dec 1916).jpg|Restaurant and goods train in [[Derna, Libya|Derna]], [[Italian Cyrenaica]], 1916 File:Municipi di Bengasi.jpg|The [[Italian Benghazi]] Municipio (City Hall), Italian Cyrenaica, 1920s File:Albergo1938villaggioducaabruzzi.png|Hotel ''Albergo Villaggio Duca degli Abruzzi'' in the [[Villaggio Duca degli Abruzzi|Villabruzzi]] village, [[Italian Somaliland|Italian Somalia]], founded in 1920 File:Mogadishu, Bank of Italy.jpg|Bank of Italy in [[Mogadishu]] File:Offices of the Prefecture of the Dodecanese 02.jpg|''Palazzo Governale'' (today the offices of the Prefecture of the Dodecanese) in Rhodes, built during the [[Italian Islands of the Aegean|Italian period]] </gallery> ===World War I and its aftermath=== {{main|Military history of Italy during World War I|Allied occupation of the eastern Adriatic|Partition of the Ottoman Empire|Italian occupation of Adalia|Treaties of Tirana|Oltre Giuba}} [[File:Italian empire 1914.png|thumb|left|Italy and its colonial possessions in 1914]] In 1914 Italy remained neutral and did not join its ally Germany in [[World War I]]. The Allies made promises and in 1915 [[Italian entry into World War I|Italy joined them]]. It was promised [[Treaty of London (1915)|territorial spoils]] mainly from Austria and Turkey.<ref>Renzi, 1968.</ref> Prior to direct intervention in World War I, in December 1914, Italy occupied the Albanian port of [[Vlorë]] and the [[Sazan Island]] in front of it.<ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17"/> From 1916 to 1918, Italians conducted a campaign in Albania against Austrian forces (who had occupied Northern and Central Albania in pursuing the forces of [[Kingdom of Serbia|Serbia]] and [[Kingdom of Montenegro|Montenegro]]). In the fall of 1916, Italy started to occupy southern [[Albania (toponym)|Albania]].<ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17"/> In 1916, Italian forces recruited Albanian irregulars to serve alongside them.<ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17"/> Italy, with permission of the Allied command, occupied [[Northern Epirus]] on 23 August 1916, forcing the neutralist Greek Army to withdraw its occupation forces from there.<ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17"/> In June 1917, general [[Giacinto Ferrero]] proclaimed the Italian-controlled territory in Albania to be independent under Italian protection.<ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17"/> By 31 October 1918, French and Italian forces expelled the Austro-Hungarian Army from Albania.<ref name="Nigel Thomas 2001. Pp. 17"/> However, in 1920, an [[Vlora War|Albanian rebellion]] led the Italians to agree to return the occupied bay of Vlorë to Albania, while they annexed [[Sazan Island]] to the Italian kingdom. [[File:Vlora zur Zeit der italienischen Besatzung 1916-1920.jpg|thumb|right|The flag of Italy shown hanging alongside an Albanian flag from the balcony of the Italian [[prefecture]] in [[Vlorë]], [[Principality of Albania|Albania]] during World War I]] [[File:TreatyOfSevres.png|thumb|right|The Partition of Turkey in the [[Treaty of Sèvres]] of 1919. The light green marked area is the territory from [[Anatolia]] allocated to an [[Treaty of Sèvres#Italy|Italian sphere of influence]]. Sèvres was overturned by the [[Treaty of Lausanne]] of 1923 where Turkey was restored to all of Anatolia.]] [[Dalmatia]] was a strategic region during World War I that both Italy and Serbia intended to seize from Austria-Hungary. The Treaty of London guaranteed Italy the right to annex a large portion of Dalmatia in exchange for Italy's participation on the Allied side. From 5–6 November 1918, Italian forces were reported to have reached [[Vis (island)|Lissa]], [[Lastovo|Lagosta]], [[Šibenik|Sebenico]], and other localities on the Dalmatian coast.<ref>Giuseppe Praga, Franco Luxardo. ''History of Dalmatia''. Giardini, 1993. Pp. 281.</ref> By the end of hostilities in November 1918, the Italian military had seized control of the entire portion of Dalmatia that had been guaranteed to Italy by the Treaty of London and by 17 November had seized Fiume as well.<ref name="Paul O 2005. Pp. 17">Paul O'Brien. ''Mussolini in the First World War: the Journalist, the Soldier, the Fascist''. Oxford, England, UK; New York, New York, USA: Berg, 2005. Pp. 17.</ref> In 1918, Admiral [[Enrico Millo]] declared himself Italy's Governor of Dalmatia.<ref name="Paul O 2005. Pp. 17"/> Famous Italian nationalist [[Gabriele D'Annunzio]] supported the seizure of Dalmatia, and proceeded to [[Zadar|Zara]] (today's Zadar) in an Italian warship in December 1918.<ref>A. Rossi. ''The Rise of Italian Fascism: 1918–1922''. New York, New York, USA: Routledge, 2010. Pp. 47.</ref> At the concluding [[Treaty of Versailles]] in 1919, Italy received less in Europe than had been promised and no overseas mandate except for a promise of colonial compensations made on 7 May 1919 during the partition of Germany's colonies between France and Britain. To satisfy this promise, France and Britain directly or indirectly gave Italy, from 1919 to 1935, a number of territories to [[Italian Libya#Territorial agreements with European powers and the Kingdom of Egypt|expand Libya]] (Cufra, Sarra, Giarabub, the Aouzou strip, other lands in the Sahara), Somalia [[Oltre Giuba|(Jubaland)]], the Dodecanese (Kastellorizo), and Eritrea (Raheita, the Hanish islands). In April 1920, it was agreed between the British and Italian foreign ministers that Jubaland would be Italy's first compensation from Britain, but London held back on the deal for several years, aiming to use it as leverage to force Italy to cede the [[Italian Islands of the Aegean|Dodecanese]] to Greece.<ref>Lowe, p.187</ref> ===Fascism and the Italian Empire=== {{main|Italian Libya|Italian East Africa|Kingdom of Albania (1939–1943)}} {{see also|Pacification of Libya|Campaign of the Sultanates|Second Italo-Ethiopian War|Italian invasion of Albania|Italian imperialism under Fascism}} [[File:Italy aims Europe 1936.png|thumb|Ambitions of fascist Italy in Europe in 1936.<br/>Legend:{{Legend|#073A09|Metropolitan Italy and dependent territories;}}{{Legend|#0F7612|[[Client state]]s;}}{{Legend|#083A39|Claimed territories to be annexed;}}{{Legend|#107776|Territories to be transformed into client states.}} [[Kingdom of Albania in personal union with Italy|Albania]], which was a client state, was considered a territory to be annexed.]] [[File:Imperial Italy Ambitions.png|thumb|Map of the ideal Italy according to [[Benito Mussolini|Mussolini]], to found the [[Italian Empire|New Roman Empire]].]] In 1922, the leader of the [[Italian Fascism|Italian fascist]] movement, [[Benito Mussolini]], became Prime Minister and dictator. Mussolini resolved the question of sovereignty over the [[Dodecanese]] at the 1923 [[Treaty of Lausanne]], which formalized Italian administration of both Libya and the Dodecanese Islands, in return for a payment to Turkey, the successor state to the Ottoman Empire, though he failed in an attempt to extract a mandate of a portion of Iraq from Britain. The month following the ratification of the Lausanne treaty, Mussolini ordered the invasion of the Greek island of [[Corfu]] after the [[Corfu incident]]. The Italian press supported the move, noting that Corfu had been a [[Venetian Ionian Islands|Venetian possession]] for four hundred years. The matter was taken by Greece to the [[League of Nations]], where Mussolini was convinced by Britain to evacuate Italian troops, in return for reparations from Greece. The confrontation led Britain and Italy to resolve the question of Jubaland in 1924, which was merged into [[Italian Somaliland]].<ref>Lowe, pp. 191–199</ref> During the late 1920s, imperial expansion became an increasingly favoured theme in Mussolini's speeches.<ref name="smith">Smith, Dennis Mack (1981). ''Mussolini'', p. 170. Weidenfeld and Nicolson, London.</ref> Amongst Mussolini's aims were that Italy had to become the dominant power in the Mediterranean that would be able to challenge France or Britain, as well as attain access to the [[Atlantic Ocean|Atlantic]] and [[Indian Ocean]]s.<ref name="smith"/> Mussolini alleged that Italy required uncontested access to the world's oceans and shipping lanes to ensure its national sovereignty.<ref name="salerno">Salerno, Reynolds Mathewson (2002). ''Vital crossroads: Mediterranean origins of the Second World War, 1935–1940'', [https://archive.org/details/vitalcrossroadsm00sale/page/106 <!-- quote=mussolini access to atlantic great power. --> pp.&nbsp;105–106]. [[Cornell University Press]]</ref> This was elaborated on in a document he later drew up in 1939 called "The March to the Oceans", and included in the official records of a meeting of the [[Grand Council of Fascism]].<ref name="salerno"/> This text asserted that maritime position determined a nation's independence: countries with free access to the high seas were independent; while those who lacked this, were not. Italy, which only had access to an inland sea without French and British acquiescence, was only a "semi-independent nation", and alleged to be a "prisoner in the Mediterranean":<ref name="salerno"/> {{blockquote|The bars of this prison are [[Corsica]], [[French protectorate of Tunisia|Tunisia]], [[Crown Colony of Malta|Malta]], and [[British Cyprus|Cyprus]]. The guards of this prison are [[Gibraltar]] and [[Suez]]. Corsica is a pistol pointed at the heart of Italy; Tunisia at Sicily. Malta and Cyprus constitute a threat to all our positions in the eastern and western Mediterranean. [[Kingdom of Greece|Greece]], [[Turkey]], and [[Kingdom of Egypt|Egypt]] have been ready to form a chain with Great Britain and to complete the politico-military encirclement of Italy. Thus Greece, Turkey, and Egypt must be considered vital enemies of Italy's expansion&nbsp;... The aim of Italian policy, which cannot have, and does not have continental objectives of a European territorial nature except [[Albanian Kingdom (1928–1939)|Albania]], is first of all to break the bars of this prison&nbsp;... Once the bars are broken, Italian policy can only have one motto – to march to the oceans.|Benito Mussolini|The March to the Oceans<ref name="salerno"/>}} [[File:ZaptiefromItalianSomalia.jpg|thumb|right|Group of [[Zaptié]] in [[Italian Somaliland]]]] [[File:Tripoli, Suk el Turk.jpg|thumb|[[Italian Libyans|Italian settlers]] and indigenous Libyans in Tripoli, capital of [[Italian Tripolitania]] and later of [[Italian Libya]]]] In the [[Balkans]], the Fascist regime claimed [[Dalmatia]] and held ambitions over [[Albanian Kingdom (1928–1939)|Albania]], [[Slovenia]], [[Croatia]], [[Bosnia and Herzegovina]], [[Vardar Macedonia]], and [[Kingdom of Greece|Greece]] based on the precedent of previous Roman dominance in these regions.<ref name="Robert Bideleux 1998. Pp. 467">Robert Bideleux, Ian Jeffries. ''A history of eastern Europe: crisis and change''. London, England, UK; New York, New York, USA: Routledge, 1998. Pp. 467.</ref> Dalmatia and Slovenia were to be directly annexed into Italy while the remainder of the Balkans was to be transformed into Italian client states.<ref>Allan R. Millett, Williamson Murray. ''Military Effectiveness, Volume 2''. New edition. New York, New York, USA: Cambridge University Press, 2010. P. 184.</ref> The regime also sought to establish protective patron-client relationships with [[Federal State of Austria|Austria]], [[Kingdom of Hungary (1920–1946)|Hungary]], [[Kingdom of Yugoslavia|Yugoslavia]], [[Kingdom of Romania|Romania]], and [[Kingdom of Bulgaria|Bulgaria]].<ref name="Robert Bideleux 1998. Pp. 467"/> In both 1932 and 1935, Italy demanded a [[League of Nations mandate]] of the former [[Kamerun|German Cameroon]] and a free hand in Ethiopia from France in return for Italian support against Germany (see [[Stresa Front]]).<ref name="burgwyn">Burgwyn, James H. (1997). ''Italian foreign policy in the interwar period, 1918–1940'', [https://books.google.com/books?id=PNHxISN-dmQC&dq=mussolini+cameroons&pg=PA68 p. 68]. Praeger Publishers.</ref> This was refused by French Prime Minister [[Édouard Herriot]], who was not yet sufficiently worried about the prospect of a German resurgence.<ref name="burgwyn"/> [[File:Depiction of Mussolini in Mekelle.jpg|thumb|Ethiopians greeting a depiction of Mussolini at [[Mekelle]], 1935]] In its [[Second Italo-Ethiopian War|second invasion of Ethiopia]] in 1935–36, Italy was successful and it merged its new conquest with its older east African colonies to create [[Italian East Africa]] ({{langx|it|Africa Orientale Italiana}}). On 9 May 1936 Mussolini proclaimed the establishment of the Italian Empire in East Africa ("l'Impero"), with [[King Victor Emmanuel III]] as [[Emperor of Ethiopia]].<ref>{{Cite book|title=Guida dell'Africa Orientale Italiana|publisher=CTI|year=1938|location=Milano|language=it|page=33}}</ref> In 1939, [[Italian invasion of Albania|Italy invaded Albania]] and [[Kingdom of Albania (1939–1943)|incorporated it]] into the [[Fascist Italy (1922–1943)|Fascist state]]. During the [[Second World War]] (1939–1945), Italy [[Italian conquest of British Somaliland|occupied British Somaliland]], [[Italian occupation of France|parts of south-eastern France]], western [[Kingdom of Egypt|Egypt]] and [[Axis occupation of Greece#The Italian occupation zone|most of Greece]], but then lost those conquests and its African colonies, including Ethiopia, to the invading [[Allies of World War II|allied forces]] by 1943. It was forced in the [[Treaty of Peace with Italy, 1947|peace treaty of 1947]] to relinquish sovereignty over all its colonies. It was granted a [[Trust Territory of Somaliland|trust to administer former Italian Somaliland]] under [[United Nations]] supervision in 1950. When [[Somalia]] became independent in 1960, Italy's eight-decade experiment with colonialism had ended. The Second Italo-Ethiopian War cost Italy 4,359 killed in action—2,313 Italians, 1,086 Eritreans, 507 Somalis and Libyans, and 453 Italian laborers.{{sfn|Clodfelter|2017|p=355}} Ethiopian military and civilian dead, many of them from Italian bomb and [[Sulfur mustard|mustard gas]] attacks, were estimated as high as 275,000.{{sfn|Clodfelter|2017|p=355}} In July 1936, [[Francisco Franco]] of the [[Nationalist faction (Spanish Civil War)|Nationalist faction]] in the [[Spanish Civil War]] requested Italian support against the ruling [[Republican faction (Spanish Civil War)|Republican faction]], and guaranteed that, if Italy supported the Nationalists, "future relations would be more than friendly" and that Italian support "would have permitted the influence of Rome to prevail over that of Berlin in the future politics of Spain".<ref>Sebastian Balfour, Paul Preston. Spain and the Great Powers in the Twentieth Century. London, England, UK; New York, New York, USA: Routledge, 1999. P. 152.</ref> [[Italian military intervention in Spain|Italy intervened in the civil war]] with the intention of occupying the [[Balearic Islands]] and creating a [[client state]] in Spain.<ref>R. J. B. Bosworth. ''The Oxford handbook of fascism''. Oxford, UK: Oxford University Press, 2009. Pp. 246.</ref> Italy sought the control of the Balearic Islands due to its strategic position – Italy could use the islands as a base to disrupt the lines of communication between France and its North African colonies and between British Gibraltar and Malta.<ref>John J. Mearsheimer. The Tragedy of Great Power Politics. W. W. Norton & Company, 2003.</ref> After the victory by Franco and the Nationalists in the war, Italy pressured Franco to permit an Italian occupation of the Balearic Islands but he did not do so.<ref>The Road to Oran: Anglo-French Naval Relations, September 1939 – July 1940. Pp. 24.</ref> [[File:Unione tunisi 31octobre1938.jpg|thumb|Italian newspaper in Tunisia from October 1938 that represented Italians living in the [[French protectorate of Tunisia]]]] After the United Kingdom signed the Anglo-Italian [[Easter Accords]] in 1938, Mussolini and foreign minister Ciano issued demands for concessions in the Mediterranean by France, particularly regarding [[Djibouti]], [[Tunisia]] and the French-run [[Suez Canal]].<ref name="Reynolds Mathewson Salerno 1940. p82-83">Reynolds Mathewson Salerno. Vital Crossroads: Mediterranean Origins of the Second World War, 1935–1940. Cornell University, 2002. p&nbsp;82–83.</ref> Three weeks later, Mussolini told Ciano that he intended for Italy to demand an Italian takeover of Albania.<ref name="Reynolds Mathewson Salerno 1940. p82-83"/> Mussolini professed that Italy would only be able to "breathe easily" if it had acquired a contiguous colonial domain in Africa from the Atlantic to the Indian Oceans, and when ten million Italians had settled in them.<ref name="smith"/> In 1938, Italy demanded a [[sphere of influence]] in the [[Suez Canal]] in [[Egypt]], specifically demanding that the French-dominated [[Suez Canal Company]] accept an Italian representative on its [[board of directors]].<ref name="LIFE 1938. Pp. 23">"French Army breaks a one-day strike and stands on guard against a land-hungry Italy", ''LIFE'', 19 December 1938. Pp. 23.</ref> Italy opposed the French monopoly over the Suez Canal because, under the French-dominated Suez Canal Company, all Italian merchant traffic to its colony of [[Italian East Africa]] was forced to pay tolls on entering the canal.<ref name="LIFE 1938. Pp. 23"/> In 1939, Italy [[Italian invasion of Albania|invaded and captured Albania]] and made it a part of the Italian Empire as a separate kingdom in [[personal union]] with the [[House of Savoy|Italian crown]]. The region of modern-day Albania had been an early part of the [[Roman Empire]], which had actually been held before northern parts of Italy had been taken by the Romans, but had long since been populated by [[Albanians]], even though Italy had retained strong links with the Albanian leadership and considered it firmly within its [[sphere of influence]].<ref name="Dickson 2001 pg 69">Dickson (2001), pg. 69</ref> It is possible that Mussolini simply wanted a spectacular success over a smaller neighbour to match Germany's [[Anschluss|absorption of Austria]] and [[Occupation of Czechoslovakia|Czechoslovakia]].<ref name="Dickson 2001 pg 69"/> Italian King [[Victor Emmanuel III]] took the [[King of Albania|Albanian crown]], and a fascist government under [[Shefqet Verlaci]] was established to [[Albania under Italy|rule over Albania]]. <gallery mode="packed" heights="115" style="font-size:88%;line-height:120%"> File:Mogadishu 1923.jpg|Italian Mogadishu, 1923 File:Avenue in Asmara (1930s).jpg|Avenue in [[Asmara]], 1930s File:Cinema Impero in Asmara.jpg|Cinema Impero in Asmara File:Maydan Shajara Piazza Cagni During Italian Rule.jpg|Women in Piazza Cagni in Benghazi, Italian Libya, 1938 File:Italo Balbo welcomes Italian Colonists in Libya (1938).jpg|Governor [[Italo Balbo]] welcomes arriving Italian colonists in Tripoli, Italian Libya, 1938 </gallery> ====World War II==== {{main|Italian governorate of Montenegro|Province of Ljubljana|Governorate of Dalmatia|Independent State of Croatia|Hellenic State (1941–1944)}} {{see also|Military history of Italy during World War II|Italian occupation zone in the Balkans (1941–1943)}} [[File:Amadeo Aosta3rd 01.jpg|thumb|upright|[[Amedeo, 3rd Duke of Aosta|Prince Amedeo of Savoy-Aosta]] led Italian forces at the [[Battle of Amba Alagi (1941)|Battle of Amba Alagi]].<ref>Time Magazine [https://web.archive.org/web/20090829184022/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,790095,00.html Aosta on Alag?]</ref>]] [[File:Impero italiano.svg|thumb|Italy and its European and African colonial possessions in 1941.]] Mussolini entered [[World War II]] in June 1940 on the side of [[Adolf Hitler]] with plans to enlarge Italy's territorial holdings. He had designs on an area of western [[Yugoslavia]], southern France, Corsica, Malta, Tunisia, part of Algeria, an Atlantic port in Morocco, [[French Somaliland]] and British-controlled Egypt and Sudan.<ref>Calvocoressi (1999) p.166</ref> [[File:CH-NB - Italienisch-Ostafrika, Massana (Massawa, Massaua)- Hafen - Annemarie Schwarzenbach - SLA-Schwarzenbach-A-5-23-129.jpg|thumb|Italian settlers in [[Massawa]]]] On 10 June 1940, Mussolini declared war on Britain and France; both countries had been at war with [[Nazi Germany]] since September of the previous year. In July 1940, Italian foreign minister Count Ciano presented Hitler with a list of Italy's goals that included: the annexation of Corsica, Nice, and Malta; protectorate in Tunisia and a buffer zone in Eastern Algeria; independence with Italian military presence and bases in Lebanon, Palestine, Syria, and Transjordan as well as expropriation of oil companies in those territories; military occupation of [[Aden]], [[Perim]] and [[Sokotra]]; Cyprus given to Greece in exchange for [[Ionian islands]] and Ciamuria given to Italy; Italy is given British Somaliland, Djibuti, French Equatorial Africa up to [[Ubangi-Shari]], as well as Ciano adding at the meeting that Italy wanted Kenya and Uganda as well.<ref name="Santi Corvaja 2008. Pp. 132">Santi Corvaja, Robert L. Miller. Hitler & Mussolini: The Secret Meetings. New York, New York, USA: Enigma Books, 2008. Pp. 132.</ref> Hitler made no promises.<ref name="Santi Corvaja 2008. Pp. 132"/> In October 1940, Mussolini ordered the [[Greco-Italian War|invasion of Greece]] from [[Albania under Italy|Albania]], but the operation was unsuccessful.<ref>Dickson (2001) p.100</ref> In April 1941, Germany launched an [[invasion of Yugoslavia]] and then [[Battle of Greece|attacked Greece]]. Italy and other German allies supported both actions. The German and Italian armies overran Yugoslavia in about two weeks and, despite British support in Greece, the Axis troops overran that country by the end of April. The Italians gained control over portions of both [[occupied Yugoslavia]] and [[Axis occupation of Greece during World War II|occupied Greece]]. A member of the [[House of Savoy]], [[Prince Aimone, Duke of Aosta|Prince Aimone, 4th Duke of Aosta]], was appointed king of the newly created [[Independent State of Croatia]]. During the height of the [[Battle of Britain]], the Italians launched an [[Italian Invasion of Egypt|invasion of Egypt]] in the hope of capturing the Suez Canal. By 16 September 1940, the Italians advanced {{convert|60|mi|km|-1|order=flip}} across the border. However, in December, the British launched [[Operation Compass]] and, by February 1941, the British had cut off and captured the [[Tenth Army (Italy)|Italian 10th Army]] and had driven deep into Libya.<ref>Dickson (2001) p.101</ref> A [[Operation Sonnenblume|German intervention]] prevented the fall of Libya and the combined Axis attacks drove the British back into Egypt until summer 1942, before being [[First Battle of El Alamein|stopped at El Alamein]]. [[Operation Torch|Allied intervention against Vichy French-held Morocco and Algeria]] created a two-front campaign. German and Italian forces entered Tunisia in late 1942 in response, however, forces in Egypt were soon forced to make a major retreat into Libya. By May 1943, Axis forces in Tunisia were forced to surrender. The [[East African Campaign (World War II)|East African Campaign]] started with Italian advances into British-held [[Kenya Colony|Kenya]], [[British Somaliland]], and the [[Anglo-Egyptian Sudan|Sudan]].<ref>{{Cite web |url=http://www.centrorsi.it/notizie/images/stories/casssa/cassa%20nastro%20azzurro117.jpg |title=Italian Map showing with green lines the territories conquered in 1940 by the Italians in Sudan and Kenya. British and French somaliland are shown in white, as part of the A.O.I. (Africa Orientale Italiana) |access-date=5 May 2021 |archive-date=8 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208214619/http://www.centrorsi.it/notizie/images/stories/casssa/cassa%20nastro%20azzurro117.jpg |url-status=dead }}</ref> In the summer of 1940, Italian armed forces [[Italian conquest of British Somaliland|successfully invaded all of British Somaliland]].<ref>Dickson (2001) p.103</ref> But, in the spring of 1941, the British had counter-attacked and pushed deep into [[Italian East Africa]]. By 5 May, [[Haile Selassie I of Ethiopia]] had returned to [[Addis Ababa]] to reclaim his throne. In November, the last organised Italian resistance ended with the [[Battle of Gondar|fall of Gondar]].<ref>Jowett (2001) p.7</ref> However, following the surrender of East Africa, some Italians [[Italian guerrilla war in Ethiopia|conducted a guerrilla war]] which lasted for two more years. In November 1942, when the Germans occupied [[Vichy France]] during [[Case Anton]], [[Italian-occupied France]] was expanded with the [[Italian occupation of Corsica|occupation of Corsica]]. === End of the empire === [[File:Keren Battlefield 008.jpg|right|thumb|Italian war cemetery in [[Keren, Eritrea]]]] [[File:LA CATTEDRALE DI TRIPOLI 1960.jpg|thumb|The [[Tripoli Cathedral|Cathedral of Tripoli]] and the former [[FIAT]] centre in the 1960s]] In November 1941 the Italian Army was expelled by British and [[Commonwealth realm|Commonwealth]] forces first from East Africa ([[East African campaign (World War II)|East African Campaign]]), by the autumn of 1943, the Italian Empire and all [[Italian imperialism under Fascism|dreams of an Imperial Italy]] effectively came to an end. On 7 May, the surrender of [[Axis powers|Axis forces]] in [[Tunisia Campaign|Tunisia]] and other near continuous Italian reversals, led King [[Victor Emmanuel III of Italy|Victor Emmanuel III]] to plan the removal of Mussolini. Following the [[Invasion of Sicily]], all support for Mussolini evaporated. A meeting of the [[Grand Council of Fascism]] was held on 24 July, which managed to impose a [[Fall of the Fascist regime in Italy|vote of no confidence to Mussolini]]. The "Duce" was subsequently deposed and arrested by the King on the following afternoon. Afterwards, Mussolini remained a prisoner of the King until 12 September, when, on the orders of [[Adolf Hitler|Hitler]], he was rescued by German paratroops and became leader of the newly established [[Italian Social Republic]]. After 25 July, the new Italian government under the King and Field Marshal [[Pietro Badoglio]] remained outwardly part of the Axis. But, secretly, it started negotiations with the Allies. On the eve of the Allied landings at [[Salerno]], which started the [[Allied invasion of Italy]], the new Italian government [[Armistice between Italy and Allied armed forces|secretly signed an armistice with the Allies]]. On 8 September, the armistice was made public. In [[Kingdom of Albania in personal union with Italy|Albania]], [[Independent State of Croatia|Croatia]], the [[Italian Islands of the Aegean|Dodecanese]], and other territories still held by the Italians, German military forces successfully attacked their former Italian allies and ended Italian rule. During the [[Dodecanese Campaign]], an Allied attempt to take the Dodecanese with the cooperation of the Italian troops ended in total German victory. In China, the [[Imperial Japanese Army]] occupied [[Italian concession of Tianjin|Italy's concession in Tientsin]] after getting news of the armistice. Later in 1943 the Italian Social Republic formally ceded control of the concession to Japan's puppet regime in China, the [[Reorganized National Government of China]] under [[Wang Jingwei]]. In the spring of 1943 Italian forces were expulsed from North Africa ([[North African campaign|North African Campaign]]). Italian troops stationed in [[Kingdom of Albania in personal union with Italy|Albania]], the [[Italian Islands of the Aegean|Dodecanese]], and other Greek islands amid violent episodes such as the [[Massacre of the Acqui Division|Massacre of Cephalonia]] were withdrawn starting in September 1943 after the [[Fall of the Fascist regime in Italy|fall of Mussolini]] and Italy’s subsequent surrender, which marked the end of the aspiration to make Italy a world power.<ref>Ion Smeaton Munro, ‘‘Through Fascism to World Power: A History of the Revolution in Italy’’ (1971), p. 96.</ref> After the end of the [[Second World War]], Italy was stripped of all its possessions by the [[Treaty of Paris between Italy and the Allied Powers|Treaty of Paris of 1947]]. As a result, minor border adjustments were also made with [[Provisional Government of the French Republic|France]], and Italy ceded to [[Democratic Federal Yugoslavia|Yugoslavia]] the city of [[Rijeka|Fiume]], the territory of [[Province of Zara|Zara]], the islands of [[Lastovo|Lagosta]] and [[Palagruža|Pelagosa]], the upper valley of the [[Soča|Isonzo River]], and most of [[Istria]] and the [[Karst Plateau|Karst region]] of Trieste and Gorizia. The treaty led to the loss of all Fascist-era colonies, while the fate of the pre-Fascist colonies was decided by the [[United Nations]], which assigned the [[Italian Islands of the Aegean|Dodecanese]] to [[Kingdom of Greece|Greece]], [[Allied administration of Libya|placed Libya under Anglo-French administration]], and [[Federation of Ethiopia and Eritrea|handed Eritrea over to Ethiopia]].<ref>Saul Kelly, ‘‘Cold War in the Desert: Britain, the United States and the Italian Colonies, 1945–52’’, Palgrave Macmillan UK, 2000, ISBN 978-1-349-41443-7.</ref> In 1949 the [[United Nations]] allowed Italy to exercise a [[Trust Territory of Somaliland|trusteeship over Somalia]]. Under president [[Giovanni Gronchi]] on 1 July 1960 the Italian Empire officially ended with the independence of the [[Somali Republic]],<ref>[[Giuseppe Mammarella]], ‘‘Storia d’Europa dal 1945 a oggi’’, Laterza, Rome-Bari, 2006, p. 8.</ref> which was formed after the five-day-old [[State of Somaliland|Somaliland]] merged with the Italian Trust Territory of Somaliland upon gaining its independence the same day of their union. ==Territories== [[File:Greater German Reich in 1942.png|thumb|275px|Italian Empire (green) with its occupied territories in 1942, and its ally the German Reich (red) with other allies and occupied territories (brown)]] ===African colonies=== * [[Italian Eritrea]] (1882–1941) * [[Italian Somaliland]] (1889–1941) ** [[Oltre Giuba|Trans-Juba]] (1924–1941) ** [[Trust Territory of Somaliland|Italian territory of Somalia]] (1950–1960) * [[Italian Libya]] (1911–1943) ** [[Italian Tripolitania]] and [[Italian Cyrenaica]] (1911–1934) * [[Italian East Africa]] (1936–1941) ===Overseas possessions=== * [[Italian Islands of the Aegean|Italian Islands of the Aegean, Greece]] (1912–1945) * [[Italian concession of Tianjin|Italian Tianjin, China]] (1901–1947) ===Puppet states=== * [[Hellenic State (1941–1944)|Hellenic State (Greece)]] (1941–1943) * [[Independent State of Croatia]] (1941–1943) * [[Kingdom of Albania in personal union with Italy|Italian Albania]] (1939–1943) {{efn|Albania had been completely annexed to Italian territory in personal union.}} * [[Vichy France]] (1942-1943) ===World War II occupations=== * [[Italian governorate of Montenegro]] (1941–1943) * [[Invasion and occupation of Monaco during World War II|Principality of Monaco]] (1942–1943) *[[Italian invasion of British Somaliland|British Somaliland]] (1940–1941) * [[Italian invasion of Egypt|Egypt]] (1940–1941, 1942) * [[Italian occupation of France|France]] (1940–1943) ** [[Italian occupation of Corsica|Corsica]] (1942–1943) * [[Fourth Shore|Tunisia]] (1942–1943) (Co-occupied with [[Nazi Germany|Germany]]) ==پڻ ڏسو== * اٽلي جون ٻوليون. آفري ٻولي. الباني. امهاري. عربي. چيني. ڪارسيڪائي. ڪروشيائي. فرانسي. يوناني. مونيگاسڪ. مونٽينيگرن. اورومو. صومالي. ٽگرنيا. ==References== {{reflist}} ==Bibliography== {{Refbegin|30em}} * Andall, Jacqueline and Derek Duncan, eds. (2005). ''Italian Colonialism: Legacy and Memory''. * Ben-Ghiat, Ruth and Mia Fuller, eds. (2005). ''Italian Colonialism''. *{{cite book |last=Betts|first=Raymond |title=The False Dawn: European Imperialism in the Nineteenth Century|url=https://archive.org/details/falsedawneuropea0000bett|url-access=registration|publisher=University of Minnesota|year=1975|isbn=9780816607624 }} *{{cite book |last=Barker|first=A. J. |title=The Rape of Ethiopia|publisher=Ballantine Books|year=1971}} *{{cite book |last=Bosworth|first=R. J. B.|title=Mussolini's Italy: Life Under the Fascist Dictatorship, 1915–1945|url=https://archive.org/details/mussolinisitalyl00bosw|url-access=registration|publisher=Penguin Books|year=2005|isbn=9781594200786 }} * {{cite book |last=Clodfelter |first=M. |title=Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015 |publisher=McFarland |location=Jefferson, North Carolina |year=2017 |edition=4th |isbn=978-0786474707 }} *{{cite book |last=Dickson|first=Keith|title=World War II For Dummies|url=https://archive.org/details/worldwariifordum00dick|url-access=registration|publisher=Wiley Publishing, INC|year=2001|isbn=9780764553523 }} * Finaldi, Giuseppe (2016). ''A History of Italian Colonialism, 1860–1907: Europe’s Last Empire'' (Taylor & Francis). * Hofmann, Reto (2015). ''The Fascist Effect: Japan and Italy, 1915–1952'' (Cornell UP) [https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt20d88b6 online] *{{cite book |last=Jowett|first=Philip |title=Axis Forces in Yugoslavia 1941–45 |publisher=Osprey Publishing |year=1995}} *{{cite book |last=Jowett|first=Philip |title=The Italian Army 1940–45 (2): Africa 1940–43 |publisher=Osprey Publishing |year=2001}} * Kelly, Saul (2000). "Britain, the United States, and the end of the Italian empire in Africa, 1940–52." ''Journal of Imperial and Commonwealth History'' 28.3: 51–70. * Kelly, Saul (2000). ''Cold War in the Desert: Britain, the United States & the Italian Colonies, 1945–52''. *{{cite book |last=Killinger|first=Charles|title=The History of Italy|url=https://archive.org/details/historyofitaly00kill|url-access=registration|publisher=Greenwood Press|year=2002|isbn=9780313314834 }} *{{cite book |last=Lowe|first=C.J.|title=Italian Foreign Policy 1870–1940|publisher=Routledge|year=2002}} * McGuire, Valerie (2020). ''Italy's Sea: Empire and Nation in the Mediterranean, 1895–1945'' (Liverpool University Press). * Marinelli, Maurizio and Giovanni Andornino (2014). ''Italy's Encounter with Modern China: Imperial dreams, strategic ambitions'', New York: Palgrave Macmillan. *{{cite book|last=Pakenham|first=Thomas|title=The Scramble for Africa: White Man's Conquest of the Dark Continent from 1876 to 1912|publisher=Perennial|location=New York|year=1992|isbn=9780380719990|url-access=registration|url=https://archive.org/details/scrambleforafric00pake_0}} * Palumbo, Patrizia (2003). ''Place in the Sun: Africa in Italian Colonial Culture from Post-Unification to the Present'', since 1860. * {{cite journal |last1= Peretti |first1= Luca |date= 2024 |title= Built to last? Material legacies of Italian colonialism. Interviews with Ruth Ben-Ghiat, Alessandra Ferrini, Viviana Gravano, Hannes Obermair, Resistenze in Cirenaica, Igiaba Scego, and Colletivo Tezeta|journal= Interventions. International Journal of Postcolonial Studies|publisher= Taylor & Francis|volume= |issue= |pages= 1–17 |doi= 10.1080/1369801X.2023.2292165|doi-access= free}} * Pergher, Roberta (2017). ''Mussolini's Nation-Empire: Sovereignty and Settlement in Italy's Borderlands, 1922–1943'' (Cambridge UP). * Poddar, Prem, and Lars Jensen, eds. (2008). ''A historical companion to postcolonial literatures: Continental Europe and Its Empires'' (Edinburgh UP), "Italy and its colonies" pp 262–313. [https://www.amazon.com/Historical-Companion-Postcolonial-Literatures-Continental/dp/0748623949/ excerpt] * Renzi, William A. (1968). "Italy's neutrality and entrance into the Great War: a re-examination." ''American Historical Review'' 73.5: 1414–32. [https://www.jstor.org/stable/1851376 online] * Shinn, Christopher A. (2016). "Inside the Italian Empire: Colonial Africa, Race Wars, and the ‘Southern Question’", in ''Shades of Whiteness'' (Brill), pp. 35–51. * Srivastava, Neelam (2018). ''Italian Colonialism and Resistances to Empire, 1930–1970'' (Palgrave Macmillan). * Steinmetz, George (2018). "Ruth Ben-Ghiat’s Italian Fascism’s Empire Cinema." ''American Journal of Cultural Sociology'' 6.1: 212–22 [https://www.researchgate.net/profile/George_Steinmetz/publication/307867589_Ruth_Ben-Ghiat%27s_Italian_Fascism%27s_Empire_Cinema/links/5ead8ef6299bf18b958f122a/Ruth-Ben-Ghiats-Italian-Fascisms-Empire-Cinema.pdf online]. * Tripodi, Paolo (1999). ''Colonial Legacy in Somalia: Rome & Mogadishu from Colonial Administration to Operation Restore Hope'', covers 19th century to 1999. * Wright, Patricia (1973). "Italy's African Dream: Part I, The Adowa Nightmare". ''History Today'' (Mar), Vol. 23, Issue 3, pp.&nbsp;153–60, online: **"Italy's African Dream. Part 2: Fatal Victory, 1935–6." ''History Today'' (April 1973), Vol. 23, Issue 4, pp.&nbsp;256–65. ** "Italy's African Dream. Part 3: Nemesis in 1941," ''History Today'' (May 1973), Vol. 23, Issue 5, pp.&nbsp;336–34. {{Refend}} ==External links== * {{in lang|it}} [http://amshistorica.unibo.it/diglib.php?inv=166 Atlas of Italian colonies], written by Baratta Mario and Visintin Luigi in 1928 * Simona Berhe: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/colonies_italy/ Colonies (Italy)], in: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html/ 1914-1918-online. International Encyclopedia of the First World War]. {{Italian colonial empire}} {{Italian colonial campaigns}} {{Italy topics}} {{Colonialism}} {{Authority control}} [[Category:Italian Empire| ]] [[Category:1882 establishments in Italy]] [[Category:1960 disestablishments in Italy]] [[Category:States and territories established in 1882]] [[Category:States and territories disestablished in 1960]] [[Category:History of European colonialism]] [[Category:Italian fascism|Empire]] [[Category:Overseas empires]] [[Category:Axis powers]] [[Category:Former transcontinental empires]] [[Category:Former empires]] ==تصويرون== <gallery> فائل:Italian empire 1914.png|<!--Italian Empire in 1914.--> فائل:Italy and Posessions September 1939.png|<!--Italian Empire in 1939.--> فائل:ST-Massowa.jpg|<!--[[Massawa]] in 1890.--> فائل:Italian mounted infantry in China 1900 HD-SN-99-01989.jpg|<!--Italian mounted infantry in [[چنگ خاندان]] during the [[Boxer Rebellion]] in 1900.--> فائل:Vlora zur Zeit der italienischen Besatzung 1916-1920.jpg|<!--Italian soldiers in [[ولورہ]], [[البانیا]] during [[پهرين مهاڀاري جنگ ]].--> فائل:Mogadishu1936.jpg|<!--[[موغاديشو]] in 1936, with the Catholic Cathedral and the Triumphal Arch dedicated to [[Victor Emmanuel III]].--> فائل:Soldatietiopia.jpg|<!--Italian soldiers leaving for the [[Second Italo-Abyssinian War]].--> فائل:Visita del RE a Bengasi.JPG|<!--King [[Victor Emmanuel III]] visits [[بنغازي]] in 1938.--> فائل:Unione tunisi 31octobre1938.jpg|<!--1938 edition of the newspaper of the Tunisian branch of the National Fascist Party that represented Italians living in the [[فرانسيسي زير حمايت تونس]].--> </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:اطالوي سلطنت]] [[زمرو:سلطنتون]] [[زمرو:سمنڊ پار سلطنتون]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]] [[زمرو:اٽلي جي تاريخ]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون]] elcmt9m3h4as2iauikf9zc15wwf586b 0 16777 412126 411249 2026-09-14T06:42:25Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412126 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = نيو يارڪ <!-- نالو بحث کان سواءِ تبديل نه ڪيو وڃي --> | settlement_type = [[نيو يارڪ (رياست) جون انتظامي ورهاستون#شهر|شهر]] | named_for = [[جيمز ٻيون، انگلينڊ جو بادشاهه|جيمز، ڊيوڪ آف يارڪ]]<ref name="homberger400"/> <!-- تصويرون --> | image_skyline = {{multiple image | total_width = 300 | border = infobox | perrow = 1/3/3/2 | caption_align = center | image1 = View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg | alt1 = مڊ ٽائون مين ھٽن | caption1 = [[مڊ ٽائون مين ھٽن]]؛ وچ ۾ [[ايمپائر اسٽيٽ بلڊنگ]] ۽ پسمنظر ۾ [[لوئر مين ھٽن]] ۽ [[ون ورلڊ ٽريڊ سينٽر]] | image2 = 67º Período de Sesiones de la Asamblea General de Naciones Unidas (8020913157) (cropped).jpg | alt2 = گڏيل قومن جو هيڊڪوارٽر | caption2 = [[گڏيل قومن جو هيڊڪوارٽر]] | image3 = Statue-of-Liberty-New-York-2014.jpg | alt3 = آزاديءَ جو مجسمو | caption3 = [[آزاديءَ جو مجسمو]] | image4 = New york times square-terabass (cropped).jpg | alt4 = ٽائمز اسڪوائر جون روشن بتيون | caption4 = [[ٽائمز اسڪوائر]] | image5 = UnisphereNYC.jpg | alt5 = يوني اسفيئر | caption5 = [[يوني اسفيئر]] | image6 = Global Citizen Festival Central Park New York City from NYonAir (15351915006).jpg | alt6 = سينٽرل پارڪ | caption6 = [[سينٽرل پارڪ]] | image7 = Spiderweb BB jeh.jpg | alt7 = بروڪلن پل | caption7 = [[بروڪلن پل]] | image8 = Look_out_point_(cropped).jpg | alt8 = ويرا زانو–نيروز پل | caption8 = [[ويرا زانو–نيروز پل]] | image9 = New York Botanical Garden April 2015 010.jpg | alt9 = نيو يارڪ بوٽنيڪل گارڊن لائبريري | caption9 = [[نيو يارڪ بوٽنيڪل گارڊن لائبريري]] }} | image_flag = Flag of New York City.svg | flag_size = 110 | image_seal = Seal of New York City BW.svg | seal_size = 90 | image_blank_emblem = NYC Logo Wolff Olins.svg{{!}}class=skin-invert | blank_emblem_size = 115 | blank_emblem_type = [[ورڊ مارڪ]] <!-- نقشو --> | mapframe = yes | mapframe-zoom = 8 | mapframe-wikidata = yes | mapframe-point = none | mapframe-stroke-width = 1 | map_caption = نيو يارڪ شهر جو انٽرايڪٽو نقشو | pushpin_map = New York#USA | pushpin_label_position = top | pushpin_label = {{nowrap|نيو يارڪ شهر}} | pushpin_map_caption = [[نيو يارڪ (رياست)|نيو يارڪ رياست]] ۾ مقام##آمريڪا ۾ مقام | pushpin_relief = yes | coordinates = {{Coord|region:US-NY_type:city|format=dms|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = <ref name="GR1">{{Cite web |date=February 12, 2011 |title=US Gazetteer files: 2010, 2000, and 1990 |url=https://www.census.gov/geographies/reference-files/time-series/geo/gazetteer-files.html |access-date=April 23, 2011 |publisher=[[United States Census Bureau]] }}</ref> <!-- انتظامي حيثيت --> | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{Flag|United States}} | subdivision_type2 = [[آمريڪا جون رياستون|رياست]] | subdivision_name2 = {{Flag|New York}} | parts_type = [[آمريڪا جون ڪائونٽيون|جزوي ڪائونٽيون]] ([[نيو يارڪ شهر جا بورو|بورو]]) | parts = {{ubl |[[برونڪس|برونڪس (دي برونڪس)]] |[[بروڪلن|ڪنگز (بروڪلن)]] |[[مين ھٽن|نيو يارڪ (مين ھٽن)]] |[[ڪئينس|ڪئينس (ڪئينس)]] |[[اسٽيٽن آئلينڊ|رچمنڊ (اسٽيٽن آئلينڊ)]] }} <!-- قيام --> | established_title = [[نيو ايمسٽرڊيم#ڊچن جي واپسي|آبادڪاري]] | established_date = {{start date and age|1624|5|20|p=yes}} | established_title1 = [[نيو ايمسٽرڊيم#انگريزن جو قبضو|موجوده نالو]] | established_date1 = {{start date and age|1664|9|8|p=yes}} | established_title2 = [[گريٽر نيو يارڪ شهر|گڏيل شهر جو قيام]] | established_date2 = {{start date and age|1898|1|1|p=yes}} <!-- حڪومت --> | government_type = [[ميئر–ڪائونسل حڪومت|طاقتور ميئر–ڪائونسل نظام]] | governing_body = [[نيو يارڪ سٽي ڪائونسل]] | founder = [[ڊچ ويسٽ انڊيا ڪمپني]] | leader_title = [[نيو يارڪ شهر جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[زوهران ممداني]] ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (آمريڪا)|ڊيموڪريٽ]]) <!-- ايراضي --> | total_type = ڪل | unit_pref = Imperial | area_footnotes = <ref name="TigerWebMapServer">{{cite web |title=ArcGIS REST Services Directory |url=https://tigerweb.geo.census.gov/arcgis/rest/services/TIGERweb/Places_CouSub_ConCity_SubMCD/MapServer |publisher=United States Census Bureau |access-date=September 20, 2022 }}</ref> | area_total_sq_mi = 472.43 | area_total_km2 = 1223.59 | area_land_sq_mi = 300.46 | area_land_km2 = 778.18 | area_water_sq_mi = 171.97 | area_water_km2 = 445.41 <!-- اوچائي --> | elevation_min_ft = 0 | elevation_max_m = 122 | elevation_max_ft = 401 | elevation_footnotes = <ref name="GR3">{{Cite web |date=June 23, 2018 |title=US Board on Geographic Names |url=http://geonames.usgs.gov/ |access-date=January 31, 2008 |publisher=[[United States Geological Survey]] }} Search for feature ID 975772.</ref> | elevation_max_footnotes = {{Efn|نيو يارڪ شهر جو سڀ کان اوچو مقام [[ٽوڊٽ هِل]] آهي.}} <!-- آبادي --> | population_as_of = [[2020 آمريڪي آدمشماري|2020]] | population_total = 8804190 | population_rank = [[آباديءَ جي لحاظ کان آمريڪي شهرن جي فهرست|آمريڪا ۾ پهريون]] | population_density_sq_mi = 29,302.7 | population_density_km2 = 11313.8 | population_est = {{DecreaseNeutral}} 8,584,629 | pop_est_as_of = 2025 | pop_est_footnotes = <ref name=NYCQuickFacts/> | population_metro = 20140470 | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop">{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=[[United States Census Bureau]] |date=August 12, 2021 |access-date=November 24, 2021}}</ref> | population_urban = 19426449 | population_urban_footnotes = <ref name="urban area">{{cite web |url=https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html |title=List of 2020 Census Urban Areas |website=census.gov |publisher=United States Census Bureau |access-date=January 8, 2023 }}</ref> | population_density_urban_km2 = 2309.2 | population_density_urban_sq_mi = 5980.8 | population_demonym = نيو يارڪر <!-- معيشت --> | demographics_type2 = جي ڊي پي | demographics2_footnotes = <ref name="bea.gov" /><ref name="fred.stlouisfed.org">{{citation |title=Total Gross Domestic Product for New York-Newark-Jersey City, NY-NJ-PA (MSA) |url=https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP35620 |website=fred.stlouisfed.org }}</ref> | demographics2_title1 = شهر | demographics2_info1 = 1.378 ٽريلين آمريڪي ڊالر (2024) | demographics2_title2 = ميٽرو | demographics2_info2 = 2.443 ٽريلين آمريڪي ڊالر (2024) ([[جي ڊي پي جي لحاظ کان آمريڪي ميٽروپوليٽن علائقن جي فهرست|پهريون]]) <!-- وقت --> | timezone1 = [[ايسٽرن ٽائيم زون|EST]] | utc_offset1 = −5 | timezone1_DST = [[ايسٽرن ٽائيم زون|EDT]] | utc_offset1_DST = −4 <!-- پوسٽ ۽ رابطي جا ڪوڊ --> | postal_code_type = [[زپ ڪوڊ]] | postal_code = 100xx–104xx, 11004–05, 111xx–114xx, 116xx | area_codes = [[ايريا ڪوڊ 212، 646 ۽ 332|212/646/332]]، [[ايريا ڪوڊ 718، 347 ۽ 929|718/347/929]]، [[ايريا ڪوڊ 917|917]] <!-- سڃاڻپ --> | blank_name = [[فيڊرل انفارميشن پروسيسنگ اسٽينڊرڊز]] (FIPS ڪوڊ) | blank_info = 36-51000 | blank1_name = [[جيوگرافڪ نيمز انفارميشن سسٽم]](GNIS فيچر آءِ ڊي) | blank1_info = 975772 | blank2_name = اھم ھوائي اڏا | blank2_info = جان ايف. ڪينيڊي انٽرنيشنل ايئرپورٽ، نيوآرڪ لبرٽي انٽرنيشنل ايئرپورٽ، لا گارڊيا ايئرپورٽ | blank4_name = ڪميوٽر ريل | blank4_info = ايل ٽي آر ميٽرو نارٿ، اين جي ٽرانزٽ ريل آپريشن، ٽرانزٽ | blank5_name = ريپڊ ٽرانزٽ | blank5_info = نيو يارڪ شھر جي سب وي، اسٽيٽن آئلينڊ ريلوي، پئٿ ريلوي سسٽم <!-- blank fields (section 2) -->| blank_name_sec2 = نيو يارڪ شھر جي پکيڙ ۾ وڏي ۾ وڏي ڪائونٽي | blank_info_sec2 = ڪئينس – {{convert|109|sqmi|km2}} | blank1_name_sec2 = آبادي ۾ وڏي ۾ وڏي ڪائونٽي | blank1_info_sec2 = بروڪلين (2,636,735 – 2015 est)<ref name=BrooklynQuickFacts>{{cite web |title=State & County QuickFacts – Kings County (Brooklyn Borough), New York |url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/36/36047.html |publisher=United States Census Bureau |accessdate=March 24, 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160217175357/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/36/36047.html |archivedate=February 17, 2016 |df=}}</ref> | blank2_name_sec2 = جي ڊي پي ۾ وڏي ۾ وڏي ڪائونٽي (2015) | blank2_info_sec2 = مين ھيٽن – US$630 billion<ref name="bea.gov"/> | website = {{URL|www.nyc.gov}} <!-- عرف --> | nicknames = [[دي بگ ايپل|بگ ايپل]]، [[دي سٽي ديٽ نيور سليپس (عرف)|اهو شهر جيڪو ڪڏهن به نٿو سمهِي]]، [[سالماگنڊي (رسالو)|گوٿم]]،<ref>{{cite web |last=Nigro |first=Carmen |url=https://www.nypl.org/blog/2011/01/25/so-why-do-we-call-it-gotham-anyway |title=So, Why Do We Call It Gotham, Anyway? |publisher=[[New York Public Library]] |date=January 25, 2011 |access-date=March 3, 2023 |quote=هتي اسان کي معلوم ٿئي ٿو ته ”گوٿم“ جو اصطلاح ليکڪ واشنگٽن ارونگ سان لاڳاپيل آهي، جيڪو پنهنجي مختصر ڪهاڻين ''The Legend of Sleepy Hollow'' ۽ ''Rip Van Winkle'' لاءِ مشهور آهي. هتي اهو به معلوم ٿئي ٿو ته ارونگ 1807ع ۾ جڏهن شهر کي هي عرف ڏنو هو ته اهو گهڻو ساراهه وارو نالو نه هو.}}</ref> ۽ [[نيو يارڪ شهر جا عرف|ٻيا]] }} ''' نيو يارڪ شھر''' (<small>'''New York City'''</small>) يا مختصر طور تي "<small>'''NYC'''</small>" يا "<small>'''NY'''</small>"، [[آمريڪا]] جو آبادي ۽ پکيڙ ۾ سڀ کان وڏو شھر آھي،<ref name=2014NYCest2>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2018/03/22/nyregion/new-york-city-population.html |title=New York City’s Population Hits a Record 8.6 Million |newspaper=[[The New York Times]] |accessdate=March 22, 2018}}</ref> جنھن جي آبادي سال <small>'''2018'''</small>ع ۾ '''<small>83,98,748</small>''' ھئي.<ref name=2018Estimate>{{Cite web|url=https://www1.nyc.gov/site/planning/data-maps/nyc-population/current-future-populations.page|title=NYC Population: Current and Projected Populations|website=www1.nyc.gov|access-date=2019-05-02}}</ref> ھي شھر لڳ ڀڳ {{convert|302.6|sqmi|km2}} جي پکيڙ تي ڦهليل آهي.<ref>[https://www.census.gov/quickfacts/table/PST045216/3651000 Quick Facts for New York city, New York], [[United States Census Bureau]]. Accessed February 9, 2017.</ref><ref>[http://www.nyc.gov/html/dep/html/stormwater/index.shtml Stormwater] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170125025731/http://www.nyc.gov/html/dep/html/stormwater/index.shtml|date=January 25, 2017}}, [[New York City Department of Environmental Protection]]. Accessed February 9, 2017. "These impervious surfaces cover approximately 72% of New York City's 305 square miles in land area and generate a significant amount of stormwater."</ref> اھو آمريڪا جو سڀ کان گھاٽي آبادي وارو شھر پڻ آهي.<ref name="density2">{{cite web|url=http://www.governing.com/blogs/by-the-numbers/most-densely-populated-cities-data-map.html|title=Mapping the Nation's Most Densely Populated Cities|author=Mike Maciag|date=October 2, 2013|publisher=Governing – The States and Localities|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160827080100/http://www.governing.com/blogs/by-the-numbers/most-densely-populated-cities-data-map.html|archivedate=August 27, 2016|accessdate=August 27, 2016|df=}}</ref> [[فائل:New York World's Fair August 1964.jpeg|thumb|right|alt=A spherical sculpture and several attractions line a park during a World's Fair. |<small>ڪرونا پارڪ جتي يوني اسفيئر ڏيکاريل آهي</small>]] [[فائل:Statue of Liberty, NY.jpg|thumb|<small>ازادي جو مجسمو جيڪو لبرٽي ٻيٽ تي واقع آھي</small><ref>{{cite web |title=Statue of Liberty |work=World Heritage |publisher=UNESCO |url=http://whc.unesco.org/en/list/307 |accessdate=July 18, 2015}}</ref>]] ھي شھر دنيا جي سڀ کان وڏو ميٽروپوليٽن آهي<ref>{{cite web|url=http://demographia.com/db-worldua.pdf|title=World Urban Areas|publisher=Demographia|year=2018|accessdate=March 27, 2018}}</ref> ۽ دنيا جي سڀ کان وڏن آبادي وارن شھرن مان ھڪ آھي،<ref>{{cite web |url=http://www.mongabay.com/cities_urban_01.htm |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20091009143739/http://www.mongabay.com/cities_urban_01.htm |dead-url=yes |archive-date=October 9, 2009 |title=World's Largest Urban Areas [Ranked by Urban Area Population] |publisher=Rhett Butler |year=2003–2006 |accessdate=April 26, 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.worldatlas.com/citypops.htm |title=Largest Cities of the World – (by metro population) |publisher=Woolwine-Moen Group d/b/a Graphic Maps |accessdate=April 26, 2011}}</ref> جنھن جي آبادي سال 2018ع جي آدمشماري ۾ 1,99,79,477 ھئي. ھن کي دنيا جي معاشي طاقت وارو شھر پڻ چوندا آهن ۽ ھي الفا شھرن ۾ شامل آھي.<ref>{{cite web |url=http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2009_English.pdf |title=Global Power City Index 2009 |publisher=The Mori Memorial Foundation |accessdate=June 1, 2012}}</ref> ھن کي ثقافتي شھر پڻ چوندا آهن،<ref name=NYCWorld'sGreatestCity/><ref name="cultural2">{{cite web |url=http://www.iceland.is/iceland-abroad/us/nyc/cultural-affairs/ |title=Consulate General of Iceland New York Culture |publisher=Consulate General of Iceland New York |accessdate=July 1, 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130205061848/http://www.iceland.is/iceland-abroad/us/nyc/cultural-affairs/ |archivedate=February 5, 2013 |df=}}</ref><ref name="cultural3">{{cite web |url=http://www.latvia-newyork.org/english/ |title=Consulate of Latvia in New York |publisher=Consulate of Latvia |accessdate=July 1, 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130208223706/http://www.latvia-newyork.org/english/ |archivedate=February 8, 2013 |df=}}</ref><ref name="cultural4">{{cite web |url=http://www.baruch.cuny.edu/nycdata/Culture/intro.htm |title=Introduction to Chapter 14: New York City (NYC) Culture |publisher=The Weissman Center for International Business Baruch College/CUNY 2011 |accessdate=July 1, 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130505181316/http://www.baruch.cuny.edu/nycdata/culture/intro.htm |archivedate=May 5, 2013 |df=}}</ref><ref name = "cultural5">{{Cite book |url=http://catalogue.nla.gov.au/Record/371497 |title=New York, Culture Capital of the World, 1940–1965 / edited by Leonard Wallock ; essays by Dore Ashton&nbsp;... [et al.] |publisher=National Library of Australia|accessdate=July 1, 2018|isbn=978-0-8478-0990-5 |year=1988 }}</ref> [[وال اسٽريٽ]] (Wall Street)<ref name=NYCDominantFinancialCenter>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-survey-markets/united-states-top-britain-second-in-financial-activity-think-tank-idUSKCN1LK2TM|title=United States top, Britain second in financial activity: think-tank|author=Huw Jones|publisher=Thomson Reuters|date=September 4, 2018|accessdate=September 4, 2018|quote=Think-tank New Financial's study, which focuses on the “raw” value of actual domestic and international financial activity like managing assets and issuing equity, underscored the overall dominance of New York as the world's top financial center.|newspaper=Reuters}}</ref><ref name=WorldEconomicAndFinancialSuperCenter>{{cite web |url=http://www.businessinsider.com/top-8-cities-by-gdp-china-vs-the-us-2011-8 |title=Top 8 Cities by GDP: China vs. The U.S. |quote=For instance, Shanghai, the largest Chinese city with the highest economic production, and a fast-growing global financial hub, is far from matching or surpassing New York, the largest city in the U.S. and the economic and financial super center of the world. |publisher=Business Insider, Inc |date=July 31, 2011 |accessdate=July 1, 2018}}<br />{{cite web |url=https://www.thejobnetwork.com/new-york-city-the-financial-capital-of-the-world/ |title=New York City: The Financial Capital of the World |publisher=Pando Logic|accessdate=July 1, 2018|date=October 8, 2015 }}</ref> آمريڪا جو مالياتي ۽ نيو يارڪ شھر جو ميڊيا جو عالمي مرڪز آھي.<ref>{{cite web |url=https://www.statista.com/chart/3299/new-york-is-the-worlds-media-capital/ |title=New York Is The World's Media Capital |author=Felix Richter |publisher=Statista |date=March 11, 2015 |accessdate=July 1, 2018}}</ref><ref name="NYCWorld'sMediaCapitalLargestPrideParade">{{cite web |url=https://www.lgbtqnation.com/2017/05/first-nyc-pridefest-will-televised/ |title=ABC will broadcast New York's pride parade live for the first time |author=Dawn Ennis |publisher=LGBTQ Nation |date=May 24, 2017 |accessdate=September 26, 2018|quote=Never before has any TV station in the entertainment and news media capital of the world carried what organizer boast is the world's largest Pride parade live on TV.}}</ref> نيو يارڪ واپار، تفريح، تحقيق، تعليم، ٽيڪنالاجي، سياست، سياحت، فن، فيشن ۽ راندين تي اھم اثر رکندڙ شھر آھي.<ref name="FastPaceNYC1" <ref>{{cite web|url=https://www.fodors.com/world/north-america/usa/new-york/new-york-city/experiences/news/15-things-not-to-do-in-new-york-city|title=15 Things NOT to Do in New York City|author=Kelsy Chauvin|publisher=Fodor's|date=March 15, 2019|accessdate=March 23, 2019|quote=There are more than 8.6 million citizens of New York City, and they're pretty much all in a hurry. They're also shrewd, outspoken, and proudly able to survive in a metropolis that tends to punish the meek. The buzzing subway system alone is a symbol of how this city works: part ballet, part battlefield. Residents and visitors alike can see why New York is considered the greatest city in the world.}}</ref><ref name="FastPaceNYC2">{{cite news |last=Poliak |first=Shira |url=http://articles.sun-sentinel.com/2009-11-19/features/0911180065_1_new-yorkers-fast-paced-big-apple |title=Adjusting To New York City |newspaper=Sun Sentinel |accessdate=November 1, 2015 |quote=Additionally, the fast-paced lifestyle of New York City demands adjusting. |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151203093200/http://articles.sun-sentinel.com/2009-11-19/features/0911180065_1_new-yorkers-fast-paced-big-apple |archivedate=December 3, 2015 |df=}}</ref><ref name="FastPaceNYC3">{{Cite book |url=https://books.google.com/?id=tfsmDAAAQBAJ&pg=PA50&lpg=PA50&dq=hurrying+feverish+electric+crowds+new+york#v=onepage&q=hurrying%20feverish%20electric%20crowds%20new%20york&f=false |title=Walking New York: Reflections of American Writers from Walt Whitman to Teju Cole |pages=46, 50, 131 |author=Stephen Miller |accessdate=May 10, 2017|isbn=978-0-8232-7425-3 |year=2016 }}</ref><ref name="NewYorkMinuteDefinition">{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/new%20york%20minute |title=Dictionary – Full Definition of ''New York Minute'|publisher=Merriam-Webster |accessdate=November 1, 2015}}</ref> ھي شھر گڏيل قومن جي صدر مقام جو گهر پڻ آهي.<ref>[http://visit.un.org/content/plan-your-visit Plan your visit] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170314234417/http://visit.un.org/content/plan-your-visit|date=March 14, 2017}}, [[United Nations]]. Accessed February 9, 2017. "The Headquarters of the United Nations is located in New York City, along the East River. When you pass through the gates of the United Nations visitors' entrance, you enter an international territory. This 18-acre site does not belong to just one country, but to all countries that have joined the Organization; currently, the United Nations has 193 Member States."</ref> ھي شھر بين الاقوامي سفارتڪاري جو پڻ مرڪز آھي.<ref>{{cite web |url=http://www.nyc.gov/html/ia/html/home/home.shtml |title=NYC Mayor's Office for International Affairs |publisher=The City of New York |accessdate=June 24, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150616080757/http://www.nyc.gov/html/ia/html/home/home.shtml |archivedate=June 16, 2015 |df=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.digidiplomats.org/newyork/|title=Digital Diplomacy Coalition |publisher=Digital Diplomacy Coalition, New York|accessdate=August 11, 2018|quote=Established in 2014, DDC New York has partnered with the United Nations, major tech and social media companies, multiple governments, and NGOs to bring unique programs to the area community.}}</ref> ھن شھر جي بندرگاھه، نيويارڪ ھاربر دنيا جي وڏي ۾ وڏي قدرتي بندرگاھه آھي.<ref>{{cite web |url=http://www.history.com/topics/new-york-city/videos/new-york-harbor |title=New York City |publisher=A&E Television Networks, LLC |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304110030/http://www.history.com/topics/new-york-city/videos/new-york-harbor |archivedate=March 4, 2016 |df=}}</ref><ref>{{cite web |title=Port in a Storm: The Port of New York in World War II |url=http://www.nysm.nysed.gov/research_collections/research/history/hisportofnewyork.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140429044423/http://www.nysm.nysed.gov/research_collections/research/history/hisportofnewyork.html |publisher=New York State Museum |accessdate=August 5, 2015 |archivedate=April 29, 2014}}</ref> ھي شھر پنج ضلعن يا ڪائونٽين تي مشتمل آهي. <ref>{{cite web |url=http://www.worldstatesmen.org/US_NYBOROUGHS.html |title=Boroughs of New York City |publisher=Ben Cahoon |year=2002 |access-date=October 5, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120211145920/http://www.worldstatesmen.org/US_NYBOROUGHS.html |archivedate=February 11, 2012 |df=}}</ref> جن جا نالا؛ بروڪلين، ڪئينس، مين ھيٽن، برونڪس ۽ اسٽيٽن ٻيٽ آھن جيڪي سال 1898ع ۾ ملائي ھڪ شھر ۾ تبديل ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=http://www.correctionhistory.org/html/chronicl/nycdoc/html/kbd_brnx.html |title=A 5-Borough Centennial Preface for Katharine Bement Davis Mini-History |publisher=The New York City Department of Correction |year=1997 |accessdate=October 26, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111023193440/http://www.correctionhistory.org/html/chronicl/nycdoc/html/kbd_brnx.html |archivedate=October 23, 2011 |df=}}</ref> دنيا ۾ ارب پتي ماڻھن جو شھر سڏجندڙ ھي نيويارڪ سال 1624ع ۾ ھيٺين مينھٽن واري جاء تي "ڊچ ريپلڪ" جي ڪالوني ٺاھيندڙن قائم ڪيو ويو ۽ سال 1626ع ۾ کيس "نيو ايمسٽرڊم" جو نالو ڏنو ويو.<ref name="u-s-history.com">{{cite web |url=http://www.u-s-history.com/pages/h2122.html |title=United States History – History of New York City, New York |accessdate=September 9, 2012}}</ref> سال 1664ع ۾ اھو شھر ۽ ان جي چوڌاري واقع علائقا انگريزن جي قبضي ۾ آيا ۽ ان وقت جي برطانيا جي بادشاھه، [[چارلس ٻيون (انگلينڊ)|چارلس ٻئين]] اھو علائقو پنھنجي ڀاءُ [[جيمز ٻيون (انگلينڊ)|جيمز ٻئين، ڊيوڪ آف يارڪ]] کي ڏئي ڇڏيو جنھن ان شھر کي نيويارڪ جو نئون نالو ڏنو.<ref>{{cite web |url=http://www.nps.gov/nr/travel/kingston/colonization.htm |title=Kingston: Discover 300 Years of New York History Dutch Colonies|publisher=National Park Service, U.S. Department of the Interior |accessdate=May 10, 2011}}</ref> سال 1785ع کان 1790ع تائين ھي شھر [[آمريڪا]] جو گاديءَ جو هنڌ پڻ رھيو.<ref name=senate>{{cite web |url=https://www.senate.gov/reference/reference_item/Nine_Capitals_of_the_United_States.htm |title=The Nine Capitals of the United States |publisher=[[United States Senate]] |accessdate=September 7, 2008}}</ref> ۽ سال 1790ع کان وٺي ھي شھر ملڪ جو سڀ کان وڏو شھر رھندو آيو آھي.<ref>{{cite web |url=https://www.census.gov/population/www/documentation/twps0027/tab01.txt |title=Rank by Population of the 100 Largest Urban Places, Listed Alphabetically by State: 1790–1990 |date=June 15, 1998 |publisher=U.S. Census Bureau |accessdate=February 8, 2009}}</ref> اوڻويھين ۽ ويھين صديءَ ۾ ھتي لکين ماڻھو لڏي آيا.<ref>{{cite web |url=http://www.history.com/topics/statue-of-liberty |title=Statue of Liberty |publisher=A&E Television Networks, LLC |accessdate=May 21, 2011}}</ref> ھن شھر ۾ لڳل مجسمو، "اسٽيچو آف لبرٽي" دنيا ۾ ملڪ جي امن ۽ آزادي جي ھڪ سڃاڻپ آهي.<ref>{{cite web |title=Statue of Liberty |work=World Heritage |publisher=UNESCO World Heritage Centre 1992–2011 |url=http://whc.unesco.org/en/list/307 |accessdate=October 23, 2011}}</ref> وال اسٽريٽ، مالي ضلعي، مئنهٽن ۾ بيٺل، نيو يارڪ شهر کي دنيا جو سڀ کان وڏو مالياتي ۽ فن ٽيڪ سينٽر ۽ دنيا جو سڀ کان وڌيڪ اقتصادي طور تي طاقتور شهر بڻائي ٿو. سال 2022ع تائين، نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقو دنيا جي سڀ کان وڏي ميٽروپوليٽن معيشت آهي، جنهن جي مجموعي ميٽروپوليٽن پيداوار 2.16 ٽريلين آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ آهي. نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي جي معيشت دنيا جي سڀني نون ملڪن کان وڏي آهي. چوويهه ڪلاڪ تيز ٽرانزٽ سسٽم هجڻ جي باوجود، نيو يارڪ شهري گاڏين جي ٽريفڪ جام ۾ دنيا جي اڳواڻي پڻ ڪري ٿو. هي شهر دنيا جي، انهن جي لسٽ ڪيل ڪمپنين جي مارڪيٽ سرمائيداري ذريعي، ٻن وڏين اسٽاڪ ايڪسچينج؛ نيو يارڪ اسٽاڪ ايڪسچينج (NYSE) ۽ نئسڊڪ (NASDAQ) جو گهر آهي. نيو يارڪ شهر عالمي سيڙپڪارن لاءِ قائم ڪيل محفوظ جنت آهي. سال 2023ع تائين، نيو يارڪ شھر، غير ملڪين لاءِ ۽ وڏي فرق سان ملڪ جي ڪنهن به شهر جي رهائشي ڪرائي جي لحاظ کان، دنيا جو سڀ کان مهانگو شهر تي آهي ۽ پنجين ايونيو دنيا جي سڀ کان مهانگي شاپنگ اسٽريٽ آهي. نيو يارڪ شهر هڪ اهم فرق سان ارب پتي ماڻهن جي وڏي تعداد ۾، انتهائي اعليٰ خالص ماليت (ٽي ڪروڙ آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ) ۽ دنيا جي ڪنهن به شهر کان وڏو ارب پتي ماڻهن جو گهر آهي. ==نالو== {{See_also|نيويارڪ شھر جا نالا }} سال 1664ع ۾، نيويارڪ جو نالو ڊيوڪ آف يارڪ (بعد ۾ انگلينڊ جي بادشاهه جيمس ٻين) جي اعزاز ۾ رکيو ويو. <ref>{{cite web|url=https://www.qchron.com/editions/queenswide/new-amsterdam-becomes-new-york/article_dd6e910f-a882-5b2e-9771-a2caa1574e07.html|title=1664 New Amsterdam becomes New York Dutch rulers surrender to England|last=Badoe|first=Etta|date=November 11, 2015|publisher=[[Queens Chronicle]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170201120328/https://www.qchron.com/editions/queenswide/new-amsterdam-becomes-new-york/article_dd6e910f-a882-5b2e-9771-a2caa1574e07.html|archive-date=February 1, 2017|access-date=March 13, 2021|url-status=dead}}</ref> جيمس جو وڏو ڀاءُ، بادشاهه چارلس ٻيون، کيس نيو هالينڊ جي اڳوڻي علائقي جو مالڪ مقرر ڪيو، جنهن ۾ نيو ايمسٽرڊم جو شهر به شامل هو، جڏهن انگلينڊ جي بادشاهت ان کي ڊچ (ولنديزين) جي قبضي کان وٺي ڇڏيو.<ref name="Archdeacon2013a2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=9bTxAAAAQBAJ&pg=PT19|title=New York City, 1664–1710: Conquest and Change|last=Archdeacon|first=Thomas J.|publisher=[[Cornell University Press]]|year=2013|isbn=978-0-8014-6891-9|page=19|author-link1=Thomas J. Archdeacon}}</ref> == تاريخ == {{Main|نيو يارڪ شهر جي تاريخ|نيو يارڪ شهر جي وقتوار تاريخ}} {{Further|مينهٽن جي تاريخ|بروڪلن جي وقتوار تاريخ|ڪوئنز جي وقتوار تاريخ|برونڪس جي وقتوار تاريخ|اسٽيٽن آئلينڊ جي وقتوار تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === {{Main|نيو يارڪ شهر جي تاريخ (قديم دور–1664ع)}} [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ واري دور]] ۾ اڄوڪي نيو يارڪ شهر واري علائقي ۾ [[الگونڪين ماڻهو|الگونڪين]] قومون آباد هيون، جن ۾ [[منسي ٻولي|منسي ٻولي ڳالهائيندڙ]] [[ليناپي]] به شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Grumet |first=Robert Steven |title=The Munsee Indians: a history |date=2009 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-4062-9 |series=Civilization of the American Indian series |location=Norman}}</ref> ليناپي ماڻهن جو اباڻو علائقو، جنهن کي [[ليناپيهوڪنگ]] چيو ويندو هو، موجوده [[اسٽيٽن آئلينڊ]]، [[مينهٽن]]، [[برونڪس]]، [[لانگ آئلينڊ]] جي اولهندي حصي، جنهن ۾ [[بروڪلن]] ۽ [[ڪوئنز]] شامل آهن، ۽ [[لوئر هڊسن وادي]] تائين پکڙيل هو.<ref>{{cite book |first=Evan T. |last=Pritchard |year=2002 |url=https://books.google.com/books?id=c5hky9f5PgoC&pg=PA27 |title=Native New Yorkers: The Legacy of the Algonquin people of New York |page=27 |publisher=Council Oak Books |isbn=1-57178-107-2 }}</ref> [[نيو يارڪ هاربر]] تي ڪنهن يورپيءَ جي پهرين دستاويزي اچڻ جو واقعو 1524ع ۾ ٿيو، جڏهن [[اطالوي ماڻهو|اطالوي]] سياح [[جيوواني دا ويرازانو]] هتي پهتو.<ref name="Debo2013">{{cite book |first=Angie |last=Debo |url=https://books.google.com/books?id=pLjYpwiuN_wC&pg=PT28 |title=A History of the Indians of the United States |publisher=[[University of Oklahoma Press]] |year=2013 |isbn=978-0-8061-8965-9 |page=28 }}</ref> هن علائقي تي [[فرانس جي بادشاهت|فرانس]] جي دعويٰ ڪئي ۽ ان کي ''نوويل انگوليم''، يعني نئون [[انگوليم]]، نالو ڏنو.<ref name="rodgers">{{cite book |last1=Rankin |first1=Rebecca B. |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.226262 |title=New York: The World's Capital City, Its Development and Contributions to Progress |last2=Rodgers |first2=Cleveland |publisher=[[Harper (publisher)|Harper]] |year=1948 }}</ref> جنوري 1525ع ۾ پرتگالي ڪپتان [[اِستيوائو گوميش]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ اسپيني مهم، جيڪا [[چارلس پنجون، مقدس رومي شهنشاهه|شهنشاهه چارلس پنجين]] لاءِ سفر ڪري رهي هئي، نيو يارڪ هاربر پهتي ۽ [[هڊسن درياهه]] جي ڇوڙ جو نقشو تيار ڪيو. گوميش ان کي {{lang|es|Río de San Antonio}}، يعني ”سينٽ اينٿوني جو درياهه“، نالو ڏنو.<ref>{{cite book |author=WPA Writer's Project |title=A Maritime History of New York |url=https://books.google.com/books?id=o08K8jlMI-IC |page=246 |publisher=Going Coastal Productions |year=2004 |isbn=0-9729803-1-8 }}</ref> 1609ع ۾ انگريز سياح [[هينري هڊسن]]، [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] لاءِ [[اوڀر|مشرق]] ڏانهن [[اتر-اولهه واري سامونڊي رستي]] جي ڳولا دوران، نيو يارڪ هاربر ٻيهر دريافت ڪيو.<ref name="Lankevich2002">{{cite book |first=George J. |last=Lankevich |url=https://archive.org/details/newyorkcity00geor |title=New York City: A Short History |publisher=[[NYU Press]] |year=2002 |isbn=978-0-8147-5186-2 |page=[https://archive.org/details/newyorkcity00geor/page/2 2] |url-access=registration }}</ref> هو ان درياهه ۾ مٿي طرف روانو ٿيو، جنهن کي ڊچ [[نارٿ ريور (هڊسن درياهه)|نارٿ ريور]] چوندا هئا ۽ جيڪو اڄ هڊسن درياهه سڏجي ٿو. هڊسن شروعات ۾ ان کي [[موريس، پرنس آف اورينج]] جي نالي تي ''موريتيوس'' سڏيو.<ref name="hudsonnni">{{cite web |title=The Hudson River |url=http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/hudson-river/ |access-date=July 10, 2016 |publisher=[[New Netherland Institute]] }}</ref> هڊسن هن علائقي تي ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ لاءِ دعويٰ ڪئي. 1614ع ۾ [[ڪيپ ڪوڊ]] کان [[ڊيلاويئر بي]] تائين جو علائقو نيدرلينڊز پنهنجي قبضي ۾ قرار ڏنو ۽ ان جو نالو {{lang|nl|Nieuw-Nederland}}، يعني ”[[نيو نيدرلينڊ]]“، رکيو ويو. اڄوڪي نيو يارڪ شهر جو پهريون غير-مقامي آمريڪي رهواسي [[خوان (يان) روڊريگيز|خوان روڊريگيز]] هو، جيڪو [[سينٽو ڊومنگو جي ڪئپٽنسي جنرل|سينٽو ڊومنگو]] جو واپاري هو. هو 1613–14ع جي سياري ۾ مينهٽن آيو، جتي ڊچن جي نمائندي طور کلن لاءِ شڪار ۽ مقامي ماڻهن سان واپار ڪندو رهيو.<ref>{{cite news |last=Roberts |first=Sam |date=October 2, 2012 |title=Honoring a Very Early New Yorker |newspaper=[[The New York Times]] |url=http://cityroom.blogs.nytimes.com/2012/10/02/honoring-a-very-early-new-yorker/ |access-date=October 28, 2021 }}</ref><ref>{{cite web |date=May 14, 2013 |title=CUNY DSI Publishes Monograph on New York's First Immigrant |url=https://www.ccny.cuny.edu/news/juan-rodriguez-monograph |access-date=May 16, 2020 |publisher=[[The City College of New York]] }}</ref> === ڊچ حڪمراني === {{Main|نيو ايمسٽرڊيم|فورٽ ايمسٽرڊيم|نيو نيدرلينڊ}} {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 220 | image1 = Stad Amsterdam in Nieuw Nederland (City Amsterdam in New Netherland) Castello Plan 1660.jpg | caption1 = [[ڪاسٽيلو پلان]]، 1660ع جو [[نيو ايمسٽرڊيم]] ۽ [[لوئر مينهٽن]] جو نقشو | image2 = GezichtOpNieuwAmsterdam.jpg | caption2 = 1664ع ۾ [[نيو ايمسٽرڊيم]]، جيڪو موجوده لوئر مينهٽن واري علائقي ۾ مرڪوز هو؛ ساڳئي سال [[آمريڪا ۾ برطانوي نوآبادڪاري|انگلينڊ]] شهر تي قبضو ڪري ان جو نالو نيو يارڪ رکيو }} [[نيو يارڪ هاربر]] ڀرسان مستقل [[آمريڪا جي يورپي نوآبادڪاري|يورپي]] موجودگي 1624ع ۾ قائم ٿي، جڏهن [[گورنرز آئلينڊ]] تي ڊچن [[کلن جي واپار]] جي هڪ آبادي قائم ڪئي. انهيءَ ڪري نيو يارڪ [[قيام جي سال موجب اتر آمريڪي آبادين جي فهرست|براعظمي آمريڪا ۾ يورپين پاران قائم ڪيل لڳاتار آباد رهندڙ 12هين قديم ترين آبادي]] شمار ٿئي ٿو. 1625ع ۾ اڄوڪي مينهٽن ٻيٽ تي هڪ [[قلعو]] ۽ [[فورٽ ايمسٽرڊيم]] جي تعمير شروع ٿي، جنهن کي پوءِ ''نيو ايمسٽرڊيم'' چيو ويو.<ref>{{Cite web |last=Kingston Ubarn Cultural Park |title=Dutch Colonization |url=http://www.nps.gov/history/nr/travel/kingston/colonization.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119042901/http://www.nps.gov/history/nr/travel/kingston/colonization.htm |archive-date=2012-01-19 |access-date=2026-02-21 |website=www.nps.gov}}</ref><ref name="Tolerance">[http://www.tolerancepark.org/id2.html GovIsland Park-to-Tolerance: through Broad Awareness and Conscious Vigilance]، Tolerance Park. حاصل ڪيل 9 فيبروري 2017ع. ڏسو Legislative Resolutions Senate No. 5476 ۽ Assembly No. 2708.</ref> نيو ايمسٽرڊيم جي آبادي مينهٽن جي ڏاکڻي ڇيڙي کان موجوده [[وال اسٽريٽ]] تائين پکڙيل هئي، جتي 1653ع ۾ مقامي آمريڪي ۽ انگريز حملن کان بچاءَ لاءِ {{Convert|12|ft|adj=on}} اوچي ڪاٺ جي [[قلعي نما ڀت]] ٺاهي وئي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/crash-selected-wall-street-chronology/ |title=Timeline: A selected Wall Street chronology |publisher=[[PBS]] |access-date=October 28, 2021 }}</ref> 1626ع ۾ [[پيٽر مينيوئٽ]]، جيڪو [[ڊچ ويسٽ انڊيا ڪمپني]] جي حڪم هيٺ نيو نيدرلينڊ جو ڊائريڪٽر هو، مينهٽن ٻيٽ [[ڪينارسي|ڪينارسي]] نالي هڪ ننڍڙي [[ليناپي]] ٽولي کان خريد ڪيو.<ref>{{cite book |first1=Frederick M. |last1=Binder |first2=David M. |last2=Reimers |url=https://books.google.com/books?id=o08K8jlMI-IC |title=All the Nations Under Heaven: An Ethnic and Racial History of New York City |page=4 |year=1996 |isbn=0-231-07879-X |publisher=[[Columbia University Press]] }}</ref> دستاويزن موجب خريداري جي قيمت ”60 [[ڊچ گلڊر|گلڊرن]] جيتري“ هئي،<ref>{{cite web |url=http://www.s4ulanguages.com/laet2.html |title=Pieter Schaghen Letter |year=1626 |quote="...&nbsp;هنن منهيٽس ٻيٽ مقامي ماڻهن کان 60 گلڊرن جي قيمت عيوض خريد ڪيو؛ ٻيٽ جي ايراضي 11,000 مورگن هئي.&nbsp;..." |access-date=October 28, 2021 |website=S4ulanguages.com }}</ref> جيڪا 2018ع جي قدر موجب لڳ ڀڳ 900 آمريڪي ڊالرن جي برابر هئي.<ref>{{cite web |title=Value of the Guilder versus Euro |url=http://www.iisg.nl/hpw/calculate.php |access-date=July 25, 2019 |publisher=[[International Institute of Social History]] }}</ref> مشهور پر رد ٿيل روايت موجب مينهٽن رڳو 24 ڊالرن جي شيشي جي موتين عيوض خريد ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web |title=Peter Schaghen Letter |url=http://www.nnp.org/nnp/documents/schagen_main.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101023083225/http://www.nnp.org/nnp/documents/schagen_main.html |archive-date=October 23, 2010 |access-date=October 28, 2010 |url-status=usurped |publisher=Nnp.org }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Miller |first1=Christopher L. |last2=Hamell |first2=George R. |date=September 1986 |title=A New Perspective on Indian-White Contact: Cultural Symbols and Colonial Trade |journal=[[The Journal of American History]] |volume=73 |issue=2 |pages=311–328 |doi=10.2307/1908224 |jstor=1908224 |issn=0021-8723 }}</ref> خريداري کان پوءِ نيو ايمسٽرڊيم آهستي آهستي وڌڻ لڳو.<ref name="npsnetherland">{{cite web |title=Dutch Colonies |url=https://www.nps.gov/nr/travel/kingston/colonization.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071017053514/http://www.nps.gov/nr/travel/kingston/colonization.htm |url-status=dead |archive-date=October 17, 2007 |access-date=July 10, 2016 |publisher=[[National Park Service]] }}</ref> وڌيڪ آبادڪارن کي راغب ڪرڻ لاءِ ڊچن 1628ع ۾ [[پيٽرون|پيٽرون نظام]] لاڳو ڪيو، جنهن تحت اهي امير ڊچ ماڻهو، جيڪي [[نيو نيدرلينڊ]] ۾ 50 آبادڪار آڻيندا هئا، تن کي زمين، مقامي سياسي خودمختياري ۽ منافعي بخش کلن جي واپار ۾ حصو وٺڻ جا حق ڏنا ويندا هئا. هي پروگرام گهڻو ڪامياب نه ٿيو.<ref name="locnetherland">{{cite web |title=The Patroon System |url=http://frontiers.loc.gov/intldl/awkbhtml/kb-1/kb-1-2-2.html |access-date=July 10, 2016 |publisher=[[Library of Congress]] |archive-date=March 19, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220319082007/http://frontiers.loc.gov/intldl/awkbhtml/kb-1/kb-1-2-2.html |url-status=dead }}</ref> جون 1621ع ۾ [[ڊچ اسٽيٽس جنرل]] پاران جاري ڪيل چارٽر جي اختيار هيٺ ڊچ ويسٽ انڊيا ڪمپنيءَ نيو نيدرلينڊ ۾ نوآبادڪاري ۽ واپار تي مڪمل اجاره داري قائم ڪئي. 1639–1640ع ۾ معاشي واڌ ويجهه کي تيز ڪرڻ لاءِ ڪمپني کلن جي واپار تي پنهنجي اجاره داري ختم ڪري ڇڏي، جنهن کان پوءِ خوراڪ، ڪاٺ، تمباڪو ۽ غلام بڻايل ماڻهن جي محنت سان لاڳاپيل پيداوار ۽ واپار ۾ واڌ آئي، خاص ڪري [[ڊچ ويسٽ انڊيز]] سان.<ref name="npsnetherland" /><ref name="nahcnetherland">{{cite web |title=The Story of New Amsterdam |url=http://www.newamsterdamhistorycenter.org/bios/origins.html |access-date=July 10, 2016 |publisher=New Amsterdam History Center }}</ref> 1647ع ۾ [[پيٽر اسٽائيويسنٽ]] نيو نيدرلينڊ جي آخري [[نيو نيدرلينڊ جا ڊائريڪٽر|ڊائريڪٽر جنرل]] طور عهدو سنڀاليو. سندس دور ۾ نيو نيدرلينڊ جي آبادي 2,000 مان وڌي 8,000 ٿي وئي.<ref>{{cite book |last=Jacobs |first=Jaap |url=https://books.google.com/books?id=vgnh3E5Mm0cC |title=The Colony of New Netherland: A Dutch Settlement in Seventeenth-Century America |publisher=[[Cornell University Press]] |year=2009 |page=32 |isbn=978-0-8014-7516-0 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Eisenstadt |first1=Peter |url=https://books.google.com/books?id=tmHEm5ohoCUC&q=New+Amsterdam+grew+from+under+2,000+to+8,000&pg=PA1051 |title=The Encyclopedia of New York State |last2=Moss |first2=Laura-Eve |last3=Huxley |first3=Carole F. |publisher=[[Syracuse University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-8156-0808-0 |page=1051 }}</ref> اسٽائيويسنٽ کي قانون ۽ نظم بهتر ڪرڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو، پر ساڳئي وقت هن جي شهرت هڪ [[آمرانه]] حڪمران طور به ٿي. هن شراب جي وڪري تي ضابطا لاڳو ڪيا، [[ڊچ ريفارمڊ چرچ]] تي وڌيڪ سرڪاري ڪنٽرول قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ٻين مذهبي گروهن کي عبادتگاهون قائم ڪرڻ کان روڪيو.<ref name="nyhsstuyvesant">{{cite web |title=Peter Stuyvesant |url=http://www.nyhistory.org/peter-stuyvesant |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624011523/http://www.nyhistory.org/peter-stuyvesant |archive-date=June 24, 2016 |access-date=July 11, 2016 |publisher=[[New-York Historical Society]] |url-status=dead }}</ref> === انگريز حڪمراني === {{Main|نيو يارڪ صوبو|نيو يارڪ شهر جي تاريخ (1665–1783ع)}} {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 220 | image1 = The fall of New Amsterdam cph.3g12217.jpg | caption1 = ''[[نيو ايمسٽرڊيم جو زوال]]''، [[جين ليون جيروم فيرس]] جي مصوري، جنهن ۾ [[نيو نيدرلينڊ جي فتح]] ڏيکاريل آهي | image2 = A_view_of_Fort_George_with_the_city_of_New_York,_from_the_SW.jpg | caption2 = [[فورٽ ايمسٽرڊيم|فورٽ جارج]] ۽ نيو يارڪ، برطانوي جنگي جهازن سان، {{Circa|1731}} }} 1664ع ۾ اسٽائيويسنٽ وڏي مزاحمت گڏ ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ ڪرنل [[رچرڊ نڪولس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ انگريز فوجن آڏو نيو ايمسٽرڊيم بنا رت وهائڻ جي هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا.<ref name="nyhsstuyvesant" /><ref name="nnistuyvesant">{{cite web |title=Peter Stuyvesant |url=http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/dutch_americans/peter-stuyvesant/ |access-date=July 11, 2016 |publisher=[[New Netherland Institute]] }}</ref> هٿيار ڦٽا ڪرڻ جي شرطن تحت ڊچ رهواسين کي ڪالونيءَ ۾ رهڻ ۽ مذهبي آزادي برقرار رکڻ جي اجازت ڏني وئي.<ref name="lehrmanstuyvesant">{{cite web |title=The surrender of New Netherland, 1664 |url=http://www.gilderlehrman.org/history-by-era/early-settlements/resources/surrender-new-netherland-1664 |access-date=July 11, 2016 |publisher=[[Gilder Lehrman Institute of American History]] }}</ref> 1667ع ۾ [[ٻي اينگلو-ڊچ جنگ]] کان پوءِ [[بريدا جو معاهدو (1667ع)|بريدا جي معاهدي]] بابت ڳالهين دوران، ڊچن فيصلو ڪيو تہ هو انگريزن کان حاصل ڪيل موجوده [[سورينام]] واري نئين پوکيءَ واري ڪالوني پاڻ وٽ رکندا،<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/event/Treaty-of-Breda |title=Treaty of Breda |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=July 10, 2016 }}</ref> جڏهن تہ ان جي بدلي ۾ انگريزن نيو ايمسٽرڊيم پاڻ وٽ رکيو. آباديءَ جو نالو جلد ئي [[جيمس ٻيون، انگلينڊ جو بادشاهه|ڊيوڪ آف يارڪ]]، جيڪو پوءِ بادشاهه جيمس ٻيون ۽ ستين ٿيو، جي نالي تي ”نيو يارڪ“ رکيو ويو.<ref name="homberger400">{{cite book |last=Homberger |first=Eric |title=The Historical Atlas of New York City: A Visual Celebration of 400 Years of New York City's History |publisher=Owl Books |year=2005 |isbn=978-0-8050-7842-8 |page=34 }}</ref> ڊيوڪ ڪالونيءَ جو ڪجهه حصو [[جارج ڪارٽريٽ]] ۽ [[جان برڪلي]] کي ڏنو.<ref>{{cite book |last=Miller |first=John |url=https://books.google.com/books?id=McEJCAAAQBAJ |title=James II (The English Monarchs Series) |publisher=[[Yale University Press]] |year=2000 |isbn=978-0-300-08728-4 |pages=44–45 }}</ref> 24 آگسٽ 1673ع تي، [[ٽين اينگلو-ڊچ جنگ]] دوران، ڊچ بحري آفيسر [[اينٿوني ڪولوي]]، [[ڪورنيليس ايورٽسن دي ينگسٽ]] جي حڪم تي، [[اتر آمريڪا تي ڊچ حملو|نيو يارڪ تي ٻيهر قبضو]] ڪيو ۽ [[وليم ٽيون، انگلينڊ جو بادشاهه|وليم ٽئين]]، [[پرنس آف اورينج]]، جي نالي تي شهر جو نالو ”نيو اورينج“ رکيو.<ref name="Roper2017">{{cite book |first=L. H. |last=Roper |url=https://books.google.com/books?id=i8wnDwAAQBAJ&pg=PA215 |title=Advancing Empire |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2017 |isbn=978-1-107-11891-1 |page=215 }}</ref> نومبر 1674ع ۾ [[ويسٽ منسٽر جو معاهدو (1674ع)|ويسٽ منسٽر جي معاهدي]] تحت ڊچن ٻيٽ ٻيهر انگلينڊ حوالي ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite news |last=Van Luling |first=Todd |date=April 17, 2014 |title=8 Things Even New Yorkers Don't Know About New York City |work=[[HuffPost]] |url=https://huffingtonpost.com/2014/04/17/new-york-history-facts_n_5107337.html |access-date=September 13, 2014 }}</ref><ref>{{cite web |first=Peter |last=Douglas |title=The Man Who Took Back New Netherland |url=http://www.newnetherlandinstitute.org/files/2813/5680/0659/Man_Who_Took_Back_NN.pdf |access-date=July 11, 2016 |publisher=[[New Netherland Institute]] |archive-date=July 8, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220708102432/http://www.newnetherlandinstitute.org/files/2813/5680/0659/Man_Who_Took_Back_NN.pdf |url-status=dead }}</ref> مقامي آمريڪي قبيلن وچ ۾ ٿيل ڪيترين جنگين ۽ يورپين سان رابطي سبب ڦهليل وبائن جي نتيجي ۾ 1660ع کان 1670ع جي وچ ۾ ليناپي آباديءَ ۾ وڏي گهٽتائي آئي.<ref>{{cite web |url=http://www.penntreatymuseum.org/americans.php |title=Native Americans |publisher=Penn Treaty Museum |access-date=October 29, 2021 }}</ref> 1700ع تائين ليناپي ماڻهن جو انگ گهٽجي رڳو 200 رهجي ويو هو.<ref>[http://www.gothamcenter.org/ "Gotham Center for New York City History"] Timeline 1700–1800</ref> 18هين صديءَ دوران نيو يارڪ ۾ [[پيلو بخار]] جون ڪيتريون وبائون ڦهلجيون؛ رڳو 1702ع واري وبا ۾ شهر جي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو آبادي فوت ٿي وئي.<ref>{{cite web |first=Pedro |last=Nogueira |url=http://jdc.jefferson.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1004&context=yellow_fever_symposium |title=The Early History of Yellow Fever (PDF) |publisher=[[Thomas Jefferson University]] |year=2009 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/fever-timeline-yellow-fever-america/ |title=Timeline – Yellow Fever in America |publisher=[[Public Broadcasting Service]] (PBS) |access-date=October 30, 2021 }}</ref> 18هين صديءَ جي شروعات ۾ نيو يارڪ [[نيو يارڪ صوبو|ڀرپاسي واري ڪالوني]] جو اهم واپاري بندرگاهه بڻجي ويو.<ref name="Foote2004">{{cite book |first=Thelma Wills |last=Foote |url=https://books.google.com/books?id=Cu4VfJPRsl4C&pg=PA68 |title=Black and White Manhattan: The History of Racial Formation in Colonial New York City |publisher=[[Oxford University Press]], US |year=2004 |isbn=978-0-19-508809-0 |page=68 }}</ref> شهر [[نوآبادياتي آمريڪا ۾ غلامي|غلاميءَ]] جو به اهم مرڪز بڻيو ۽ 1730ع تائين 42 سيڪڙو گهراڻن وٽ غلام بڻايل آفريڪي ماڻهو هئا.<ref>{{Cite journal |last=Oltman |first=Adele |date=October 24, 2005 |title=The Hidden History of Slavery in New York |url=http://www.thenation.com/article/hidden-history-slavery-new-york# |journal=[[The Nation]] |access-date=July 9, 2013 |archive-date=November 30, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191130043006/https://www.thenation.com/article/hidden-history-slavery-new-york/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191130043006/https://www.thenation.com/article/hidden-history-slavery-new-york/ |date=November 30, 2019 }}</ref> انهن مان گهڻا [[گهريلو غلام]] هئا، جڏهن تہ ٻين کي مزدوريءَ لاءِ ڀاڙي تي ڏنو ويندو هو. بندرگاهه، بئنڪنگ ۽ جهاز رانيءَ ۾ غلام ماڻهن جي محنت، ۽ [[آمريڪي ڏکڻ]] سان واپار سبب غلامي نيو يارڪ جي معيشت سان گهري نموني ڳنڍجي وئي. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ [[فولي اسڪوائر]] ۾ تعميراتي ڪم دوران [[آفريڪن بريل گرائونڊ]] دريافت ٿيو. هن قبرستان ۾ نوآبادياتي دور جي آفريڪين جون لڳ ڀڳ 10,000 کان 20,000 قبرون هيون، جن مان ڪجهه ماڻهو غلام هئا ۽ ڪجهه آزاد.<ref name="AsanteMazama2005">{{cite book |first1=Molefi Kete |last1=Asante |url=https://books.google.com/books?id=RcBkDlJ7qjwC&pg=PA33 |title=Encyclopedia of Black Studies |first2=Ama |last2=Mazama |first3=Marie-José |last3=Cérol |publisher=[[SAGE Publishing|SAGE]] |year=2005 |isbn=978-0-7619-2762-4 |page=33 }}</ref> 1735ع ۾ مينهٽن ۾ [[جان پيٽر زينگر]] خلاف هلندڙ مقدمي ۽ سندس بريت، جنهن تي [[نيو يارڪ جي نوآبادياتي گورنرن جي فهرست|نوآبادياتي گورنر]] [[وليم ڪازبي]] تي تنقيد ڪرڻ سبب [[بغاوت انگيز توهين]] جو الزام هنيو ويو هو، اتر آمريڪا ۾ [[پريس جي آزادي]] جي تصور کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="zenger">{{cite web |last=Linder |first=Doug |year=2001 |title=The Trial of John Peter Zenger: An Account |url=http://law2.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/zenger/zengeraccount.html |publisher=[[University of Missouri–Kansas City]] |access-date=October 30, 2021 }}</ref> 1754ع ۾ [[ڪولمبيا يونيورسٽي]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite book |last=Moore |first=Nathaniel Fish |url=https://archive.org/details/anhistoricalske00univgoog |title=An Historical Sketch of Columbia College, in the City of New York, 1754–1876 |publisher=[[Columbia University]] |year=1876 |page=[https://archive.org/details/anhistoricalske00univgoog/page/n14 8] }}</ref> === آمريڪي انقلاب === {{Further|آمريڪي انقلاب}} [[File:BattleofLongisland.jpg|thumb|[[لانگ آئلينڊ جي جنگ]]، [[آمريڪي انقلابي جنگ]] جي سڀ کان وڏين جنگين مان هڪ، جيڪا 27 آگسٽ 1776ع تي [[بروڪلن]] ۾ وڙهي وئي]] [[اسٽيمپ ايڪٽ ڪانگريس]] آڪٽوبر 1765ع ۾ نيو يارڪ ۾ گڏ ٿي، جڏهن تہ شهر ۾ [[سنز آف لبرٽي]] تنظيم اُڀري آئي ۽ ايندڙ ڏهن سالن دوران اتي موجود برطانوي فوجين سان ڪيترائي جهيڙا ٿيا.<ref name="BoyerClark2009">{{cite book |first1=Paul |last1=Boyer |url=https://books.google.com/books?id=O7NsCgAAQBAJ&pg=PA100 |title=The Enduring Vision: A History of the American People, Volume 1: To 1877, Concise |first2=Clifford |last2=Clark |first3=Sandra |last3=Hawley |first4=Joseph |last4=Kett |first5=Andrew |last5=Rieser |publisher=[[Cengage Learning]] |year=2009 |isbn=978-1-111-78553-6 |page=100 }}</ref> آگسٽ 1776ع ۾ موجوده بروڪلن واري علائقي ۾ [[لانگ آئلينڊ جي جنگ]] وڙهي وئي، جيڪا [[آمريڪي انقلابي جنگ]] جي سڀ کان وڏي جنگ هئي.<ref name="Reno2008">{{cite book |first=Linda Davis |last=Reno |url=https://books.google.com/books?id=KvhogpG5154C&pg=PA3 |title=The Maryland 400 in the Battle of Long Island, 1776 |publisher=[[McFarland & Company|McFarland]] |year=2008 |isbn=978-0-7864-5184-5 |page=3 }}</ref> نومبر 1776ع ۾ [[فورٽ واشنگٽن جي جنگ]] ۾ برطانوي فوجن پاران ڪانٽينينٽل آرمي کي شڪست ڏيڻ سان مينهٽن ۾ آمريڪين جو آخري مضبوط مورچو پڻ ختم ٿي ويو. ان کان پوءِ [[جارج واشنگٽن]] ۽ سندس فوجون [[هڊسن درياهه]] پار ڪري [[نيو جرسي]] ڏانهن پوئتي هٽيون، جڏهن تہ برطانوي فوجون سندن پٺيان لڳل رهيون.<ref>[https://www.battlefields.org/learn/revolutionary-war/battles/fort-washington Fort Washington], [[American Battlefield Trust]]. Accessed December 31, 2023. "Fought on November 16, 1776, on the island of Manhattan, the Battle of Fort Washington was the final devastating chapter in General Washington's disastrous New York Campaign.... Seeing how precarious the American position was, Howe launched a three-pronged assault on Fort Washington and its outer defensive works. The combined British-Hessian assault force of 8,000 men grossly outnumbered the fort's 3,000 defenders.... At 3:00 P.M., after a fruitless attempt to gain gentler surrender terms for his men, Magaw surrendered Fort Washington and its 2,800 surviving defenders to the British."</ref><ref>Schenawolf, Harry. [https://revolutionarywarjournal.com/washingtons-retreat-across-new-jersey-a-british-fox-chase/ "Washington's Retreat Across New Jersey: A British Fox Chase"], Revolutionary War Journal, August 5, 2019. Accessed December 31, 2023.</ref> آمريڪين جي شڪست کان پوءِ برطانوي حڪومت نيو يارڪ کي اتر آمريڪا ۾ پنهنجي فوجي ۽ سياسي ڪارروائين جو بنيادي مرڪز بڻايو.<ref>[[Rohit Aggarwala|Aggarwala, Rohit T.]] [https://www.jstor.org/stable/90018770 "'I want a Packet to arrive': Making New York City the headquarters of British North America 1696–1783"], ''New York History'', Winter 2017. Accessed December 29, 2023. "One of New York City's key distinctions in the late colonial period was its role as the headquarters of the British Army in North America, almost continuously from 1755 to 1783."</ref> شهر [[آمريڪي انقلاب جا وفادار|وفادار]] پناهگيرن ۽ انهن غلام بڻايل ماڻهن لاءِ به پناهگاهه بڻيو، جيڪي تاج پاران آزاديءَ جي واعدي سبب برطانوي لشڪر وٽ اچي شامل ٿيا. برطانوي قبضي دوران لڳ ڀڳ 10,000 ڀڄي آيل غلام شهر ۾ گڏ ٿيا، جنهن سان نيو يارڪ اتر آمريڪا ۾ اهڙي قسم جي سڀ کان وڏي آبادي بڻجي ويو.<ref>[https://www.amrevmuseum.org/revolution-stories/finding-freedom-deborah "Finding Freedom: Deborah"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231231230351/https://www.amrevmuseum.org/revolution-stories/finding-freedom-deborah |date=December 31, 2023 }}, [[Museum of the American Revolution]], May 4, 2018. Accessed December 31, 2023. "They ran to the British Army, which offered freedom to enslaved people owned by rebel masters based on the 1779 Philipsburg Proclamation issued by British General Henry Clinton. Historians estimate that 10,000 enslaved people sought freedom by escaping to the British during the Revolutionary War."</ref><ref>Goulet, L.; and Tsaltas-Otoomanelli, Mary. [https://www.gothamcenter.org/blog/black-loyalists-evaculation-zy4la "Black Loyalists In The Evacuation Of New York City, 1783"], [[The Gotham Center for New York City History]], November 15, 2023. Accessed December 31, 2023. "By 1783, New York City had become the largest fugitive slave community in North America.... Free and self-emancipated Black people entered New York City during the British occupation seeking protection."</ref> 1783ع ۾ جنگ جي پڄاڻيءَ تي جڏهن برطانوي فوجن [[ايويڪيوئيشن ڊي (نيو يارڪ)|نيو يارڪ خالي ڪيو]]، تڏهن انهن هزارين [[آزاد ڪارا ماڻهو|آزاد ٿيل ماڻهن]] کي ٻيهر آبادڪاري لاءِ [[نووا اسڪوٽيا]]، انگلينڊ ۽ [[ڪيريبين]] ڏانهن منتقل ڪيو.<ref name="Hinks2007">{{cite book |first=Peter P. |last=Hinks |url=https://books.google.com/books?id=3UXQs0uO0VMC&pg=PA508 |title=Encyclopedia of Antislavery and Abolition |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=2007 |isbn=978-0-313-33144-2 |page=508 }}</ref> جنگ جو پرامن حل ڳولڻ جي هڪ ڪوشش 11 سيپٽمبر 1776ع تي اسٽيٽن آئلينڊ ۾ [[ڪانفرنس هائوس]] تي ٿي، جتي آمريڪي وفد، جنهن ۾ [[بينجمن فرينڪلن]] شامل هو، برطانوي جنرل [[رچرڊ هو، پهريون ارل هو|لارڊ هو]] سان ملاقات ڪئي.<ref>Mattera, John. [https://www.nycgovparks.org/parks/conference-house-park/dailyplant/19934 Conference House Park The Daily Plant: Thursday, September 7, 2006], [[New York City Department of Parks and Recreation]]. Accessed December 29, 2023.</ref> برطانوي قبضي جي شروعات کان ٿوري ئي پوءِ [[نيو يارڪ جي وڏي باهه (1776ع)|نيو يارڪ جي وڏي باهه]] لڳي، جنهن لڳ ڀڳ 500 عمارتون، يعني شهر جي تقريباً چوٿين حصي جي عمارتن کي ساڙي ڇڏيو؛ انهن ۾ [[ٽرينيٽي چرچ (نيو يارڪ شهر)|ٽرينيٽي چرچ]] پڻ شامل هو.<ref>Trinity Church bicentennial celebration, May 5, 1897, By Trinity Church (New York, N.Y.) p. 37, ISBN 978-1-356-90825-7</ref><ref>[https://baruch.cuny.edu/nycdata/disasters/fires-1776.html New York City (NYC) The Great Fire of 1776], [[Baruch College]]. Accessed December 29, 2023. "The fire started in a wooden building near White Hall Slip, called the Fighting Cocks Tavern, a fun house visited by the city's most disreputable residents. It was fanned by winds south west of the city and spread rapidly into the night, demolishing 493 buildings and houses in the process."</ref> === انقلاب کان پوءِ وارو دور ۽ 19هين صديءَ جي شروعات === {{Main|نيو يارڪ شهر جي تاريخ (1784–1854ع)}} [[File:Ramon Elorriaga - Inauguration of George Washington.jpg|thumb|1789ع ۾ [[جارج واشنگٽن جي پهرين حلف برداري]] جي تصوير]] جنوري 1785ع ۾ [[ڪنفيڊريشن ڪانگريس]] جي اسيمبلي نيو يارڪ شهر کي قومي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو.<ref>[https://declaration.fas.harvard.edu/blog/january-superintending-1 "January Highlight: Superintending Independence, Part 1"], [[Harvard University]] Declaration Resources Project, January 4, 2017. Accessed December 29, 2023. "From January 11, 1785 through 1789, the Congress of the Confederation met in New York City, at City Hall (which later became Federal Hall) and at Fraunces Tavern."</ref> نيو يارڪ [[آرٽيڪلز آف ڪنفيڊريشن]] تحت گڏيل رياستن جي آخري گادي ۽ [[آمريڪا جو آئين|آمريڪي آئين]] تحت پهرين گادي هئي.<ref name="Post-Revolutionary War"/> گاديءَ جي حيثيت ۾، نيو يارڪ شهر [[وال اسٽريٽ]] تي واقع [[فيڊرل هال]] ۾ پهرين صدر [[جارج واشنگٽن]] جي حلف برداري ۽ پهرين [[آمريڪي ڪانگريس]] جي اجلاس جي ميزباني ڪئي. اتي ئي ڪانگريس [[آمريڪي حقن جو بل|حقن جو بل]] تيار ڪيو.<ref name="Post-Revolutionary War">{{cite magazine |title=The People's Vote: President George Washington's First Inaugural Speech (1789) |url=https://www.usnews.com/usnews/documents/docpages/document_page11.htm |magazine=[[U.S. News & World Report]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080925045133/http://www.usnews.com/usnews/documents/docpages/document_page11.htm |archive-date=September 25, 2008 |access-date=September 1, 2008 |url-status=dead }}</ref> [[آمريڪا جي سپريم ڪورٽ]] پنهنجا پهريان تنظيمي اجلاس پڻ 1790ع ۾ نيو يارڪ ۾ منعقد ڪيا. 1790ع ۾ پهريون ڀيرو نيو يارڪ شهر آباديءَ جي لحاظ کان [[فلاڊيلفيا]] کي پوئتي ڇڏي ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر بڻجي ويو. ساڳئي سال جي پڄاڻيءَ تي [[ريزيڊنس ايڪٽ|گادي فلاڊيلفيا منتقل ڪئي وئي]]، جتي اها [[واشنگٽن، ڊي سي]] جي تعمير ٿيڻ تائين قائم رهي.<ref name="residence act">{{cite web |title=Residence Act |url=https://www.loc.gov/rr/program/bib/ourdocs/Residence.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170222110855/https://www.loc.gov/rr/program/bib/ourdocs/Residence.html |archive-date=February 22, 2017 |access-date=April 23, 2017 |work=Web Guides: Primary Documents in American History |publisher=[[Library of Congress]] }}</ref><ref name="senate">{{Cite web |first=Robert |last=Fortenbaugh |url=https://www.senate.gov/reference/reference_item/Nine_Capitals_of_the_United_States.htm |access-date=October 30, 2021 |title=The Nine Capitals of the United States |year=1948 |pages=9 |publisher=[[United States Senate]] }}</ref> 19هين صديءَ دوران نيو يارڪ شهر جي آبادي 60,000 مان وڌي 3.43 ملين ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last=Smil |first=Vaclav |url=https://books.google.com/books?id=52yuDwAAQBAJ |title=Growth: From Microorganisms to Megacities |publisher=[[The MIT Press]] |year=2019 |isbn=978-0-262-04283-3 |page=336 |author-link=Vaclav Smil }}</ref> 1799ع جي نيو يارڪ رياست جي [[تدريجي غلاميءَ جي خاتمي]] واري قانون تحت غلام بڻايل عورتن مان ڄاول ٻارن کي نيٺ آزادي ملي، پر قانوني طور ڇوڪرن کي 28 سالن ۽ ڇوڪرين کي 25 سالن جي عمر تائين [[معاهدي هيٺ نوڪر|معاهدي هيٺ نوڪري]] ڪرڻي پوندي هئي.<ref>"An Act for the Gradual Abolition of Negro Slavery in New York" ([[Laws of New York|L. 1799, Ch. 62]])</ref><ref>{{cite web |last=Harper |first=Douglas |year=2003 |title=Emancipation in New York |url=http://www.slavenorth.com/nyemancip.htm |work=Slave North |access-date=February 6, 2013 }}</ref> [[آمريڪي انقلابي جنگ]] کان پوءِ پنهنجن مالڪن پاران آزاد ڪيل اڳوڻن غلامن ۽ ڀڄي نڪتل غلامن مان مينهٽن ۾ آهستي آهستي آزاد ڪارن جي هڪ نمايان آبادي ٺهي. [[نيو يارڪ مينيومشن سوسائٽي]] غلاميءَ جي خاتمي لاءِ ڪم ڪيو ۽ ڪارن ٻارن جي تعليم لاءِ [[آفريڪن فري اسڪول]] قائم ڪيو.<ref name="Divided">{{cite web |url=http://www.nydivided.org/VirtualExhibit/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414223102/http://www.nydivided.org/VirtualExhibit/ |title=New York Divided: Slavery and the Civil War Online Exhibit |publisher=New-York Historical Society (physical exhibit) |date=September 3, 2007 |access-date=May 10, 2012 |archive-date=April 14, 2012 |url-status=dead }}</ref> [[نيو يارڪ رياست ۾ غلاميءَ جي تاريخ|رياست ۾ غلامي مڪمل طور 1827ع ۾ ختم ٿي]].<ref>[https://www.nyhistory.org/community/slavery-end-new-york-state When Did Slavery End in New York State?], [[New-York Historical Society]]. Accessed January 16, 2024. "In 1799, New York passed a Gradual Emancipation Act that freed slave children born after July 4, 1799, but indentured them until they were young adults. In 1817, a new law was passed that would free slaves born before 1799, but not until 1827."</ref> آزاد ڪارن کي نسل پرستي ۽ امتيازي سلوڪ کي منهن ڏيڻو پيو، جڏهن تہ بين النسلي [[غلاميءَ جي خاتمي جي تحريڪ|غلامي مخالف]] سرگرميون جاري رهيون. نيو يارڪ شهر جي آبادي 1820ع ۾ 123,706 هئي، جن مان 10,886 ڪارا هئا ۽ انهن مان 518 غلام هئا؛ 1840ع تائين شهر جي آبادي 312,710 ٿي وئي، جنهن ۾ 16,358 ڪارا رهواسي شامل هئا.<ref name=Census1790to1990>Gibson, Campbell; and Jung, Kay. [https://www.census.gov/content/dam/Census/library/working-papers/2005/demo/POP-twps0076.pdf#page=81 ''Historical Census Statistics On Population Totals By Race, 1790 to 1990, and By Hispanic Origin, 1970 to 1990, For Large Cities And Other Urban Places In The United States''], [[United States Census Bureau]], February 2005. Accessed January 16, 2024.</ref> [[File:Hippolyte_Sebron_-_Rue_De_New-York_En_1840.jpg|alt=A painting of a snowy city street with horse-drawn sleds and a 19th-century fire truck under blue sky|thumb|1840ع ۾ [[براڊوي (مينهٽن)|براڊوي]]، جيڪا مينهٽن مان گذرندڙ مقامي آمريڪي [[ويڪويزگيڪ]] پيچري جي رستي جي پيروي ڪري ٿي<ref>{{cite news |last=Shorto |first=Russell |date=February 9, 2004 |title=The Streets Where History Lives |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2004/02/09/opinion/the-streets-where-history-lives.html |access-date=June 19, 2013 }}</ref>]] 19هين صديءَ ۾ نيو يارڪ شهر قومي ۽ بين الاقوامي واپار جي مرڪز طور پنهنجي حيثيت، رهائشي ۽ واپاري ترقي، ۽ يورپي لڏپلاڻ سبب وڏي تبديلي مان گذريو.<ref name="Rosenwaike">{{cite book |last=Rosenwaike |first=Ira |url=https://archive.org/details/populationhistor00irar |title=Population History of New York City |date=1972 |publisher=[[Syracuse University Press]] |isbn=978-0-8156-2155-3 |url-access=registration }}</ref>{{Rp|page=[https://archive.org/details/populationhistor00irar/page/55 55]}} شهر 1811ع ۾ [[ڪمشنرن جو منصوبو 1811ع|ڪمشنرن جو منصوبو]] اختيار ڪيو، جنهن تحت شهر جو [[گرڊ پلان|گهٽيءَ وارو ڄار]] تقريباً سڄي مينهٽن تائين وڌايو ويو. 1825ع ۾ [[ايري ڪئنال]] جي تڪميل سان [[مرڪزي نيو يارڪ]] وسيلي ائٽلانٽڪ بندرگاهه کي هڊسن درياهه ۽ [[گريٽ ليڪس]] ذريعي اتر آمريڪا جي اندروني زرعي مارڪيٽن ۽ واپاري مال سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite book |last=Bridges |first=William |title=Map of the City Of New York And Island Of Manhattan With Explanatory Remarks And References |year=1811}}; Lankevich (1998), pp. 67–68.</ref> مقامي سياست آهستي آهستي [[ٽيماني هال]] جي قبضي ۾ اچي وئي، جيڪا هڪ [[سياسي مشين]] هئي ۽ جنهن کي [[آئرش ڊائسپورا|آئرش]] ۽ [[جرمن ڊائسپورا|جرمن]] مهاجرن جي وڏي حمايت حاصل هئي.<ref>{{cite book |last=Mushkat |first=Jerome |url=https://archive.org/details/fernandowoodpoli0000mush |title=Fernando Wood: A Political Biography |publisher=[[Kent State University Press]] |year=1990 |isbn=978-0-87338-413-1 |page=[https://archive.org/details/fernandowoodpoli0000mush/page/36 36] |url-access=registration }}</ref> 1831ع ۾ [[نيو يارڪ يونيورسٽي]] قائم ٿي.<ref>{{Cite web |last=Communications |first=NYU Web |title=A Brief History of New York University |url=http://www.nyu.edu/content/nyu/en/faculty/governance-policies-and-procedures/faculty-handbook/the-university/history-and-traditions-of-new-york-university/a-brief-history-of-new-york-university |access-date=March 8, 2024 |website=nyu.edu |language=en }}</ref> 1830ع ۽ 1840ع وارن ڏهاڪن ۾ ڪيترائي مشهور آمريڪي اديب نيو يارڪ ۾ رهيا، جن ۾ [[وليم ڪولن برائنٽ]]، [[واشنگٽن ارونگ]]، [[هرمن ميلويل]]، [[روفس ولمٽ گريسوالڊ]]، [[جان ڪيز]]، [[نيٿنيئل پارڪر ولس]] ۽ [[ايڊگر ايلن پو]] شامل هئا. واپاري اشرافيه جي ميمبرن [[سينٽرل پارڪ]] جي قيام لاءِ مهم هلائي، جيڪو 1858ع جي سياري ۾ آمريڪي شهر ۾ پهريون [[لينڊ اسڪيپ ڊيزائن|منظرڪشيءَ سان ٺهيل شهري پارڪ]] طور کوليو ويو.<ref>Waxman, Sarah. [https://www.ny.com/articles/centralpark.html "History of Central Park, New York"], NY.com. Accessed January 16, 2024. "New York's Central Park is the first urban landscaped park in the United States."</ref> [[عظيم آئرش ڏڪار]] سبب آئرش مهاجرن جو وڏو وهڪرو شهر ۾ آيو؛ 1860ع تائين نيو يارڪ ۾ 200,000 کان وڌيڪ آئرش رهندا هئا، جيڪي شهر جي ڪل آباديءَ جي چوٿين حصي کان وڌيڪ هئا.<ref>{{cite web |title=Cholera in Nineteenth Century New York |url=http://www.virtualny.cuny.edu/cholera/1866/cholera_1866_set.html |website=Virtual New York |publisher=[[City University of New York]] |access-date=October 31, 2021 }}</ref> جرمن علائقن مان پڻ وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 1860ع تائين جرمن نيو يارڪ شهر جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو هئا.<ref name="Harris">{{cite book |first=Leslie M. |last=Harris |author-link=Leslie M. Harris |url=https://books.google.com/books?id=TZx6A_M0yjQC |title=In the Shadow of Slavery: African Americans in New York City, 1626–1863 |date=2003 |publisher=[[University of Chicago Press]] |isbn=978-0-226-31775-5 |at=Excerpted from pages 279–288 |section=The New York City Draft Riots |section-url=http://www.press.uchicago.edu/Misc/Chicago/317749.html }}</ref><ref>{{cite web |author1=M.G. Leonard |title=H. Doc. 29-54 - Paupers and criminals. Memorial of the Corporation of the City of New York, relative to the exportation from abroad of paupers and criminals. January 25, 1847. Read, and referred to the Committee on the Judiciary |url=https://www.govinfo.gov/app/details/SERIALSET-00499_00_00-043-0054-0000 |website=GovInfo.gov |publisher=U.S. Government Printing Office |access-date=June 22, 2023 |pages=8–9 |date=January 20, 1847 |quote='Leaving their homes,' [immigrants] say, 'with the brightest prospects,' alluring representations presented to them of the blessed state of American life, a few scanty coins in their pockets, though feeling in the enjoyment of rugged health, and surrounded by their young and innocent offspring, little did they imagine the trials to which they would be exposed; but at length they discover to their sorrow, and very natural discontent, that the foul steerage of some ocean-tossed ship is to form the filthy receptacle of persons, crowded too with hordes of human beings, with scarcely space enough to contain the half of them—certainly not more than the ''quarter'' of them ''comfortably''; and thus huddled together ''en masse'', they become the "''emigrant passengers''" destined to this country. }}</ref> === آمريڪي گهرو ويڙهه === {{Main|آمريڪي گهرو ويڙهه ۾ نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ شهر جي تاريخ (1855–1897ع)}} [[File:The Departure of the 7th Regiment.jpg|thumb|19 اپريل 1861ع تي واشنگٽن ڊي سي جي بچاءَ لاءِ روانو ٿيندڙ [[ستون نيو يارڪ مليشيا ريجمينٽ]]]] [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (آمريڪا)|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] جا اميدوار مسلسل مقامي عهدن تي چونڊبا رهيا، جنهن سان شهر جا آمريڪي ڏکڻ ۽ اتان جي غالب سياسي جماعت سان لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا. جنوري 1861ع ۾، [[ڏاکڻي رياستن جي علحدگي]] کان پوءِ، نيو يارڪ شهر جي ميئر [[فرنينڊو وڊ]] [[نيو يارڪ سٽي ڪائونسل|ڪامن ڪائونسل]] آڏو تجويز پيش ڪئي تہ شهر گڏيل رياستن ۽ نيو يارڪ رياست ٻنهي کان الڳ ٿي هڪ آزاد ”فري سٽي“ بڻجي، جيئن منافعي بخش ڪپهه جو واپار جاري رکي سگهجي؛ پر سندس تجويز تي عمل نه ٿيو.<ref name="Divided" /> [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] (1861–1865ع) دوران نون [[فوجي ڀرتي|فوجي ڀرتي]] قانونن خلاف شديد ناراضگي پيدا ٿي، ڇاڪاڻ تہ مالدار ماڻهو متبادل سپاهي ڀرتي ڪرڻ جي خرچ جي سگهه رکندا هئا. اها ناراضگي [[1863ع جا ڊرافٽ فساد|1863ع جي ڊرافٽ فسادن]] جو سبب بڻي، جن ۾ سڀ کان نمايان شرڪت آئرش نسل جي پورهيت طبقي جي هئي.<ref name="Divided" /> اهي فساد اڳتي هلي نيو يارڪ جي اشرافيه تي حملن ۽ پوءِ ڪارن نيو يارڪين خلاف تشدد ۾ تبديل ٿي ويا. ان پسمنظر ۾ آئرش مهاجرن ۽ ڪارن ماڻهن وچ ۾ روزگار لاءِ هڪ ڏهاڪي کان سخت مقابلو جاري هو. فسادي ٽولي [[ڪلرڊ آرفن اسائلم]] کي ساڙي ڇڏيو.<ref name="Harris" /> گهٽ ۾ گهٽ 120 ماڻهو مارجي ويا.<ref name="McPherson">{{cite book |last1=McPherson |first1=James M. |last2=Hogue |first2=James Keith |url=https://books.google.com/books?isbn=0077430352 |title=Ordeal by Fire: The Civil War and Reconstruction |publisher=[[McGraw-Hill Education]] |year=2001 |isbn=978-0-07-743035-1 |page=399 }}</ref> پنجن ڏينهن دوران يارنهن ڪارن مردن کي [[لنچنگ]] ذريعي قتل ڪيو ويو، ۽ فسادن سبب سوين ڪارن ماڻهن کي شهر ڇڏڻو پيو. 1865ع تائين مينهٽن ۾ ڪارن جي آبادي 10,000 کان به گهٽجي وئي. سفيد پورهيت طبقو مقامي سماجي طاقت ۾ غالب ٿي ويو.<ref name="Harris" /><ref name="McPherson" /> هي واقعو [[آمريڪا ۾ شهري بدامني جي واقعن جي فهرست|آمريڪي تاريخ جي بدترين شهري بدامن واقعاتن]] مان هڪ شمار ٿئي ٿو.<ref>{{cite book |last=Cook |first=Adrian |url=https://books.google.com/books?id=QNkeBgAAQBAJ |title=The Armies of the Streets: The New York City Draft Riots of 1863 |year=1974 |pages=193–195 |publisher=[[University Press of Kentucky]] |isbn=978-0-8131-6255-3 }}</ref> === 19هين صديءَ جي پڇاڙي ۽ 20هين صديءَ جي شروعات === {{Main|نيو يارڪ شهر جي تاريخ (1898–1945ع)|نيو يارڪ شهر جي تاريخ (1946–1977ع)}} [[File:Mulberry Street NYC c1900 LOC 3g04637u edit.jpg|thumb|مينهٽن جو [[لٽل اٽلي، مينهٽن|لٽل اٽلي]]، لڳ ڀڳ 1900ع]] 1886ع ۾ [[آزاديءَ جو مجسمو]]، جيڪو فرانس طرفان تحفي طور ڏنو ويو هو، نيو يارڪ بندرگاهه ۾ باضابطه طور افتتاح ڪيو ويو. 19هين صديءَ جي پڇاڙي ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ [[ايلس آئلينڊ]] وسيلي جهازن تي پهچندڙ لڳ ڀڳ 14 ملين مهاجرن لاءِ هي مجسمو آمريڪا پهچڻ جي علامت بڻيو، ۽ وقت سان گڏ گڏيل رياستن ۽ آزادي، امن ۽ جمهوريت جي آمريڪي آدرشن جي هڪ نمايان علامت طور سڃاتو ويو.<ref name="Statue of Liberty UNESCO">[https://whc.unesco.org/en/list/307 Statue of Liberty], [[UNESCO]]. Accessed December 28, 2023. "Inaugurated in 1886, the sculpture stands at the entrance to New York Harbour and has welcomed millions of immigrants to the United States ever since."</ref><ref>[https://www.nps.gov/stli/learn/historyculture/the-immigrants-statue.htm The Immigrant's Statue], [[Statue of Liberty National Monument]]. Accessed December 28, 2023. "Between 1886 and 1924, almost 14 million immigrants entered the United States through New York. The Statue of Liberty was a reassuring sign that they had arrived in the land of their dreams."</ref> 1898ع ۾ [[گريٽر نيو يارڪ شهر|شهري انضمام]] جي نتيجي ۾ نيو يارڪ شهر پنهنجي جديد اداري شڪل اختيار ڪئي. ان ۾ بروڪلن، جيڪو ان کان اڳ الڳ شهر هو، نيو يارڪ ڪائونٽي، جنهن ۾ ان وقت برونڪس جا به حصا شامل هئا، رچمنڊ ڪائونٽي ۽ ڪوئنز ڪائونٽي جو اولهه وارو حصو شامل ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=The 100 Year Anniversary of the Consolidation of the 5 Boroughs into New York City |url=http://nyc.gov/html/nyc100/html/classroom/hist_info/100aniv.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011221627/http://nyc.gov/html/nyc100/html/classroom/hist_info/100aniv.html |archive-date=October 11, 2007 |access-date=October 28, 2010 |website=NYC100 Centennial Celebration }}</ref> 1904ع ۾ [[نيو يارڪ سٽي سب وي]] جي شروعات، جيڪا شروع ۾ الڳ نجي نظامن طور تعمير ڪئي وئي هئي، نئين گڏيل شهر کي آمدرفت جي لحاظ کان هڪٻئي سان وڌيڪ ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Cudahy2004">{{cite book |first=Brian J. |last=Cudahy |url=https://books.google.com/books?id=UfodzizzrfQC&pg=PA2 |title=The New York Subway: Its Construction and Equipment: Interborough Rapid Transit, 1904 |publisher=[[Fordham University Press]] |year=2004 |isbn=978-0-8232-2401-2 |page=2 }}</ref> 20هين صديءَ جي شروعات تائين نيو يارڪ صنعت، واپار ۽ مواصلات جو هڪ عالمي مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref name="Blake2009">{{cite book |first=Angela M. |last=Blake |url=https://books.google.com/books?id=v36fyM6qswYC&pg=PT63 |title=How New York Became American, 1890–1924 |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |year=2009 |isbn=978-0-8018-8874-8 |pages=63–66 }}</ref> 1904ع ۾ ٻاڦ واري جهاز ''[[جنرل سلوڪم]]'' کي [[ايسٽ درياهه]] ۾ باهه لڳي وئي، جنهن ۾ 1,021 ماڻهو مارجي ويا.<ref name="Sheard1998">{{cite book |first=Bradley |last=Sheard |url=https://archive.org/details/lostvoyagestwoce0000shea |title=Lost Voyages: Two Centuries of Shipwrecks in the Approaches to New York |publisher=Aqua Quest Publications, Inc. |year=1998 |isbn=978-1-881652-17-5 |page=[https://archive.org/details/lostvoyagestwoce0000shea/page/67 67] |url-access=registration }}</ref> 1911ع ۾ [[ٽرائنگل شرٽ ويسٽ فيڪٽري جي باهه]] لڳي، جيڪا شهر جي تاريخ جي سڀ کان بدترين صنعتي آفتن مان هڪ هئي. ان ۾ 146 ڪپڙي جي ڪارخاني جا مزدور مارجي ويا. هن واقعي [[انٽرنيشنل ليڊيز گارمينٽ ورڪرز يونين]] جي واڌ ۽ عمارتن جي حفاظت بابت اهم سڌارن لاءِ زور پيدا ڪيو.<ref name="cornell1">{{cite web |title=The 1911 Triangle Factory Fire |url=https://trianglefire.ilr.cornell.edu/ |access-date=February 9, 2017 |publisher=Kheel Center, [[Cornell University]] |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20251019102100/https://trianglefire.ilr.cornell.edu/ |archive-date=October 19, 2025 }}</ref> [[File:Old_timer_structural_worker2.jpg|alt=A man working on a steel girder high above a city skyline.|thumb|1930ع ۾ [[ايمپائر اسٽيٽ بلڊنگ]] جي تعمير دوران مٿانهين اسٽيل جي گارڊر تي هڪ [[تعميراتي مزدور]]؛ ساڄي پاسي [[ڪرسلر بلڊنگ]] نظر اچي ٿي]] 1890ع ۾ نيو يارڪ جي غير سفيد آبادي 36,620 هئي.<ref name="Rosenwaike"/>{{Rp|at=Table 30}} 20هين صديءَ جي شروعات ۾ آمريڪي ڏکڻ مان [[عظيم لڏپلاڻ (آفريقي آمريڪي)|عظيم لڏپلاڻ]] دوران ڪارن آمريڪين لاءِ نيو يارڪ هڪ وڏو منزل بڻيو، ۽ 1916ع تائين شهر ۾ اتر آمريڪا جي سڀ کان وڏي شهري [[آفريقي ڊائسپورا]] آبادي موجود هئي.<ref name="GatesHigginbotham2009">{{cite book |first1=Henry Louis Jr. |last1=Gates |url=https://books.google.com/books?id=E_vRLcgEdGoC&pg=PR7 |title=Harlem Renaissance Lives from the African American National Biography |first2=Evelyn Brooks |last2=Higginbotham |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2009 |isbn=978-0-19-538795-7 |page=7 }}</ref> [[هارلم رينيسانس]] ادبي، موسيقي ۽ [[نيو يارڪ شهر جي ثقافت|ثقافتي زندگي]] جو اهم دور هو، جيڪو [[آمريڪا ۾ شراببندي|پروهيبيشن]] واري زماني دوران عروج تي پهتو.<ref name="Roche2015">{{cite book |first=Linda De |last=Roche |url=https://books.google.com/books?id=cOGOCgAAQBAJ&pg=PR18 |title=The Jazz Age: A Historical Exploration of Literature: A Historical Exploration of Literature |publisher=[[ABC-CLIO]] |year=2015 |isbn=978-1-61069-668-5 |pages=18–19 }}</ref> ساڳئي اقتصادي عروج دوران اوچين عمارتن جي تعمير ۾ سخت مقابلو شروع ٿيو، جنهن نيو يارڪ جي آسماني خاڪي کي بنيادي طور بدلائي ڇڏيو.<ref>{{cite book |last1=Willis |first1=Carol |title=Form Follows Finance: Skyscrapers and Skylines in New York and Chicago |date=1995 |publisher=Princeton Architectural Press |location=New York |isbn=978-1-56898-044-7 |pages=41, 85, 165 }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ نيو يارڪ شهر لنڊن کي پوئتي ڇڏي دنيا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو [[شهري علائقو]] بڻجي ويو. 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ان جي ميٽروپوليٽن آبادي 10 ملين کان وڌي وئي، ۽ ائين اهو دنيا جو پهريون [[ميگاسٽي]] بڻيو.<ref name=":1">{{cite web |title=New York Urbanized Area: Population & Density from 1800 (Provisional) |url=http://www.demographia.com/db-nyuza1800.htm |access-date=July 8, 2009 |publisher=[[Demographia]] }}</ref> [[عظيم معاشي بحران]] دوران سڌار پسند سياستدان [[فيوريلو لا گارڊيا]] ميئر چونڊيو ويو ۽ لڳ ڀڳ اسي سالن جي سياسي بالادستي کان پوءِ [[ٽيماني هال]] جو اثر تيزيءَ سان گهٽيو.<ref>{{cite book |last=Allen |first=Oliver E. |title=The Tiger—The Rise and Fall of Tammany Hall |publisher=[[Addison-Wesley Publishing Company]] |year=1993 |isbn=978-0-201-62463-2 |chapter=Chapter 9: The Decline |chapter-url=https://archive.org/details/tigerrisefalloft00alle }}</ref> [[ٻي عالمي جنگ]] کان موٽندڙ فوجين کان پوءِ شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ جنگ کان پوءِ واري اقتصادي واڌ آئي، جڏهن تہ اوڀر ڪوئنز ۽ [[ناسائو ڪائونٽي، نيو يارڪ|ناسائو ڪائونٽي]] ۾ وڏي پيماني تي رهائشي آباديون وڌيون. وال اسٽريٽ آمريڪا کي عالمي اقتصادي طاقت طور مضبوط ڪرڻ ۾ مرڪزي حيثيت رکي. 1952ع ۾ [[گڏيل قومن جو هيڊڪوارٽر]] مڪمل ٿيڻ سان نيو يارڪ جي عالمي [[جيوپوليٽڪس|جيوپوليٽيڪل]] اهميت وڌيڪ مضبوط ٿي، جڏهن تہ شهر ۾ [[تجريدي اظهار پسندي]] جي عروج سان نيو يارڪ آهستي آهستي پيرس جي جاءِ تي عالمي فن جي مرڪز طور اُڀريو.<ref>{{cite web |last=Burns |first=Ric |date=August 22, 2003 |title=The Center of the World—New York: A Documentary Film (Transcript) |url=https://www.pbs.org/wgbh/amex/newyork/filmmore/pt.html |access-date=September 1, 2008 |publisher=PBS |archive-date=June 23, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110623065806/http://www.pbs.org/wgbh/amex/newyork/filmmore/pt.html |url-status=dead }}</ref> === 20هين صديءَ جي پڇاڙي ۽ 21هين صديءَ جي شروعات === {{Main|نيو يارڪ شهر جي تاريخ (1978–هاڻوڪو)|11 سيپٽمبر جا حملا}} [[File:Stonewall_Inn_5_pride_weekend_2016.jpg|alt=A two-story building with brick on the first floor, with two arched doorways, and gray stucco on the second floor, off of which hang numerous rainbow flags.|thumb|[[گرين وچ وليج]] ۾ [[اسٽون وال اِن]]، جتي جون 1969ع ۾ [[اسٽون وال فساد]] ٿيا ۽ جنهن کي جديد [[ايل جي بي ٽي ڪيو+ حقن جي تحريڪ]] جي اهم جنم ڀومي سمجهيو وڃي ٿو<ref name="GayGreenwichVillage1">{{cite web |first=Julia |last=Goicichea |date=August 16, 2017 |title=Why New York City Is a Major Destination for LGBT Travelers |url=https://theculturetrip.com/north-america/usa/new-york/articles/why-new-york-city-is-a-major-destination-for-lgbt-travelers/ |access-date=February 2, 2019 |publisher=The Culture Trip }}</ref><ref>{{cite web |title=Workforce Diversity The Stonewall Inn, National Historic Landmark National Register Number: 99000562 |url=https://www.nps.gov/diversity/stonewall.htm |access-date=May 1, 2011 |publisher=[[National Park Service]] }}</ref><ref>{{cite news |first=Eli |last=Rosenberg |date=June 24, 2016 |title=Stonewall Inn Named National Monument, a First for the Gay Rights Movement |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2016/06/25/nyregion/stonewall-inn-named-national-monument-a-first-for-the-gay-rights-movement.html |access-date=June 25, 2016 }}</ref>]] 1969ع ۾ [[اسٽون وال فساد]] هڪ سلسليوار پرتشدد احتجاج هو، جيڪو [[هم جنس پرست برادري]] جي ميمبرن 28 جون 1969ع جي صبح سوير [[گرين وچ وليج]] ۾ [[اسٽون وال اِن]] تي ٿيل [[پوليس ڇاپي]] خلاف ڪيو.<ref name="Murphy2013">{{cite book |first=Timothy |last=Murphy |url=https://books.google.com/books?id=FeWMAQAAQBAJ&pg=PA572 |title=Reader's Guide to Lesbian and Gay Studies |publisher=[[Routledge]] |year=2013 |isbn=978-1-135-94234-2 |page=572 }}</ref> اهي واقعا وڏي پيماني تي [[هم جنس پرست آزاديءَ جي تحريڪ]] جي اهم ترين موڙن مان هڪ سمجهيا وڃن ٿا<ref name="GayGreenwichVillage1"/><ref name="KentuckyStonewall">{{cite web |title=Brief History of the Gay and Lesbian Rights Movement in the U.S. |url=http://www.uky.edu/~lbarr2/gws250spring11_files/Page1186.htm |access-date=September 2, 2017 |publisher=[[University of Kentucky]] |archive-date=November 18, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191118054142/http://www.uky.edu/~lbarr2/gws250spring11_files/Page1186.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="PinkNewsStonewall">{{cite web |first=Nell |last=Frizzell |date=June 28, 2013 |title=Feature: How the Stonewall riots started the LGBT rights movement |url=http://www.pinknews.co.uk/2013/06/28/feature-how-the-stonewall-riots-started-the-gay-rights-movement/ |access-date=August 31, 2017 |publisher=[[PinkNews]] }}</ref><ref name="EncycloStonewall">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/event/Stonewall-riots |title=Stonewall riots |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=August 31, 2017}}</ref> ۽ جديد [[ايل جي بي ٽي ڪيو+ حقن]] جي جدوجهد لاءِ پڻ مرڪزي اهميت رکن ٿا.<ref name="NPSStonewall">{{cite web |date=June 2016 |title=Civil Rights at Stonewall National Monument |url=https://www.nps.gov/places/stonewall.htm |access-date=August 31, 2017 |publisher=[[National Park Service]] }}</ref><ref name="ObamaStonewall">{{cite web |title=Obama inaugural speech references Stonewall gay-rights riots |url=http://www.northjersey.com/news/2012_Presidential_Election/Obama_inaugural_speech_references_Stonewall_riots.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130530065722/http://www.northjersey.com/news/2012_Presidential_Election/Obama_inaugural_speech_references_Stonewall_riots.html |date=January 21, 2013 |archive-date=May 30, 2013 |access-date=July 2, 2013 |publisher=[[North Jersey Media Group]] }}</ref> ''[[انسائيڪلوپيڊيا آف ھوموسيڪسچوئلٽي]]'' جي ليکڪ [[وين آر. ڊائنس]] موجب اسٽون وال فساد جي زماني ۾ ڊريگ ڪوئنز ٽرانسجينڊر ماڻهن جي سڀ کان وڌيڪ نمايان موجودگي هئا. نيو يارڪ جي ٽرانسجينڊر برادري پڻ ايل جي بي ٽي ڪيو+ برابريءَ جي جدوجهد ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="TransEqualityNYC">{{cite web |first=Cristan |last=Williams |date=January 25, 2013 |title=So, what was Stonewall? |url=http://transadvocate.com/so-what-was-stonewall_n_8424.htm |access-date=March 28, 2017 |publisher=The TransAdvocate }}</ref> 1970ع واري ڏهاڪي ۾ [[صنعتي زوال]] ۽ معاشي ڍانچي جي تبديليءَ سبب روزگار گهٽيو، جنهن سان شهر کي سخت معاشي مسئلن ۽ وڌندڙ ڏوهن کي منهن ڏيڻو پيو.<ref>{{cite web |last=Tannenbaum |first=Allan |title=New York in the 70s: A Remembrance |url=http://digitaljournalist.org/issue0402/at_intro.html |date=February 2004 |access-date=December 18, 2011 |publisher=[[The Digital Journalist]] |archive-date=March 20, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320194616/http://digitaljournalist.org/issue0402/at_intro.html |url-status=dead }}</ref> 1975ع ۾ وڌندڙ [[سرڪاري بجيٽ خسارو|مالياتي خساري]] سبب نيو يارڪ شهر وفاقي حڪومت کان مالي مدد گهري، پر صدر [[جيرالڊ فورڊ]] اها مدد ڏيڻ کان انڪار ڪيو. سندس تقرير کي ''[[نيو يارڪ ڊيلي نيوز]]'' مشهور سرخي ”[[Ford to City: Drop Dead|FORD TO CITY: DROP DEAD]]“ سان پيش ڪيو، جيتوڻيڪ اهي لفظ فورڊ پاڻ لفظي طور نه چيا هئا.<ref>[[Sam Roberts (journalist)|Roberts, Sam]]. [https://www.nytimes.com/2006/12/28/nyregion/28veto.html "Infamous 'Drop Dead' Was Never Said by Ford"], ''[[The New York Times]]'', December 28, 2006. Accessed February 20, 2024. "Mr. Ford, on Oct. 29, 1975, gave a speech denying federal assistance to spare New York from bankruptcy. The front page of The Daily News the next day read: "FORD TO CITY: DROP DEAD."... Moreover, the speech spurred New York's civic, business, and labor leaders to rally bankers in the United States and abroad, who feared their own investments would be harmed if New York defaulted on its debt."</ref> شهر جي مالياتي استحڪام لاءِ [[ميونسپل اسسٽنس ڪارپوريشن]] قائم ڪئي وئي ۽ ان کي شهر جي ماليات تي نگرانيءَ جا اختيار ڏنا ويا.<ref>Chan, Sewell. [https://www.nytimes.com/2019/12/14/nyregion/felix-rohatyn-dead.html "Felix G. Rohatyn, Financier Who Piloted New York's Rescue, Dies at 91"], ''[[The New York Times]]'', December 14, 2019. Accessed February 20, 2024. "For nearly two decades, from 1975 to 1993, as chairman of the state-appointed Municipal Assistance Corporation, Mr. Rohatyn had a say, often the final one, over taxes and spending in the nation's largest city, a degree of influence for an unelected official that rankled some critics. His efforts to meld private profit with the public good defined him: In the perception of many, his name was synonymous with two institutions—the M.A.C., which was hastily created in 1975 to save the city from insolvency, and Lazard (formerly Lazard Frères), the storied investment firm that started as a dry-goods business in New Orleans in 1848."</ref> 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مالي صنعت جي بحالي شهر جي معاشي حالت بهتر ڪئي، پر ڏوهن جي شرح ان ڏهاڪي ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين وڌندي رهي.<ref>{{cite web |last=Effgen |first=Christopher |date=September 11, 2001 |title=New York Crime Rates 1960–2009 |url=http://www.disastercenter.com/crime/nycrime.htm |access-date=October 28, 2010 |publisher=Disastercenter.com }}</ref> [[2000ع جي آمريڪي مردم شماري]] ۾ پهريون ڀيرو نيو يارڪ شهر جي آبادي 8 ملين کان وڌي وئي؛<ref>[https://www.nyc.gov/site/planning/planning-level/nyc-population/census-summary-2000.page Population – Decennial Census – Census 2000], [[New York City Department of City Planning]]. Accessed January 27, 2024. "According to the U.S. Census Bureau, the population of New York City as of April 1, 2000, was 8,008,278, the largest enumerated census population in the city's history. The previous peak was in 1970, when the enumerated population stood at 7,894,862."</ref> ان کان پوءِ [[2010ع جي آمريڪي مردم شماري|2010ع]] ۽ [[2020ع جي آمريڪي مردم شماري|2020ع]] ۾ به نوان آباديءَ جا رڪارڊ قائم ٿيا.<ref>[https://www.nyc.gov/site/planning/planning-level/nyc-population/nyc-population.page Population], [[New York City Department of City Planning]]. Accessed January 27, 2024. "The enumerated population of New York City was 8,804,190 as of April 1, 2020, a record high population. This is an increase of 629,057 people since the 2010 Census."</ref> ان دوران [[سليڪن ايلي]] جهڙا نوان معاشي ۽ ٽيڪنالاجي شعبا اُڀريا.<ref name="Waller2013">{{cite book |first=Irvin |last=Waller |url=https://books.google.com/books?id=qQPGAgAAQBAJ&pg=PA38 |title=Smarter Crime Control |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |year=2013 |isbn=978-1-4422-2170-3 |page=38 }}</ref> سال 2000ع جي آمد کي [[ٽائمز اسڪوائر]] ۾ وڏي پيماني تي جشن سان ملهايو ويو.<ref name=NYC-Y2K>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2000/01/02/nyregion/year-2000-overview-2000-draws-rave-reviews-after-opening-night-night-jitters.html |title=THE YEAR 2000: THE OVERVIEW; 2000 Draws Rave Reviews After Opening Night Night Jitters |newspaper=The New York Times |date=January 6, 2000 |access-date=October 28, 2023 }}</ref> [[File:North_face_south_tower_after_plane_strike_9-11.jpg|thumb|upright|2001ع جي [[11 سيپٽمبر جا حملا|11 سيپٽمبر جي حملن]] دوران [[لوئر مينهٽن]] ۾ [[ورلڊ ٽريڊ سينٽر (1973–2001ع)|ورلڊ ٽريڊ سينٽر]]]] 2001ع جي [[11 سيپٽمبر جا حملا|11 سيپٽمبر جي حملن]] ۾ نيو يارڪ شهر کي تمام وڏو جاني ۽ معاشي نقصان پهتو.<ref name="Dieterle2017">{{cite book |first=David A. |last=Dieterle |url=https://books.google.com/books?id=LmphDgAAQBAJ&pg=PA396 |title=Economics: The Definitive Encyclopedia from Theory to Practice [4 volumes] |publisher=[[ABC-CLIO]] |year=2017 |isbn=978-0-313-39708-0 |page=396 }}</ref> اغوا ڪيل چئن جهازن مان ٻن کي [[ورلڊ ٽريڊ سينٽر (1973–2001ع)|ورلڊ ٽريڊ سينٽر]] جي ٽوئن ٽاورز سان ٽڪرايو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ ٻئي ٽاور ڊهي پيا. حملن ۾ 2,753 ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ [[نيو يارڪ سٽي فائر ڊپارٽمينٽ]] جا 343 پهرين امدادي اهلڪار ۽ 71 قانون لاڳو ڪندڙ آفيسر شامل هئا.<ref>Nelson, Joshua Q. [https://www.foxnews.com/media/former-fdny-commissioner-firefighters-9-11 "Former FDNY commissioner on losing 343 firefighters on 9/11: 'We had the best fire chiefs in the world'"], ''[[Fox News]]'', September 11, 2021. Accessed January 30, 2024. "Of the 2,753 people killed at the World Trade Center, 343 were first responders from the Fire Department of New York, while another 71 were law enforcement officers from 10 different agencies."</ref> ورلڊ ٽريڊ سينٽر واري علائقي کي ٻيهر تعمير ڪيو ويو، جتي [[نئون ورلڊ ٽريڊ سينٽر]]، [[نيشنل سيپٽمبر 11 ميموريل ۽ ميوزيم]] ۽ ٻيون نيون عمارتون ۽ بنيادي ڍانچا تعمير ڪيا ويا.<ref name="Greenspan2013">{{cite book |first=Elizabeth |last=Greenspan |url=https://books.google.com/books?id=DMHzmpTK5rYC&pg=PA152 |title=Battle for Ground Zero: Inside the Political Struggle to Rebuild the World Trade Center |publisher=[[St. Martin's Press]]/[[Harvard University]] |year=2013 |isbn=978-1-137-36547-7 |page=152 }}</ref> انهن منصوبن ۾ [[ورلڊ ٽريڊ سينٽر ٽرانسپورٽيشن هب]] پڻ شامل آهي، جيڪو شهر جو ٽيون سڀ کان وڏو آمدرفت مرڪز آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.panynj.gov/wtcprogress/transportation-hub.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103164156/https://old.panynj.gov/wtcprogress/transportation-hub.html |title=World Trade Center Transportation Hub |publisher=[[Port Authority of New York and New Jersey]] |access-date=February 9, 2017 |archive-date=January 3, 2020 |quote=ورلڊ ٽريڊ سينٽر ٽرانسپورٽيشن هب، جيڪو 2016ع ۾ مڪمل ٿيو، روزانو 250,000 پي اي ٽي ايڇ مسافرن ۽ هر سال سڄي دنيا مان ايندڙ لکين سياحن کي سهولت فراهم ڪري ٿو. لڳ ڀڳ 800,000 چورس فوٽ ايراضيءَ تي پکڙيل هي مرڪز، عالمي شهرت يافته معمار سانتياگو ڪالاتراوا طرفان ڊزائين ڪيو ويو، نيو يارڪ شهر جو ٽيون سڀ کان وڏو آمدرفت مرڪز آهي. |url-status=dead }}</ref> نئون [[ون ورلڊ ٽريڊ سينٽر]] [[مغربي اڌ گولي]] جي سڀ کان اوچي اسڪاءِ اسڪريپر آهي<ref name="OneWTCtallest">{{cite news |last1=Hetter |first1=Katia |last2=Boyette |first2=Chris |date=November 12, 2013 |title=It's official: One World Trade Center to be tallest U.S. skyscraper |publisher=[[CNN]] |url=http://www.cnn.com/2013/11/12/travel/one-world-trade-center-tallest-us-building/index.html?hpt=hp_t2 |access-date=March 1, 2014 }}</ref> ۽ چوٽيءَ جي اوچائيءَ جي لحاظ کان [[دنيا جون سڀ کان اوچيون عمارتون|دنيا جي ستين سڀ کان اوچي عمارت]] آهي. ان جي اسپائر جي اوچائي علامتي طور {{convert|1776|ft|m|1}} آهي، جيڪا [[آمريڪي آزاديءَ جي اعلان]] واري سال 1776ع ڏانهن اشارو ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=New York City Skyscraper Diagram |url=http://skyscraperpage.com/diagrams/?cityID=8 |access-date=January 22, 2013 |website=[[SkyscraperPage.com]] |publisher=Skyscraper Source Media }}</ref><ref>{{cite web |title=One World Trade Center |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7788 |access-date=February 9, 2017 |website=[[SkyscraperPage.com]] |publisher=Skyscraper Source Media |quote=ڇت جي اوچائي اصل ون ورلڊ ٽريڊ سينٽر جيتري آهي. عمارت جي مٿان 124 ميٽر (408 فوٽ) اوچي اسپائر لڳل آهي. اهڙيءَ طرح ٽاور جي ڪل اوچائي 1,776 فوٽ (541 ميٽر) ٿئي ٿي، جيڪا آمريڪي آزاديءَ جي اعلان واري سال جي علامت آهي. }}</ref><ref>{{cite web |last=Lesser |first=Benjamin |date=April 30, 2012 |title=It's official: 1 World Trade Center is now New York's tallest skyscraper |url=https://www.nydailynews.com/life-style/real-estate/official-1-wtc-new-york-new-tallest-building-article-1.1069925 |access-date=January 22, 2013 |work=[[New York Daily News|Daily News]] |location=New York }}</ref> [[فنانشل ڊسٽرڪٽ، مينهٽن|لوئر مينهٽن جي فنانشل ڊسٽرڪٽ]] ۾ [[زڪوٽي پارڪ]] مان [[اوڪيوپائي وال اسٽريٽ]] احتجاج 17 سيپٽمبر 2011ع تي شروع ٿيا. انهن احتجاجن عالمي ڌيان حاصل ڪيو ۽ [[سماجي اڻبرابري|سماجي]] ۽ [[اقتصادي اڻبرابري]] خلاف دنيا جي مختلف ملڪن ۾ [[اوڪيوپائي تحريڪ]] کي مقبول بڻايو.<ref>{{cite web |first=Joe |last=Nocera |author-link=Joe Nocera |url=https://www.nytimes.com/2012/09/15/opinion/nocera-two-days-in-september.html |title=Two Days in September |work=[[The New York Times]] |date=September 14, 2012 |access-date=May 6, 2017 |quote=کاٻي ڌر ۾ اها ڪاوڙ هڪ سال اڳ اوڪيوپائي وال اسٽريٽ تحريڪ جي شروعات جو سبب بڻي. 17 سيپٽمبر 2011ع تي اوڪيوپائي وال اسٽريٽ لوئر مينهٽن جي زڪوٽي پارڪ تي قبضو ڪيو، جنهن کان پوءِ ملڪ جي ٻين شهرن ۾ به ساڳيون ڪارروايون ٿيون. تحريڪ جو مرڪزي مسئلو آمدنيءَ جي اڻبرابري هو، ۽ سندن مشهور نعرو هو: "اسان 99 سيڪڙو آهيون". }}</ref> آڪٽوبر 2012ع ۾ [[هريڪين سينڊي]] سبب [[نيو يارڪ ۾ هريڪين سينڊي جا اثر|نيو يارڪ شهر سخت متاثر ٿيو]]. سينڊي جي نتيجي ۾ شهر ۾ گهٽ ۾ گهٽ 43 ماڻهو فوت ٿيا ۽ معاشي نقصان جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 19 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو.<ref>[https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-10-13/nyc-still-vulnerable-to-hurricanes-10-years-after-sandy "NYC Still Vulnerable to Hurricanes 10 Years After Sandy"], ''[[Bloomberg Businessweek]]'', October 13, 2022. Accessed January 15, 2024. "هريڪين سينڊي آڪٽوبر 2012ع ۾ نيو يارڪ شهر مان گذري، جنهن سبب 43 ماڻهو فوت ٿيا ۽ لڳ ڀڳ 19 ارب ڊالر جو نقصان ٿيو.... نيو يارڪ کي پنهنجي ڪوششن ۾ تيزي آڻڻ ۽ بحاليءَ لاءِ مليل 15 ارب ڊالر جي وفاقي امداد خرچ ڪرڻ جي ضرورت آهي، نيو يارڪ شهر جي ڪنٽرولر برئڊ لينڊر جي خميس تي جاري ڪيل رپورٽ موجب." </ref> ٻوڏ سبب [[نيو يارڪ سٽي سب وي]] ڪيترن ڏينهن لاءِ بند رهيو،<ref>Flegenheimer, Matt. [https://www.nytimes.com/2012/10/31/nyregion/subways-may-be-shut-for-several-days-after-hurricane-sandy.html "Flooded Tunnels May Keep City's Subway Network Closed for Several Days"], ''[[The New York Times]]'', October 30, 2012. Accessed January 15, 2024. "جڏهن هريڪين سينڊي جا باقي اثر اڱاري تي شهر مان نڪري ويا، تڏهن ٽرانزٽ عملدارن نظام جي نقصان جو جائزو ورتو. کين بي مثال تباهي نظر آئي: ٻوڏ هيٺ آيل سرنگهون، متاثر اسٽيشنون، سوئچ ۽ ممڪن طور خراب ٿيل سگنل." </ref> جڏهن تہ [[1888ع جو وڏو برفاني طوفان]] کان پوءِ پهريون ڀيرو [[نيو يارڪ اسٽاڪ ايڪسچينج]] موسم جي ڪري بند ٿيو.<ref>Strasburg, Jenny; Cheng, Jonathan; and Bunge, Jacob. [https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970204789304578087131092892180 "Behind Decision to Close Markets"], ''[[The Wall Street Journal]]'', October 29, 2012. Accessed January 15, 2024. "سپر اسٽارم سينڊي آمريڪي شيئر مارڪيٽن کي ٻئي ڏينهن به بند رکڻ تي مجبور ڪيو، جيڪو 1888ع جي برفاني طوفان کان پوءِ هڪ ڏينهن کان وڌيڪ عرصي لاءِ موسم سبب پهريون بندش وارو واقعو هو." </ref> سينڊي سبب ڪيترين سب وي، ريلوي ۽ روڊ سرنگهن کي ڊگهي مدي وارو نقصان پهتو.<ref>[https://www.govinfo.gov/content/pkg/CHRG-112shrg81827/html/CHRG-112shrg81827.htm ''Superstorm Sandy: The Devastating Impact On The Nation's Largest Transportation Systems''], [[United States Senate Commerce Subcommittee on Surface Transportation, Maritime, Freight, and Ports]], December 6, 2012. Accessed January 15, 2024. "ٽرانسپورٽ جي لحاظ کان طوفان جو سڀ کان وڏو اثر مينهٽن ۾ اچ وڃ ڪندڙ شاهراهه، ٽرانزٽ ۽ ريل سرنگهن تي پيو. ايسٽ درياهه هيٺان سڀ ست سب وي سرنگهون، هڊسن درياهه واري سب وي سرنگهه، ايسٽ ۽ هڊسن درياهه جي ڪميُوٽر ريل سرنگهون، ۽ لوئر مينهٽن جون سب وي سرنگهون ٻوڏ هيٺ اچي ويون." </ref> ان کان پوءِ [[موسمي تبديلي]] ۽ وڌندڙ سمنڊ جي سطح کي منهن ڏيڻ لاءِ شهر ۾ ڊگهي مدي وارا بنيادي ڍانچي ۽ لچڪداريءَ جا منصوبا شروع ڪيا ويا، جن لاءِ 2022ع تائين وفاقي حڪومت طرفان لڳ ڀڳ 15 ارب ڊالر مختص ڪيا ويا.<ref name=ClimateResiliency2/><ref>[https://comptroller.nyc.gov/reports/ten-years-after-sandy/ ''Ten Years After Sandy; Barriers to Resilience''], [[New York City Comptroller]] [[Brad Lander]], October 13, 2022. Accessed January 15, 2024. "سينڊي کان پوءِ بحالي ۽ لچڪداريءَ لاءِ مختص ڪيل 15 ارب ڊالر جي وفاقي گرانٽن مان شهر جون 2022ع تائين 11 ارب ڊالر، يعني 73 سيڪڙو رقم خرچ ٿي چڪي هئي." </ref> مارچ 2020ع ۾ شهر ۾ [[نيو يارڪ شهر ۾ ڪووڊ-19 وبا|ڪووڊ-19]] جو پهريون تصديق ٿيل ڪيس سامهون آيو.<ref>{{Cite news |last=West |first=Melanie Grayce |date=March 1, 2020 |title=First Case of Coronavirus Confirmed in New York State |language=en-US |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/first-case-of-coronavirus-confirmed-in-new-york-state-11583111692 |access-date=July 10, 2020 |issn=0099-9660 }}</ref> شهر جي گهڻي آباديءَ جي ڪثافت ۽ عالمي مسافرن سان وڏي رابطي سبب وبا جي شروعاتي مرحلي ۾ نيو يارڪ تيزيءَ سان [[ووهان]] کان پوءِ عالمي وبائي مرڪز بڻجي ويو، جنهن شهر جي صحت جي نظام تي سخت دٻاءُ وڌو.<ref>{{Cite journal |date=August 2022 |title=When New York City was the COVID-19 pandemic epicenter: The impact on trauma care |journal=[[The Journal of Trauma and Acute Care Surgery]] |pmc=9322893 |quote=2020ع جي بهار جي شروعات ۾ نيو يارڪ شهر تيزيءَ سان آمريڪا ۾ ڪووڊ-19 وبا جو پهريون وڏو مرڪز بڻجي ويو. |last1=Liveris |first1=A. |last2=Stone Jr |first2=M. E. |last3=Markel |first3=H. |last4=Agriantonis |first4=G. |last5=Bukur |first5=M. |last6=Melton |first6=S. |last7=Roudnitsky |first7=V. |last8=Chao |first8=E. |last9=Reddy |first9=S. H. |last10=Teperman |first10=S. H. |last11=Meltzer |first11=J. A. |volume=93 |issue=2 |pages=247–255 |doi=10.1097/TA.0000000000003460 |pmid=35881035 }}</ref><ref>Robinson, David. [https://www.lohud.com/story/news/coronavirus/2020/03/27/how-new-york-city-became-coronavirus-pandemic-epicenter-what-know/2924735001/ "COVID-19: How New York City became epicenter of coronavirus pandemic, what that means"], ''[[The Journal News]]'', March 27, 2020. Accessed January 13, 2024. "نيو يارڪ شهر جو مارچ ۾ نئين ڪورونا وائرس وبا جو مرڪز بڻجڻ سڄي رياست لاءِ پري رس نتيجا کڻي آيو. ووهان، چين مان شروع ٿيل وائرس نيو يارڪ رياست جي سڄي طبي نظام کي دٻاءُ هيٺ آڻڻ لڳو." </ref> مارچ 2023ع تائين نيو يارڪ شهر ۾ ڪووڊ-19 سان لاڳاپيل پيچيدگين سبب 80,000 کان وڌيڪ فوتگيون رڪارڊ ڪيون ويون.<ref>[https://www.nytimes.com/interactive/2021/us/new-york-covid-cases.html "Tracking Coronavirus in New York: Latest Map and Case Count"], ''[[The New York Times]]'', March 23, 2023. Accessed January 13, 2024. "وبا جي شروعات کان وٺي مجموعي طور 6,805,271 ڪيس رپورٽ ٿيا. هر 243 رهواسين مان گهٽ ۾ گهٽ هڪ شخص ڪورونا وائرس سبب فوت ٿيو، ۽ مجموعي فوتگيون 80,109 تائين پهتيون." </ref> == جاگرافي == {{Main|نيو يارڪ شهر جي جاگرافي|نيو يارڪ–نيو جرسي بندرگاهه واري سامونڊي ڇوڙ جي جاگرافي}} [[File:Core_of_New_York_City_by_Sentinel-2.jpg|alt=|thumb|[[نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقو|نيو يارڪ شهر جي ميٽروپوليٽن علائقي]] جو هوائي منظر، جنهن جي مرڪز ۾ [[مينهٽن]] نظر اچي ٿو]] نيو يارڪ شهر [[آمريڪا]] جي اتر-اوڀر حصي ۾، [[نيو يارڪ رياست]] جي ڏکڻ-اوڀر ۾، لڳ ڀڳ [[واشنگٽن، ڊي. سي.]] ۽ [[بوسٽن]] جي وچ تي واقع آهي. [[هڊسن درياهه]] جي ڇوڙ وٽ هن شهر جي جڳهه، جتي درياهه هڪ قدرتي طور محفوظ بندرگاهه وسيلي [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، شهر کي هڪ اهم واپاري بندرگاهه طور ترقي ڪرڻ ۾ مدد ڏني. شهر جو گهڻو حصو ٽن ٻيٽن، [[لانگ آئلينڊ]]، [[مينهٽن]] ۽ [[اسٽيٽن آئلينڊ]] تي آباد آهي. [[وسڪونسن برفاني دور]] دوران، لڳ ڀڳ 75,000 کان 11,000 سال اڳ، موجوده نيو يارڪ شهر وارو علائقو هڪ وڏي [[برفاني چادر]] جي ڪناري تي واقع هو.<ref name="JacksonKeller2010a">{{cite book |first1=Kenneth T. |last1=Jackson |url=https://books.google.com/books?id=lI5ERUmHf3YC&pg=PT2384 |title=The Encyclopedia of New York City: Second Edition |first2=Lisa |last2=Keller |first3=Nancy |last3=Flood |publisher=[[Yale University Press]] |year=2010 |isbn=978-0-300-18257-6 |page=2384 }}</ref> برف جي اڳتي وڌڻ واري ڪٽائي ڪندڙ حرڪت ۽ پوءِ ان جي پٺتي هٽڻ جي نتيجي ۾ موجوده [[لانگ آئلينڊ]] ۽ [[اسٽيٽن آئلينڊ]] الڳ ٿيا. انهيءَ عمل سبب [[بنيادي پٿر]] نسبتاً گهٽ کوٽائي تي موجود رهيو، جيڪو [[مينهٽن]] جي گهڻن اوچين عمارتن لاءِ مضبوط [[بنياد (انجنيئرنگ)|بنياد]] فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Remnants of an Ice Age, The Wisconsin Ice Sheet Continues Its Journey |url=http://www.nycgovparks.org/about/history/geology |access-date=August 8, 2015 |publisher=[[New York City Department of Parks and Recreation]] }}</ref> [[هڊسن درياهه]]، [[هڊسن وادي]] مان وهندي [[نيو يارڪ خليج]] ۾ داخل ٿئي ٿو. نيو يارڪ شهر ۽ [[ٽروي، نيو يارڪ]] جي وچ وارو درياهه [[سامونڊي ڇوڙ]] آهي.<ref>{{cite web |title=The Hudson River Estuary |url=http://life.bio.sunysb.edu/marinebio/fc.1.estuaries.html |access-date=August 20, 2011 |website=Life.bio.sunysb.edu |publisher=[[Stony Brook University]] |archive-date=June 4, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170604154033/http://life.bio.sunysb.edu/marinebio/fc.1.estuaries.html |url-status=dead }}</ref> هڊسن درياهه شهر کي [[نيو جرسي]] کان جدا ڪري ٿو. [[ايسٽ درياهه]]—جيڪو هڪ [[مدوجزر وارو سامونڊي لنگهه]] آهي—[[لانگ آئلينڊ سائونڊ]] کان وهي [[برانڪس]] ۽ [[مينهٽن]] کي لانگ آئلينڊ کان جدا ڪري ٿو. [[هارلم درياهه]]، جيڪو ايسٽ ۽ هڊسن درياهن جي وچ ۾ هڪ ٻيو مدوجزر وارو سامونڊي لنگهه آهي، مينهٽن جي گهڻي حصي کي برانڪس کان جدا ڪري ٿو. [[برانڪس درياهه]]، جيڪو برانڪس ۽ [[ويسٽ چيسٽر ڪائونٽي]] مان وهي ٿو، شهر جو واحد مڪمل طور [[مٺو پاڻي|مٺي پاڻيءَ وارو]] درياهه آهي.<ref name="nytimes">{{cite news |last=Berger |first=Joseph |date=July 19, 2010 |title=Reclaimed Jewel Whose Attraction Can Be Perilous |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2010/07/20/nyregion/20river.html |access-date=July 21, 2010 }}</ref> شهر جي زمين ۾ انساني مداخلت وسيلي وڏيون تبديليون آنديون ويون آهن، خاص ڪري [[سامونڊي ڪنارو|سامونڊي ڪنارن]] تي ڊچ نوآبادياتي دور کان وٺي وڏي پيماني تي [[زمين ڀرائي]] ڪئي وئي آهي. هي عمل خاص طور [[لوئر مينهٽن]] ۾ نمايان آهي، جتي 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[بيٽري پارڪ سٽي]] جهڙا منصوبا ٺاهيا ويا.<ref name="gillespie-p71">{{cite book |last=Gillespie |first=Angus K. |url=https://archive.org/details/twintowerslifeof00gill |title=Twin Towers: The Life of New York City's World Trade Center |publisher=[[Rutgers University Press]] |year=1999 |isbn=978-0-7838-9785-1 |page=[https://archive.org/details/twintowerslifeof00gill/page/71 71] |url-access=registration }}</ref> شهر جي قدرتي زميني اوچاهين ۽ هيٺاهين کي پڻ ڪافي حد تائين هموار ڪيو ويو آهي، خاص طور مينهٽن ۾.<ref>{{cite book |last=Lopate |first=Phillip |url=https://books.google.com/books?id=QR69izwr9dcC |title=Waterfront: A Walk Around Manhattan |publisher=Anchor Press |year=2005 |isbn=978-0-385-49714-5 }}</ref> شهر جي ڪل پکيڙ {{convert|468.484|sqmi}} آهي. ان مان {{cvt|302.643|sqmi}} زمين ۽ {{cvt|165.841|sqmi}} پاڻي آهي.<ref name="CensusGazetteer">[http://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2010_place_list_36.txt New York State Gazetteer from 2010 United States Census], [[United States Census Bureau]]. Retrieved February 9, 2017.</ref><ref name="NYT Land Estimate">{{cite news |last=Roberts |first=Sam |date=May 22, 2008 |title=It's Still a Big City, Just Not Quite So Big |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2008/05/22/nyregion/22shrink.html |access-date=May 22, 2008 }}</ref> شهر جو سڀ کان اوچو هنڌ [[ٽوڊٽ هل]]، اسٽيٽن آئلينڊ تي آهي، جيڪو سامونڊي سطح کان {{convert|409.8|ft}} مٿي آهي ۽ [[مين]] کان ڏکڻ طرف اوڀر آمريڪي سامونڊي ڪناري جو سڀ کان اوچو هنڌ آهي.<ref>{{cite book |last=Lundrigan |first=Margaret |url=https://books.google.com/books?id=-p4lHNbJfE8C |title=Staten Island: Isle of the Bay |publisher=[[Arcadia Publishing]] |year=2004 |isbn=978-0-7385-2443-6 |page=10 }}</ref> ان ٽڪريءَ جي چوٽي جو گهڻو حصو [[اسٽيٽن آئلينڊ گرين بيلٽ]] ۾ شامل [[ٻيلو|ٻيلي]] سان ڍڪيل آهي.<ref>{{cite book |last=Howard |first=David |url=https://books.google.com/books?id=ZfCcxk4OcwkC |title=Outside Magazine's Urban Adventure New York City |publisher=[[W.W. Norton & Company]] |year=2002 |isbn=978-0-393-32212-5 |page=35 }}</ref> === بورو === {{main|نيو يارڪ شهر جا بورو|نيو يارڪ شهر جا پاڙا}} [[File:5_Boroughs_Labels_New_York_City_Map.svg|alt=هڪ نقشو، جنهن ۾ پنج بورو مختلف رنگن سان ڏيکاريل آهن.|thumb|{{legend|#4DAF4A|1. [[مينهٽن]] (نيو يارڪ ڪائونٽي)}}{{legend|#FFFF33|2. [[بروڪلن]] (ڪنگز ڪائونٽي)}}{{legend|#FF7F00|3. [[ڪوئنز]] (ڪوئنز ڪائونٽي)}}{{legend|#E41A1C|4. [[برانڪس]] (برانڪس ڪائونٽي)}}{{legend|#984EA3|5. [[اسٽيٽن آئلينڊ]] (رچمنڊ ڪائونٽي)}}]] {{nowrap|نيو يارڪ شهر}} کي گڏيل طور ڪڏهن ڪڏهن '''پنج بورو''' پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |date=October 7, 2017 |title=The Five Boroughs of the City of New York: A Brief Historical Description |url=http://www.thehistorybox.com/ny_city/nycity_5_boros_historical_descrip__article00598.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20171007144725/http://www.thehistorybox.com/ny_city/nycity_5_boros_historical_descrip__article00598.htm |url-status=dead |publisher=The History Box |archive-date=October 7, 2017 |access-date=July 10, 2020 }}</ref> هر بورو نيو يارڪ رياست جي هڪ لاڳاپيل [[نيو يارڪ (رياست) جون انتظامي ورهاستون#ڪائونٽي|ڪائونٽي]] سان هم حد آهي، جنهن ڪري نيو يارڪ شهر انهن آمريڪي بلدياتي علائقن مان هڪ آهي جيڪي ڪيترين ڪائونٽين تي پکڙيل آهن. [[مينهٽن]] (نيو يارڪ ڪائونٽي) جاگرافيائي لحاظ کان سڀ کان ننڍو ۽ سڀ کان وڌيڪ گنجان آباد بورو آهي. هتي [[سينٽرل پارڪ]] ۽ شهر جون گهڻيون فلڪ بوس عمارتون واقع آهن، ۽ علائقائي طور ان کي ڪڏهن ڪڏهن '''دي سٽي''' پڻ چيو ويندو آهي.<ref name="ManhattanTheCity">{{cite web |first=Jen |last=Carlson |date=May 21, 2012 |title=Do You Refer To Manhattan As "The City"? |url=http://gothamist.com/2012/05/21/do_you_refer_to_manhattan_as_the_ci.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161025130428/http://gothamist.com/2012/05/21/do_you_refer_to_manhattan_as_the_ci.php |archive-date=October 25, 2016 |access-date=August 20, 2017 |publisher=[[Gothamist]] }}</ref> 2022ع ۾ مينهٽن جي آباديءَ جي گهاٽائي {{Convert|70450.8|PD/sqmi}} هئي، جيڪا [[آمريڪا ۾ ڪائونٽين جي آباديءَ جي گهاٽائي|آمريڪا جي ڪنهن به ڪائونٽي کان وڌيڪ]] ۽ [[آمريڪا جي شهرن جي آباديءَ جي گهاٽائي جي فهرست#نيو يارڪ شهر جا بورو|ڪنهن به انفرادي آمريڪي شهر جي گهاٽائيءَ کان وڌيڪ]] هئي.<ref name=CensusDensity2022/> مينهٽن نيو يارڪ شهر جو ثقافتي، انتظامي ۽ [[مالي مرڪز]] آهي، جتي ڪيترين وڏين [[گهڻ قومي ڪارپوريشن]]ن جا هيڊڪوارٽر، [[گڏيل قومن جو هيڊڪوارٽر]]، [[وال اسٽريٽ]] ۽ ڪيترائي اهم يونيورسٽيون واقع آهن. هن بورو کي اڪثر دنيا جو مالي ۽ ثقافتي مرڪز پڻ سڏيو ويو آهي.<ref>{{cite news |author=Barry, Dan |date=October 11, 2001 |title=A Nation challenged: in New York; New York Carries On, but Test of Its Grit Has Just Begun |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2001/10/11/nyregion/nation-challenged-new-york-new-york-carries-but-test-its-grit-has-just-begun.html |access-date=March 27, 2016 |quote=هتي دنيا جي مالي مرڪز ۾ هڪ وڏو خال پيدا ٿيو آهي. }}</ref><ref>{{cite news |author=Sorrentino, Christopher |date=September 16, 2007 |title=When He Was Seventeen |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2007/09/16/nyregion/thecity/16toug.html |access-date=March 27, 2016 |quote=1980ع ۾ به شهر جي هيٺين حصي ۾ انهن مختلف انقلابن جا اثر موجود هئا، جن نيو يارڪ جي موسيقي ۽ فن جي دنيا کي نئين حياتي ڏني ۽ مينهٽن کي اها حيثيت برقرار رکڻ ۾ مدد ڪئي، جيڪا هن 1940ع واري ڏهاڪي کان دنيا جي ثقافتي مرڪز طور حاصل ڪئي هئي. }}</ref> [[بروڪلن]] (ڪنگز ڪائونٽي)، [[لانگ آئلينڊ]] جي اولهندي ڇيڙي تي، شهر جو سڀ کان وڌيڪ آباد بورو آهي. بروڪلن پنهنجي ثقافتي، سماجي ۽ نسلي تنوع، آزاد موسيقي ۽ فني منظرنامي، [[بروڪلن جي پاڙن جي فهرست|الڳ الڳ پاڙن]] ۽ نمايان اڏاوتي ورثي سبب مشهور آهي. [[ڊائون ٽائون بروڪلن]] ٻاهرين بوروز جو سڀ کان وڏو مرڪزي ڪاروباري علائقو آهي. بورو وٽ ڊگهو سامونڊي ڪنارو پڻ آهي، جنهن ۾ [[ڪوني آئلينڊ]] شامل آهي، جيڪو 1870ع واري ڏهاڪي ۾ آمريڪا جي ابتدائي تفريحي ماڳن مان هڪ طور ترقي ڪئي وئي.<ref>{{cite book |last=Immerso |first=Michael |url=https://books.google.com/books?id=i4POVzmwY9cC |title=Coney Island: The People's Playground |publisher=[[Rutgers University Press]] |year=2002 |isbn=978-0-8135-3138-0 |page=3 }}</ref> [[مرين پارڪ (بروڪلن)|مرين پارڪ]] ۽ [[پراسپيڪٽ پارڪ (بروڪلن)|پراسپيڪٽ پارڪ]] بروڪلن جا ٻه وڏا پارڪ آهن.<ref>{{cite news |last=Hughes |first=C.J. |date=August 17, 2016 |title=Marine Park, Brooklyn: Block Parties, Bocce and Salt Air |website=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2016/08/21/realestate/marine-park-brooklyn-block-parties-bocce-and-salt-air.html |access-date=October 29, 2017 |quote=مرين پارڪ پاڙو، ڏکڻ-اوڀر بروڪلن جو هڪ ننڍو علائقو، پنهنجي ڀرسان واقع بورو جي سڀ کان وڏي پارڪ، مرين پارڪ، سبب مشهور آهي. }}</ref> 2010ع کان پوءِ بروڪلن [[ڪاروباريت]]، [[اعليٰ ٽيڪنالاجي]] واري [[نئين ڪمپني|اسٽارٽ اپ]] شعبي،<ref>{{cite web |date=October 19, 2015 |title=19 Reasons Why Brooklyn Is New York's New Startup Hotspot |url=https://www.cbinsights.com/blog/brooklyn-hot-startup-list-investments/ |access-date=August 27, 2017 |publisher=CB Insights }}</ref><ref name="BrooklynDesignHub">{{cite news |first=Vanessa |last=Friedman |date=April 30, 2016 |title=Brooklyn's Wearable Revolution |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2016/05/01/fashion/brooklyn-wearables-revolution.html |access-date=August 27, 2017 }}</ref> ۽ [[پوسٽ ماڊرن فن]] ۽ ڊيزائن جو هڪ سرگرم مرڪز بڻجي چڪو آهي.<ref name="BrooklynDesignHub" /><ref name="BrooklynArt1">{{cite news |first=Alexandria |last=Symonds |date=April 29, 2016 |title=One Celebrated Brooklyn Artist's Futuristic New Practice |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2016/04/29/t-magazine/art/dustin-yellin-vr-google-tilt-brush-art.html |access-date=August 27, 2017 }}</ref> بروڪلن ۾ [[فورٽ هئملٽن]] پڻ واقع آهي، جيڪو نيو يارڪ شهر اندر [[آمريڪي هٿياربند فوجون|آمريڪي فوج]] جو واحد فعال ڊيوٽي تنصيب آهي،<ref>{{cite web |title=Military Bases in the Continental United States |url=http://www.nps.gov/nagpra/documents/BASES.PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20110902235300/http://www.nps.gov/nagpra/documents/BASES.PDF |archive-date=September 2, 2011 |access-date=February 20, 2012 |publisher=[[Nps.gov]] |url-status=dead }}</ref> سواءِ [[آمريڪي ڪوسٽ گارڊ]] جي ڪاررواين جي. هي فوجي ماڳ 1825ع ۾ ان هنڌ تي قائم ڪيو ويو، جتي [[آمريڪي انقلاب]] دوران هڪ [[توپخاني جي مورچي]] موجود هئي، ۽ اهو آمريڪا جي سڀ کان پراڻن مسلسل استعمال ٿيندڙ فوجي قلعن مان هڪ آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lI5ERUmHf3YC&q=encyclopedia+of+new+york |title=The History of New York City |edition=2nd |publisher=[[Yale University Press]] |year=2010 |isbn=978-0-300-11465-2 |editor1-last=Jackson |editor1-first=Kenneth T. |page=30 }}</ref> [[ڪوئنز]] (ڪوئنز ڪائونٽي)، لانگ آئلينڊ تي بروڪلن جي اتر ۽ اوڀر ۾، جاگرافيائي لحاظ کان سڀ کان وڏو بورو، آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ [[نسلي تنوع|نسلي طور متنوع]] ڪائونٽي،<ref name="queensdiverse">{{cite news |last=O'Donnell |first=Michelle |date=July 4, 2006 |title=In Queens, It's the Glorious 4th, and 6th, and 16th, and 25th&nbsp;... |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2006/07/04/nyregion/04fourth.html |access-date=July 20, 2014 }}</ref> ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ نسلي طور متنوع شهري علائقن مان هڪ آهي.<ref name="QueensMostDiverseWorld1">{{cite news |first1=Christine |last1=Kim |title=Queens, New York, Sightseeing |newspaper=[[USA Today]] |url=http://traveltips.usatoday.com/queens-new-york-sightseeing-107156.html |access-date=March 20, 2016 }}</ref><ref name="QueensMostDiverseWorld2">{{cite web |first=Andrew |last=Weber |date=April 30, 2013 |title=Queens |url=http://www.newyork.com/articles/neighborhoods/queens-72876/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150513065643/http://www.newyork.com/articles/neighborhoods/queens-72876/ |archive-date=May 13, 2015 |access-date=March 20, 2016 |publisher=NewYork.com }}</ref> ڪوئنز ۾ [[سٽي فيلڊ]]، [[نيو يارڪ ميٽس]] جو گهر، ۽ [[فلشنگ ميڊوز–ڪورونا پارڪ]] ۾ [[يو ايس ٽي اي بلي جين ڪنگ نيشنل ٽينس سينٽر]] واقع آهن، جتي ساليانو [[يو ايس اوپن (ٽينس)|يو ايس اوپن ٽينس ٽورنامينٽ]] منعقد ٿئي ٿو. هتي [[نيو يارڪ سٽي ايف سي]] لاءِ مخصوص فٽبال اسٽيڊيم [[اتحاد پارڪ]] ٺاهڻ جا منصوبا پڻ آهن.<ref>[https://abc7ny.com/metropolitan-park-casino-nyc-new-york-mets/14021998/ "Mets owner Steve Cohen proposes $8 billion casino complex at Citi Field"], [[WABC-TV]], November 7, 2023. Accessed January 15, 2024. "The property surrounding Citi Field is home to Flushing Corona Park, the US Open Tennis Center, and a planned soccer stadium for New York City FC."</ref> ان کان سواءِ نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي کي خدمت ڏيندڙ ٽن مصروف ترين هوائي اڏن مان ٻه، [[جان ايف ڪينيڊي انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ۽ [[لاگارڊيا ايئرپورٽ]]، ڪوئنز ۾ آهن.<ref>Rizzo, Cailey. [https://www.travelandleisure.com/airlines-airports/new-york-city-airports "What to Know About NYC Airports Before Your Next Trip; New York City has three major airports, so which should you choose? Here's everything you need to know before booking your flight."], ''[[Travel and Leisure]]'', January 10, 2024. Accessed January 15, 2024. "NYC's main airport, John F. Kennedy International, is in Queens. It's the largest and busiest of the three major airports serving the city, seeing more than 55 million passengers per year... LaGuardia is the smallest of the NYC area's three major airports, but it has been called the most efficient in the world. It's located in Queens, about 10 miles north of JFK, and is most accessible from Queens, Manhattan's Upper East Side, the Bronx, and northern Brooklyn."</ref> [[برانڪس]] (برانڪس ڪائونٽي) نيو يارڪ شهر جو سڀ کان اتر وارو بورو آهي ۽ اهو واحد بورو آهي جنهن جو گهڻو حصو [[آمريڪي مکيه زمين]] تي واقع آهي. هتي [[يانڪي اسٽيڊيم]]، [[نيو يارڪ يانڪيز]] جي بيس بال ٽيم جو ميدان، ۽ آمريڪا جو سڀ کان وڏو [[هائوسنگ ڪوآپريٽو|ڪوآپريٽو ملڪيت وارو رهائشي]] منصوبو [[ڪوآپ سٽي]] واقع آهي.<ref>{{cite news |last=Frazier |first=Ian |date=June 26, 2006 |title=Utopia, the Bronx |magazine=[[The New Yorker]] |url=https://www.newyorker.com/archive/2006/06/26/060626fa_fact_frazier |access-date=September 1, 2008 }}</ref> برانڪس ۾ [[برانڪس زو]] پڻ آهي، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو ميٽروپوليٽن چڙيا گهر سڏيو ويندو آهي،<ref name="BronxZoo">{{cite web |title=Animals & Exhibits |url=http://www.bronxzoo.com/animals-and-exhibits.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150114073313/http://bronxzoo.com/animals-and-exhibits.aspx |archive-date=January 14, 2015 |access-date=March 20, 2016 |work=[[Bronx Zoo]] |publisher=[[Wildlife Conservation Society]] }}</ref> جيڪو {{convert|265|acre|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ 6,000 کان وڌيڪ جانورن جو گهر آهي.<ref>{{cite book |last=Ward |first=Candace |url=https://books.google.com/books?id=FuWKuHbWnvIC |title=New York City Museum Guide |publisher=[[Dover Publications]] |year=2000 |isbn=978-0-486-41000-5 |page=72 }}</ref> برانڪس [[هپ هاپ موسيقي]] ۽ ان سان لاڳاپيل [[هپ هاپ ثقافت]] جي جنم ڀومي پڻ آهي.<ref name="Toop-1992">{{cite book |last=Toop |first=David |url=https://books.google.com/books?id=9KuRQgAACAAJ |title=Rap Attack 2: African Rap to Global Hip Hop |publisher=[[Serpent's Tail]] |year=1992 |isbn=978-1-85242-243-1 }}</ref> [[پيلهم بي پارڪ]] {{convert|2772|acre|ha}} ايراضيءَ سان نيو يارڪ شهر جو سڀ کان وڏو پارڪ آهي.<ref name="nyt20130601">{{cite news |author=Foderaro, Lisa W. |date=May 31, 2013 |title=How Big Is That Park? City Now Has the Answer |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2013/06/01/nyregion/surveying-effort-alters-sizes-of-some-new-york-parks.html |access-date=May 31, 2013 }}</ref> [[اسٽيٽن آئلينڊ]] (رچمنڊ ڪائونٽي) پنجن ئي بوروز مان سڀ کان وڌيڪ مضافاتي نوعيت رکندڙ آهي. اهو [[ويرازانو–نيروز پل]] وسيلي بروڪلن سان ۽ مفت [[اسٽيٽن آئلينڊ فيري]] وسيلي مينهٽن سان ڳنڍيل آهي. اسٽيٽن آئلينڊ کي ان جي 12,300 ايڪڙ محفوظ پارڪ زمين ۽ 170 کان وڌيڪ پارڪن سبب "'''پارڪن جو بورو'''"<ref>{{Cite web |title=Parks You Must Visit on Staten Island : NYC Parks |url=https://www.nycgovparks.org/highlights/parks-you-must-visit-on-staten-island |access-date=2025-12-27 |website=www.nycgovparks.org}}</ref> ۽ "'''سڀ کان سائو بورو'''" پڻ چيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{Cite web |title=Staten Island Parks - The Peopling of New York City |url=https://eportfolios.macaulay.cuny.edu/seminars/bellamy10/articles/s/t/a/Staten_Island_Parks_55d6.html |access-date=2025-12-27 |website=eportfolios.macaulay.cuny.edu}}</ref> مرڪزي اسٽيٽن آئلينڊ ۾ [[اسٽيٽن آئلينڊ گرين بيلٽ]] لڳ ڀڳ {{cvt|2500|acres|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي، جنهن ۾ {{convert|28|mi|km}} پيادل رستا ۽ شهر جي آخري بچيل نسبتاً اڻڇهيل ٻيلن مان هڪ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Staten Island Greenbelt |url=http://www.nynjtc.org/park/staten-island-greenbelt |access-date=October 28, 2010 |website=NYNJTC.org |publisher=[[New York–New Jersey Trail Conference]] }}</ref> 1984ع ۾ ٻيٽ جي قدرتي زمينن جي تحفظ لاءِ مقرر ڪيل هي گرين بيلٽ ست شهري پارڪن تي مشتمل آهي. ان ۾ تعليمي ۽ تفريحي مقصدن لاءِ ماحولياتي مرڪز پڻ شامل آهن.<ref name=":0" /> === آبهوا === {{main|نيو يارڪ شهر جي آبهوا}} {{climate chart | New York | 27.9 | 39.5 | 3.64 | 29.5 | 42.2 | 3.19 | 35.8 | 49.9 | 4.29 | 45.5 | 61.8 | 4.09 | 55.0 | 70.8 | 3.96 | 64.4 | 79.7 | 4.54 | 70.1 | 84.9 | 4.60 | 68.9 | 83.3 | 4.56 | 62.3 | 76.2 | 4.31 | 51.4 | 64.5 | 4.38 | 42.0 | 54.0 | 3.58 | 33.8 | 44.3 | 4.38 | units = imperial | float = right | clear = right | source = "New York City Weatherbox NOAA" }} [[ڪوپن آبهوا درجي بندي]] موجب، نيو يارڪ شهر ۾ [[مرطوب نيم-اُستوائي آبهوا]] (''Cfa'') آهي، ۽ اهو اتر آمريڪا جي کنڊ تي هن درجي بندي وارو سڀ کان اتر ۾ واقع وڏو شهر آهي. شهر جي بلڪل اتر ۽ اولهه وارا مضافاتي علائقا مرطوب نيم-اُستوائي ۽ [[مرطوب براعظمي آبهوا]] (''Dfa'') جي وچ واري عبوري خطي ۾ اچن ٿا.<ref name="Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A">{{cite web |last1=Peel |first1=M.C. |last2=Finlayson |first2=B.L. |last3=McMahon |first3=T.A |title=World Map of Köppen-Geiger climate classification |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/bb/Koppen_World_Map_%28retouched_version%29.png |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150113015116/http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/bb/Koppen_World_Map_%28retouched_version%29.png |archive-date=January 13, 2015 |access-date=April 26, 2013 |publisher=[[The University of Melbourne]] }}</ref><ref name="newyorkpolonia.com">{{cite web |title=New York Polonia Polish Portal in New York |url=http://www.newyorkpolonia.com/index.php?sitelg=en&p=localinfo |access-date=April 26, 2013 |publisher=NewYorkPolonia.com |archive-date=May 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130530180028/http://www.newyorkpolonia.com/index.php?sitelg=en&p=localinfo |url-status=dead }}</ref> شهر ۾ سالياني اوسط برسات {{convert|49.5|in|sigfig=3}} ٿئي ٿي، جيڪا سال جي مختلف مهينن ۾ نسبتاً هڪجهڙي نموني ورهايل رهي ٿي. نيو يارڪ ۾ سراسري طور هر سال [[نيو يارڪ شهر جي آبهوا#ٻيا مظاهر|2,500 ڪلاڪن کان وڌيڪ سج جي روشني]] ملي ٿي.<ref name=NYCSunshine>{{cite web |title=Average monthly hours of sunshine in New York City (NY) |url=https://weather-and-climate.com/average-monthly-hours-Sunshine,New-York,United-States-of-America |publisher=World Weather & Climate Information |access-date=January 1, 2024 |quote=سراسري طور سڄي سال دوران سج جي روشنيءَ جو ڪل مدو 2540 ڪلاڪ آهي. }}</ref> سياري ۾ موسم ٿڌي ۽ گهميل هوندي آهي، ۽ غالب هوائون، جيڪي [[سامونڊي هير]] کي سامونڊي ڪناري کان ٻاهر ڌڪينديون آهن، [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جي گرمي معتدل رکڻ واري اثر کي ڪنهن حد تائين گهٽائينديون آهن. ائٽلانٽڪ سمنڊ ۽ [[اپليچين جبل]]ن طرفان ٿڌي هوا کان جزوي رڪاوٽ شهر کي سياري ۾ اهڙن اندروني اتر آمريڪي شهرن کان وڌيڪ گرم رکن ٿا، جيڪي ساڳئي يا ان کان به گهٽ ويڪرائي ڦاڪ تي واقع آهن.<ref>[http://www.climateandweather.com/weather-in-new-york Weather in New York], Climate and Weather. Accessed December 31, 2023. "هڊسن درياهه جي ڇوڙ وٽ ٽن ٻيٽن تي پکڙيل نيو يارڪ شهر جي آبهوا ائٽلانٽڪ سمنڊ جي گرم گلف اسٽريم مان فائدو وٺي ٿي. ان سان گڏ اندروني اپليچين جبلن جي تحفظ سبب شهر ساڳين ويڪرائي ڦاڪن تي واقع ٻين وڏن آمريڪي شهرن کان وڌيڪ گرم رهي ٿو."</ref> جنوري، جيڪو علائقي جو سڀ کان ٿڌو مهينو آهي، ان ۾ روزاني سراسري گرمي پد {{convert|33.3|°F|1}} آهي.<ref name="NOAA txt">{{cite web |title=New York, NY |url=http://w2.weather.gov/climate/local_data.php?wfo=okx |publisher=United States [[National Weather Service]] |access-date=July 30, 2022 }}</ref> سياري ۾ گرمي پد عام طور ڪيترائي ڀيرا {{convert|10|°F|0}} تائين ڪري ٿو،<ref name="NYC climate">{{cite web |title=The Climate of New York |url=https://nysc.eas.cornell.edu/climate_of_ny.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080412104922/http://nysc.eas.cornell.edu/climate_of_ny.html |archive-date=April 12, 2008 |access-date=July 6, 2012 |publisher=[[Cornell University]] }}</ref> جڏهن تہ سياري جي سڀ کان ٿڌي مهيني ۾ به ڪجهه ڏينهن گرمي پد {{convert|60|°F}} تائين پهچي سگهي ٿو. بهار ۽ سرءُ جي موسم غير يقيني هوندي آهي ۽ ٿڌي کان گرم تائين ٿي سگهي ٿي، جيتوڻيڪ عام طور اهي موسمون نرم ۽ گهٽ نمي واريون هونديون آهن. اونهاري ۾ موسم عام طور گرم ۽ گهميل هوندي آهي، ۽ جولاءِ ۾ روزاني سراسري گرمي پد {{convert|77.5|°F|1}} آهي.<ref name="NOAA txt" /> [[شهري گرمي ٻيٽ]] واري اثر سبب، جيڪو پٿريل رستن ۽ اوچين عمارتن سان پيدا ٿئي ٿو، شهر جي سراسري رهواسي لاءِ رات جو گرمي پد {{Convert|9.5|F-change}} ڊگري وڌيڪ محسوس ٿئي ٿو.<ref>Maldonando, Samantha. [https://www.thecity.nyc/2023/07/26/heat-island-hot-map-temperature/ "How Much Hotter Is NYC's Heat Island Effect Making Your Neighborhood?"], [[The City (website)|The City]], July 26, 2023. Accessed December 30, 2023. "سڄي شهر ۾ سراسري نيو يارڪ واسي لاءِ گرمي لڳ ڀڳ 9.5 ڊگري وڌيڪ محسوس ٿئي ٿي. ان جو سبب انسان ٺهيل شهري ماحول آهي: اوچيون عمارتون جيڪي هوا جي گردش کي محدود ڪن ٿيون، گهڻو اسفالٽ ۽ پٿر، ۽ گرمي پيدا ڪندڙ انساني سرگرميون جهڙوڪ اوزار هلائڻ ۽ گاڏيون هلائڻ."</ref> اونهاري ۾ سراسري طور 17 ڏينهن ڏينهن جو گرمي پد {{convert|90|°F|0}} کان وڌي وڃي ٿو، ۽ ڪجهه سالن ۾ {{convert|100|°F|0}} کان به مٿي وڃي ٿو، جيتوڻيڪ اهو تمام گهٽ ٿيندو آهي؛<ref name = "New York City Weatherbox NOAA" >{{cite web |url=https://w2.weather.gov/climate/xmacis.php?wfo=okx |title=NowData – NOAA Online Weather Data |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |access-date=May 4, 2021 |archive-date=May 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150527215410/http://w2.weather.gov/climate/xmacis.php?wfo=okx |url-status=dead }}</ref><ref name="New York City Weatherbox NOAA txt">{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20210504224841/https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00094728&format=pdf |archive-date=May 4, 2021 |url=https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00094728&format=pdf |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |title=Summary of Monthly Normals 1991–2020 |access-date=May 4, 2021 |url-status=live }}</ref><ref name = noaasun>{{cite web |title=New York Central Park, NY Climate Normals 1961–1990 |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP2/00305801.TXT |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525073803/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP2/00305801.TXT |archive-date=May 25, 2017 |url-status=dead |access-date=July 18, 2020 }}</ref><ref name="Weather Atlas NYC">{{cite web |url=https://www.weather-us.com/en/new-york-usa/new-york-climate |title=New York, New York, USA – Monthly weather forecast and Climate data |publisher=Weather Atlas |access-date=July 4, 2019 }}</ref> سڀ کان تازو اهڙو واقعو 2 جولاءِ 2026ع تي [[سينٽرل پارڪ]] جي [[بيلويڊيئر ڪاسل]] ۾ ماپيو ويو، جيڪو 2012ع کان پوءِ پهريون ڀيرو هو.<ref>Fahy, Claire. [https://www.nytimes.com/2026/07/02/weather/new-york-heat-record-100-degrees-central-park.html "New York City Has Its Hottest Day in Nearly 14 Years"], ''[[The New York Times]]'', July 2, 2026. accessed August 2, 2026. "خميس ڏينهن سينٽرل پارڪ ۾ گرمي پد 100 ڊگري فارن هائيٽ رڪارڊ ٿيو، جڏهن 4 جولاءِ جي موڪل کان اڳ اتر-اوڀر آمريڪا ۾ گرميءَ جي لهر پکڙجي وئي. پارڪ ۾ آخري ڀيرو 100 ڊگري گرمي پد 18 جولاءِ 2012ع تي رڪارڊ ڪيو ويو هو. اها ماپ منجهند 1:51 تي بيلويڊيئر ڪاسل ۾ لڳل ٿرماميٽر تان ورتي وئي، جيڪو شهر جو سرڪاري موسمي مرڪز آهي."</ref> {{convert|0|°F|0}} جيترو گهٽ گرمي پد انتهائي ناياب آهي، ۽ آخري ڀيرو 14 فيبروري 2016ع تي رڪارڊ ٿيو هو.<ref>{{cite web |url=http://www.weather2000.com/NY_Cold.html |title=Days below 0&nbsp;°F in New York City |publisher=Weather 2000 |access-date=June 24, 2021 |archive-date=March 26, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326153735/http://weather2000.com/NY_Cold.html |url-status=dead }}</ref> انتهائي گرمي پدن ۾ سڀ کان وڌيڪ {{convert|106|°F|0}}، 9 جولاءِ 1936ع تي، ۽ سڀ کان گهٽ {{convert|−15|°F|0}}، 9 فيبروري 1934ع تي، رڪارڊ ٿيو.<ref name="NOAA txt" /> سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل محسوس ٿيندڙ هوا جي ٿڌ {{convert|−37|°F|0}} هئي، جيڪا ساڳئي ڏينهن رڪارڊ ٿي جڏهن تاريخ جو سڀ کان گهٽ گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{Cite news |last=Pollak |first=Michael |date=January 10, 2014 |title=Determining New York City's Record Wind Chill |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2014/01/12/nyregion/determining-new-york-citys-record-wind-chill.html |access-date=November 5, 2021 }}</ref> 1991ع کان 2020ع تائين سياري ۾ سراسري برفباري {{convert|29.8|in|cm|0}} هئي، جيڪا مختلف سالن ۾ تمام گهڻي بدلجندي رهي ٿي. سڀ کان ٿڌي ڏينهن جو وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{convert|2|°F|0}}، 30 ڊسمبر 1917ع تي رڪارڊ ٿيو، جڏهن تہ سڀ کان گرم ڏينهن جو گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد {{convert|87|°F|0}}، 2 جولاءِ 1903ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name="New York City Weatherbox NOAA" /> ويجهي ائٽلانٽڪ سمنڊ جي پاڻيءَ جو سراسري گرمي پد فيبروري ۾ {{convert|39.7|°F|1}} کان آگسٽ ۾ {{convert|74.1|°F|1}} تائين رهي ٿو.<ref>{{cite web |title=New York City Sea Temperature—United States—Sea Temperatures |url=https://www.seatemperature.org/north-america/united-states/new-york-city.htm |website=World Sea Temperatures |access-date=November 5, 2021 }}</ref> نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي جو سامونڊي ڪنارو دنيا جي انهن شهري سامونڊي ڪنارن مان هڪ آهي جيڪي [[عالمي گرمائش|تمام تيزيءَ سان گرم ٿي رهيا آهن]].<ref name=NYCFastestWarmingUrbanShorelineWorld>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/us-news/2021/sep/23/atlantic-ocean-warming-climate-change|title=US north-east faces rapid warming amid global climate crisis|author=Oliver Milman|publisher=The Guardian|access-date=June 11, 2026}}</ref> [[سامونڊي طوفان]] ۽ [[اُستوائي طوفان]] نيو يارڪ واري علائقي ۾ ناياب آهن.<ref>{{cite news |last=Dolnick |first=Sam |date=August 28, 2011 |title=Damage From Irene Largely Spares New York—Recovery Is Slower in New York Suburbs |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2011/08/29/nyregion/wind-and-rain-from-hurricane-irene-lash-new-york.html?pagewanted=all |access-date=November 5, 2021 }}</ref> 29 آڪٽوبر 2012ع جي شام [[هريڪين سينڊي]] نيو يارڪ شهر ۾ تباهي آڻيندڙ [[طوفاني سامونڊي چاڙهه]] پيدا ڪيو، جنهن سبب لوئر مينهٽن ۽ شهر جي ٻين علائقن ۾ ڪيترائي رستا، سرنگهون ۽ سب وي لائينون ٻڏي ويون ۽ شهر توڙي ان جي مضافات جي ڪيترن حصن ۾ بجلي بند ٿي وئي.<ref>{{cite web |date=October 29, 2012 |title=Superstorm Sandy blamed for at least 11 U.S. deaths as it slams East Coast |url=http://news.blogs.cnn.com/2012/10/29/hurricane-sandy-strengthens-to-85-mph/ |access-date=January 22, 2013 |publisher=[[CNN]] |archive-date=January 20, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120072118/http://news.blogs.cnn.com/2012/10/29/hurricane-sandy-strengthens-to-85-mph/ |url-status=dead }}</ref> طوفان ۽ ان جي شديد اثرن کان پوءِ مستقبل ۾ اهڙي قسم جي واقعي جي تباهه ڪندڙ نتيجن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ شهر ۽ ميٽروپوليٽن علائقي جي سامونڊي ڪنارن تي [[سامونڊي ڀت]]ن ۽ ٻين ساحلي حفاظتي رڪاوٽن جي تعمير بابت بحث تيز ٿيو.<ref name=ClimateResiliency2>{{cite web |last=Eshelman |first=Robert S. |date=November 15, 2012 |title=Adaptation: Political support for a sea wall in New York Harbor begins to form |url=http://www.eenews.net/public/climatewire/2012/11/15/1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702082031/http://www.eenews.net/stories/1059972561 |archive-date=July 2, 2015 |access-date=July 23, 2015 |publisher=[[Environment & Energy Publishing]], LLC |url-status=dead }}</ref> {{Weather box | name = نيو يارڪ شهر جي موسم | location = نيو يارڪ ([[بيلويڊيئر ڪاسل]]، [[سينٽرل پارڪ]])، 1991–2020 جا معمول،{{efn|مهيني جا سراسري وڌ ۾ وڌ ۽ گهٽ ۾ گهٽ قدر، يعني سال يا ڏنل مهيني دوران ڪنهن به وقت متوقع سڀ کان وڌيڪ ۽ سڀ کان گهٽ گرمي پد، 1991ع کان 2020ع تائين انهيءَ هنڌ جي انگن اکرن جي بنياد تي حساب ڪيا ويا آهن.}} انتهائي قدر 1869ع کان موجوده وقت تائين{{efn|سينٽرل پارڪ لاءِ سرڪاري موسمي مشاهدا 1869ع کان 1919ع تائين ففٿ ايوينيو ۽ 64هين اسٽريٽ تي آرسنل وٽ ڪيا ويندا هئا، جڏهن تہ 1919ع کان بيلويڊيئر ڪاسل تي ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{Cite web |url=http://www.nycgovparks.org/parks/centralpark/highlights/11956 |title=Belvedere Castle at NYC Parks |access-date=January 26, 2024 |archive-date=July 2, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140702010127/http://www.nycgovparks.org/parks/centralpark/highlights/11956 |url-status=live }}</ref>}} | single line = Y | Jan record high F = 72 | Feb record high F = 78 | Mar record high F = 86 | Apr record high F = 96 | May record high F = 99 | Jun record high F = 101 | Jul record high F = 106 | Aug record high F = 104 | Sep record high F = 102 | Oct record high F = 94 | Nov record high F = 84 | Dec record high F = 75 | year record high F = 106 | Jan avg record high F = 60.4 | Feb avg record high F = 60.7 | Mar avg record high F = 70.3 | Apr avg record high F = 82.9 | May avg record high F = 88.5 | Jun avg record high F = 92.1 | Jul avg record high F = 95.7 | Aug avg record high F = 93.4 | Sep avg record high F = 89.0 | Oct avg record high F = 79.7 | Nov avg record high F = 70.7 | Dec avg record high F = 62.9 | year avg record high F = 97.0 | Jan high F = 39.5 | Feb high F = 42.2 | Mar high F = 49.9 | Apr high F = 61.8 | May high F = 71.4 | Jun high F = 79.7 | Jul high F = 84.9 | Aug high F = 83.3 | Sep high F = 76.2 | Oct high F = 64.5 | Nov high F = 54.0 | Dec high F = 44.3 | year high F = 62.6 | Jan mean F = 33.7 | Feb mean F = 35.9 | Mar mean F = 42.8 | Apr mean F = 53.7 | May mean F = 63.2 | Jun mean F = 72.0 | Jul mean F = 77.5 | Aug mean F = 76.1 | Sep mean F = 69.2 | Oct mean F = 57.9 | Nov mean F = 48.0 | Dec mean F = 39.1 | year mean F = 55.8 | Jan low F = 27.9 | Feb low F = 29.5 | Mar low F = 35.8 | Apr low F = 45.5 | May low F = 55.0 | Jun low F = 64.4 | Jul low F = 70.1 | Aug low F = 68.9 | Sep low F = 62.3 | Oct low F = 51.4 | Nov low F = 42.0 | Dec low F = 33.8 | year low F = 48.9 | Jan avg record low F = 9.8 | Feb avg record low F = 12.7 | Mar avg record low F = 19.7 | Apr avg record low F = 32.8 | May avg record low F = 43.9 | Jun avg record low F = 52.7 | Jul avg record low F = 61.8 | Aug avg record low F = 60.3 | Sep avg record low F = 50.2 | Oct avg record low F = 38.4 | Nov avg record low F = 27.7 | Dec avg record low F = 18.0 | year avg record low F = 7.7 | Jan record low F = −6 | Feb record low F = −15 | Mar record low F = 3 | Apr record low F = 12 | May record low F = 32 | Jun record low F = 44 | Jul record low F = 52 | Aug record low F = 50 | Sep record low F = 39 | Oct record low F = 28 | Nov record low F = 5 | Dec record low F = −13 | year record low F = -15 | precipitation colour = green | Jan precipitation inch = 3.64 | Feb precipitation inch = 3.19 | Mar precipitation inch = 4.29 | Apr precipitation inch = 4.09 | May precipitation inch = 3.96 | Jun precipitation inch = 4.54 | Jul precipitation inch = 4.60 | Aug precipitation inch = 4.56 | Sep precipitation inch = 4.31 | Oct precipitation inch = 4.38 | Nov precipitation inch = 3.58 | Dec precipitation inch = 4.38 | year precipitation inch = 49.52 | Jan snow inch = 8.8 | Feb snow inch = 10.1 | Mar snow inch = 5.0 | Apr snow inch = 0.4 | May snow inch = 0.0 | Jun snow inch = 0.0 | Jul snow inch = 0.0 | Aug snow inch = 0.0 | Sep snow inch = 0.0 | Oct snow inch = 0.1 | Nov snow inch = 0.5 | Dec snow inch = 4.9 | year snow inch = 29.8 | unit precipitation days = 0.01 in | Jan precipitation days = 10.8 | Feb precipitation days = 10.0 | Mar precipitation days = 11.1 | Apr precipitation days = 11.4 | May precipitation days = 11.5 | Jun precipitation days = 11.2 | Jul precipitation days = 10.5 | Aug precipitation days = 10.0 | Sep precipitation days = 8.8 | Oct precipitation days = 9.5 | Nov precipitation days = 9.2 | Dec precipitation days = 11.4 | year precipitation days = 125.4 | unit snow days = 0.1 in | Jan snow days = 3.7 | Feb snow days = 3.2 | Mar snow days = 2.0 | Apr snow days = 0.2 | May snow days = 0.0 | Jun snow days = 0.0 | Jul snow days = 0.0 | Aug snow days = 0.0 | Sep snow days = 0.0 | Oct snow days = 0.0 | Nov snow days = 0.2 | Dec snow days = 2.1 | year snow days = 11.4 | humidity colour = green | Jan humidity = 61.5 | Feb humidity = 60.2 | Mar humidity = 58.5 | Apr humidity = 55.3 | May humidity = 62.7 | Jun humidity = 65.2 | Jul humidity = 64.2 | Aug humidity = 66.0 | Sep humidity = 67.8 | Oct humidity = 65.6 | Nov humidity = 64.6 | Dec humidity = 64.1 | year humidity = 63.0 | Jan sun = 162.7 | Feb sun = 163.1 | Mar sun = 212.5 | Apr sun = 225.6 | May sun = 256.6 | Jun sun = 257.3 | Jul sun = 268.2 | Aug sun = 268.2 | Sep sun = 219.3 | Oct sun = 211.2 | Nov sun = 151.0 | Dec sun = 139.0 | year sun = | Jan percentsun = 54 | Feb percentsun = 55 | Mar percentsun = 57 | Apr percentsun = 57 | May percentsun = 57 | Jun percentsun = 57 | Jul percentsun = 59 | Aug percentsun = 63 | Sep percentsun = 59 | Oct percentsun = 61 | Nov percentsun = 51 | Dec percentsun = 48 | year percentsun = 57 | Jan dew point C = −7.8 | Feb dew point C = −7.2 | Mar dew point C = −3.4 | Apr dew point C = 1.1 | May dew point C = 8.5 | Jun dew point C = 14.1 | Jul dew point C = 16.6 | Aug dew point C = 16.7 | Sep dew point C = 13.1 | Oct dew point C = 6.7 | Nov dew point C = 1.1 | Dec dew point C = −4.1 | year dew point C = 4.6 | Jan uv = 2 | Feb uv = 3 | Mar uv = 4 | Apr uv = 6 | May uv = 7 | Jun uv = 8 | Jul uv = 8 | Aug uv = 8 | Sep uv = 6 | Oct uv = 4 | Nov uv = 2 | Dec uv = 1 | source 1 = [[NOAA]] (نسبتي نمي ۽ سج جي روشني 1961–1990؛ اوس نقطو 1965–1984)<ref name = "New York City Weatherbox NOAA" /><ref name="New York City Weatherbox NOAA txt"/><ref name = noaasun/> }} {{Queens airports weatherbox}} === پارڪ === {{main|نيو يارڪ سٽي ڊپارٽمينٽ آف پارڪس اينڊ ريڪريئيشن|نيو يارڪ شهر جي پارڪن جي فهرست}} [[File:Statue_of_Liberty,_NY.jpg|thumb|[[نيو يارڪ بندرگاهه]] ۾ [[لبرٽي ٻيٽ]] تي واقع [[مجسمو آزادي]]، آمريڪا ۽ [[آمريڪي طرز زندگي|ان جي آزادي، حريت ۽ موقعن جي آدرشن]] جي عالمي علامت آهي.<ref name="Statue of Liberty UNESCO" />]] [[File:Central Park - The Pond (48377220157).jpg|thumb|[[سينٽرل پارڪ]] ۾ [[گيپسٽو پل]] تان ڏسجندڙ [[The Pond and Hallett Nature Sanctuary|دي پانڊ]] ۽ [[مڊٽائون مينهٽن]]]] نيو يارڪ شهر جو پارڪن وارو نظام گهڻ-سطحي ۽ پيچيده آهي، جنهن ۾ مختلف زمينون [[نيشنل پارڪ سروس]]، [[New York State Office of Parks, Recreation and Historic Preservation|نيو يارڪ اسٽيٽ آفيس آف پارڪس، ريڪريئيشن اينڊ هسٽارڪ پريزرويشن]] ۽ [[New York City Department of Parks and Recreation|نيو يارڪ سٽي ڊپارٽمينٽ آف پارڪس اينڊ ريڪريئيشن]] جي انتظام هيٺ آهن. 2023ع جي پنهنجي ''ParkScore'' درجابندي ۾ [[Trust for Public Land|ٽرسٽ فار پبلڪ لينڊ]] نيو يارڪ شهر جي پارڪ نظام کي آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن مان ڏهين بهترين پارڪ نظام قرار ڏنو؛ ان جائزي ۾ شهر جي پارڪن جي ايراضي، پارڪن تي سيڙپڪاري ۽ اها حقيقت شامل هئي تہ 99 سيڪڙو رهواسي ڪنهن پارڪ کان {{Convert|1/2|mi}} جي اندر رهن ٿا.<ref>[https://parkserve.tpl.org/downloads/pdfs/New%20York%20City_NY.pdf 2023 ParkScore Index New York, NY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240115145230/https://parkserve.tpl.org/downloads/pdfs/New%20York%20City_NY.pdf |date=January 15, 2024 }}, [[Trust for Public Land]]. Accessed January 15, 2024.</ref> [[Gateway National Recreation Area|گيٽ وي نيشنل ريڪريئيشن ايريا]] ۾ {{convert|26000|acres|km2}} کان وڌيڪ ايراضي شامل آهي، جنهن جو گهڻو حصو نيو يارڪ شهر اندر اچي ٿو.<ref>{{cite web |title=Discover the truly wild side of New York's metropolitan area |url=https://www.nps.gov/gate/index.htm |access-date=June 11, 2012 |publisher=[[nps.gov]] }}</ref> بروڪلن ۽ ڪوئنز ۾ هن علائقي اندر {{convert|9000|acre|km2}} کان وڌيڪ [[لوڻا دلدل]]، [[آبي دلدل]]، ٻيٽ ۽ آبي علائقا آهن، جن ۾ [[جميڪا بي]] جو گهڻو حصو ۽ [[Jamaica Bay Wildlife Refuge|جميڪا بي وائلڊ لائيف ريفيوج]] شامل آهن. ڪوئنز ۾ ان ۾ اولهه [[راڪاوي اپٻيٽ]] جو اهم حصو، خاص ڪري [[Jacob Riis Park|جيڪب رِيس پارڪ]] ۽ [[Fort Tilden|فورٽ ٽلڊن]]، شامل آهن.<ref>[https://www.nps.gov/gate/planyourvisit/map_jbu.htm Maps for Jamaica Bay Unit], [[Gateway National Recreation Area]]. Accessed January 15, 2024. "Within the Jamaica Bay Unit, there are several places to visit. Floyd Bennett Field, Jamaica Bay Wildlife Refuge, Canarsie Pier, Breezy Point, Fort Tilden, and Jacob Riis Park."</ref> اسٽيٽن آئلينڊ ۾ [[Fort Wadsworth|فورٽ واڊس ورٿ]]، گهرو ويڙهه کان اڳ واري دور جا تاريخي [[Battery Weed|بيٽري ويڊ]] ۽ [[Fort Tompkins Quadrangle|فورٽ ٽامپڪنز]]، ۽ [[Great Kills Park|گريٽ ڪِلز پارڪ]] شامل آهن.<ref>[https://www.nps.gov/gate/planyourvisit/maps_siu.htm Maps for Staten Island Unit], [[Gateway National Recreation Area]]. Accessed January 15, 2024. "The Staten Island Unit is made of three different areas, Fort Wadsworth, Miller Field, and Great Kills Park."</ref> [[Statue of Liberty National Monument|اسٽيچو آف لبرٽي نيشنل مونومينٽ]] ۽ [[Ellis Island Immigration Museum|ايلس آئلينڊ اميگريشن ميوزيم]] نيشنل پارڪ سروس جي انتظام هيٺ آهن ۽ نيو يارڪ ۽ نيو جرسي ٻنهي ۾ واقع آهن. بندرگاهه ۾ انهن سان گڏ [[Governors Island National Monument|گورنرز آئلينڊ نيشنل مونومينٽ]] پڻ واقع آهي. مينهٽن تي وفاقي انتظام هيٺ تاريخي ماڳن ۾ [[Stonewall National Monument|اسٽون وال نيشنل مونومينٽ]]، [[Castle Clinton National Monument|ڪاسل ڪلنٽن نيشنل مونومينٽ]]، [[Federal Hall National Memorial|فيڊرل هال نيشنل ميموريل]]، [[Theodore Roosevelt Birthplace National Historic Site|ٿيوڊور روزويلٽ برٿ پليس نيشنل هسٽارڪ سائيٽ]]، [[General Grant National Memorial|جنرل گرانٽ نيشنل ميموريل]] (گرانٽ جو مقبرو)، [[African Burial Ground National Monument|آفريڪن بيريئل گرائونڊ نيشنل مونومينٽ]] ۽ [[Hamilton Grange National Memorial|هيملٽن گرينج نيشنل ميموريل]] شامل آهن. [[List of National Historic Landmarks in New York City|سوين عمارتون ۽ ماڳ]] [[National Register of Historic Places|نيشنل رجسٽر آف هسٽارڪ پليسز]] يا [[National Historic Landmark|نيشنل هسٽارڪ لينڊمارڪ]] طور درج ٿيل آهن. نيو يارڪ شهر اندر ست اسٽيٽ پارڪ آهن. انهن ۾ [[Clay Pit Ponds State Park Preserve|ڪلي پِٽ پانڊز اسٽيٽ پارڪ پريزرو]]، جنهن ۾ وسيع [[Trail riding|گهوڙي سواري وارا پيچرا]] شامل آهن؛ [[Riverbank State Park|ريور بينڪ اسٽيٽ پارڪ]]، جيڪو {{convert|28|acre|ha|adj=on}} سهولت آهي؛<ref>{{cite web |title=New York State Office of Parks, Recreation and Historic Preservation, New York City Region |url=http://www.nysparks.state.ny.us/parks/93/details.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110215035615/http://www.nysparks.state.ny.us/parks/93/details.aspx |archive-date=February 15, 2011 |access-date=October 28, 2010 |publisher=[[New York State Office of Parks, Recreation and Historic Preservation|Nysparks.state.ny.us]] }}</ref> ۽ [[Marsha P. Johnson State Park|مارشا پي. جانسن اسٽيٽ پارڪ]] شامل آهن، جيڪو ايسٽ ريور جي ڪناري بروڪلن ۾ واقع آهي ۽ [[Marsha P. Johnson|مارشا پي. جانسن]] جي نالي تي رکيل آهي.<ref>{{cite web |title=Marsha P. Johnson State Park (East River State Park) |url=https://www.parks.ny.gov/parks/155/details.aspx |website=[[New York State Office of Parks, Recreation and Historic Preservation]] |access-date=October 4, 2021 }}</ref> نيو يارڪ شهر وٽ {{convert|28000|acre|km2}} کان وڌيڪ [[شهري پارڪ|ميونسپل پارڪ زمين]] ۽ {{convert|14|mi|km}} عوامي ساحل آهن.<ref>{{cite web |date=February 3, 1999 |title=Mayor Giuliani Announces Amount of Parkland in New York City has Passed {{convert|28000|acre|km2 |adj=on}} Mark |url=http://www.nyc.gov/html/om/html/99a/pr042-99.html |access-date=September 1, 2008 |publisher=New York City Mayor's Office }}; {{cite web |title=Beaches |url=http://www.nycgovparks.org/facilities/beaches |access-date=September 1, 2008 |publisher=[[New York City Department of Parks & Recreation]] }}</ref> شهر جو سڀ کان وڏو ميونسپل پارڪ برونڪس ۾ [[Pelham Bay Park|پيلهم بي پارڪ]] آهي، جنهن جي ايراضي {{cvt|2772|acres|0}} آهي،<ref name="nyt20130601" /><ref>{{cite web |title=Pelham Bay Park |url=http://www.nycgovparks.org/parks/pelham-bay-park |access-date=June 8, 2012 |publisher=[[New York City Department of Parks and Recreation]] }}</ref> جڏهن تہ [[سينٽرل پارڪ]] سڀ کان وڌيڪ گهميو ويندڙ شهري پارڪ آهي ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمايل ۽ گهميل جڳهن مان هڪ آهي، جنهن کي 2023ع ۾ 42 ملين سياحن گهميو.<ref name=NYCvisitors/> === ماحول === {{main|نيو يارڪ شهر جا ماحولياتي مسئلا}} [[File:Recycling_combine_-_Sunset_Pk,_NYC_05.jpg|thumb|[[Sunset Park Material Recovery Facility|سن سيٽ پارڪ ميٽيريل ريڪوري فيسيلٽي]] آمريڪا جي سڀ کان وڏي [[Single-stream recycling|گڏيل ري سائيڪلنگ سهولت]] آهي.<ref>{{Cite web |last=Szczepanski |first=Mallory |date=July 21, 2017 |title=Behind the Scenes of Sims Municipal Recycling's MRF in Brooklyn |url=https://www.waste360.com/mrfs/behind-scenes-sims-municipal-recyclings-mrf-brooklyn |access-date=January 5, 2022 |website=Waste360 |language=en }}</ref><ref>{{Cite web |last=Paben |first=Jared |date=January 11, 2022 |title=Closed Loop picks up an MRF operator with strong financials – Resource Recycling |url=https://resource-recycling.com/recycling/2022/01/11/closed-loop-picks-up-an-mrf-operator-with-strong-financials/ |access-date=February 21, 2022 |website=Resource Recycling News |language=en-US }}</ref>]] نيو يارڪ شهر جا ماحولياتي مسئلا شهر جي وڏي پکيڙ، تمام گهڻي آباديءَ جي ڪثافت، [[نيو يارڪ شهر ۾ ٽرانسپورٽ|وسيع عوامي ٽرانسپورٽ ڍانچي]] ۽ هڊسن درياهه جي ڇوڙ وٽ ان جي جاگرافيائي هنڌ سان ڳنڍيل آهن. شهر ملڪ جي وڏن مجموعي آلودگي ذريعن مان هڪ آهي، پر في فرد [[گرين هائوس گيس]] اخراج ۽ بجلي استعمال جي شرح آمريڪا جي ڪيترن وڏن شهرن کان گهٽ آهي. [[Governors Island|گورنرز آئلينڊ]] تي هڪ ارب آمريڪي ڊالرن جو تحقيق ۽ تعليمي مرڪز قائم ڪرڻ جي رٿا آهي، جنهن جو مقصد نيو يارڪ کي [[موسمي تبديلي]] جي بحران کي منهن ڏيڻ ۾ عالمي اڳواڻ بڻائڻ آهي.<ref name="NYCGlobalClimateLeader">{{cite web |date=October 26, 2022 |title=Mayor Adams, Trust For Governors Island Unveil Finalist Proposals For Climate Solutions Center |url=https://www1.nyc.gov/office-of-the-mayor/news/781-22/mayor-adams-trust-governors-island-finalist-proposals-climate-solutions-center#/0 |access-date=October 28, 2022 |publisher=City of New York }}</ref> هڪ [[بندرگاهه|سامونڊي بندرگاهي]] شهر هئڻ سبب نيو يارڪ [[عالمي گرمائش]] جي ڊگهي مدي وارن اثرن، جهڙوڪ [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] ۽ ان کي وڌيڪ شديد ڪندڙ [[زمين جو ويهڻ]]، لاءِ حساس آهي.<ref>{{cite news |last1=Prisco |first1=Jacopo |title=New York City is sinking due to its million-plus buildings, study says |url=https://edition.cnn.com/2023/05/23/world/nyc-sinking-sea-level-climate-scn/index.html |access-date=January 22, 2024 |agency=CNN |publisher=Earth's Future |date=May 23, 2023 }}</ref> موسمي تبديلي شهر ۾ [[سبز معيشت|موسمي لچڪ]] ۽ [[ماحولياتي پائيداري]] سان لاڳاپيل هڪ اهم معيشت جي واڌ کي جنم ڏنو آهي. نيو يارڪ شهر پنهنجي [[انساني ماحولياتي اثر|ماحولياتي اثر]] ۽ [[ڪاربن فوٽ پرنٽ]] گهٽائڻ تي ڌيان ڏنو آهي.<ref name="NYCCarbonFootprint">{{cite web |date=September 21, 2014 |title=Mayor de Blasio Commits to 80 Percent Reduction of Greenhouse Gas Emissions by 2050, Starting with Sweeping Green Buildings Plan |url=http://www1.nyc.gov/office-of-the-mayor/news/451-14/mayor-de-blasio-commits-80-percent-reduction-greenhouse-gas-emissions-2050-starting-with#/0 |access-date=October 31, 2014 |publisher=City of New York }}</ref> آمريڪا ۾ [[عوامي ٽرانسپورٽ]] جو استعمال هتي سڀ کان وڌيڪ آهي. نيو يارڪ ۾ [[List of U.S. cities with high transit ridership|عوامي ٽرانسپورٽ جو بلند استعمال]]، 2022ع تائين روزانو 610,000 کان وڌيڪ سائيڪل سفر،<ref name=NYCcycling/> ۽ [[List of U.S. cities with most pedestrian commuters|پيدل سفر ڪندڙن]] جو وڏو انگ شهر کي آمريڪا جو سڀ کان وڌيڪ توانائي-موثر وڏو شهر بڻائي ٿو.<ref name="NYC energy consumption">{{cite book |last=Jervey |first=Ben |url=https://archive.org/details/biggreenappleyou00jerv |title=The Big Green Apple: Your Guide to Eco-Friendly Living in New York City |publisher=[[Globe Pequot Press]] |year=2006 |isbn=978-0-7627-3835-9 }}</ref> شهر اندر ڪُل سفرن مان 21 سيڪڙو پيدل يا سائيڪل ذريعي ٿين ٿا؛ قومي سطح تي ميٽرو علائقن لاءِ اها شرح لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |date=December 2004 |title=2001 National Household Travel Survey: Summary of Travel Trends |url=http://nhts.ornl.gov/2001/pub/STT.pdf |access-date=September 1, 2008 |publisher=[[U.S. Department of Transportation]] }}</ref> 2011ع ۽ 2015ع ٻنهي ۾ [[Walk Score|واڪ اسڪور]] نيو يارڪ کي آمريڪا جو سڀ کان وڌيڪ [[walkable|پيدل هلڻ لاءِ سازگار]] وڏو شهر قرار ڏنو،<ref>{{cite news |last=Florida |first=Richard |date=April 7, 2015 |title=2015's Most Walkable U.S. Cities |newspaper=[[The Atlantic]] |publisher=[[MSN]] |url=https://www.msn.com/en-us/travel/news/2015s-most-walkable-us-cities/ar-AAayJRg |url-status=dead |access-date=April 12, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150411013021/http://www.msn.com/en-us/travel/news/2015s-most-walkable-us-cities/ar-AAayJRg |archive-date=April 11, 2015 }}</ref><ref>{{cite web |title=NYC tops list of most walkable cities in America—video narrative by Mara Montalbano |url=https://www.msn.com/en-us/video/travel/nyc-tops-list-of-most-walkable-cities-in-america/vi-AAaEJMr |archive-url=https://web.archive.org/web/20151024120549/https://www.msn.com/en-us/video/travel/nyc-tops-list-of-most-walkable-cities-in-america/vi-AAaEJMr |archive-date=October 24, 2015 |access-date=April 11, 2015 |publisher=Buzz60, on [[MSN]] |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |year=2011 |title=The 10 Most Walkable U.S. Cities |url=http://www.marketwatch.com/story/the-10-most-walkable-us-cities-2011-07-20?link=MW_popular |access-date=July 20, 2011 |work=[[MarketWatch]] }}</ref> ۽ 2018ع ۾ ''Stacker'' پڻ نيو يارڪ کي آمريڪا جو سڀ کان وڌيڪ پيدل هلڻ لاءِ سازگار شهر قرار ڏنو.<ref>{{cite web |first=Betsy |last=Ladyzhets |date=April 18, 2018 |title=Most walkable cities in America |url=https://www.msn.com/en-us/lifestyle/smart-living/most-walkable-cities-in-america/ss-AAw27Ti?li=BBnb7Kz&ocid=iehp |access-date=May 18, 2018 |publisher=Stacker, via [[MSN]] }}</ref> 2013ع ۾ [[Citibank|سٽي بئنڪ]] جي مالي سهڪار سان شهر جو عوامي سائيڪل شيئرنگ منصوبو شروع ٿيو، جيڪو [[Citi Bike|سٽي بائيڪ]] جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{cite web |last=Hamblin |first=James |date=June 28, 2013 |title=The Summer Bicycles Took Control |url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2013/06/the-summer-bicycles-took-control/277166/ |access-date=June 28, 2013 |work=[[The Atlantic Monthly]] |publisher=The Atlantic Monthly Group }}</ref> 2014ع ۾ شهر جو عددي ''in-season cycling indicator'' 437 جي تاريخي بلند ترين سطح تي پهتو.<ref>{{cite web |title=2014 NYC In-Season Cycling Indicator |url=http://www.nyc.gov/html/dot/downloads/pdf/2014-isci.pdf |access-date=March 15, 2019 |publisher=City of New York }}</ref> نيو يارڪ شهر جي پيئڻ واري پاڻيءَ جي فراهمي محفوظ [[ڪيٽسڪل جبل]]ن جي واٽرشيڊ مان حاصل ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Current Reservoir Levels |url=http://www.nyc.gov/html/dep/html/drinking_water/maplevels_wide.shtml |access-date=August 15, 2014 |publisher=[[New York City Department of Environmental Protection]] }}</ref> واٽرشيڊ جي قدرتي حالت ۽ قدرتي [[پاڻي ڇاڻڻ]] واري نظام جي سالميت سبب نيو يارڪ آمريڪا جي انهن صرف چار وڏن شهرن مان هڪ آهي، جتي پيئڻ واري پاڻيءَ جو وڏو حصو ايترو صاف آهي جو ان لاءِ مڪمل فلٽريشن علاج جي ضرورت نٿي پوي.<ref>{{cite news |last=Lustgarten |first=Abrahm |date=August 6, 2008 |title=City's Drinking Water Feared Endangered; $10B Cost Seen |work=[[The New York Sun]] |url=http://www.nysun.com/new-york/citys-drinking-water-feared-endangered-0b-cost/83288/ |access-date=August 9, 2008 |archive-date=August 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820001437/http://www.nysun.com/new-york/citys-drinking-water-feared-endangered-0b-cost/83288/ |url-status=dead }}</ref> شهر جو ميونسپل پاڻي نظام ملڪ جو سڀ کان وڏو آهي، جيڪو {{Convert|1900|sqmi}} ايراضيءَ واري واٽرشيڊ مان روزانو {{Convert|1|e9gal|e9l|abbr=off|sp=us}} کان وڌيڪ پاڻي منتقل ڪري ٿو.<ref name="NYTimes-Water-Investment-2018">{{cite news |first=Winnie |last=Hu |date=January 18, 2018 |title=A Billion-Dollar Investment in New York's Water |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2018/01/18/nyregion/new-york-city-water-filtration.html |access-date=January 18, 2018 }}</ref><ref>[https://www.epa.gov/sites/default/files/2017-02/documents/ws-ourwater-new-york-state-fact-sheet.pdf ''New York Water Fact Sheet''], [[United States Environmental Protection Agency]]. June 2010. Accessed December 29, 2023. "New York City is home to the largest engineered water system in the nation, supplying more than 1 billion gallons of water each day to approximately 9 million people, representing half of the state's population. The city draws its water from reservoirs upstate, supplied by a 1,900-square-mile watershed—that's about the size of Delaware."</ref> 2016ع جي [[عالمي صحت تنظيم]] جي ''Global Urban Ambient Air Pollution Database'' موجب، نيو يارڪ شهر جي هوا ۾ 2.5 مائيڪرو ميٽر يا ان کان ننڍڙن ذرن (PM_2.5) جي سالياني سراسري مقدار 7.0 مائيڪروگرام في ڪعبي ميٽر هئي، جيڪا ان وقت جي WHO جي سالياني PM_2.5 سفارش ڪيل حد کان 3.0 مائيڪروگرام گهٽ هئي.<ref>{{cite web |title=WHO Global Ambient Air Quality Database (update 2018) |url=https://www.who.int/airpollution/data/cities/en/ |website=[[World Health Organization]] |access-date=January 16, 2022 }}</ref><ref>{{cite web |title=Ambient (outdoor) air quality and health |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/ambient-(outdoor)-air-quality-and-health |website=[[World Health Organization]] |access-date=January 16, 2022 }}</ref> [[New York City Department of Health and Mental Hygiene|نيو يارڪ سٽي ڊپارٽمينٽ آف هيلٿ اينڊ مينٽل هائيجين]]، [[Queens College|ڪوئنز ڪاليج]] سان گڏجي، لڳ ڀڳ 150 هنڌن تي هوا جي آلودگي ماپڻ لاءِ ''New York Community Air Survey'' هلائي ٿو.<ref>{{cite web |title=Air Pollution Monitoring |url=http://www.nyc.gov/html/dep/html/air/air_pollution_monitoring.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20190305195347/http://www.nyc.gov/html/dep/html/air/air_pollution_monitoring.shtml |archive-date=March 5, 2019 |access-date=January 16, 2022 |website=[[New York City Department of Environmental Protection]] |url-status=dead }}</ref> == آبادي ۽ سماجي بناوت == {{Main|نيو يارڪ شهر جي آبادي|نيو يارڪ شهر جي آباديءَ جي تاريخ}} {{Historical populations|type=USA | 1698|4937 | 1712|5840 | 1723|7248 | 1737|10664 | 1746|11717 | 1756|13046 | 1771|21863 | 1790|33131 | 1800|60515 | 1810|96373 | 1820|123706 | 1830|202589 | 1840|312710 | 1850|515547 | 1860|813669 | 1870|942292 | 1880|1206299 | 1890|1515301 | 1900|3437202 | 1910|4766883 | 1920|5620048 | 1930|6930446 | 1940|7454995 | 1950|7891957 | 1960|7781984 | 1970|7894862 | 1980|7071639 | 1990|7322564 | 2000|8008288 | 2010|8175133 | 2020|8804190 | 2025 est.|8584629 | footnote={{efn|1880ع ۽ 1890ع جا انگ برونڪس جي هڪ حصي کي به شامل ڪن ٿا. 1900ع کان پوءِ جا انگ گڏيل پنجن [[نيو يارڪ شهر جا بورو|بورن]] واري شهر لاءِ آهن. '''ذريعا:''' 1698–1771،<ref>{{cite book |last=Greene and Harrington |title=American Population Before the Federal Census of 1790 |location=New York |publisher=Columbia University Press |year=1932}}, as cited in: {{cite book |last=Rosenwaike |first=Ira |title=Population History of New York City |publisher=[[Syracuse University Press]] |location=Syracuse, N.Y. |year=1972 |isbn=0-8156-2155-8 |page=[https://archive.org/details/populationhistor00irar/page/8 8] |url=https://archive.org/details/populationhistor00irar/page/8 }}</ref> 1790–1990<ref name=Census1790to1990/> 2000 ۽ 2010<ref name="2010 Census pop est">{{cite web |title=Table PL-P1 NYC: Total Population New York City and Boroughs, 2000 and 2010 |url=http://www1.nyc.gov/assets/planning/download/pdf/data-maps/nyc-population/census2010/t_pl_p1_nyc.pdf |website=nyc.gov |access-date=May 16, 2016 }}</ref> 2020 ۽ 2025<ref name=NYCQuickFacts/>}} }} نيو يارڪ شهر آمريڪا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي. [[2020ع آمريڪي مردم شماري]] موجب شهر جي آبادي 8,804,190 هئي، جيڪا ان وقت تائين شهر جي سڀ کان وڏي ڏهاڪي واري سرڪاري ڳڻپ هئي.<ref name="QuickFacts">[https://www.census.gov/quickfacts/table/3651000,36,00 QuickFacts for New York city, New York; New York; United States], [[United States Census Bureau]]. Accessed January 12, 2024.</ref><ref>{{cite news |last=Sherry |first=Virginia N. |date=March 27, 2014 |title=Staten Island population at all-time high of 473,000; NYC's soars to record 8.4&nbsp;million |newspaper=[[Staten Island Advance]] |url=http://www.silive.com/news/index.ssf/2014/03/staten_island_residents_number.html |access-date=March 27, 2014 }}</ref><ref name="nytimes_a">{{cite news |last=Roberts |first=Sam |date=March 14, 2013 |title=Fewer People Are Abandoning the Bronx, Census Data Show |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2013/03/14/nyregion/more-people-moving-to-bronx-census-shows.html |access-date=March 27, 2014 }}</ref> شهر ۾ رهندڙ ماڻهن جو انگ [[لاس اينجلس]]، جيڪو آمريڪا جو ٻيو سڀ کان وڏو شهر آهي، کان ٻيڻو کان به وڌيڪ آهي.<ref name="estimate2023a">{{cite web |title=Population Rebounds for Many Cities in Northeast and Midwest |url=https://www.census.gov/newsroom/press-releases/2024/subcounty-population-estimates.html |website=[[United States Census Bureau]] |access-date=May 16, 2024}}</ref> 2020ع ۾ نيو يارڪ شهر جي آباديءَ ۾ 35.9٪ [[اڇا آمريڪي|اڇا]]، 22.7٪ [[افريقي آمريڪي|ڪارا يا افريقي آمريڪي]]، 14.6٪ [[ايشيائي آمريڪي|ايشيائي]]، 10.5٪ هڪ کان وڌيڪ نسلن سان لاڳاپيل، 0.7٪ اصلي آمريڪي ۽ 0.1٪ [[پئسفڪ ٻيٽن جا آمريڪي|پئسفڪ ٻيٽن سان واسطو رکندڙ]] هئا؛ جڏهن ته 28.4٪ ماڻهن پاڻ کي [[هسپانوي ۽ لاطيني آمريڪي|هسپانوي يا لاطيني]] طور سڃاتو.<ref name=QuickFacts/> 2010ع کان 2020ع جي وچ ۾ شهر جي آبادي لڳ ڀڳ 629,000 ماڻهن سان وڌي، جيڪا ان عرصي دوران آمريڪا جي ايندڙ چئن وڏن شهرن—[[لاس اينجلس]]، [[شڪاگو]]، [[هيوسٽن]] ۽ [[فينڪس، ايريزونا|فينڪس]]—جي گڏيل واڌ کان به وڌيڪ هئي.<ref name=2010to2020CensusGrowth1>{{cite web |first=Celine |last=Castronuovo |url=https://thehill.com/homenews/state-watch/567611-all-10-largest-cities-grew-phoenix-supplants-philly-as-5th-largest-in-us |title=All 10 largest cities grew, Phoenix supplants Philly as 5th largest in US |date=August 12, 2021 |access-date=August 28, 2021 |work=[[The Hill (newspaper)|The Hill]] }}</ref><ref name=2010to2020CensusGrowth2>{{cite web |first=John L. |last=Dorman |url=https://www.businessinsider.com/census-10-largest-cities-united-states-population-growth-reapportionment-2021-8 |title=Census: The 10 most populous US cities are led by NYC, Los Angeles, and Chicago; Phoenix leapfrogs Philadelphia to claim the No. 5 spot |access-date=August 27, 2021 |date=August 16, 2021 |work=[[Business Insider]] }}</ref> شهر جي آباديءَ جي گهاٽائي {{Convert|27744.1|PD/sqmi}} آهي، جيڪا 100,000 کان وڌيڪ آبادي رکندڙ آمريڪي ميونسپلٽين ۾ سڀ کان وڌيڪ آهي.<ref name=CensusDensity2022>[https://www.census.gov/popclock/embed.php?component=density Highest Density States, Counties and Cities (2022)], [[United States Census Bureau]]. Accessed December 30, 2023.</ref> [[مينهٽن]] جي آباديءَ جي گهاٽائي {{Convert|70450.8|PD/sqmi}} آهي، جيڪا آمريڪا جي ڪنهن به ڪائونٽي کان وڌيڪ آهي.<ref name=CensusDensity2022/> 2020ع جي انگن موجب نيو يارڪ شهر، نيو يارڪ رياست جي ڪل 20,202,320 آباديءَ جو لڳ ڀڳ 43.6٪ حصو هو،<ref name=QuickFacts/> ۽ [[نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقو|نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي]] جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 39٪ شهر ۾ رهندو هو.<ref name="PopHousingEstMetro">{{cite web |year=2016 |title=ACS Demographic and Housing Estimates—2012–2016 American Community Survey 5-Year Estimates—City Versus Metro |url=https://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/ACS/15_5YR/DP05/1600000US3651000%7C330M200US408 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711031203/https://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/ACS/15_5YR/DP05/1600000US3651000&#124;330M200US408 |archive-date=2020-07-11 |access-date=2026-02-21 |website=American Fact Finder, [[United States Census Bureau]] }}</ref> ساڳئي سال شهر جي اڪثريت، يعني 5,141,539 ماڻهو يا 58.4٪، [[بروڪلن]] يا [[ڪوئنز]] ۾ رهندا هئا.<ref name=QuickFactsFiveBoroughs>[https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/newyorkcitynewyork,bronxcountynewyork,kingscountynewyork,newyorkcountynewyork,queenscountynewyork,richmondcountynewyork/ QuickFacts New York city, New York; Bronx County, New York; Kings County, New York; New York County, New York; Queens County, New York; Richmond County, New York], [[United States Census Bureau]]. Accessed January 14, 2024.</ref> نيو يارڪ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ لساني طور متنوع شهرن مان هڪ آهي. هتي اندازاً 800 ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون،<ref name="NYCWorld'sMostCulturallyLinguisticallyDiverseCityTop"/><ref name="QueensMostLinguisticallyDiverseTop"/><ref>{{cite web |url=http://elalliance.org/ |title=Endangered Language Alliance |year=2012 |access-date=September 7, 2013 }}</ref><ref name=800source3>{{cite news |url=https://www.msn.com/en-us/news/us/new-yorkers-self-assured-and-opinionated-defend-their-values/ar-BBog5Ms?li=BBnb7Kz&ocid=iehp |title=New Yorkers, Self-Assured and Opinionated, Defend Their Values |author=N. R. Kleinfield |newspaper=[[The New York Times]] |date=January 15, 2016 |access-date=January 15, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160118134043/http://www.msn.com/en-us/news/us/new-yorkers-self-assured-and-opinionated-defend-their-values/ar-BBog5Ms?li=BBnb7Kz&ocid=iehp |archive-date=January 18, 2016 |url-status=dead }}</ref> ۽ ميٽروپوليٽن علائقو دنيا جي سڀ کان وڏي پرڏيهي ڄاول آبادي رکندڙ ميٽروپوليٽن علائقن مان هڪ آهي. نيو يارڪ آمريڪا ۾ قانوني مهاجرن جي داخل ٿيڻ جو اهم ترين مرڪز پڻ رهيو آهي، جنهن جو انگ لاس اينجلس ۽ [[ميامي ميٽروپوليٽن علائقو|ميامي]] جي گڏيل انگ کان نمايان طور وڌيڪ آهي.<ref name="Immigrants2022est">{{cite web |title=Yearbook of Immigration Statistics LPRSupplemental Table 2d Persons Obtaining Lawful Permanent Resident Status by Leading Core Based Statistical Areas (CBSAs) of Residence and Region and Country of Birth: Fiscal Year 2022 |url=https://www.dhs.gov/sites/default/files/2023-12/2023_0818_plcy_yearbook_lawful_permanent_residents_fy2022.xlsx |access-date=May 16, 2024 |publisher=[[U.S. Department of Homeland Security]] }}</ref> 2023ع ۾ نوجوان پيشه ور ماڻهن پاران نيو يارڪ شهر ۾ نوڪرين لاءِ درخواستن جو انگ 2019ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ست ڀيرا وڌي ويو، جنهن سبب شهر تازو گريجوئيٽ ٿيل نوجوانن لاءِ سڀ کان وڌيڪ پسنديده منزلن مان هڪ بڻيو.<ref name=NYCMostPopularDestinationCollegeGrads>{{cite web |url=https://www.cnbc.com/amp/2023/10/10/this-is-the-no-1-city-where-young-people-want-to-work-most.html |title=This is the No. 1 city attracting young professionals—demand grew nearly 7 times since 2019 |author=Jennifer Liu |publisher=[[CNBC]] |date=October 10, 2023 |access-date=May 16, 2024 }}</ref> [[نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقو]] 1925ع ۾ [[لنڊن]] کي پوئتي ڇڏي دنيا جو سڀ کان وڏو شهري علائقو بڻيو.<ref>{{Cite web |title=Exhibition Text—New York at Its Core: World City |url=https://www.mcny.org/nyaic-worldcity-online |access-date=2026-04-13 |website=www.mcny.org |language=en}}</ref><ref name="Chandler">{{Cite book |last=Chandler|first=Tertius|title=Four Thousand Years of Urban Growth: An Historical Census|publisher=Edwin Mellen Press|year=1987|isbn=0-88946-207-0|location=Lewiston, New York|author-link=Tertius Chandler}} Chandler defines a city as a continuously built-up area (urban) with suburbs but without farmland inside the municipality. Figures in main tables are preferentially cited. Part of Chandler's estimates are summarized or modified at: (a) {{Cite web |last=Chase-Dunn|first=Christopher|title=Polities and Settlements Research Working Group|url=https://irows.ucr.edu/research/citemp/citemtoc.htm|website=The Institute for Research on World-Systems|access-date=14 October 2022|archive-date=24 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220424173719/https://irows.ucr.edu/research/citemp/citemtoc.htm|url-status=live}} (b) {{Cite web |last=Rosenberg|first=Matt|date=4 November 2019|title=Largest Cities Throughout History: Determining population prior to census-taking was no easy task|url=https://www.thoughtco.com/largest-cities-throughout-history-4068071|website=ThoughtCo|access-date=28 December 2020|archive-date=18 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160818124242/http://geography.about.com/library/weekly/aa011201a.htm|url-status=live}} (c) {{Cite web |title=Populations of Largest Cities in PMNs from 2000BCE to 1988AD|url=http://www.etext.org/Politics/World.Systems/datasets/citypop/civilizations/citypops_2000BCE-1988AD|archive-url=https://web.archive.org/web/20080211233018/http://www.etext.org/Politics/World.Systems/datasets/citypop/civilizations/citypops_2000BCE-1988CE|archive-date=11 February 2008|website=Etext Archives}}</ref> 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ميٽروپوليٽن آبادي 10 ملين کان وڌي وئي، جنهن سان اهو دنيا جو پهريون [[ميگا شهر]] بڻيو.<ref name=":1" /><ref name="Chandler" /> 1955ع ۾ [[ٽوڪيو جو وڏو علائقو]] نيو يارڪ کان اڳتي نڪري ويو.<ref>{{Cite web |title=Focusing on World Megacities: Demographia World Urban Areas, 2021 {{!}} Newgeography.com |url=https://www.newgeography.com/content/007127-focusing-world-megacities-demographia-world-urban-areas-2021 |access-date=2026-04-13 |website=www.newgeography.com}}</ref><ref name="Chandler" /> === نسل، قوميت ۽ آبائي اصل === {{Main|نيو يارڪ شهر ۾ نسل ۽ قوميت|نيو يارڪ شهر جون نسلي آباديون}} [[آمريڪن ڪميونٽي سروي]] جي 2022ع وارن تخمينن مطابق نيو يارڪ شهر ۾ پاڻ ڄاڻايل وڏن آبائي يا قومي پسمنظرن ۾ [[ڊومينيڪن آمريڪي|ڊومينيڪن]] 8.7٪، [[چيني آمريڪي|چيني]] 7.5٪، [[پورٽو ريڪن]] 6.9٪، [[اطالوي آمريڪي|اطالوي]] 5.5٪، [[ميڪسيڪي آمريڪي|ميڪسيڪي]] 4.4٪، [[آئرش آمريڪي|آئرش]] 4.4٪، [[ڀارتي آمريڪي|ڀارتي]] 3.1٪، [[جرمن آمريڪي|جرمن]] 2.9٪، [[جميڪائي آمريڪي|جميڪائي]] 2.4٪، [[ايڪواڊوري آمريڪي|ايڪواڊوري]] 2.3٪، [[انگريزي آمريڪي|انگريزي]] 2.1٪، [[پولش آمريڪي|پولش]] 1.9٪، [[روسي آمريڪي|روسي]] 1.7٪، [[عرب آمريڪي|عرب]] 1.4٪، [[هيٽيائي آمريڪي|هيٽيائي]] 1.4٪، [[گياني آمريڪي|گياني]] 1.3٪، [[فلپائني آمريڪي|فلپائني]] 1.1٪ ۽ [[ڪوريائي آمريڪي|ڪوريائي]] 1.1٪ شامل هئا.<ref name="United States Census Bureau">{{cite web |title=QuickFacts for New York City / New York State / United States |url=https://www.census.gov/quickfacts/table/PST045216/3651000,36,00 |access-date=February 14, 2022 |publisher=[[United States Census Bureau]]}}</ref><ref name="The City of New York" /><ref name="Digital Diplomacy Coalition, New York" /> {|class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size:90%; text-align:center;" ! style="background:#dbeafe;" | تاريخي نسلي بناوت ! style="background:#dcfce7;" | 2020<ref>{{cite web |url=https://data.census.gov/cedsci/table?g=1600000US3651000&y=2020 |publisher=US Census Bureau |title=2020: DEC Redistricting Data (PL 94-171) }}</ref> ! style="background:#fef3c7;" | 2010<ref name="United States Census Bureau" /> ! style="background:#fce7f3;" | 1990<ref name="pop">{{cite web |title=Race and Hispanic Origin for Selected Cities and Other Places: Earliest Census to 1990 |url=https://www.census.gov/population/www/documentation/twps0076/twps0076.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120812191959/http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0076/twps0076.html |access-date=November 7, 2021 |archive-date=August 12, 2012 |publisher=[[U.S. Census Bureau]] }}</ref> ! style="background:#ede9fe;" | 1970<ref name="pop" /> ! style="background:#fee2e2;" | 1940<ref name="pop" /> |- | style="text-align:left;" | [[غير هسپانوي اڇا|اڇا]] (غير هسپانوي) |30.9% |33.3% |43.4% |64.0% |92.1% |- | style="text-align:left;" | [[هسپانوي ۽ لاطيني آمريڪي|هسپانوي يا لاطيني]] |28.3% |28.6% |23.7% |15.2% |1.6% |- | style="text-align:left;" | [[نيو يارڪ شهر جا افريقي آمريڪي|ڪارا يا افريقي آمريڪي]] (غير هسپانوي) |20.2% |22.8% |28.8% |21.1% |6.1% |- | style="text-align:left;" | [[نيو يارڪ شهر جا ايشيائي|ايشيائي]] ۽ [[پئسفڪ ٻيٽن جا آمريڪي|پئسفڪ ٻيٽن وارا]] (غير هسپانوي) |15.6% |12.6% |7.0% |1.2% |0.2% |- | style="text-align:left;" | اصلي آمريڪي (غير هسپانوي) |0.2% |0.2% |0.4% |0.1% |لاڳو نه ٿو ٿئي |- | style="text-align:left;" | [[ٻه يا وڌيڪ نسل]] (غير هسپانوي) |3.4% |1.8% |لاڳو نه ٿو ٿئي |لاڳو نه ٿو ٿئي |لاڳو نه ٿو ٿئي |} 2018ع کان 2022ع تائين جي آمريڪن ڪميونٽي سروي جي انگن موجب شهر جي لڳ ڀڳ 36.3٪ آبادي پرڏيهي ڄاول هئي، جڏهن ته سڄي آمريڪا لاءِ اهو انگ 13.7٪ هو.<ref name=QuickFacts/> اندازاً شهر جي 40٪ ٻارن جون مائرون مهاجر آهن.<ref>Camarota, Steven A.; Zeigler, Karen; and Richwine, Jason. [https://cis.org/Report/Births-Legal-and-Illegal-Immigrants-US ''Births to Legal and Illegal Immigrants in the U.S; A look at health insurance coverage among new mothers by legal status at the state and local level''], [[Center for Immigration Studies]], October 9, 2018. Accessed January 14, 2024.</ref> پنهنجي تاريخ جي وڏي حصي دوران نيو يارڪ مهاجرن لاءِ آمريڪا جو اهم [[داخلا جو بندرگاهه]] رهيو آهي.<ref name="CityDiversity">{{cite news |last=Semple |first=Kirk |date=June 8, 2013 |title=City's Newest Immigrant Enclaves, From Little Guyana to Meokjagolmok it |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/interactive/2013/06/09/nyregion/new-york-citys-newest-immigrant-enclaves.html?pagewanted=all |access-date=June 12, 2013 }}</ref><ref name="NYC immigration">[https://www1.nyc.gov/assets/planning/download/pdf/data-maps/nyc-population/nny2013/nny_2013.pdf ''The Newest New Yorkers: 2013''], [[New York City Department of City Planning]], December 2013. Retrieved February 9, 2017. "The immigrant share of the population has also doubled since 1965, to 37 percent. With foreign-born mothers accounting for 51 percent of all births, approximately 6-in-10 New Yorkers are either immigrants or the children of immigrants."</ref> ڪنهن هڪ ملڪ يا علائقي مان آيل ماڻهو اڪثريت ۾ ناهن، جنهن ڪري شهر جي سماجي بناوت انتهائي گهڻ قومي ۽ گهڻ ثقافتي آهي.<ref name="CityDiversity" /> [[ڪوئنز]] آمريڪا ۾ ايشيائي آمريڪن ۽ اينڊيز علائقي سان واسطو رکندڙ آبادين جا اهم مرڪز رکي ٿو، ۽ ان کي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ نسلي ۽ لساني طور متنوع شهري علائقن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="QueensMostLinguisticallyDiverseTop"/><ref name="QueensMostDiverseWorld2"/> وڌيڪ وسيع نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقو 2023ع ۾ اندازاً 5.9 ملين پرڏيهي ڄاول رهاڪن سان دنيا جي سڀ کان وڏي پرڏيهي ڄاول ميٽروپوليٽن آبادين مان هڪ هو. {{multiple image | title = [[نيو يارڪ شهر جون نسلي آباديون]] | align = right | perrow = 2 | total_width = 400 | caption_align = center | image1 = Chinatown,_New_York_(18076448908).jpg | caption1 = [[لِٽل فُوزو]]، مينهٽن | image2 = Little Italy NY Street.JPG | caption2 = [[لِٽل اٽلي، مينهٽن|لِٽل اٽلي]]، مينهٽن | image3 = Brighton_beach_(7434138858).jpg | caption3 = [[برائيٽن بيچ#روسي ٻولي ڳالهائيندڙ ثقافت|لِٽل رشيا]]، بروڪلن | image4 = 74th St shopping Jax Hts jeh.jpg | caption4 = [[جيڪسن هائٽس، ڪوئنز|لِٽل انڊيا]]، ڪوئنز }} نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي ۾ آمريڪا جي سڀ کان وڏي [[نيو يارڪ شهر ۾ ايشيائي|ايشيائي]] آبادي رهي ٿي، جنهن جو انگ لڳ ڀڳ 2.6 ملين آهي.<ref name=NYCMetroLargestAsianPopulation>{{cite web|url=https://www.pewresearch.org/race-and-ethnicity/fact-sheet/asian-americans-in-the-u-s/|title=آمريڪا ۾ ايشيائي ماڻهن بابت حقيقتون|author=Carolyne Im|publisher=[[Pew Research Center]]|access-date=May 22, 2026}}</ref> نيو يارڪ ۾ ايشيا کان ٻاهر سڀ کان وڏي [[نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي ۾ چيني ماڻهو|چيني]] آبادي ۽ مغربي اڌ گولي ۾ سڀ کان وڏي [[ايشيائي ڀارتي]] آبادي رهي ٿي،<ref name="NYCLargestChinesePopulation">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2015/02/23/nyregion/in-new-york-indictment-of-officer-peter-liang-divides-chinese-americans.html|title=نيو يارڪ جي پوليس آفيسر جي فرد جرم چيني آمريڪين کي ورهائي ڇڏيو |author=Vivian Yee |newspaper=The New York Times |date=February 22, 2015 |access-date=November 17, 2023 |quote=هاڻي اهي چيني ٻوليءَ جي پريس سان رابطا ڪري رهيا آهن، آفيسر ليانگ کي صلاح ڏيڻ لاءِ وڪيلن سان رابطو ڪري رهيا آهن ۽ نيو يارڪ ۾ احتجاجي مارچ جي رٿابندي ڪري رهيا آهن، جيڪو ايشيا کان ٻاهر سڀ کان وڏي چيني آبادي رکندڙ شهر آهي.}}</ref> ۽ گڏوگڏ هتي سڀ کان وڏيون [[روسي آمريڪي]]، اطالوي آمريڪي ۽ افريقي آمريڪي آباديون پڻ رهن ٿيون. نيو يارڪ آمريڪا ۾ سڀ کان وڏي [[ڊومينيڪن آمريڪي]]، [[نيو يارڪ شهر ڏانهن پورٽو ريڪن لڏپلاڻ|پورٽو ريڪن–آمريڪي]] ۽ [[ڏکڻ آمريڪي آمريڪي|ڏکڻ آمريڪي]] آباديءَ جو گهر پڻ آهي،<ref name="U.S. Department of Homeland Security">{{cite web |title=اميگريشن انگن اکرن جو ساليانو ڪتاب: 2011، ضمني جدول 2 |url=https://www.dhs.gov/files/statistics/publications/LPR11.shtm |access-date=July 18, 2014 |publisher=[[U.S. Department of Homeland Security]] }}</ref> ۽ ملڪ ۾ مجموعي طور ٻي سڀ کان وڏي [[هسپانوي ۽ لاطيني آمريڪي|هسپانوي]] آبادي به هتي رهي ٿي، جنهن جو انگ 5 ملين کان وڌيڪ آهي. نيو يارڪ شهر واري علائقي ڏانهن ايندڙ ڏکڻ آمريڪي مهاجرن ۾ [[وينزويلا جا آمريڪي|وينزويلا]]، [[ايڪواڊوري آمريڪي|ايڪواڊور]]، [[ڪولمبيائي آمريڪي|ڪولمبيا]]، [[گياني آمريڪي|گيانا]]، [[پيرووي آمريڪي|پيرو]] ۽ [[برازيلي آمريڪي|برازيل]] اهم ماخذ ملڪ آهن؛ [[نيو يارڪ شهر ۾ ڪيريبين|ڪيريبين]] مان [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]، [[جميڪا]]، [[هيٽي]] ۽ [[ٽرينيڊيڊ ۽ ٽوباگو جا آمريڪي|ٽرينيڊيڊ ۽ ٽوباگو]]؛ [[آفريڪا مان آمريڪا ڏانهن لڏپلاڻ|آفريڪا]] مان [[نائجيرين آمريڪي|نائيجيريا]]، [[مصري آمريڪي|مصر]]، [[گهانيائي آمريڪي|گهانا]]، [[تنزانيائي آمريڪي|تنزانيا]]، [[ڪينيائي آمريڪي|ڪينيا]] ۽ [[ڏکڻ آفريقي آمريڪي|ڏکڻ آفريڪا]]؛ ۽ وچ آمريڪا مان [[ايل سلواڊور جا آمريڪي|ايل سلواڊور]]، [[هونڊوراسي آمريڪي|هونڊوراس]] ۽ [[گوئٽي مالا جا آمريڪي|گوئٽي مالا]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=مالي سال 2013 ۾ قانوني مستقل رهائشي حيثيت حاصل ڪندڙ ماڻهن جو رهائش واري اهم ميٽروپوليٽن علائقي ۽ ڄمڻ واري ملڪ موجب انگ |url=https://www.dhs.gov/sites/default/files/publications/immigration-statistics/yearbook/2013/LPR/immsuptable2d.xls |archive-url=https://web.archive.org/web/20140712214124/https://www.dhs.gov/sites/default/files/publications/immigration-statistics/yearbook/2013/LPR/immsuptable2d.xls |access-date=March 6, 2015 |archive-date=July 12, 2014 |publisher=[[United States Department of Homeland Security]] |url-status=dead }}</ref> نيو يارڪ شهر آمريڪا جي ڪنهن به شهر کان وڌيڪ مجموعي ايشيائي آبادي رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=ايشيائي آمريڪي انگ اکر |url=http://www.ameredia.com/resources/demographics/asian_american.html |access-date=July 5, 2011 |publisher=Améredia Incorporated }}</ref> [[نيو يارڪ شهر ۾ ايشيائي آمريڪي]]، 2010ع جي مردم شماري موجب، 1.2 ملين کان وڌيڪ هئا،<ref name=QuickFacts/> جيڪو سان فرانسسڪو ۽ لاس اينجلس جي گڏيل ايشيائي آبادي کان به وڌيڪ هو.<ref>{{cite news |last=Semple |first=Kirk |date=June 23, 2011 |title=ايشيائي نيو يارڪ واسي پنهنجي انگ مطابق سياسي طاقت جا خواهشمند |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2011/06/24/nyregion/asian-new-yorkers-asian-new-yorkers-seek-power-to-match-surging-numbers.html |access-date=July 5, 2011 |quote=ايشيائي، جيڪي عام طور اولهه سامونڊي ڪناري سان لاڳاپيل سمجهيا ويندا آهن، نيو يارڪ ۾ تيزيءَ سان وڌي رهيا آهن. مردم شماري جي انگن موجب پهريون ڀيرو سندن انگ هڪ ملين کان مٿي ويو، يعني هر اٺن نيو يارڪ واسين مان لڳ ڀڳ هڪ، ۽ اهو سان فرانسسڪو ۽ لاس اينجلس جي گڏيل ايشيائي آبادي کان به وڌيڪ آهي. }}</ref> [[مينهٽن جو چائنا ٽائون]] [[مغربي اڌ گولو|مغربي اڌ گولي]] ۾ چيني ماڻهن جي سڀ کان وڏي مرڪزي آبادي رکي ٿو،<ref name="fact-sheet">* {{cite web |url=http://www.explorechinatown.com/PDF/FactSheet.pdf |title=چائنا ٽائون نيو يارڪ شهر حقيقتي ورق |publisher=www.explorechinatown.com |access-date=August 28, 2022}} * {{cite web |url=http://www.ny.com/articles/chinatown.html |title=نيو يارڪ جي چائنا ٽائون جي تاريخ |first=Sarah |last=Waxman |publisher=Mediabridge Infosystems, Inc |access-date=August 28, 2022 |quote=مينهٽن جو چائنا ٽائون آمريڪا جو سڀ کان وڏو چائنا ٽائون ۽ مغربي اڌ گولي ۾ چيني ماڻهن جي سڀ کان وڏي مرڪزي آباديءَ جو هنڌ آهي، جيڪو لوئر ايسٽ سائڊ ۾ واقع آهي.}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=NagJFMxtkAcC&q=Flushing+Chinatown+Little+Taiwan&pg=PA104 |title=Still the golden door: the Third ...&nbsp;– Google Books |first=David M. |last=Reimers |access-date=August 28, 2022 |isbn=978-0-231-07681-4 |year=1992 |publisher=Columbia University Press }} * {{cite web |url=http://geographyplanning.buffalostate.edu/MSG%202002/13_McGlinn.pdf |title=چائنا ٽائون کان اڳتي: ٻٽي لڏپلاڻ ۽ ميٽروپوليٽن نيو يارڪ شهر جي چيني آبادي، 2000، صفحو 4 |author=Lawrence A. McGlinn, Department of Geography SUNY-New Paltz |publisher=Middle States Geographer, 2002, 35: 110–119, Journal of the Middle States Division of the Association of American Geographers |access-date=August 28, 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029075400/http://geographyplanning.buffalostate.edu/MSG%202002/13_McGlinn.pdf |archive-date=October 29, 2012 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=NagJFMxtkAcC&q=Flushing+Chinatown+Little+Taiwan&pg=PA104 |title=Still the golden door: the Third ...&nbsp;– Google Books |first=David M. |last=Reimers |access-date=August 28, 2022 |isbn=978-0-231-07681-4 |year=1992 |publisher=Columbia University Press }}</ref> جڏهن ته ڪوئنز ۾ ايشيا کان ٻاهر سڀ کان وڏي [[تبتي ماڻهو|تبتي]] آبادي رهي ٿي.<ref name="UnreachedNY">{{cite web |date=July 17, 2012 |title=ميٽرو نيو يارڪ ۾ اهم غير رسائي ٿيل نسلي گروهن جون آباديون |url=http://www.globalgates.info/church-plant-needs-among-unreached/ |access-date=October 27, 2014 |publisher=GLOBAL GATES |archive-date=October 27, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141027192509/http://www.globalgates.info/church-plant-needs-among-unreached/ |url-status=dead }}</ref> نيو يارڪ شهر ۾ [[عرب آمريڪي]] 160,000 کان وڌيڪ آهن،<ref>{{cite web |title=گهڻين دنيائن جي هڪ برادري: نيو يارڪ شهر جا عرب آمريڪي |url=http://www.allied-media.com/Arab-American/NY-Arabs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141108212113/http://www.allied-media.com/Arab-American/NY-Arabs.htm |archive-date=November 8, 2014 |access-date=October 9, 2014 |publisher=Allied Media Corp }}</ref> جن جي سڀ کان وڏي مرڪزي آبادي بروڪلن ۾ آهي. نيو يارڪ شهر آمريڪا ۾ سڀ کان وڏي [[فلسطيني آمريڪي|فلسطيني]] آباديءَ جو گهر پڻ آهي،<ref name=NYCLargestPalestinianPopulation>{{Cite web |title=آمريڪا ۾ شهر موجب سڀ کان وڏيون فلسطيني برادريون |url=https://zipatlas.com/us/city-comparison/largest-palestinian-community.htm |access-date=May 24, 2024 |website=zipatlas.com }}</ref> ۽ دنيا ۾ سڀ کان وڏين [[ازبڪ آمريڪي|ازبڪ]] ۽ [[البانوي آمريڪي|البانوي]] پرڏيهي آبادين مان پڻ هڪ هتي رهي ٿي؛<ref name=NYCWhiteMuslimDiasporas>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2026/04/10/nyregion/eric-adams-albania-citizen.html?smid=nytcore-ios-share|title=ايرڪ ايڊمز، دنيا جو شهري، هاڻي البانيا جو به باقاعده شهري بڻجي ويو|author=Emma Goldberg|newspaper=[[The New York Times]]|date=April 10, 2026|access-date=April 12, 2026}}</ref> جڏهن ته [[ترڪي آمريڪي|ترڪي]]، [[آرمينيائي آمريڪي|آرمينيائي]] ۽ [[آذربائيجاني آمريڪي|آذربائيجاني]] برادريون به شهر جي غير هسپانوي اڇي آباديءَ جا تيزيءَ سان وڌندڙ حصا آهن.<ref name=NYCLittleIstanbul>{{cite news|url=https://brooklyndowntownstar.com/restaurants/2024/03/06/meet-the-turkish-immigrants-of-south-brooklyn/|title=ڏکڻ بروڪلن جي ترڪي مهاجرن سان ملاقات: ترڪي جي ثقافت ۽ ذائقي جو تجربو|author=Yasin Akdag|newspaper=Brooklyn Star|date=March 6, 2024|access-date=April 12, 2026}}</ref><ref>{{cite web|title=اميگريشن انگن اکرن جو ساليانو ڪتاب: 2013، قانوني مستقل رهواسي، ضمني جدول 2 |url=https://www.dhs.gov/yearbook-immigration-statistics-2013-lawful-permanent-residents |access-date=July 19, 2014 |publisher=[[U.S. Department of Homeland Security]] }}</ref><ref>{{Cite web |last=Zunitch |first=Victoria |date=2018-10-04 |title=شهر ڪوئنز ۾ آرمينيائي ثقافت کي ساراهيو |url=https://www.qchron.com/editions/queenswide/city-lauds-armenian-culture-in-queens/article_b2885ecf-d09f-5d9b-b84d-5b2955d3cc83.html |access-date=2025-12-04 |website=Queens Chronicle |language=en}}</ref> ميٽروپوليٽن علائقي ۾ سڄي آمريڪا جي [[نيو يارڪ شهر ميٽروپوليٽن علائقي ۾ ڀارتي آمريڪي|ڀارتي آمريڪين]] جو لڳ ڀڳ 20٪ ۽ گهٽ ۾ گهٽ ويهه [[لِٽل انڊيا]] آباديون آهن، جڏهن ته سڀني [[نيو يارڪ شهر ۾ ڪوريائي آمريڪي|ڪوريائي آمريڪين]] جو لڳ ڀڳ 15٪ ۽ چار [[ڪوريا ٽائون، مينهٽن|ڪوريا ٽائون]] پڻ هتي واقع آهن.<ref name=NYCAmericanCommunitySurvey>{{cite web |url=https://data.census.gov/ |title=مردم شماري جي انگن جي ڳولا |publisher=United States Census Bureau |access-date=October 31, 2023 }}</ref> نيو يارڪ شهر ۽ ان جو ميٽروپوليٽن علائقو ملڪ ۾ سڀ کان وڏي [[نيو يارڪ شهر ۾ افريقي آمريڪي|ڪاري يا افريقي آمريڪي]] آبادي رکن ٿا.<ref>{{cite web | title=آمريڪا جي ڪاري آبادي بابت حقيقتون | date=January 23, 2025 | url=https://www.pewresearch.org/race-and-ethnicity/fact-sheet/facts-about-the-us-black-population/ }}</ref> نيو يارڪ شهر 2012ع ۾ 2.7 ملين ماڻهن سان آمريڪا جي ڪنهن به شهر کان وڏي [[يورپي آمريڪي|يورپي]] ۽ [[غير هسپانوي اڇي]] آبادي رکندڙ شهر هو.<ref>{{cite web |title=American FactFinder—نتيجا |url=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_12_1YR_DP05&prodType=table |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200315193522/http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_12_1YR_DP05&prodType=table |archive-date=2020-03-15 |access-date=2026-02-21 |publisher=[[U.S. Department of Commerce]] }}</ref> شهر ۾ رهندڙ [[يورپي ڊائسپورا|يورپي پرڏيهي آبادي]] انتهائي متنوع آهي ۽ ڪيترين [[نيو يارڪ شهر جون نسلي آباديون#يورپي|يورپي نسلي برادرين]] پنهنجا الڳ پاڙا يا مرڪز قائم ڪيا آهن.<ref name=BrightonBeachRussianSpeakingEpicenter>{{cite web |url=http://untappedcities.com/2014/01/23/nyc-micro-neighborhoods-little-odessa-brighton-beach-brooklyn/ |title=نيو يارڪ جا ننڍڙا پاڙا: بروڪلن جي برائيٽن بيچ ۾ لِٽل اوڊيسا |author=Brennan Ortiz |year=2014 |work=Untapped Cities (online, January 23) |access-date=October 22, 2023 }}</ref><ref name=AstoriaNYCGreektown1>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1991/11/15/arts/astoria-a-greek-isle-in-the-new-york-city-sea.html |title=ايسٽوريا، نيو يارڪ شهر جي سمنڊ ۾ هڪ يوناني ٻيٽ |author=Richard F. Shepard |newspaper=The New York Times |date=November 15, 1991 |access-date=October 22, 2023 }}</ref><ref name=AstoriaNYCGreektown2>{{cite web |url=https://greekreporter.com/2022/06/18/the-ever-changing-face-of-greektown-in-astoria-queens-video/ |title=ايسٽوريا: نيو يارڪ جو بدلجندڙ يوناني پاڙو |author=Kerry Kolasa-Sikiaridi |publisher=Greek Reporter |date=June 18, 2022 |access-date=October 22, 2023 }}</ref> 2023ع تائين 960,000 يهودي رهاڪن سان نيو يارڪ شهر دنيا جي ڪنهن به شهر کان وڏي [[شهر موجب يهودي آبادي|يهودي آبادي]] رکي ٿو،<ref name="Gergely-2024">{{Cite web |last=Gergely |first=Julia |date=May 9, 2024 |title=نئين مطالعي موجب نيو يارڪ شهر ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين يهودي رهن ٿا |url=https://www.jta.org/2024/05/09/ny/nearly-1-million-jews-live-in-nyc-new-study-finds |access-date=July 10, 2024 |website=Jewish Telegraphic Agency |language=en-US }}</ref> جڏهن ته 2021ع تائين ان جي ميٽروپوليٽن علائقي ۾ 2 ملين کان وڌيڪ يهودي رهندا هئا، جيڪا اسرائيل جي [[تل ابيب ميٽروپوليٽن علائقو|تل ابيب ميٽروپوليٽن علائقي]] کان پوءِ دنيا جي ٻي سڀ کان وڏي يهودي آبادي هئي.<ref>{{cite report |editor1-last=Dashefsky |editor1-first=Arnold |editor-link1=Arnold Dashefsky |editor2-last=Della-Pergola |editor2-first=Sergio |editor-link2=Sergio Della Pergola |editor3-last=Sheskin |editor3-first=Ira |date=2021 |title=دنيا جي يهودي آبادي |url=https://www.jewishdatabank.org/api/download/?studyId=1185&mediaId=bjdb%5c2021_World_Jewish_Population_AJYB_(DellaPergola)_DB_Public.pdf |publisher=[[Berman Jewish DataBank]] |access-date=September 4, 2023 }}</ref> 2018ع جي اندازن موجب بروڪلن ۾ هر چئن رهاڪن مان لڳ ڀڳ هڪ يهودي هو.<ref name=BrookynTheMostJewishSpotOnEarth/> === جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ === {{main|نيو يارڪ شهر ۾ ايل جي بي ٽي ڪيو ثقافت|نيو يارڪ شهر جي ٽرانسجينڊر ثقافت|نيو يارڪ ۾ هم جنس شادي|نيو يارڪ شهر پرائيڊ مارچ}} {{further|نيو يارڪ شهر ڊريگ مارچ|ڪوئنز پرائيڊ پريڊ|نيو يارڪ شهر سان لاڳاپيل ايل جي بي ٽي ماڻهن جي فهرست|ايل جي بي ٽي جي وڏين تقريبن جي فهرست}} نيو يارڪ شهر کي دنيا جي [[نيو يارڪ شهر ۾ ايل جي بي ٽي ثقافت|هم جنس پرست ثقافت جي گاديءَ]] مان هڪ ۽ [[هم جنس پرست مردن، هم جنس پرست عورتن، ٻه جنسي ۽ ٽرانسجينڊر]] (LGBT) سماجي ۽ سياسي ماحول جو اهم عالمي مرڪز قرار ڏنو ويو آهي، ۽ اهو دنيا جي وڏين LGBT آبادين مان هڪ جو گهر آهي.<ref name=NYCGayCapitalOfTheWorld1>{{cite web |url=https://gayexpress.co.nz/2018/04/new-york-worlds-gay-capital/ |title=نيو يارڪ – دنيا جي هم جنس پرست ثقافت جي گادي |first=Peter |last=Minkoff |publisher=Your LGBTQ+ Voice |date=April 5, 2018 |access-date=January 4, 2023 }}</ref> نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي ۾ پاڻ کي [[نيو يارڪ شهر جا هم جنس پرست مرد|هم جنس پرست]] يا [[ٻه جنسي]] سڃاڻيندڙ لڳ ڀڳ 570,000 ماڻهو رهن ٿا، جيڪا ملڪ ۾ سڀ کان وڏي اهڙي آبادي آهي.<ref>{{cite web |last=Gates |first=Gary J. |title=ساڳئي جنس وارا جوڙا ۽ هم جنس پرست، ليزبيئن ۽ ٻه جنسي آبادي: آمريڪن ڪميونٽي سروي مان نوان تخمينا |url=http://williamsinstitute.law.ucla.edu/wp-content/uploads/Gates-Same-Sex-Couples-GLB-Pop-ACS-Oct-2006.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130609015224/http://williamsinstitute.law.ucla.edu/wp-content/uploads/Gates-Same-Sex-Couples-GLB-Pop-ACS-Oct-2006.pdf |archive-date=June 9, 2013 |date=October 2006 |access-date=December 7, 2013 |publisher=[[Williams Institute|The Williams Institute on Sexual Orientation Law and Public Policy]] }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Silverman |first1=Brian |url=https://books.google.com/books?id=fIAuxa6ic9EC&q=new+york+one+of+the+largest+world+gay+population&pg=PT703 |title=Frommer's New York City 2013 |last2=Chauvin |first2=Kelsy |year=2013 |isbn=978-1-118-33144-6 |access-date=March 24, 2015 |publisher=[[John Wiley & Sons]] }}</ref> بالغن جي باهمي رضامندي سان هم جنس جنسي عمل نيو يارڪ ۾ 1980ع واري ''[[New York v. Onofre]]'' فيصلي کان قانوني آهي، جنهن رياست جي [[آمريڪا ۾ سوڊومي قانون#Lawrence v. Texas کان اڳ رياستي ۽ علائقائي قانون|سوڊومي قانون]] کي غيرقانوني قرار ڏنو.<ref>{{cite court |litigants=People v. Ronald Onofre |vol=51 |reporter=N.Y.2d |opinion=476 |court=[[New York Court of Appeals|N.Y. Court of Appeals]] |date=December 18, 1980 |url=https://scholar.google.com/scholar_case?case=8178620795596160936 |access-date=March 30, 2022 }}</ref> [[نيو يارڪ ۾ هم جنس شادي]] 24 جون 2011ع تي قانوني ڪئي وئي ۽ نئون قانون 23 جولاءِ 2011ع کان لاڳو ٿيو.<ref>{{cite news |last1=Confessore |first1=Nicholas |last2=Barbaro |first2=Michael |date=June 24, 2011 |title=نيو يارڪ هم جنس شاديءَ جي اجازت ڏني، اهڙو قانون پاس ڪندڙ سڀ کان وڏي رياست بڻجي وئي |url=https://www.nytimes.com/2011/06/25/nyregion/gay-marriage-approved-by-new-york-senate.html?_r=1&hp |access-date=September 2, 2012 |work=[[The New York Times]] }}</ref> [[File:NYC_Pride_2019_26.jpg|thumb|[[نيو يارڪ شهر پرائيڊ مارچ]] دنيا جي [[ايل جي بي ٽي جي وڏين تقريبن جي فهرست|سڀ کان وڏي پرائيڊ پريڊ]] آهي.<ref name="NYCWorld'sLargestPrideParade"/>]] ساليانو [[نيو يارڪ شهر پرائيڊ مارچ]] [[ففٿ ايونيو]] تان ڏکڻ طرف ٿيندو [[گرين وچ وليج]]، لوئر مينهٽن ۾ ختم ٿيندو آهي. اها دنيا جي [[ايل جي بي ٽي جي وڏين تقريبن جي فهرست|سڀ کان وڏي پرائيڊ پريڊ]] آهي ۽ هر جون ۾ ڏهه هزارين شرڪت ڪندڙن سان گڏ لکين تماشائي رستن جي ڪنارن تي ان کي ڏسندا آهن.<ref name="NYCWorld'sLargestPrideParade">{{cite web |date=June 25, 2017 |title=48هين سالياني نيو يارڪ شهر پرائيڊ مارچ لاءِ ماڻهو رستن تي نڪري آيا |url=http://newyork.cbslocal.com/2017/06/25/48th-nyc-pride-march/ |access-date=June 26, 2017 |publisher=[[CBS New York]] |quote=آچر تي دنيا جي سڀ کان وڏي پرائيڊ پريڊ لاءِ بگ ايپل قوس قزح جي رنگن سان ڀرجي ويو. }}</ref><ref name=NYCWorld>{{Cite web |last=Gleason |first=Will |date=March 11, 2019 |title=تنوع ۽ ثقافت جي بنياد تي نئين عالمي سروي ۾ نيو يارڪ کي دنيا جو بهترين شهر قرار ڏنو ويو |url=https://www.timeout.com/newyork/news/new-york-voted-best-city-in-the-world-in-massive-worldwide-survey-031119 |access-date=May 19, 2019 |website=[[Time Out (magazine)|Time Out]] |quote=30,000 کان وڌيڪ ماڻهن جي راين کي گڏ ڪرڻ کان پوءِ نيو يارڪ کي 2019ع لاءِ دنيا جو بهترين شهر قرار ڏنو ويو. ان سروي ۾ اهو سڀ کان وڌيڪ متنوع ميٽروپولس ۽ بهترين ثقافت جي زمرن ۾ به اڳڀرو رهيو. }}</ref> ساليانو [[ڪوئنز پرائيڊ پريڊ]] [[جيڪسن هائٽس]] ۾ منعقد ٿيندو آهي ۽ ان سان گڏ ''گهڻ ثقافتي پريڊ'' پڻ ٿيندي آهي.<ref name="NYCTrans">{{cite news |first=Bill |last=Parry |date=July 10, 2018 |title=ايلمهرسٽ جي تقريب تشدد ۽ نفرت سبب مارجي ويل ٽرانسجينڊر ماڻهن کي ياد ڪيو |newspaper=[[TimesLedger]] |location=New York |url=https://www.timesledger.com/stories/2016/48/transvigil_2016_11_25_q.html |url-status=dead |access-date=April 13, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190213003206/https://www.timesledger.com/stories/2016/48/transvigil_2016_11_25_q.html |archive-date=February 13, 2019 }}</ref> [[Stonewall 50 – WorldPride NYC 2019]] تاريخ جي سڀ کان وڏي [[ايل جي بي ٽي جي وڏين تقريبن جي فهرست|عالمي پرائيڊ تقريب]] هئي، جيڪا اسٽون وال بغاوت جي 50هين سالگرهه جي ياد ۾ منعقد ڪئي وئي. صرف مينهٽن ۾ 150,000 شرڪت ڪندڙن ۽ لڳ ڀڳ پنج ملين تماشائين ان ۾ شرڪت ڪئي.<ref name="Authorities1">{{cite news |first=Karma |last=Allen |url=https://abcnews.go.com/US/million-people-crowed-nyc-worldpride-mayor/story?id=64090338 |title=ميئر موجب نيو يارڪ شهر جي ورلڊ پرائيڊ ۾ لڳ ڀڳ پنج ملين ماڻهن شرڪت ڪئي |date=July 3, 2019 |access-date=July 3, 2019 |work=[[ABC News (United States)|ABC News]] }}</ref> نيو يارڪ شهر دنيا جي سڀ کان وڏي [[ٽرانسجينڊر]] آبادين مان هڪ جو گهر آهي؛ 2018ع ۾ ان جو انگ 50,000 کان وڌيڪ ڄاڻايو ويو هو، ۽ اها آبادي خاص طور مينهٽن، بروڪلن ۽ ڪوئنز ۾ مرڪوز هئي. جون 1969ع جي اسٽون وال فسادن کان اڳ هن برادري کي هم جنس پرست برادريءَ اندر به حاشيي تي رکيل محسوس ڪيو ويندو هو.<ref name="NYCTrans" /><ref name="TransEqualityNYC" /> [[بروڪلن لبريشن مارچ]]، ايل جي بي ٽي تاريخ ۾ [[ٽرانسجينڊر حق|ٽرانسجينڊر حقن]] لاءِ سڀ کان وڏن مظاهرن مان هڪ، 14 جون 2020ع تي ٿيو. اهو [[گرانڊ آرمي پلازا]] کان [[فورٽ گرين، بروڪلن]] تائين هليو ۽ ڪاري ٽرانسجينڊر ماڻهن جي زندگين جي حمايت تي مرڪوز هو. ان ۾ اندازاً 15,000 کان 20,000 ماڻهن شرڪت ڪئي.<ref>{{cite news |first=Anushka |last=Patil |date=June 15, 2020 |title=ڪاري ٽرانس زندگين لاءِ مارچ ڪيئن هڪ وڏي تقريب بڻجي ويو |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2020/06/15/nyregion/brooklyn-black-trans-parade.html |access-date=June 28, 2020 }}</ref><ref>{{cite web |first=Shannon |last=Keating |date=June 16, 2020 |title=ڪارپوريٽ پرائيڊ تقريبون هن سال نٿيون ٿي سگهن؛ اچو ته ائين ئي رهڻ ڏيون |website=[[BuzzFeed News]] |url=https://www.buzzfeednews.com/article/shannonkeating/pride-protest-black-trans-rally-brooklyn-liberation-lgbtq |access-date=June 28, 2020 }}</ref> === مذهب === {{further|سينٽ پيٽرڪ ڪيٿيڊرل، مڊٽائون مينهٽن|راڪفيلر سينٽر ڪرسمس وڻ|نيو يارڪ شهر ۾ يهودين جي تاريخ|نيو ايمسٽرڊيم ۾ يهودين جي آمد|نيو يارڪ شهر ۾ اسلام|اتر آمريڪا جي هندو مندر سوسائٽي|اتر آمريڪا ۾ مهايانا ٻڌمت|فالون گونگ}} {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | header = نيو يارڪ شهر جون نمايان مذهبي عمارتون | image1 = Emanu-elNYjeh.JPG | image2 = At New York, USA 2017 119.jpg | image3 = Islamic Cultural Center E96 jeh.JPG | image4 = Hindu Temple Society of North America (Flushing, Queens - exterior).jpg | footer = مٿان کاٻي کان ساڄي: [[ٽيمپل ايمانوئيل آف نيو يارڪ (1930)|ٽيمپل ايمانوئيل]]؛ [[سينٽ پيٽرڪ ڪيٿيڊرل، نيو يارڪ شهر|سينٽ پيٽرڪ ڪيٿيڊرل]]؛ [[اسلامڪ ڪلچرل سينٽر آف نيو يارڪ]]؛ ۽ [[اتر آمريڪا جي هندو مندر سوسائٽي]] }} [[آمريڪا ۾ عيسائيت|عيسائيت]] نيو يارڪ شهر جو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن سان لڳ ڀڳ 59٪ آبادي وابسته آهي.<ref name="NYCReligion1">{{cite web |first=Michael |last=Lipka |url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2015/07/29/major-u-s-metropolitan-areas-differ-in-their-religious-profiles/ |title=آمريڪا جا وڏا ميٽروپوليٽن علائقا پنهنجي مذهبي جوڙجڪ ۾ هڪ ٻئي کان مختلف آهن |publisher=[[Pew Research Center]] |date=July 29, 2015 |access-date=July 30, 2015 }}</ref> نيو يارڪ کي دنيا جي ڪنهن به شهر کان وڌيڪ گرجا گهرن وارو شهر پڻ قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="NYCTheCapitaloftheWorld"/> [[ڪيٿولڪ ازم]] سڀ کان وڏو عيسائي فرقو آهي، جنهن سان 33٪ آبادي وابسته آهي، ان کان پوءِ [[پروٽيسٽنٽ ازم]] 23٪ ۽ [[عيسائي فرقن جي فهرست|ٻيا عيسائي فرقا]] 3٪ آهن. [[لاطيني ڪيٿولڪ]] آبادي بنيادي طور [[رومن ڪيٿولڪ آرڪ ڊائوسس آف نيو يارڪ]] ۽ [[ڊائوسس آف بروڪلن]] جي مذهبي انتظام هيٺ آهي، جڏهن ته [[اوڀر جا ڪيٿولڪ]] شهر اندر ڪيترين جدا مذهبي عملدارين ۾ ورهايل آهن. [[انجيلي پروٽيسٽنٽ ازم]] شهر اندر پروٽيسٽنٽ ازم جي سڀ کان وڏي شاخ آهي، جنهن سان 9٪ آبادي وابسته آهي، جڏهن ته [[مين لائين پروٽيسٽنٽ ازم]] 8٪ آهي؛ آمريڪا جي ٻين ڪيترن شهرن ۽ ميٽروپوليٽن علائقن ۾ عام طور ان جي ابتڙ ترتيب ڏسڻ ۾ اچي ٿي.<ref name="NYCReligion2">{{Cite web |title=آمريڪا ۾ مذهب: آمريڪي مذهبي انگ اکر، آبادي ۽ شماريات |url=https://www.pewforum.org/religious-landscape-study/ |access-date=July 11, 2020 |website=[[Pew Research Center]]'s Religion & Public Life Project |language=en-US }}</ref> 2023ع تائين [[نيو يارڪ شهر جا يهودي|960,000 يهودي رهاڪن]] سان [[يهوديت]] نيو يارڪ شهر جو ٻيو سڀ کان وڏو مذهب آهي.<ref name="Gergely-2024" /> شهر ۾ [[تل ابيب]] کان ٻاهر دنيا جي سڀ کان وڏي يهودي آبادي رهي ٿي. شهر جي يهودي آباديءَ جو لڳ ڀڳ اڌ حصو بروڪلن ۾ رهي ٿو.<ref name="BrooklynJewish">{{cite news |last=Weichselbaum |first=Simone |date=June 26, 2012 |title=نئين مطالعي موجب بروڪلن جي لڳ ڀڳ هر چئن رهاڪن مان هڪ يهودي آهي |newspaper=[[New York Daily News]] |location=New York |url=http://www.nydailynews.com/new-york/brooklyn/brooklyn-residents-jews-new-study-finds-article-1.1100080 |url-status=live |access-date=May 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180704130656/http://www.nydailynews.com/new-york/brooklyn/brooklyn-residents-jews-new-study-finds-article-1.1100080 |archive-date=July 4, 2018 }}</ref><ref name=BrookynTheMostJewishSpotOnEarth>{{Cite web |first=Hilary |last=Danailova |date=January 11, 2018 |title=بروڪلن، زمين تي سڀ کان وڌيڪ يهودي آبادي وارو هنڌ |url=https://www.hadassahmagazine.org/2018/01/11/brooklyn-jewish-spot-earth/ |access-date=July 29, 2020 |website=[[Hadassah Magazine]] |language=en-US }}</ref> [[اسلام]] عيسائيت ۽ يهوديت کان پوءِ نيو يارڪ شهر جو ٽيون سڀ کان وڏو مذهب آهي. شهر ۾ مسلمانن جو اندازي مطابق انگ 600,000 کان 1,000,000 جي وچ ۾ آهي، ۽ شهر جي سرڪاري اسڪولن جي ٻارن مان لڳ ڀڳ 10٪ مسلمان آهن.<ref>{{cite news |last1=Grynbaum |first1=Michael M. |last2=Otterman |first2=Sharon |date=March 4, 2015 |title=نيو يارڪ شهر سرڪاري اسڪولن جي ڪئلينڊر ۾ ٻه مسلمان مذهبي موڪلون شامل ڪيون |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2015/03/05/nyregion/new-york-to-add-two-muslim-holy-days-to-public-school-calendar.html|access-date=March 4, 2015 }}</ref> آمريڪي مسلمانن مان لڳ ڀڳ 22.3٪ نيو يارڪ شهر ۾ رهن ٿا، جڏهن ته وڌيڪ وسيع [[نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقو|نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي]] ۾ لڳ ڀڳ 1.5 ملين مسلمان آهن، جيڪا [[مغربي اڌ گولو|مغربي اڌ گولي]] جي سڀ کان وڏي ميٽروپوليٽن مسلمان آبادي آهي.<ref>{{Cite web |title=نيو يارڪ شهر ۾ مسلمانن جي خدمتن بابت اثرائتي رپورٽ |url=https://www.ispu.org/wp-content/uploads/2018/08/MAP-NY-Key-Findings-Web.pdf |access-date=May 17, 2021 |website=Institute for Social Policy and Understanding }}</ref> شهر جي مسلمان آبادي کي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ [[نسلي تنوع|نسلي طور متنوع]] مسلمان شهري آبادين مان هڪ پڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=NYCMostDiverseMuslimPopulationWorld>{{Cite web |date=February 29, 2016 |title=ميٽرو نيو يارڪ جا مسلمان، حصو 2 – مخصوص مسلمان گروهن جا تخمينا |url=https://globalgates.info/resources-information/muslims-in-metro-new-york-part-2-specific-muslim-group-estimates/ |access-date=September 16, 2022 |website=Global Gates |language=en-US }}</ref> بروڪلن جي [[پاورز اسٽريٽ مسجد]] آمريڪا ۾ لڳاتار ڪم ڪندڙ سڀ کان پراڻين مسجدن مان هڪ آهي، ۽ نيو يارڪ شهر توڙي نيو يارڪ رياست جي ابتدائي اسلامي تنظيمن مان هڪ جي نمائندگي ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |first=Tharik |last=Hussain |title=آمريڪا جي قديم ترين مسجد بالٽڪ علائقي جي مسلمانن ڪيئن تعمير ڪئي |url=https://www.baltictimes.com/how_america___s_oldest_mosque_was_built_by_muslims_from_the_baltic/ |date=May 19, 2016 |access-date=July 29, 2020 |website=[[The Baltic Times]] }}</ref><ref>{{Cite web |first=Zuha |last=Siddiqui |date=December 26, 2018 |title=آمريڪا جي سڀ کان پراڻي موجود مسجد وليئمزبرگ ۾ آهي |url=https://bedfordandbowery.com/2018/12/americas-oldest-surviving-mosque-is-in-williamsburg/ |access-date=July 29, 2020 |website=Bedford + Bowery |language=en-US }}</ref> نيو يارڪ شهر ۾ انهن ٽن وڏن مذهبي گروهن کان پوءِ [[هندومت]]، [[ٻڌمت]]، [[سک مت]]، [[زرتشتي مذهب]] ۽ ٻيا مذهب پڻ موجود آهن. 2023ع تائين گريٽر نيو يارڪ جي 24٪ بالغ آبادي پاڻ کي ڪنهن منظم مذهبي وابستگي کان سواءِ سڃاتو، جڏهن ته 4٪ پاڻ کي [[دهريو|دهريو]] قرار ڏنو.<ref name=NYCReligion3>{{cite web |url=https://www.pewresearch.org/religion/religious-landscape-study/metro-area/new-york-city-metro-area/ |title=نيو يارڪ شهر ميٽروپوليٽن علائقي جي بالغ آباديءَ جي مذهبي جوڙجڪ |publisher=[[Pew Research Center]] |access-date=February 1, 2023 }}</ref> == معيشت == {{Main|نيو يارڪ شهر جي معيشت}} [[File:Midtown_Manhattan_from_Weehawken_September_2021_001.jpg|thumb|[[مڊٽائون مينهٽن]] دنيا جو سڀ کان وڏو مرڪزي ڪاروباري ضلعو آهي.]] [[File:Luchtfoto_van_Lower_Manhattan.jpg|thumb|[[لوئر مينهٽن]]، جنهن ۾ [[وال اسٽريٽ]]، دنيا جو اهم ترين مالي مرڪز، ۽ [[ون ورلڊ ٽريڊ سينٽر]]، [[آمريڪا جي بلند ترين عمارتن جي فهرست|آمريڪا جي سڀ کان اوچي فلڪ بوس عمارت]]، شامل آهن]] نيو يارڪ شهر ڪاروبار ۽ واپار جو هڪ عالمي مرڪز آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان کي ”دنيا جي گاديءَ جو هنڌ“ پڻ چيو ويندو آهي.<ref name="NewYorkCapitaloftheWorld1">{{cite news |first=Kenneth T. |last=Jackson |date=April 2, 2021 |title=ڇا نيو يارڪ اڃا به دنيا جي گاديءَ جو هنڌ بڻجڻ چاهي ٿو؟ |newspaper=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/does-new-york-still-want-to-be-the-capital-of-the-world-11617400766 |access-date=October 12, 2022 }}</ref> گريٽر نيو يارڪ [[جي ڊي پي موجب شهرن جي فهرست|دنيا جي سڀ کان وڏي ميٽروپوليٽن معيشت]] آهي، جنهن جي [[مجموعي ميٽروپوليٽن پيداوار]] 2022ع ۾ اندازاً 2.16 ٽريلين آمريڪي ڊالر هئي.<ref name="bea.gov">{{citation |title=ڪائونٽي ۽ ميٽروپوليٽن علائقي موجب مجموعي گهريلو پيداوار |url=https://fred.stlouisfed.org/release?et=&pageID=2&rid=397&t= |website=fred.stlouisfed.org }}</ref><ref name="fred.stlouisfed.org" /> نيو يارڪ عالمي بئنڪنگ ۽ ماليات، صحت جي سار سنڀال ۽ [[حياتي سائنس|حياتي سائنسن]]،<ref name="NYCHealthCareLifeSciences">{{cite web |url=https://www.governor.ny.gov/news/governor-hochul-mayor-adams-announce-plan-sparc-kips-bay-first-its-kind-job-and-education-hub |title=گورنر هوڪل ۽ ميئر ايڊمز صحت ۽ حياتياتي سائنسن ۾ جدت لاءِ SPARC ڪپس بي روزگار ۽ تعليمي مرڪز جو منصوبو پيش ڪيو |publisher=[[State of New York]] |date=October 13, 2022 |access-date=October 13, 2022 }}</ref> [[طبي ٽيڪنالاجي]] ۽ تحقيق، پرچون واپار، عالمي واپار، آمدرفت، سياحت، جائداد، [[نئون ميڊيا|نئين ميڊيا]]، [[روايتي ميڊيا]]، اشتهارسازي، [[قانوني خدمتون]]، [[حسابداري]]، انشورنس ۽ آمريڪا ۾ فنون جو اهم مرڪز آهي؛ جڏهن ته نيو يارڪ جي اعليٰ ٽيڪنالاجي شعبي لاءِ مجازي نالي طور استعمال ٿيندڙ [[سلڪان ايلي]] مسلسل وڌي رهي آهي. [[نيو يارڪ ۽ نيو جرسي جي بندرگاهه]] شهر جي معيشت جو هڪ اهم محرڪ آهي، جنهن کي [[پاناما ڪئنال]] جي توسيع کان پوءِ [[پاناميڪس|پوسٽ-پاناميڪس]] جهازن مان فائدو حاصل ٿيو آهي.<ref>{{Cite web |last=LaRocco |first=Lori Ann |date=September 24, 2022 |title=آمريڪا ڏانهن ويندڙ واپار ۾ تاريخي تبديلي کان پوءِ نيو يارڪ ملڪ جي مصروف ترين بندرگاهه بڻجي ويو |url=https://www.cnbc.com/2022/09/24/new-york-now-no-1-port-in-us-as-sea-change-in-trade-hits-west-coast.html |access-date=May 21, 2023 |website=CNBC |language=en }}</ref><ref>{{Cite web |title=نيو يارڪ ۽ نيو جرسي جي بندرگاهه 2023ع جي سڀ کان وڌيڪ مقدار سان اولهه سامونڊي ڪناري جي حريفن کي پوئتي ڇڏي ڏنو |url=https://maritime-executive.com/article/port-of-nynj-beats-west-coast-rivals-with-highest-2023-volumes |access-date=May 21, 2023 |website=The Maritime Executive |language=en }}</ref><ref>{{Cite web |title=نيو يارڪ ۽ نيو جرسي جي بندرگاهه آمريڪا جو سڀ کان وڏو ڪنٽينر بندرگاهه برقرار |url=https://www.marinelink.com/news/port-new-york-new-jersey-remains-us-top-501852 |access-date=May 21, 2023 |website=Marinelink.com |date=December 28, 2022 }}</ref> ڪيترين ئي [[فارچون 500|''فارچون'' 500]] ڪمپنين جا مرڪزي دفتر نيو يارڪ شهر ۾ آهن،<ref>{{Cite web |title=فارچون 500، 2011: سڀ کان وڌيڪ ڪمپنين وارا شهر |url=https://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2011/cities/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110506212133/https://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2011/cities/ |archive-date=2011-05-06 |access-date=2026-05-22 |website=FORTUNE on CNNMoney.com}}</ref> ۽ وڏي تعداد ۾ [[گهڻ قومي ڪارپوريشن|گهڻ قومي ڪارپوريشنون]] پڻ هتي قائم آهن. [[سرمايو (معاشيات)|سرمائي]]، ڪاروبار ۽ سياحن کي راغب ڪرڻ جي لحاظ کان نيو يارڪ شهر کي دنيا جي شهرن ۾ پهريون درجو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite news |last=Kennedy |first=Simon |date=April 13, 2014 |title=اي ٽي ڪيرني جي درجابنديءَ ۾ بيجنگ پهريون ڀيرو مٿين ڏهن شهرن ۾ شامل |website=[[Bloomberg.com]] |url=https://www.bloomberg.com/news/2014-04-13/beijing-breaks-into-top-ten-in-rankings-by-a-t-kearney.html |access-date=April 13, 2014 |publisher=[[Bloomberg L.P]] }}</ref><ref>{{cite news |last=Kaske |first=Michelle |archive-url=https://web.archive.org/web/20120312173905/http://www.bloomberg.com/news/2012-03-12/new-york-city-tops-global-competitiveness-london-is-no-2-economist-says.html |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2012-03-12/new-york-city-tops-global-competitiveness-london-is-no-2-economist-says |title=اڪانومسٽ رپورٽ موجب نيو يارڪ شهر عالمي مقابلي واري درجابنديءَ ۾ پهرين نمبر تي |publisher=[[Bloomberg L.P.]] |date=March 12, 2012 |archive-date=March 12, 2012 |access-date=February 9, 2017 }}</ref> عالمي [[اشتهارسازي|اشتهارسازي جي صنعت]] جي اهم ترين مرڪز طور نيو يارڪ شهر جي حيثيت کي مجازي طور ''[[ميڊيسن ايونيو#اشتهارسازي جي صنعت|ميڊيسن ايونيو]]'' جي نالي سان ظاهر ڪيو ويندو آهي.<ref name="MadisonAveMetonym">{{cite web |title=مجاز مرسل جي وصف |url=https://www.chegg.com/homework-help/definitions/metonymy-39 |publisher=[[Chegg]] |access-date=November 23, 2021 |archive-date=July 31, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731204559/https://www.chegg.com/homework-help/definitions/metonymy-39 |url-status=dead }}</ref> شهر جي [[فيشن صنعت]] لڳ ڀڳ 180,000 ماڻهن کي روزگار فراهم ڪري ٿي، جن کي ساليانو مجموعي طور 11 بلين آمريڪي ڊالر اجرت ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite news |last=Fermino |first=Jennifer |date=February 7, 2014 |title=ميئر ڊي بلاسيو نيو يارڪ شهر جي فيشن صنعت لاءِ 3 ملين ڊالر جي گرانٽ جو اعلان ڪيو |newspaper=[[New York Daily News]] |location=New York |url=http://www.nydailynews.com/news/politics/de-blasio-announces-3m-grants-city-fashion-industry-article-1.1605556 |url-status=live |access-date=February 11, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011005433/http://www.nydailynews.com/news/politics/de-blasio-announces-3m-grants-city-fashion-industry-article-1.1605556 |archive-date=October 11, 2017 }}</ref> ٻين اهم معاشي شعبن ۾ يونيورسٽيون ۽ غير منافع بخش ادارا شامل آهن. [[آمريڪا ۾ صنعتڪاري|صنعتڪاري]] ويهين صديءَ دوران گهٽجي وئي، پر اڃا تائين وڏي تعداد ۾ روزگار فراهم ڪري ٿي. شهر جي لباس ۽ [[گارمينٽ صنعت]]، جيڪا تاريخي طور مينهٽن جي [[گارمينٽ ڊسٽرڪٽ، مينهٽن|گارمينٽ ڊسٽرڪٽ]] ۾ مرڪوز هئي، 1950ع ۾ پنهنجي عروج تي پهتي، جڏهن نيو يارڪ ۾ هن صنعت ۾ 323,000 کان وڌيڪ ماڻهو ڪم ڪندا هئا. 2015ع تائين شهر جي 23,000 کان به گهٽ رهواسين کي هن صنعت ۾ روزگار مليل هو، جيتوڻيڪ صنعت جي بحاليءَ لاءِ ڪوششون جاري هيون،<ref>{{cite news |first=Winnie |last=Hu |date=February 7, 2017 |title=نيو يارڪ گارمينٽ ڊسٽرڪٽ کان ٻاهر لباس جي صنعت کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2017/02/07/nyregion/new-york-garment-industry-brooklyn.html |access-date=October 14, 2022 }}</ref> ۽ آمريڪي فيشن صنعت لاءِ اڃا تائين مجازي نالي طور ''[[سيونٿ ايونيو (مينهٽن)|سيونٿ ايونيو]]'' استعمال ٿيندو آهي.<ref>[[Geoff Nunberg|Nunberg, Geoff]]. [https://www.npr.org/2011/12/07/143265669/occupy-geoff-nunbergs-2011-word-of-the-year "'Occupy': Geoff Nunberg's 2011 Word Of The Year"], [[WNPR]], December 7, 2011. Accessed January 6, 2026. "پر مجاز مرسل جي جادوءَ کي به داد ڏيڻ گهرجي. اهو ئي علم بيان جو طريقو آهي جيڪو اسان کي وال اسٽريٽ، هالي ووڊ يا سيونٿ ايونيو جهڙا نالا اتي ٿيندڙ سرگرمين لاءِ استعمال ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو."</ref> 2024ع ۾ نيو يارڪ شهر جي مجموعي گهريلو پيداوار 1.3 ٽريلين آمريڪي ڊالر کان وڌي وئي، جنهن مان هڪ ٽريلين ڊالر کان وڌيڪ، يعني 77٪، [[جي ڊي پي موجب آمريڪي ڪائونٽين جي فهرست|اڪيلو مينهٽن]] پيدا ڪيو.<ref name=ManhattanGDP>{{citation|title=نيو يارڪ ڪائونٽي، نيو يارڪ ۾ سڀني صنعتن جي مجموعي گهريلو پيداوار|url=https://fred.stlouisfed.org/series/GDPALL36061|website=fred.stlouisfed.org|access-date=March 27, 2026}}</ref><ref name="bea.gov" /> ٻين وڏن شهرن وانگر نيو يارڪ شهر ۾ به [[آمدني جي اڻبرابري]] موجود آهي، جنهن جو اندازو 2022ع ۾ 0.55 جي [[گيني کوٽائي]] مان لڳائي سگهجي ٿو.<ref>[https://data.census.gov/table?q=B19083:%20GINI%20INDEX%20OF%20INCOME%20INEQUALITY&g=160XX00US3651000 B19083 آمدني جي اڻبرابريءَ جو گيني انڊيڪس، آمريڪن ڪميونٽي سروي، گهراڻا 2022: ACS هڪ سال جا تخمينا]، [[United States Census Bureau]]. Accessed January 12, 2024.</ref><ref>{{Cite news |last=Honan |first=Katie |date=September 11, 2019 |title=رپورٽ موجب نيو يارڪ شهر ۾ آمدني جي اڻبرابريءَ جو فرق تبديل نه ٿيو آهي |language=en-US |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/new-york-citys-income-inequality-gap-hasnt-changed-report-says-11568174460 |access-date=October 27, 2020 |issn=0099-9660 }}</ref> نومبر 2023ع ۾ شهر ۾ ڪل روزگار 4.75 ملين کان وڌيڪ هو، جنهن مان چوٿين حصي کان وڌيڪ ماڻهو تعليم ۽ صحت جي خدمتن ۾ ڪم ڪندا هئا.<ref>[https://www.bls.gov/regions/northeast/summary/blssummary_newyorkcity.pdf نيو يارڪ شهر جو معاشي خلاصو]، [[Bureau of Labor Statistics]]، updated January 8, 2024. Accessed January 12, 2024.</ref> مينهٽن، جتي شهر جي اڌ کان وڌيڪ نوڪرين جو مرڪز هو، ۾ 2023ع جي ٻي ٽه ماهي دوران سراسري هفتيوار اجرت 2,590 آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا ملڪ جي 360 وڏين ڪائونٽين مان چوٿين سڀ کان وڌيڪ هئي.<ref name="BLS2023Q3">[https://www.bls.gov/news.release/pdf/cewqtr.pdf ڪائونٽي روزگار ۽ اجرتون – 2023ع جي ٻي ٽه ماهي]، [[Bureau of Labor Statistics]]، November 21, 2023. Accessed January 12, 2024.</ref> نيو يارڪ شهر آمريڪا جي انهن نسبتاً ٿورن شهرن مان هڪ آهي، جيڪي پنهنجن رهواسين کان [[آمدني ٽيڪس]]، لڳ ڀڳ 3٪، وصول ڪن ٿا؛<ref name="Localities_with_INCOME_tax">{{cite web |last=Moreno |first=Tonya |date=February 2, 2017 |title=آمريڪي شهر جيڪي آمدني ٽيڪس وصول ڪن ٿا |url=https://www.thebalance.com/cities-that-levy-income-taxes-3193246 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170308014312/https://www.thebalance.com/cities-that-levy-income-taxes-3193246 |archive-date=March 8, 2017 |access-date=December 20, 2017 |publisher=[[The Balance (website)|The Balance]] |quote=چوڏهن رياستون ۽ ڊسٽرڪٽ آف ڪولمبيا شهرن، ڪائونٽين ۽ ميونسپلٽين کي رياستي آمدني ٽيڪس کان علاوه پنهنجو الڳ انفرادي آمدني ٽيڪس لاڳو ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا. }}</ref><ref name="NYCTax">{{cite web |title=ذاتي آمدني ٽيڪس ۽ غير رهواسي نيو يارڪ شهر ملازمن جون ادائيگيون |url=http://www1.nyc.gov/site/finance/taxes/personal-income-tax-and-non-resident-employees.page |access-date=December 19, 2017 |publisher=[[New York City Department of Finance]] |archive-date=August 27, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220827134650/https://www1.nyc.gov/site/finance/taxes/personal-income-tax-and-non-resident-employees.page |url-status=dead }}</ref><ref name="NYC_tax_schedule">{{cite web |year=2016 |title=نيو يارڪ شهر جي ٽيڪس شرح جو شيڊول |url=https://www.tax.ny.gov/pdf/current_forms/it/nyc_tax_rate_schedule.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170308234704/https://www.tax.ny.gov/pdf/current_forms/it/nyc_tax_rate_schedule.pdf |archive-date=March 8, 2017 |access-date=December 15, 2017 |publisher=[[New York State Department of Taxation and Finance]] }}</ref> ان ٽيڪس باوجود 2024ع ۾ نيو يارڪ شهر دنيا جي ڪنهن به شهر جي ڀيٽ ۾ نمايان فرق سان سڀ کان وڌيڪ ارب پتي ماڻهن جو گهر هو، جن جو ڪل انگ 110 هو.<ref name="NYCHighestNumberBillionaires" /> === وال اسٽريٽ === {{main|وال اسٽريٽ|فنانشل ڊسٽرڪٽ، مينهٽن}} [[File:Gaming-Wall-Street BTS Prodigium-266.jpg|thumb|[[نيو يارڪ اسٽاڪ ايڪسچينج]] ان تي درج ڪمپنين جي مجموعي [[مارڪيٽ سرمائيداري]] جي لحاظ کان [[اسٽاڪ ايڪسچينجن جي فهرست#وڏيون اسٽاڪ ايڪسچينجون|دنيا جي سڀ کان وڏي اسٽاڪ ايڪسچينج]] آهي.<ref name="NYSElargest" /><ref name="NYSEhighestcap" />|alt=هڪ وڏي عمارت جي اڳيان رومي طرز جي ٿنڀن مٿان هڪ وڏو جهنڊو پکڙيل آهي.]] نيو يارڪ شهر جي معيشت جو سڀ کان اهم [[معاشي شعبو]] هڪ جامع [[مالي مرڪز]] طور ان جو ڪردار آهي، جنهن کي مجازي طور ''وال اسٽريٽ'' چيو وڃي ٿو. [[لوئر مينهٽن]] ۾ [[نيو يارڪ اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ [[نيزڊيڪ]] واقع آهن، جيڪي 2013ع ۾ مجموعي سراسري روزاني واپاري مقدار ۽ درج ٿيل ڪمپنين جي مجموعي [[مارڪيٽ سرمائيداري]] ٻنهي جي لحاظ کان ترتيبوار دنيا جون سڀ کان وڏي ۽ ٻي وڏي [[اسٽاڪ ايڪسچينج]] هيون.<ref name="NYSElargest">{{cite web |title=نيو يارڪ اسٽاڪ ايڪسچينج تي درج ڪمپنين جي ڊائريڪٽري |url=https://www.nyse.com/about/listed/lc_ny_overview.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130621174531/http://www.nyse.com/about/listed/lc_ny_overview.html |archive-date=June 21, 2013 |access-date=June 23, 2014 |publisher=[[New York Stock Exchange]] }}</ref><ref name="NYSEhighestcap">{{cite web |title=2013ع جون عالمي اسٽاڪ ايڪسچينج مارڪيٽ جون نمايان ڳالهيون |url=http://www.world-exchanges.org/files/2013_WFE_Market_Highlights.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140327112731/http://www.world-exchanges.org/files/2013_WFE_Market_Highlights.pdf |date=January 28, 2014 |archive-date=March 27, 2014 |access-date=July 20, 2014 |publisher=[[World Federation of Exchanges]] }}</ref> مالي سال 2013–14ع ۾ وال اسٽريٽ جي [[سيڪيورٽيز صنعت]] نيو يارڪ رياست جي ٽيڪس آمدنيءَ جو 19٪ پيدا ڪيو.<ref>{{cite web |date=March 11, 2015 |title=ڊي نيپولي: 2014ع ۾ وال اسٽريٽ بونس ۾ معمولي واڌ |url=https://www.osc.state.ny.us/press/releases/mar15/031115.htm |access-date=July 15, 2015 |publisher=Office of the [[New York State Comptroller]] }}</ref> نيو يارڪ شهر [[عوامي حصيداري]] ۽ [[سيڪيورٽي (ماليات)|قرض]] جي سرمائي مارڪيٽن ۾ واپار لاءِ دنيا جو سڀ کان وڏو مرڪز برقرار آهي.<ref name="CNY2007">{{cite report |url=http://www.nyc.gov/html/om/pdf/ny_report_final.pdf |title=نيو يارڪ ۽ آمريڪا جي عالمي مالي خدمتن واري اڳواڻي برقرار رکڻ |publisher=[[New York City Economic Development Corporation]] |access-date=July 19, 2015 }}</ref>{{rp|31–32}}<ref>{{cite web |date=June 2013 |title=مجموعي قرضي سيڪيورٽيز |url=http://www.bis.org/statistics/r_qa1306_hanx18.pdf |access-date=July 19, 2015 |publisher=[[Bank for International Settlements]] }}</ref> نيو يارڪ [[هيج فنڊ]] انتظام، [[خانگي حصيداري ڪمپنين جي فهرست|پرائيويٽ ايڪوٽي]] ۽ [[انضمام ۽ حصول]] جي مالي مقدار ۾ پڻ اڳواڻي ڪري ٿو. مينهٽن ۾ مرڪزي دفتر رکندڙ ڪيترائي [[سيڙپڪاري بئنڪ]] ۽ [[سيڙپڪاري منتظم]] ٻين عالمي مالي مرڪزن ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="CNY2007" />{{rp|34–35}} نيو يارڪ آمريڪا جو بنيادي [[تجارتي بئنڪ]]نگ مرڪز آهي.<ref>{{cite news |last=Chaudhuri |first=Saabira |date=September 15, 2014 |title=آمريڪا جي وڏين بئنڪن جي درجابندي: مٿين پنجن ۾ هڪ نئين بئنڪ |newspaper=[[The Wall Street Journal]] |url=https://blogs.wsj.com/moneybeat/2014/09/15/ranking-the-biggest-u-s-banks-a-new-entrant-in-top-5/ |access-date=July 19, 2015 }}</ref> 2018ع ۾ مينهٽن ۾ 500 ملين چورس فوٽ (46.5 ملين m²) کان وڌيڪ آفيس جاءِ موجود هئي،<ref name="ManhattanOfficeSpace">{{cite web |first=Cynthia |last=Foster |date=December 7, 2018 |title=2018ع جي ٽين ٽه ماهي: آمريڪي آفيس مارڪيٽ جو جائزو |url=https://www2.colliers.com/en/Research/2018-Q3-US-Office-Market-Outlook-Report |access-date=April 13, 2019 |publisher=[[Colliers International]] |archive-date=April 14, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190414022654/https://www2.colliers.com/en/Research/2018-Q3-US-Office-Market-Outlook-Report |url-status=dead }}</ref> جنهن نيو يارڪ شهر کي دنيا جي سڀ کان وڏي آفيس مارڪيٽ بڻايو،<ref>{{cite news |url=https://www.ft.com/content/f2849309-f490-47e8-abe6-2aa6bfcc69fc |title=قانوني فرم پال ويس مينهٽن ۾ 2023ع جو آمريڪا جو سڀ کان وڏو آفيس ليز معاهدو ڪيو |author=Joe Miller and Joshua Chaffin |newspaper=Financial Times |date=December 21, 2023 |access-date=April 30, 2024 |quote=نيو يارڪ شهر جي آفيس مارڪيٽ، جيڪا دنيا جي سڀ کان وڏي آهي... }}</ref><ref>{{cite web |title=مينهٽن جي آفيس جڳهه واري مارڪيٽ کي سمجهڻ |url=http://www.officespaceseeker.com/manhattan-office-space-market.html |access-date=July 20, 2014 |publisher=Officespaceseeker.com |archive-date=July 13, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713071533/http://www.officespaceseeker.com/manhattan-office-space-market.html |url-status=dead }}</ref> جڏهن ته [[مڊٽائون مينهٽن]] ۾ 2018ع ۾ 400 ملين چورس فوٽ (37.2 ملين m²) آفيس جاءِ هئي،<ref name="ManhattanOfficeSpace" /> ۽ اهو دنيا جو سڀ کان وڏو مرڪزي ڪاروباري ضلعو آهي.<ref>{{cite web |title=مارڪيٽ بيٽ آمريڪا مرڪزي ڪاروباري ضلعو آفيس رپورٽ، 2011ع جي ٻي ٽه ماهي |url=http://www.cushwake.com/cwmbs2q11/PDF/off_us_cbd_2q11.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130508231043/http://www.cushwake.com/cwmbs2q11/PDF/off_us_cbd_2q11.pdf |archive-date=May 8, 2013 |access-date=July 20, 2014 |publisher=[[Cushman & Wakefield|Cushman & Wakefield, Inc]] }}</ref> === ٽيڪنالاجي ۽ حياتياتي ٽيڪنالاجي === {{further|ٽيڪ:نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ شهر جون ٽيڪنالاجي ڪمپنيون|نيو يارڪ شهر جون حياتياتي ٽيڪنالاجي ڪمپنيون|سلڪان ايلي}} [[File:Flatiron District.jpg|thumb|[[فليٽ آئرن ڊسٽرڪٽ]] سلڪان ايلي جي شروعاتي مرڪزن مان هڪ آهي؛ سلڪان ايلي شروعات ۾ نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي جي اعليٰ ٽيڪنالاجي شعبي لاءِ مجازي نالو هو.]] [[File:Cornell_Tech_buildings_(41991).jpg|thumb|[[روزويلٽ ٻيٽ]] تي [[ڪارنيل ٽيڪ]]]] نيو يارڪ دنيا جي اعليٰ درجي جي ٽيڪنالاجي مرڪزن مان هڪ آهي.<ref name=NewYorkCityDestinationNumberOneTechHub>{{cite news |url=https://www.crainsnewyork.com/technology/new-york-closer-ever-beating-bay-area-tech |title=ٽيڪنالاجيءَ ۾ نيو يارڪ بي ايريا کي پوئتي ڇڏڻ جي اڳ کان وڌيڪ ويجهو |first=Cara |last=Eisenpress |newspaper=[[Crain Communications]] |date=April 28, 2023 |access-date=June 17, 2023 }}</ref><ref name="NYCTopTierTechHub">{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/sites/bradthomas/2021/09/11/silicon-alley-provides-path-to-prosperity-for-new-york-city/?sh=728c3b7b5465 |title='سلڪان ايلي' نيو يارڪ شهر لاءِ خوشحاليءَ جو رستو فراهم ڪري ٿي |first=Brad |last=Thomas |magazine=Forbes |date=September 11, 2021 |access-date=August 23, 2023 |quote=موجوده صورتحال ۾ شهر دنيا جي سڀ کان وڏي ٽيڪنالاجي ماحولياتي نظام جي حيثيت سان رڳو سلڪان ويلي کان پوءِ ٻئي نمبر تي آهي. }}</ref> 2025ع تائين [[نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقو]] دنيا جو سڀ کان وڏو [[سافٽ ويئر انجنيئرنگ|ٽيڪنالاجي صلاحيتن]] جو مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref name = NYCLargestTechTalentHubWorld>{{cite web|url=https://www.cnbc.com/amp/2026/08/21/new-york-san-francisco-tech-talent-cbre.html|title=سي بي آر اي موجب نيو يارڪ سان فرانسسڪو کي پوئتي ڇڏي ٽيڪنالاجي صلاحيتن جي سڀ کان وڏي مارڪيٽ بڻجي ويو|author=Diana Olick|publisher=CNBC|access-date=August 27, 2026}}</ref> سلڪان ايلي، جيڪو اڳ نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي جي [[اعليٰ ٽيڪنالاجي]] صنعتن جي مجموعي شعبي لاءِ مجازي نالو هو،<ref name="Dickey2013">{{cite web |url=http://www.businessinsider.com/silicon-alley-100-2013-2013-10?op=1 |title=SA 100، 2013: نيو يارڪ ٽيڪنالاجيءَ جا نمايان ماڻهو |first1=Megan Rose |last1=Dickey |first2=Jillian |last2=D'Onfro |website=[[Business Insider]] |date=October 24, 2013 |access-date=July 30, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140722170340/http://www.businessinsider.com/silicon-alley-100-2013-2013-10?op=1 |archive-date=July 22, 2014 |url-status=live }}</ref> هاڻي اڳ وانگر مناسب اصطلاح نه رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهٽ ۾ گهٽ 2003ع کان شهر جو ٽيڪنالاجي ماحول جاگرافيائي توڙي شعبائي لحاظ کان تمام گهڻو وسيع ٿي چڪو آهي. ان دور کان ٽيڪنالاجي ڪاروبار مينهٽن جي وڌيڪ علائقن ۽ ٻين بوروئن ۾ پکڙجي ويا ۽ انهن مان گهڻن جو حقيقي [[سلڪان]] سان ڪو خاص واسطو نه رهيو.<ref name="Dickey2013" /><ref name="Ward2018">{{cite news |url=https://theculturetrip.com/north-america/usa/new-york/articles/the-history-of-new-yorks-silicon-alley |title=نيو يارڪ جي سلڪان ايلي جي تاريخ |first=Peter |last=Ward |work=The Culture Trip |date=March 8, 2018 |access-date=August 23, 2023 |quote=جڏهن 2003ع ۾ بحالي شروع ٿي ته ٽيڪنالاجي ڪمپنيون ساڳين علائقن تائين محدود نه رهيون. |archive-date=February 25, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250225083249/https://theculturetrip.com/north-america/usa/new-york/articles/the-history-of-new-yorks-silicon-alley |url-status=dead }}</ref> نيو يارڪ شهر جو موجوده ٽيڪنالاجي شعبو [[مصنوعي ذهانت]] (AI) جي وسيع استعمال،<ref name="AI-NYC1A">{{cite web |url=https://www.nyc.gov/assets/cto/downloads/ai-strategy/nyc_ai_strategy.pdf |title=مصنوعي ذهانت جي حڪمت عملي |work=City of New York |access-date=July 27, 2023 }}</ref><ref name="AI-NYC1B">{{cite web |url=https://www.cnbc.com/2023/08/24/google-amazon-nvidia-amd-other-tech-giants-invest-in-hugging-face.html |title=گوگل، ايمازون، اين ويڊيا ۽ ٻين ٽيڪنالاجي ڪمپنين جي AI اسٽارٽ اپ هگنگ فيس ۾ سيڙپڪاري، ڪمپني جي قدر 4.5 بلين ڊالر تائين پهتي |author=Kif Leswing |publisher=[[CNBC]] |date=August 24, 2023 |access-date=August 27, 2023 |quote=نيو يارڪ ۾ قائم مصنوعي ذهانت ڪمپني هگنگ فيس ٽيڪنالاجيءَ جي ڪجهه وڏين ڪمپنين کان 235 ملين ڊالر گڏ ڪيا آهن، جنهن کان پوءِ ان جي قدر 4.5 بلين ڊالر ٿي وئي آهي. }}</ref> براڊبينڊ انٽرنيٽ،<ref>{{cite web |url=https://www.nyc.gov/assets/cto/downloads/internet-master-plan/NYC_IMP_1.7.20_FINAL-2.pdf |title=نيو يارڪ شهر جو انٽرنيٽ ماسٽر پلان |work=City of New York |access-date=July 27, 2023 }}</ref> [[نئون ميڊيا|نئين ميڊيا]]، [[مالي ٽيڪنالاجي]] (''فن ٽيڪ'') ۽ [[ڪرپٽو ڪرنسي]]، [[حياتياتي ٽيڪنالاجي]]، [[راند ڊزائين]] ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجيءَ جي ٻين شعبن تي مشتمل آهي، جن کي شهر جي [[ڪاروباري ماحولياتي نظام]] ۽ [[وينچر ڪيپيٽل]] سيڙپڪاري جي سهائتا حاصل آهي. ٽيڪنالاجي تي ٻڌل [[اسٽارٽ اپ ڪمپنيون]] ۽ ڪاروباري روزگار نيو يارڪ شهر ۽ ان جي علائقي ۾ وڌي رهيا آهن. 2010ع کان وٺي ٽيڪنالاجي شعبو نيو يارڪ شهر جي معيشت ۾ وڌندڙ حصو حاصل ڪندو رهيو آهي.<ref name="TechNYC1">{{cite news |first1=Ben |last1=Casselman |first2=Keith |last2=Collins |first3=Karl |last3=Russell |date=February 15, 2019 |title=ايمازون کان سواءِ به ٽيڪنالاجي نيو يارڪ ۾ وڌيڪ مضبوط ٿي سگهي ٿي |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/interactive/2019/02/15/business/economy/nyc-tech-startups-amazon.html |access-date=February 16, 2019 }}</ref> [[ٽيڪ:نيو يارڪ شهر]]، جيڪا 2016ع ۾ قائم ٿي، هڪ غير منافع بخش تنظيم آهي جيڪا حڪومت، شهري ادارن، ڪاروباري دنيا ۽ ميڊيا آڏو نيو يارڪ شهر جي ٽيڪنالاجي صنعت جي نمائندگي ڪري ٿي. ان جا بنيادي مقصد نيو يارڪ جي وڏي ٽيڪنالاجي صلاحيتن واري بنياد کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ اهڙين پاليسين جي حمايت ڪرڻ آهن، جيڪي شهر ۾ ٽيڪنالاجي ڪمپنين جي واڌ ويجهه لاءِ سازگار هجن.<ref>{{cite news |first=Jonathan |last=Schieber |date=May 24, 2017 |title=قيام کان هڪ سال پوءِ ٽيڪ اين واءِ سي نيو يارڪ جي سياست ۾ هڪ اثرائتي قوت بڻجي وئي |work=[[TechCrunch]] |url=https://techcrunch.com/2017/05/24/a-year-after-its-launch-technyc-has-become-a-force-in-new-york-politics/ |access-date=March 15, 2019 }}</ref> نيو يارڪ شهر جي مصنوعي ذهانت واري شعبي 2022ع ۾ 483.6 ملين آمريڪي ڊالر جي وينچر ڪيپيٽل سيڙپڪاري حاصل ڪئي.<ref name="NYCArtificialIntelligenceHub">{{cite web |url=https://www.crainsnewyork.com/technology/new-york-artificial-intelligence-firms-raised-whopping-4836m-2022 |title=شهر جي مصنوعي ذهانت ڪمپنين وينچر ڪيپيٽل جي لاٿ باوجود 2022ع ۾ 483.6 ملين ڊالر گڏ ڪيا |author=Cara Eisenpress |publisher=Crain Communications |date=March 22, 2023 |access-date=November 8, 2023 }}</ref> 2023ع ۾ نيو يارڪ شهر شهري حڪومت ۾ مصنوعي ذهانت جي استعمال کي ضابطي هيٺ آڻڻ لاءِ قاعدن جو فريم ورڪ ۽ هڪ [[چيٽ بوٽ]] تيار ڪرڻ واري پهرين جامع منصوبي جو اعلان ڪيو.<ref name="NYCArtificialIntelligenceGovernment">{{cite web |url=https://www.pymnts.com/artificial-intelligence-2/2023/new-york-city-unveils-ai-action-plan-that-develops-rules-framework/ |title=نيو يارڪ شهر قاعدن جو فريم ورڪ تيار ڪندڙ مصنوعي ذهانت ايڪشن پلان متعارف ڪرايو |publisher=PYMNTS |date=October 16, 2023 |access-date=November 8, 2023 |quote=هي جامع منصوبو آمريڪا جي ڪنهن وڏي شهر لاءِ پنهنجي نوعيت جو پهريون منصوبو آهي. منصوبي جي حصي طور شهر ڪاروباري مالڪن کي حڪومت سان لاڳاپيل معاملن ۾ رهنمائي ڏيڻ لاءِ پهريون شهرگير مصنوعي ذهانت چيٽ بوٽ آزمائشي طور شروع ڪيو آهي. }}</ref> [[نيو جرسي/نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي جون حياتياتي ٽيڪنالاجي ۽ دواسازي ڪمپنيون|حياتياتي ٽيڪنالاجي]] جو شعبو نيو يارڪ شهر ۾ تيزيءَ سان وڌي رهيو آهي، جنهن جو بنياد شهر جي علمي [[سائنسي تحقيق]] ۽ سرڪاري توڙي تجارتي مالي سهائتا جي قوت تي آهي. 19 ڊسمبر 2011ع تي ميئر مائيڪل آر. بلومبرگ [[ڪارنيل يونيورسٽي]] ۽ [[ٽيڪنيون – اسرائيل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] کي [[روزويلٽ ٻيٽ]] تي [[اطلاقي سائنس|اطلاقي سائنسن]] جو 2 بلين آمريڪي ڊالرن جو گريجوئيٽ اسڪول، [[ڪارنيل ٽيڪ]]، تعمير ڪرڻ لاءِ چونڊڻ جو اعلان ڪيو، جنهن جو مقصد نيو يارڪ شهر کي دنيا جي اهم ترين ٽيڪنالاجي گاديءَ ۾ تبديل ڪرڻ هو.<ref>{{cite news |last=Pérez-Peña |first=Richard |date=December 19, 2011 |title=شهر ۾ سائنس اسڪول تعمير ڪرڻ لاءِ 350 ملين ڊالر جي تحفي پٺيان ڪارنيل جو اڳوڻو شاگرد |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2011/12/20/nyregion/cornell-and-technion-israel-chosen-to-build-science-school-in-new-york-city.html?scp=3&sq=cornell&st=cse |access-date=August 1, 2014 }}</ref><ref>{{cite web |last=Ju |first=Anne |date=December 19, 2011 |title='راند بدلائيندڙ' ٽيڪنالاجي ڪيمپس ڪارنيل ۽ ٽيڪنيون کي مليو |url=https://news.cornell.edu/stories/2011/12/nyc-chooses-cornell-technion-build-tech-campus |access-date=August 1, 2014 |publisher=[[Cornell University]] }}</ref> === جائداد === [[File:5th Avenue 9304.JPG|thumb|[[مڊٽائون مينهٽن]] ۾ [[ففٿ ايونيو]] دنيا جي سڀ کان مهانگي شاپنگ اسٽريٽ آهي.<ref name=FifthAvenueMostExpensiveStreetOnEarth>{{cite web |url=https://ir.cushmanwakefield.com/news/press-release-details/2023/New-Yorks-Fifth-Avenue-Retains-its-Top-Ranking-as-the-Worlds-Most-Expensive-Retail-Destination/default.aspx#:~:text=around%20the%20world.-,New%20York's%20Fifth%20Avenue%20retains%20its%20top%20ranking%20as%20the,which%20placed%20third%20in%202023. |title=نيو يارڪ جي ففٿ ايونيو دنيا جي سڀ کان مهانگي پرچون منزل طور پنهنجي پهرين درجي واري حيثيت برقرار رکي |publisher=Cushman & Wakefield |date=November 20, 2023 |access-date=July 31, 2024 }}</ref>]] نيو يارڪ شهر جي جائداد عالمي سيڙپڪارن لاءِ محفوظ سيڙپڪاريءَ جي اهم مرڪزن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.<ref name="NYCSafeHavenGlobalInvestors" /> مالي سال 2017ع لاءِ نيو يارڪ شهر جي سموري ملڪيت جي ڪل قيمت 1.479 ٽريلين آمريڪي ڊالر لڳائي وئي، جيڪا گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 6.1٪ وڌيڪ هئي. ڪل مارڪيٽ قيمت مان هڪ خاندان وارن گهرن جو حصو 765 بلين ڊالر (51.7٪)، [[ڪنڊومينيم]]، [[هائوسنگ ڪوآپريٽو|ڪوآپريٽو گهرن]] ۽ اپارٽمينٽ عمارتن جو گڏيل قدر 351 بلين ڊالر (23.7٪)، جڏهن ته تجارتي ملڪيتن جي قيمت 317 بلين ڊالر (21.4٪) هئي.<ref>[https://www.nyc.gov/site/finance/about/press/press-release-fy24-tentative-assessment-roll.page ''مالي کاتي طرفان مالي سال 2024ع جي عبوري ملڪيت ٽيڪس اسيسمينٽ رول جي اشاعت'']، [[نيو يارڪ شهر جو مالي کاتو]]، پريس رليز 17 جنوري 2023ع. Accessed July 28, 2023. "The tentative assessment roll for FY24 shows the total market value of all New York City properties is $1.479 trillion, a 6.1 percent increase from Fiscal Year 2023. Property values for FY24 reflect real estate activity between January 6, 2022, to January 5, 2023, the taxable status date."</ref><ref name="NYC real estate">{{cite news |url=https://www1.nyc.gov/assets/finance/downloads/pdf/press_release/fy2017_tentative_assessment_roll.pdf |title=مالي کاتي طرفان مالي سال 2017ع جو عبوري اسيسمينٽ رول جاري |publisher=[[New York City Department of Finance]] |date=January 15, 2016 |access-date=November 26, 2021 |quote=اڄ مالي کاتي جي ڪمشنر جيڪس جيها مالي سال 2017ع لاءِ عبوري ملڪيت اسيسمينٽ رول جاري ڪرڻ جو اعلان ڪيو، جنهن موجب ايندڙ سال لاءِ ڪل مارڪيٽ قيمت لڳ ڀڳ 1.072 ٽريلين ڊالر آهي، جيڪا مالي سال 2016ع جي ڀيٽ ۾ 102.5 بلين ڊالر يا 10.6 سيڪڙو وڌيڪ آهي. }}</ref> مڊٽائون مينهٽن جي [[ففٿ ايونيو]] تي دنيا جا سڀ کان وڌيڪ پرچون ڀاڙا وصول ڪيا وڃن ٿا، جيڪي 2023ع ۾ {{convert|2000|$/ft2|$/m2}} هئا.<ref>Boonshoft, Michael. [https://www.cushmanwakefield.com/en/news/2023/11/ny-fifth-avenue-retains-its-top-ranking-as-the-worlds-most-expensive-retail-destination "نيو يارڪ جي ففٿ ايونيو دنيا جي سڀ کان مهانگي پرچون منزل طور پهرين نمبر تي برقرار"], [[Cushman & Wakefield]], November 20, 2023. Accessed January 13, 2024. "نيو يارڪ جي ففٿ ايونيو سال بہ سال ڀاڙن ۾ واڌ نه ٿيڻ باوجود دنيا جي سڀ کان مهانگي پرچون منزل طور پنهنجي پهرين درجي واري حيثيت برقرار رکي ٿي."</ref> نيو يارڪ شهر دنيا جي سڀ کان مهانگن شهرن مان هڪ آهي، ۽ شهر ۾ گهرن جي کوٽ هن مسئلي کي وڌيڪ شديد بڻائي ٿي.<ref>Horowitz, Alex; and Staveski, Adam. [https://www.pewtrusts.org/en/research-and-analysis/articles/2023/05/25/new-yorks-housing-shortage-pushes-up-rents-and-homelessness "نيو يارڪ ۾ گهرن جي کوٽ ڀاڙا ۽ بي گهري وڌائي ٿي"], [[The Pew Charitable Trusts]], May 25, 2023. Accessed March 17, 2024. "نيو يارڪ شهر ۽ ان جي مضافات ۾ گهرن جي تعمير ٻين وڏن شهرن ۽ انهن جي مضافات جي ڀيٽ ۾ تمام پوئتي رهي آهي، جنهن سبب رهائشي جڳهه جي دستيابي گهٽ ۽ خالي گهرن جي شرح صرف 3 سيڪڙو رهي آهي. 2010ع کان نيو يارڪ شهر جي هائوسنگ اسٽاڪ ۾ رڳو 4 سيڪڙو واڌ ٿي آهي، جيڪا نوڪرين ۾ 22 سيڪڙو واڌ سان هم آهنگ ٿيڻ لاءِ ڪافي نه هئي."</ref><ref>Morabito, Charlotte (June 24, 2024). [https://www.cnbc.com/2023/06/24/how-new-york-citys-sky-high-cost-of-living-stacks-up-to-london.html نيو يارڪ شهر جي انتهائي بلند رهڻي ڪهڻي جي خرچ جو لنڊن سان مقابلو], [[CNBC]]. Retrieved January 12, 2024.</ref> 2023ع ۾ مينهٽن ۾ هڪ ڪمري وارن اپارٽمينٽن جو وچولو ماهوار ڀاڙو 4,443 آمريڪي ڊالر هو.<ref>Duddridge, Natalie (August 11, 2023). [https://www.cbsnews.com/newyork/news/manhattans-average-rent-soared-to-record-5588-in-july/ مينهٽن جو سراسري ڀاڙو جولاءِ ۾ رڪارڊ 5,588 ڊالر تائين پهتو]. CBS New York. Retrieved January 12, 2024.</ref> 2023ع تائين سڄي شهر ۾ گهر جي وچولي قيمت هڪ ملين آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ هئي.<ref>Barrett, George (August 2, 2023). [https://www.nyrealestatetrend.com/home-prices-and-property-values-in-new-york/ نيو يارڪ ۾ گهرن جون قيمتون ۽ ملڪيتن جا قدر]. NY Real Estate Trend. Retrieved January 12, 2024.</ref> 2023ع ۾ شهر جي 2.3 ملين ڀاڙي وارن اپارٽمينٽن مان رڳو 33,000 يونٽ دستياب هئا، جنهن سبب خالي رهائشي يونٽن جي شرح 1.4٪ رهي؛ اها 1968ع کان پوءِ سڀ کان گهٽ شرح هئي. 1,650 ڊالر ماهوار ڀاڙي کان گهٽ وارن اپارٽمينٽن ۾ اها کوٽ وڌيڪ شديد هئي، جتي هڪ سيڪڙو کان به گهٽ يونٽ دستياب هئا.<ref>Zaveri, Mihir. [https://www.nytimes.com/2024/02/08/nyregion/apartment-vacancy-rate-housing-crisis.html "نيو يارڪ شهر جو هائوسنگ بحران پنجاهه سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ بدترين سطح تي؛ 2023ع ۾ رڳو 1.4 سيڪڙو ڀاڙي وارا گهر دستياب"], ''[[The New York Times]]'', February 8, 2024. Accessed February 9, 2024. "2023ع ۾ خالي ۽ دستياب ڀاڙي وارن گهرن جو حصو 1.4 سيڪڙو تائين گهٽجي ويو، جيڪو 1968ع کان پوءِ سڀ کان گهٽ هو..."</ref> مسلسل وڌندڙ طلب سبب نيو يارڪ شهر ۾ هڪ ڪمري وارن اپارٽمينٽن جا وچولا ماهوار ڀاڙا 4,000 ڊالر ۽ ٻن ڪمرا وارن جا 5,000 ڊالر کان مٿي پهچي ويا آهن، جيڪي آمريڪا ۾ نمايان فرق سان سڀ کان وڌيڪ آهن.<ref name="NYCMostExpensiveRents" /> === سياحت === {{main|نيو يارڪ شهر ۾ سياحت}} [[File:Times_Square,_Broadway,_May_2016.jpg|thumb|[[ٽائيمز اسڪوائر]] دنيا جي اهم سياحتي هنڌن مان هڪ آهي، جتي هر سال لڳ ڀڳ 50 ملين سياح اچن ٿا.<ref name="NYCvisitors" />]] سياحت نيو يارڪ شهر جي معيشت جو هڪ اهم شعبو آهي، ۽ [[نيو يارڪ سٽي ٽوئرزم + ڪنوينشنز]] شهر جو سرڪاري سياحت بيورو آهي.<ref>[https://www.travelweekly.com/Travel-News/Travel-Agent-Issues/NYC-and-Company-changes-its-name "NYC & Company هاڻي New York City Tourism + Conventions آهي"], ''Travel Weekly'', March 28, 2023. Accessed January 17, 2024. "نيو يارڪ شهر جي سرڪاري منزل-مارڪيٽنگ اداري پنهنجو نالو تبديل ڪري New York City Tourism + Conventions رکيو آهي، ۽ 1999ع کان استعمال ٿيندڙ NYC & Company نالو ڇڏي ڏنو آهي."</ref> شهر ۾ گهريلو ۽ بين الاقوامي سياحن جي گڏيل تعداد ۾ ڊگهي عرصي تائين واڌ رهي آهي؛ ساليانو سياحن جو انگ 66.6 ملين تائين پهتو، جن مان 13.5 ملين تائين بين الاقوامي سياح هئا. پرڏيهي سياحن ۾ برطانيا، ڪينيڊا، برازيل ۽ چين اهم ذريعا رهيا آهن.<ref name="Tourism2021" /> ڪيترن ذريعن نيو يارڪ کي دنيا جو سڀ کان وڌيڪ فوٽوگرافي ڪيل شهر قرار ڏنو آهي.<ref name="NYCMostPhotographed1">{{cite web |date=January 19, 2022 |title=تصويرن ۾ تاريخ: نيو يارڪ دنيا جو سڀ کان وڌيڪ فوٽوگرافي ڪيل شهر |url=https://nycity.media/history/history-in-photos-new-york-is-the-most-photographed-city-in-the-world.html |access-date=December 4, 2022 |quote=نيو يارڪ کي دنيا جو سڀ کان وڌيڪ فوٽوگرافي ڪيل شهر سمجهيو وڃي ٿو. }}</ref><ref name="NYCMostPhotographed2">{{cite web |last1=McNeely |first1=Jamie |title=سياحن جي ڊيٽا موجب دنيا جا سڀ کان وڌيڪ فوٽوگرافي ڪيل هنڌ |work=Expedia Travel Blog |date=June 25, 2018 |url=https://www.expedia.com/stories/most-photographed-places-in-the-world/ |access-date=December 3, 2022 |publisher=Expedia |quote=سياحن طرفان بگ ايپل جون بي شمار تصويرون پاڻ سان کڻي وڃڻ کي ڏسندي، اها حيرت جي ڳالهه ناهي ته نيو يارڪ دنيا جو سڀ کان وڌيڪ فوٽوگرافي ڪيل شهر آهي. }}</ref><ref name="NYCMostPhotographed3">{{cite news |last1=Swanson |first1=Ana |date=August 26, 2015 |title=دنيا جا سڀ کان وڌيڪ فوٽوگرافي ڪيل هنڌ |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2015/08/26/the-worlds-most-photographed-places/ |access-date=September 25, 2022 }}</ref> ''[[آءِ لو نيو يارڪ]]''، جنهن کي I <span style="color:red;">❤</span> NY جي صورت ۾ لکيو ويندو آهي، هڪ لوگو ۽ گيت ٻنهي جو نالو آهي، جيڪي 1977ع کان نيو يارڪ شهر جي سياحت کي فروغ ڏيڻ واري [[اشتهاري مهم]] جي بنياد طور استعمال ٿيا،<ref>{{cite web |url=http://www.believermag.com/issues/200309/?read=interview_glaser |archive-url=https://web.archive.org/web/20150619204157/http://www.believermag.com/issues/200309/?read=interview_glaser |title=چپ ڪڊ جي ملٽن گليزر سان ڳالهه ٻولهه |work=[[The Believer (magazine)|The Believer]] |date=September 2003 |access-date=July 8, 2015 |archive-date=June 19, 2015 }}</ref> ۽ پوءِ نيو يارڪ رياست جي تشهير لاءِ پڻ استعمال ڪيا ويا. ٽريڊ مارڪ ٿيل لوگو [[نيو يارڪ اسٽيٽ ايمپائر اسٽيٽ ڊولپمينٽ]] جي ملڪيت آهي.<ref>{{cite web |date=September 26, 2013 |title=آءِ لو نيو يارڪ لوگو |url=http://www.nysl.nysed.gov/emblems/iluvny.htm |access-date=July 8, 2015 |publisher=[[New York State Education Department]] |archive-date=September 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906091226/http://www.nysl.nysed.gov/emblems/iluvny.htm |url-status=dead }}</ref> نيو يارڪ شهر جا ڪيترائي [[نيو يارڪ شهر جي اهم نشانين جون فهرستون|ضلع ۽ يادگار]] عالمي سطح جا سياحتي ماڳ آهن، ۽ 2023ع ۾ دنيا جي ڏهن سڀ کان وڌيڪ گهميل سياحتي ماڳن مان ٽي نيو يارڪ شهر ۾ هئا.<ref>{{Cite web |title=دنيا جا سڀ کان وڌيڪ گهميل سياحتي ماڳ، درجابندي سان |url=https://www.farandwide.com/s/most-visited-tourist-destinations-bc849c0424864219 |access-date=April 22, 2023 |website=Farandwide.com |language=en }}</ref> 2019ع ۾ رڪارڊ 66.6 ملين سياحن نيو يارڪ شهر جو دورو ڪيو، جنهن مان 47.4 بلين ڊالر سياحتي خرچن جي صورت ۾ حاصل ٿيا. وبا دوران 2020ع ۾ سياحن جو انگ تقريباً ٻه ڀاڱي ٽن تائين گهٽجي ويو، پر 2023ع ۾ اهو ٻيهر 63.3 ملين تائين پهچي ويو.<ref name="Tourism2021">[https://www.osc.ny.gov/reports/osdc/tourism-industry-new-york-city ''نيو يارڪ شهر ۾ سياحت جي صنعت: واپسي جي بحالي''], [[New York State Comptroller]] [[Thomas DiNapoli]], April 2021. Accessed December 29, 2023. "2019ع ۾ 66.6 ملين سياحن جي رڪارڊ ۽ 47.4 بلين ڊالر خرچ کان پوءِ 2020ع ۾ سياحن جو انگ 67 سيڪڙو گهٽجي ويو..."</ref><ref>David, Greg. [https://www.thecity.nyc/2023/09/05/tourists-china-hotel-rates/ "سياح وڏي انگ ۾ ٻيهر نيو يارڪ شهر ڏانهن موٽي آيا"], [[The City (website)|The City]], September 5, 2023. Accessed December 29, 2023. "سرڪاري سياحتي اداري جي اڳڪٿي موجب 2023ع ۾ 63.3 ملين سياح اچڻا هئا، جيڪي گذريل سال کان 12 سيڪڙو وڌيڪ هئا."</ref> شهر جي اهم سياحتي نشانين ۾ [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]]، [[مجسمو آزادي]]، [[ايمپائر اسٽيٽ بلڊنگ]] ۽ [[سينٽرل پارڪ]] شامل آهن.<ref>[https://www.lux-review.com/most-popular-landmarks-in-new-york/ نيو يارڪ جا سڀ کان مشهور نشان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240909073305/https://www.lux-review.com/most-popular-landmarks-in-new-york/ |date=September 9, 2024 }}, ''LUXlife Magazine'', November 5, 2021</ref> [[ٽائيمز اسڪوائر]] [[براڊوي ٿيٽر ڊسٽرڪٽ]] جو روشنين سان ڀريل مرڪز آهي،<ref>{{Cite encyclopedia |title=ٽائيمز اسڪوائر |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/596253/Times-Square |access-date=May 10, 2011 }}</ref> ۽ دنيا جي [[تفريحي صنعت]] جو پڻ اهم مرڪز آهي.<ref>{{Cite web |title=نيو يارڪ آرڪيٽيڪچر تصويرون — مڊٽائون ٽائيمز اسڪوائر |url=http://www.nyc-architecture.com/MID/MID-TimesSquare3.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20170125164419/http://www.nyc-architecture.com/MID/MID-TimesSquare3.htm |archive-date=January 25, 2017 |access-date=May 10, 2011 |url-status=usurped |publisher=2011 nyc-architecture }}</ref> اهو دنيا جي مصروف ترين پيادل چوراهن مان هڪ آهي، جتي ساليانو لڳ ڀڳ 50 ملين ماڻهو اچن ٿا.<ref name="NYCvisitors">Alikpala, Gidget. [https://en.as.com/latest_news/the-top-10-most-visited-tourist-attractions-in-the-usa-n/ "آمريڪا جا ڏهه سڀ کان وڌيڪ گهميل سياحتي ماڳ"], ''[[As (newspaper)|As]]'', September 4, 2023. Accessed January 13, 2024. "سينٽرل پارڪ، نيو يارڪ — ساليانو 42 ملين سياح... ٽائيمز اسڪوائر، نيو يارڪ — ساليانو 50 ملين سياح."</ref> [[دي براڊوي ليگ]] موجب [[براڊوي ٿيٽر|براڊوي]] شوز 2022–2023 ۽ 2023–2024 ٻنهي موسمن ۾ لڳ ڀڳ 1.54 بلين آمريڪي ڊالر جا ٽڪيٽ وڪرو ڪيا، جڏهن ته ٻنهي موسمن ۾ ٿيٽر حاضري لڳ ڀڳ 12.3 ملين رهي.<ref name="BroadwayLeagueStatistics">{{cite web |url=https://www.broadwayleague.com/research/statistics-broadway-nyc/ |title=براڊوي موسم جا انگ اکر |publisher=The Broadway League |access-date=August 3, 2024 }}</ref> === ميڊيا ۽ تفريح === {{Main|نيو يارڪ شهر ۾ ميڊيا}} {{further|صحافت ۾ نيو يارڪ واسي}} [[File:New_York,_2019_(48621790492).jpg|thumb|[[راڪفيلر سينٽر]]، مينهٽن جي اهم [[نيو يارڪ شهر ۾ ميڊيا|ميڊيا ۽ تفريح]] مرڪزن مان هڪ]] [[File:Freedom_Of_Speech_(256854761).jpeg|thumb|[[دي نيو يارڪ ٽائيمز بلڊنگ|مرڪزي دفتر]] [[دي نيو يارڪ ٽائيمز ڪمپني]] جو، جيڪا ''[[دي نيو يارڪ ٽائيمز]]'' شايع ڪري ٿي]] نيو يارڪ شهر کي دنيا جي [[شو بزنس|تفريح]]<ref name="NYCTheCapitaloftheWorld" /><ref name="NYCTheEntertainmentCapitaloftheWorld">{{cite book |title=نيو يارڪ شهر جون فلڪ بوس عمارتون |first=Richard |last=Panchyk |publisher=Arcadia Publishing |year=2010 |isbn=978-1-4396-3862-0 |url=https://books.google.com/books?id=01rPeuHXpeQC&pg=PT180 }}</ref><ref>{{cite book |title=نيو يارڪ: فلم شوقينن لاءِ رهنما — فلمي نيو يارڪ جو اندروني دورو |first=Richard |last=Alleman |publisher=Crown/Archetype |year=2013 |page=95 |isbn=978-0-8041-3778-2 |url=https://books.google.com/books?id=f_0Z5SxTKLkC&pg=PA95 }}</ref> ۽ [[ڊجيٽل ميڊيا]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.lgbtqnation.com/2017/05/first-nyc-pridefest-will-televised/ |title=اي بي سي پهريون ڀيرو نيو يارڪ جي پرائيڊ پريڊ سڌي نشر ڪندي |first=Dawn |last=Ennis |publisher=[[LGBTQ Nation]] |date=May 24, 2017 |access-date=December 21, 2020 |quote=تفريحي ۽ خبرن واري ميڊيا جي دنيا جي گاديءَ واري هنڌ ۾ اڳ ڪنهن ٽي وي اسٽيشن دنيا جي سڀ کان وڏي پرائيڊ پريڊ کي سڌي ٽي وي تي نشر نه ڪيو هو. }}</ref> اهو اشتهارسازي، [[نيو يارڪ شهر جي موسيقي|موسيقي]]، [[نيو يارڪ شهر جي اخبارن ۽ رسالن جي فهرست|اخبارن]]، ڊجيٽل ميڊيا ۽ اشاعتي صنعتن جو وڏو مرڪز آهي، ۽ اتر آمريڪا جي سڀ کان وڏي ميڊيا مارڪيٽ آهي.<ref>{{cite press release |title=ٽمپا بي هاڻي ٻارهين وڏي ميڊيا مارڪيٽ |publisher=Tampa Bay Partnership |date=August 26, 2005 |url=http://www.tampabay.org/press.asp?rls_id=991& |access-date=September 1, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080928205103/http://www.tampabay.org/press.asp?rls_id=991& |archive-date=September 28, 2008 }}</ref> دنيا جي ڪيترن وڏن [[ميڊيا ڪارپوريشنن]] جا مرڪزي دفتر شهر ۾ آهن، جن ۾ [[وارنر برادرز ڊسڪوري]]، [[ٿامسن رائٽرز ڪارپوريشن]]، [[ايسوسيئيٽڊ پريس]]، [[بلومبرگ ايل پي]]، [[نيوز ڪارپ]]، [[دي نيو يارڪ ٽائيمز ڪمپني]]، [[اين بي سي يونيورسل]]، [[هرسٽ ڪارپوريشن]]، [[اي او ايل]] ۽ [[فاڪس ڪارپوريشن]] شامل آهن. دنيا جي مٿين اٺن عالمي [[اشتهاري ايجنسي]] نيٽ ورڪن مان ستن جا مرڪزي دفتر نيو يارڪ ۾ آهن.<ref>{{cite web |url=http://adage.com/datacenter/datapopup.php?article_id=116384 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070602212322/http://adage.com/datacenter/datapopup.php?article_id=116384 |title=مٿيان ڏهه گڏيل اشتهاري ايجنسي نيٽ ورڪ: 2006ع جي عالمي آمدني موجب درجابندي |work=[[Advertising Age]] |access-date=June 8, 2007 |archive-date=June 2, 2007 }}</ref> شهر ۾ 200 کان وڌيڪ اخبارن ۽ 350 کان وڌيڪ صارف رسالن جون آفيسون آهن،<ref name="NYC Media" /> جڏهن ته اشاعتي صنعت لڳ ڀڳ 11,500 ماڻهن کي روزگار ڏئي ٿي ۽ ان جو معاشي اثر 9.2 بلين آمريڪي ڊالر آهي.<ref>Milliot, Jim. [https://www.publishersweekly.com/pw/by-topic/industry-news/financial-reporting/article/91028-new-report-finds-nyc-publishing-bookselling-jobs-fell-between-2010-and-2020.html "نئين رپورٽ موجب 2010ع کان 2020ع تائين نيو يارڪ شهر ۾ پبلشنگ ۽ ڪتاب وڪرو ڪندڙ نوڪريون گهٽيون"], ''[[Publishers Weekly]]'', December 1, 2022. Accessed January 30, 2024. "مطالعي موجب ڪتاب شايع ڪندڙن 2020ع ۾ 9.2 بلين ڊالر جي معاشي پيداوار پيدا ڪئي... نيو يارڪ جي اشاعتي ادارن ۾ ملازمن جو انگ 11,500 تائين گهٽجي ويو."</ref> آمريڪا ۾ روزاني گردش جي لحاظ کان ٻن وڏين قومي روزاني اخبارن، ''[[دي وال اسٽريٽ جرنل]]'' ۽ ''[[دي نيو يارڪ ٽائيمز]]''، جي اشاعت نيو يارڪ مان ٿيندي آهي.<ref>Majid, Aisha. [https://pressgazette.co.uk/media-audience-and-business-data/media_metrics/top-25-us-newspaper-circulations-down-march-2023/ "آمريڪا جون مٿيون 25 اخبارون: مارچ 2023ع تائين وڏن ڇاپي وارن عنوانن جي گردش ۾ 14٪ گهٽتائي"], ''[[Press Gazette]]'', June 26, 2023. Accessed January 13, 2024. "نيوز ڪارپ جي ڪاروباري اخبار ''دي وال اسٽريٽ جرنل'' (609,654) ۽ ''دي نيو يارڪ ٽائيمز'' (296,329) آمريڪا جون سڀ کان وڏيون روزانيون رهيون."</ref> 2022ع تائين 132 انعامن سان ''دي ٽائيمز'' صحافت ۾ سڀ کان وڌيڪ [[پلٽزر انعام]] حاصل ڪيا آهن،<ref>[[David Folkenflik|Folkenflik, David.]] [https://www.npr.org/2022/05/08/1097097620/new-york-times-pulitzer-ukraine-walter-duranty "''دي نيو يارڪ ٽائيمز'' 90 سال پراڻي پلٽزر انعام جي ڇانوَ کان ڇوٽڪارو حاصل نه ڪري سگهي"], [[NPR]], May 8, 2022. Accessed January 13, 2024. "''دي نيو يارڪ ٽائيمز'' پنهنجي 132 پلٽزر انعامن جي فهرست ۾ واڌ جو منتظر آهي — جيڪا ڪنهن به خبرن واري اداري کان گهڻي آهي."</ref> ۽ ان کي آمريڪي ميڊيا جي [[اخبارِ رڪارڊ]] طور به ڏٺو وڃي ٿو.<ref>[https://ropercenter.cornell.edu/new-york-times دي نيو يارڪ ٽائيمز], [[Roper Center for Public Opinion Research]]. Accessed January 13, 2024. "دي گري ليڊي جي نالي سان مشهور، دي ٽائيمز کي صنعت اندر ڊگهي عرصي کان قومي 'اخبارِ رڪارڊ' طور ڏٺو ويو آهي."</ref> شهر جي [[ٽيبلوئڊ (اخبار)|ٽيبلوئڊ]] اخبارن ۾ ''[[نيو يارڪ ڊيلي نيوز]]'' شامل آهي، جيڪا 1919ع ۾ [[جوزف ميڊل پيٽرسن]] قائم ڪئي،<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/412434/New-York-Daily-News |title=نيو يارڪ ڊيلي نيوز |encyclopedia=[[Britannica.com]] |access-date=May 4, 2013 }}</ref> ۽ ''[[نيو يارڪ پوسٽ]]''، جيڪا 1801ع ۾ [[اليگزينڊر هيملٽن]] قائم ڪئي.<ref>Allan Nevins, ''The Evening Post: Century of Journalism'', Boni and Liveright, 1922, p. 17.</ref><ref>[https://www.loc.gov/item/lcwaN0011417/ ''نيو يارڪ پوسٽ''], [[Library of Congress]]. Accessed January 13, 2024. "نيو يارڪ پوسٽ هڪ آمريڪي روزاني اخبار آهي... اها 1801ع ۾ فيڊرلسٽ ۽ باني پيءُ اليگزينڊر هيملٽن قائم ڪئي."</ref> {{As of|2019}}، نيو يارڪ شهر آمريڪا ۾ فلم ۽ ٽيليويزن پيداوار جو ٻيو سڀ کان وڏو مرڪز هو، جتي هر سال لڳ ڀڳ 200 فيچر فلمون ٺهنديون هيون. 2019ع ۾ هن صنعت 100,000 کان وڌيڪ ماڻهن کي روزگار ڏنو، 12.2 بلين ڊالر اجرت پيدا ڪئي، ۽ ان جو ڪل معاشي اثر 64.1 بلين ڊالر هو.<ref>[https://www.nyc.gov/assets/mome/pdf/mome-nyc-film-tv-industry-study-executive-summary.pdf ''نيو يارڪ شهر فلم ۽ ٽيليويزن صنعت معاشي اثر جو مطالعو 2021''], New York City Mayor's Office of Media and Entertainment. Accessed January 30, 2024. "2019ع ۾ نيو يارڪ شهر جي فلم ۽ ٽيليويزن صنعت سڌي طرح 100,200 نوڪرين، 12.2 بلين ڊالر اجرت ۽ 64.1 بلين ڊالر سڌي معاشي پيداوار جي ذميوار هئي."</ref> مقدار جي لحاظ کان نيو يارڪ [[آزاد فلم]] پيداوار ۾ دنيا جو اڳواڻ آهي؛ آمريڪا جي سڀني آزاد فلمن مان لڳ ڀڳ هڪ ٽيون هتي ٺهي ٿي.<ref>{{cite web |title=نيو يارڪ فلم اڪيڊمي، نيو يارڪ شهر |url=http://www.nyfa.edu/filmschools/newyork.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120126210946/http://www.nyfa.edu/filmschools/newyork.php |archive-date=January 26, 2012 |access-date=February 8, 2012 |publisher=[[New York Film Academy]] }}</ref><ref name="NYC Media">{{cite web |year=2005 |title=اظهارِ دلچسپي جي درخواست |url=http://www.govisland.com/PDFs/RFEI/RFEI.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080802030053/http://www.govisland.com/PDFs/RFEI/RFEI.pdf |archive-date=August 2, 2008 |access-date=February 11, 2014 |publisher=[[Governors Island|Governors Island Preservation and Education Corporation]] }}</ref> نيو يارڪ [[غير تجارتي تعليمي]] ميڊيا جو به اهم مرڪز آهي. [[اين واءِ سي ميڊيا]] نيو يارڪ شهر جو سرڪاري عوامي ريڊيو، ٽيليويزن ۽ آن لائن ميڊيا نيٽ ورڪ ۽ نشرياتي خدمت آهي،<ref>{{cite web |title=اين واءِ سي ميڊيا بابت |url=https://www1.nyc.gov/site/media/about/about.page |access-date=July 23, 2019 |website=[[NYC Media]] |publisher=City of New York }}</ref> ۽ هن شهر جي پاڙن، موسيقي، ثقافت ۽ شهري حڪومت بابت ڪيترائي اصل [[ايمي انعام]] ماڻيندڙ پروگرام تيار ڪيا آهن. آمريڪا جو سڀ کان پراڻو [[عوامي رسائي ٽيليويزن]] چينل [[مينهٽن نيبرهوڊ نيٽ ورڪ]] آهي، جيڪو 1971ع ۾ قائم ٿيو.<ref>{{cite web |title=برادري عوامي رسائي ٽي وي جي 35هين سالگرهه ملهائي ٿي |url=http://www.mnn.org/en/community-celebrates-public-access-tvs-35th-annive |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100825122105/http://www.mnn.org/en/community-celebrates-public-access-tvs-35th-annive |archive-date=August 25, 2010 |access-date=October 28, 2010 |publisher=[[Mnn.org]] }}</ref> [[ڊبليو اين اي ٽي]] شهر جو اهم عوامي ٽيليويزن اسٽيشن آهي ۽ آمريڪا جي قومي [[پبلڪ براڊڪاسٽنگ سروس]] (PBS) جي تقريباً هڪ ٽئين ٽيليويزن پروگرامنگ تيار ڪري ٿو.<ref>[https://www.nyc-arts.org/organizations/thirteen-wnet/ Thirteen/WNET], [[NYC Arts]]. Accessed January 30, 2024. "چينل ٿرٽين پبلڪ براڊڪاسٽنگ سروس جو فليگ شپ ٽيليويزن اسٽيشن آهي... Thirteen/WNET آمريڪا ۾ نشر ٿيندڙ پرائم ٽائيم عوامي ٽيليويزن پروگرامنگ جو تقريباً هڪ ٽيون تيار ڪري ٿو."</ref> [[ڊبليو اين واءِ سي]]، جيڪا 1997ع تائين شهر جي ملڪيت ۾ هڪ [[عوامي ريڊيو]] اسٽيشن هئي،<ref>Darrow, Peter H. [https://www.wnyc.org/story/going-public-story-wnycs-journey-independence/ "عوامي ٿيڻ: ڊبليو اين واءِ سي جي آزادي ڏانهن سفر جي ڪهاڻي"], [[WNYC]], May 10, 2018. Accessed January 30, 2024. "جولاءِ 1924ع کان جنوري 1997ع تائين WNYC نيو يارڪ شهر جي ملڪيت ۽ انتظام هيٺ هئي."</ref> آمريڪا ۾ سڀ کان وڏي عوامي ريڊيو ٻڌندڙن واري سامعين رکي ٿي.<ref>{{cite web |date=August 28, 2006 |title=مٿيان 30 عوامي ريڊيو سبسڪرائبر — بهار 2006ع Arbitron |url=http://www.rrconline.org/reports/pdf/Sp06%20eRanks.pdf |access-date=September 1, 2008 |publisher=[[Radio Research Consortium]] |archive-date=January 13, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130113222054/http://www.rrconline.org/reports/pdf/Sp06%20eRanks.pdf |url-status=dead }}</ref> == ثقافت == {{Main|نيو يارڪ شهر جي ثقافت}} [[File:NYC_-_Guggenheim_Museum.jpg|thumb|ففٿ ايونيو تان نظر ايندڙ [[سولومن آر. گگنهايم ميوزيم]]]] نيو يارڪ شهر ناولن، فلمن ۽ ٽيليويزن پروگرامن لاءِ بار بار [[نيو يارڪ شهر ۾ ٺهيل فلمن جي فهرست|پسمنظر ۽ مرڪزي هنڌ]] طور استعمال ٿيندو رهيو آهي، ۽ هن شهر کي دنيا جي ثقافتي راڄڌاني پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="cultura1">{{cite web |url=http://www.iceland.is/iceland-abroad/us/nyc/cultural-affairs/ |title=Consulate General of Iceland New York Culture |publisher=Consulate General of Iceland New York |access-date=July 23, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130205061848/http://www.iceland.is/iceland-abroad/us/nyc/cultural-affairs/ |archive-date=February 5, 2013 }}</ref><ref name="culture2">{{cite web |url=http://www.latvia-newyork.org/english/ |title=Consulate of Latvia in New York |publisher=Consulate of Latvia |access-date=July 23, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208223706/http://www.latvia-newyork.org/english/ |archive-date=February 8, 2013 }}</ref><ref name="culture3">{{cite web |url=http://www.baruch.cuny.edu/nycdata/Culture/intro.htm |title=Introduction to Chapter 14: New York City (NYC) Culture |publisher=The Weissman Center for International Business Baruch College/CUNY 2011 |access-date=July 23, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505181316/http://www.baruch.cuny.edu/nycdata/culture/intro.htm |archive-date=May 5, 2013 }}</ref><ref name="cultural4">{{Cite book |url=http://catalogue.nla.gov.au/Record/371497 |title=New York, Culture Capital of the World, 1940–1965 / edited by Leonard Wallock; essays by Dore Ashton&nbsp;... [et al.] |publisher=[[نيشنل لائبريري آف آسٽريليا]] |year=1988 |isbn=978-0-8478-0990-5 |access-date=July 23, 2023 }}</ref> شهر ڪيترين ئي اهم ثقافتي تحريڪن جي جنم ڀومي رهيو آهي. ادب ۽ بصري فنن ۾ [[هارلم رينيسانس]]،<ref>{{cite news |date=February 8, 1987 |title=Harlem in the Jazz Age |newspaper=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://www.nytimes.com/1987/02/08/magazine/harlem-in-the-jazz-age.html?src=pm |access-date=May 31, 2012 }}</ref><ref>{{cite news |first=Holland |last=Cotter |date=May 24, 1998 |title=ART; A 1920's Flowering That Didn't Disappear |newspaper=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://www.nytimes.com/1998/05/24/arts/art-a-1920-s-flowering-that-didn-t-disappear.html?src=pm |access-date=May 31, 2012 }}</ref> مصوري ۾ [[تجريدي اظهار پسندي]]، جيڪا [[نيو يارڪ اسڪول (فن)|نيو يارڪ اسڪول]] جي نالي سان پڻ مشهور آهي، ۽ موسيقي ۾ [[هپ هاپ]]،<ref name="Toop-1992" /><ref name="BPOHPINY">{{cite news |first=David |last=Gonzalez |date=May 21, 2007 |title=Will Gentrification Spoil the Birthplace of Hip-Hop? |newspaper=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://www.nytimes.com/2007/05/21/nyregion/21citywide.html?pagewanted=all |access-date=June 1, 2012 }}</ref> [[پنڪ راڪ|پنڪ]]،<ref>{{cite book |last=Harrington |first=Joe S. |url=https://books.google.com/books?id=lw9Ccboc5OcC |title=Sonic Cool: The Life & Death of Rock 'N' Roll |pages=324–30 |year=2002 |isbn=978-0-6340-2861-8 |publisher=[[هال ليونارڊ]] }}</ref> [[هارڊڪور پنڪ|هارڊڪور]]،<ref>{{cite magazine |first1=Sam |last1=McPheeters |first2=Christy |last2=Karacas |date=September 1, 2009 |title=Survival of the Streets |url=https://www.vice.com/en/article/survival-of-the-streets-137-v16n9/ |magazine=[[وائيس (رسالو)|وائيس]] |access-date=June 1, 2012 }}</ref> [[سالسا موسيقي|سالسا]]، [[فري اسٽائل موسيقي|فري اسٽائل]]، [[ٽِن پين ايلي]]، جاز جون ڪجهه صورتون،<ref name="Jazzzz">{{cite web |title=Harlem Renaissance Music in the 1920s |url=http://www.1920s-fashion-and-music.com/Harlem-Renaissance-music.html |access-date=June 1, 2012 |publisher=1920s Fashion & Music }}</ref> ۽ [[فلاڊلفيا]] سان گڏ [[ڊسڪو]] شامل آهن. نيو يارڪ شهر کي دنيا جي ناچ جي راڄڌاني پڻ سمجهيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Free To Dance—About The Film |url=https://www.pbs.org/wnet/freetodance/about/episodes.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100414045804/https://www.pbs.org/wnet/freetodance/about/episodes.html |archive-date=April 14, 2010 |access-date=July 10, 2011 |publisher=[[پبلڪ براڊڪاسٽنگ سروس]] |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Group Visits |url=http://www.alvinailey.org/about/visit-us/group-visits |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513030823/http://www.alvinailey.org/about/visit-us/group-visits |archive-date=May 13, 2011 |access-date=July 10, 2011 |publisher=[[ايلون ايلي آمريڪن ڊانس ٿيٽر|ايلون ايلي ڊانس فائونڊيشن]] }}</ref> === زندگيءَ جي رفتار === [[File:Broadway (9075158922).jpg|thumb|نيو يارڪ پنهنجي تيز رفتار شهري زندگيءَ لاءِ مشهور آهي،<ref name=FastPaceNYC1/><ref name=FastPaceNYC2/><ref name=FastPaceNYC3/> جنهن مان ''[[wiktionary:New York minute|نيو يارڪ منٽ]]'' وارو اصطلاح پيدا ٿيو.<ref name="NewYorkMinuteDefinition"/>]] نيو يارڪ شهر سان سڀ کان وڌيڪ لاڳاپيل خاصيتن مان هڪ ان جي تيز رفتار زندگي آهي.<ref name=FastPaceNYC1/><ref name=FastPaceNYC2/><ref name=FastPaceNYC3/> انهيءَ سبب انگريزيءَ ۾ ''[[wiktionary:New York minute|نيو يارڪ منٽ]]'' وارو اصطلاح وجود ۾ آيو، جيڪو تمام مختصر وقت يا ترت ڪم ٿيڻ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو.<ref name="NewYorkMinuteDefinition">{{cite encyclopedia |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/new%20york%20minute |title=Dictionary—Full Definition of ''New York Minute'' |dictionary=[[ميريام-ويبستر]] |access-date=November 1, 2015 }}</ref> شهر جا رهواسي تاريخي طور مشڪل حالتن مان جلد سنڀالڻ ۽ بحاليءَ جي صلاحيت لاءِ پڻ مشهور رهيا آهن؛ جديد دور ۾ اها ڳالهه خاص طور [[11 سيپٽمبر جا حملا|11 سيپٽمبر 2001ع جي حملن]] ۽ [[نيو يارڪ شهر ۾ ڪووڊ-19 وبا|ڪووڊ-19 وبا]] کان پوءِ شهر جي ردعمل سان جوڙي وئي آهي.<ref>{{Cite magazine |date=September 7, 2021 |title=The City That Endures |url=https://time.com/6094319/new-york-after-sept-11/ |access-date=April 22, 2023 |magazine=[[ٽائيم (رسالو)|ٽائيم]] |language=en |archive-date=February 23, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250223082931/https://time.com/6094319/new-york-after-sept-11/ |url-status=dead }}</ref><ref name="Weaver-2022">{{cite web |last1=Weaver |first1=Shaye |title=New York is the most resilient city in the world, according to locals |url=https://www.timeout.com/newyork/news/new-york-is-the-most-resilient-city-in-the-world-according-to-locals-072222#:~:text=New%20York%20is%20the%20most,isn't%20just%20a%20phrase.&text=Throughout%20its%20history%2C%20New%20York,to%20whatever%20comes%20their%20way. |website=[[ٽائيم آئوٽ (رسالو)|ٽائيم آئوٽ]] |date=July 22, 2022 |access-date=April 22, 2023 }}</ref><ref>{{Cite news |last=Moynihan |first=Colin |date=May 3, 2020 |title=On Subways as Riders Return: Odes to Their Resilience |language=en-US |work=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://www.nytimes.com/2020/05/03/arts/virus-subway-riders-poems.html |access-date=April 22, 2023 |issn=0362-4331 }}</ref> [[ٽائيم آئوٽ (رسالو)|''ٽائيم آئوٽ'']] جي عالمي شهري سروي موجب 2021ع ۽ 2022ع ۾ نيو يارڪ کي دنيا جو سڀ کان وڌيڪ مضبوط بحاليءَ وارو شهر قرار ڏنو ويو.<ref name="Weaver-2022" /> === ٿيٽر === {{Further|براڊوي ٿيٽر|ٿيٽر ڊسٽرڪٽ، مينهٽن}} [[File:Various Pictures from New York City - September, 2025.jpg|thumb|[[ٿيٽر ڊسٽرڪٽ، مينهٽن|ٿيٽر ڊسٽرڪٽ]] ۾ [[جان گولڊن ٿيٽر|گولڊن]]، [[برنارڊ بي. جيڪبس ٿيٽر|جيڪبس]]، [[جيرالڊ شونفيلڊ ٿيٽر|شونفيلڊ]] ۽ [[بوٿ ٿيٽر|بوٿ]] ٿيٽر]] آمريڪي ٿيٽر منظر جو مرڪزي مرڪز [[مينهٽن]] آهي، جتي [[براڊوي ٿيٽر|براڊوي]]، [[آف-براڊوي]] ۽ [[آف-آف-براڊوي]] جا الڳ الڳ ٿيٽر حلقا موجود آهن.<ref name="LondréWatermeier1998">{{cite book |first1=Felicia Hardison |last1=Londré |first2=Daniel J. |last2=Watermeier |date=1998 |title=The History of North American Theater: From Pre-Columbian Times to the Present |publisher=Continuum |pages= |isbn=978-0-8264-1079-5 |oclc=1024855967 }}</ref> ڪيترن ئي مشهور اسٽيج ۽ اسڪرين فنڪارن پنهنجي فني سفر ۾ شروعاتي ڪاميابي نيو يارڪ جي ٿيٽر پروڊڪشنن مان حاصل ڪئي آهي.<ref>Stephen Watt, and Gary A. Richardson, ''American Drama: Colonial to Contemporary'' (1994).</ref> [[براڊوي ٿيٽر]] انگريزي ٻوليءَ جي دنيا جي اهم ترين ٿيٽر روايتن مان هڪ آهي. ان جو نالو [[براڊوي (مينهٽن)|براڊوي]] روڊ تان ورتل آهي، جيڪو [[ٽائيمز اسڪوائر]] مان گذري ٿو.<ref>{{cite news |last=Welsh |first=Anne Marie |date=June 6, 2004 |title=2 plays + 9 nominations = good odds for locals |newspaper=[[سان ڊيگو يونين-ٽربيون]] |url=http://www.signonsandiego.com/news/features/20040606-9999-1a6tony.html |url-status=dead |access-date=September 1, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081005110339/http://www.signonsandiego.com/news/features/20040606-9999-1a6tony.html |archive-date=October 5, 2008 }}</ref> براڊوي کي ڪڏهن ڪڏهن “[[دي گريٽ وائيٽ وي]]” پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |last=McBeth |first=VR |url=http://timessquare.com/NYC__/Times_Square_History/The_Great_White_Way/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110504160457/http://timessquare.com/NYC__/Times_Square_History/The_Great_White_Way/ |title=The Great White Way |website=TimesSquare.com |quote=1901ع ۾ او. جي. گيوڊ، جيڪو ڪيترن ئي مشهور اشتهاري ڊسپليز جو ڊزائنر هو، براڊوي تي نئين روشنين جي ڏيک لاءِ “دي گريٽ وائيٽ وي” اصطلاح استعمال ڪيو؛ اهو نالو پوءِ ٽائيمز اسڪوائر جي براڊوي ٿيٽرن لاءِ عالمي طور مشهور ٿيو. |archive-date=May 4, 2011 |date=September 25, 2006 |access-date=December 4, 2021 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book |last=Tell |first=Darcy |url=https://books.google.com/books?id=NwaLWFSG3rcC&pg=PA41 |title=Times Square Spectacular: Lighting Up Broadway |publisher=[[هارپر ڪولنز]] |year=2007 |isbn=978-0-0608-8433-8 }}</ref><ref>{{cite book |last=Allen |first=Irving Lewis |url=https://books.google.com/books?id=j41z0yeKbeIC&pg=PA59 |title=The City in Slang: New York Life and Popular Speech |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=1995 |quote=1910ع تائين 42هين گهٽي کان ٿورو مٿي براڊوي جا بلاڪ “دي گريٽ وائيٽ وي” جي دل بڻجي چڪا هئا. ٽائيمز اسڪوائر جي چمڪ نيو يارڪ، جيڪڏهن دنيا نه به، ته به ان جي مرڪز جي علامت بڻجي وئي هئي. |isbn=978-0-1953-5776-9 }}</ref> [[براڊوي ٿيٽرن جي فهرست|41 ٿيٽر]]، جن مان گهڻا [[ٿيٽر ڊسٽرڪٽ، مينهٽن|مينهٽن جي ٿيٽر ڊسٽرڪٽ]] ۾ آهن ۽ هر هڪ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 500 سيٽون آهن، براڊوي ٿيٽر طور درجه بندي ڪيا وڃن ٿا.<ref>[https://www.playbill.com/broadway-theatres براڊوي جي 41 ٿيٽرن بابت ڄاڻ], ''[[پلي بل]]''. Accessed January 15, 2024.</ref> 2018–19ع جي براڊوي سيزن ۾ 14.8 ملين حاضرين ۽ 1.83 ارب آمريڪي ڊالرن جي آمدني سان رڪارڊ قائم ٿيو.<ref>[https://www.broadwayleague.com/press/press-releases/2018-2019-broadway-end-of-season-statistics/ "2018 – 2019 Broadway End-of-Season Statistics"], [[براڊوي ليگ]], May 28, 2019. Accessed November 13, 2022.</ref> [[ڪووڊ-19 وبا جو پرفارمنگ آرٽس تي اثر#لائيو موسيقي ۽ ٿيٽر|ڪووڊ-19 سبب بندش]] کان پوءِ 2022–23ع ۾ آمدني ٻيهر وڌي 1.58 ارب ڊالر ۽ حاضري 12.3 ملين تائين پهتي.<ref>[https://www.broadwayleague.com/press/press-releases/20222023-broadway-end-of-season-statistics-show-that-broadway-had-attendance-of-123-million-and-grosses-of-158-billion/ "2022–2023 Broadway End-Of-Season Statistics Show That Broadway Had Attendance Of 12.3 Million And Grosses Of $1.58 Billion"], [[براڊوي ليگ]], press release dated May 23, 2023. Accessed January 1, 2024. "ڪووڊ-19 وبا کان پوءِ پهرين مڪمل براڊوي سيزن ۾ مجموعي حاضري 12,283,399 رهي ۽ مجموعي آمدني 1,577,586,897 آمريڪي ڊالر رهي." </ref><ref name="BroadwayLeagueStatistics" /> [[ٽوني اوارڊز]] براڊوي ٿيٽر ۾ نمايان ڪارڪردگي کي تسليم ڪرڻ لاءِ ڏنا وڃن ٿا ۽ هر سال [[آمريڪن ٿيٽر ونگ]] ۽ [[براڊوي ليگ]] پاران پيش ڪيا وڃن ٿا.<ref>Gans, Andrew (December 18, 2007). [http://www.playbill.com/news/article/113654.html "League of American Theatres and Producers Announces Name Change"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071221090634/http://www.playbill.com/news/article/113654.html|date=December 21, 2007}}. ''[[پلي بل]]''. Retrieved September 13, 2013.</ref> ٽوني اوارڊ لاءِ رڳو مينهٽن ۾ مقرر ڪيل براڊوي ٿيٽرن ۾ کليل پروڊڪشنون اهل هونديون آهن.<ref>[https://www.tonyawards.com/about/faq/ Frequently Asked Questions], [[ٽوني اوارڊز]]. Accessed January 15, 2024. "رڳو اهي براڊوي پروڊڪشنون جيڪي مينهٽن جي مقرر براڊوي ٿيٽرن ۾ کُلن ٿيون، ٽوني اوارڊز لاءِ اهل آهن."</ref> === لهجو ۽ ٻوليائي روپ === {{Main|نيو يارڪ شهر جي انگريزي|نيو يارڪ لهجو}} نيو يارڪ علائقي ۾ انگريزيءَ جو هڪ نمايان علائقائي لهجو ۽ ڳالهائڻ جو انداز رائج آهي، جنهن کي [[نيو يارڪ لهجو]]، ''بروڪلنيس'' يا ''نيو يارڪيز'' پڻ چيو ويندو آهي. ان کي [[آمريڪي انگريزي]] جي سڀ کان آسانيءَ سان سڃاڻپ ٿيندڙ لهجن مان هڪ سمجهيو ويو آهي.<ref>{{cite book |last=Newman |first=Michael |title=American Voices |publisher=Blackwell |year=2005 |isbn=978-1-4051-2109-5 |editor1-last=Wolfram |editor1-first=Walt |pages=82–87 |chapter=New York Talk |editor2-last=Ward |editor2-first=Ben }}</ref> روايتي نيو يارڪ ڳالهائڻ جو انداز تيز ادائگيءَ لاءِ سڃاتو وڃي ٿو ۽ ان جو لهجو [[نان-روٽڪ]] خاصيت رکي ٿو، جنهن ۾ {{IPA|[ɹ]}} آواز لفظ يا هجاءَ جي آخر ۾، يا ڪنهن وينجن کان اڳ، گهڻو ڪري ادا نه ٿيندو آهي؛ انهيءَ ڪري “New York” جو روايتي تلفظ اڪثر “New Yawk” جهڙو ٻڌبو آهي.<ref name="NYT19930214">{{cite news |last=Sontag |first=Deborah |date=February 14, 1993 |title=Oy Gevalt! New Yawkese: An Endangered Dialect? |newspaper=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE0D61438F937A25751C0A965958260 |access-date=July 19, 2014 }}</ref> هن لهجي جي ڪلاسيڪي صورت خاص طور وچولي ۽ پورهيت طبقي سان لاڳاپيل رهي آهي. گذريل ڏهاڪن ۾ غير يورپي مهاجرن جي وڏي آمد سبب ان لهجي ۾ تبديليون آيون آهن ۽ ان جي روايتي صورت هاڻي اڳ جيتري عام نه رهي آهي.<ref name="NYT19930214" /> === اڏاوتي فن === {{Main|نيو يارڪ شهر جي اڏاوت}} {{Further|نيو يارڪ شهر جي عمارتن، ماڳن ۽ يادگارن جي فهرست|نيو يارڪ شهر جي سڀ کان اوچين عمارتن جي فهرست}} [[File:1232-42 Dean Street Crown Heights.jpg|thumb|بروڪلن جي [[ڪرائون هائيٽس نارٿ هسٽورڪ ڊسٽرڪٽ]] ۾ قطاروار گهر]] نيو يارڪ ۾ مختلف دورن ۽ ڪيترن ئي اڏاوتي اسلوبن سان تعلق رکندڙ قابل ذڪر عمارتون موجود آهن. انهن ۾ بروڪلن جو ڊچ نوآبادياتي [[وائيڪوف هائوس|پيٽر ڪليسن وائيڪوف هائوس]]، جنهن جو قديم ترين حصو 1656ع جو آهي، ۽ لوئر مينهٽن جي [[ورلڊ ٽريڊ سينٽر ماڳ|گرائونڊ زيرو]] تي واقع جديد [[ون ورلڊ ٽريڊ سينٽر]] شامل آهن؛ تعميراتي خرچ جي لحاظ کان ون ورلڊ ٽريڊ سينٽر کي دنيا جي سڀ کان مهانگين آفيس عمارتن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |first=Marisa |last=Taylor |title=As One World Trade Center soars, so do its costs |url=http://bottomline.msnbc.msn.com/_news/2012/01/31/10279406-as-one-world-trade-center-soars-so-do-its-costs |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120201180547/http://bottomline.msnbc.msn.com/_news/2012/01/31/10279406-as-one-world-trade-center-soars-so-do-its-costs |archive-date=February 1, 2012 |access-date=February 1, 2012 |publisher=[[ايم ايس اين بي سي]] }}</ref> مينهٽن جي ڪيترن ئي فلڪ بوس عمارتن سان ٺهيل [[اسڪاءِ لائن]] شهر جي هڪ علامتي سڃاڻپ بڻجي چڪي آهي،<ref>Fazzare, Elizabeth. [https://www.architecturaldigest.com/gallery/what-makes-nycs-skyline-so-iconic "What Makes NYC's Skyline So Iconic? 17 Buildings to Know"], ''[[آرڪيٽيڪچرل ڊائجسٽ]]'', May 23, 2023. Accessed February 13, 2024.</ref><ref>Dobnik, Verena for [[ايسوسيئيٽيڊ پريس]]. [https://www.newspapers.com/article/the-indianapolis-star-iconic-skyline-of/140916473/ "NYC sizing up its iconic skyline; Empire State Building's owner objects to tower he says would spoil view"], ''[[دي انڊياناپولس اسٽار]]'', August 25, 2010. Accessed February 13, 2024, via [[Newspapers.com]].</ref><ref>Hakela, Deepti. [https://www.newspapers.com/article/the-day-new-skyscrapers-changing-new-yor/140916613/ "Rising to new heights; Skinny skyscrapers are transforming NYC's iconic skyline"], ''[[دي ڊي (نيو لنڊن)|دي ڊي]]'', February 28, 2016. Accessed February 13, 2024, via [[Newspapers.com]].</ref> ۽ شهر مختلف دورن ۾ دنيا جي ڪيترين ئي سڀ کان اوچين عمارتن جو گهر رهيو آهي. {{As of|2019}} نيو يارڪ شهر ۾ 6,455 بلند عمارتون هيون، جنهن سان اهو [[هانگ ڪانگ]] ۽ [[سيول]] کان پوءِ دنيا ۾ ٽئين نمبر تي هو.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20121106210644/http://www.emporis.com/statistics/skyline-ranking Skyline Ranking]}}, [[ايمپورس]]. Accessed February 9, 2017.</ref> نيو يارڪ جي ڪيترن رهائشي علائقن جي سڃاڻپ سهڻن [[برائون اسٽون]] قطاروار گهرن، [[ٽائون هائوس]]ن ۽ گهاٽن [[ٽينمينٽ]] رهائشي عمارتن سان ٿيندي آهي، جيڪي خاص طور 1870ع کان 1930ع جي تيز شهري واڌ دوران تعمير ٿيون.<ref>{{cite book |last=Plunz |first=Richard A. |title=History of Housing in New York City: Dwelling Type and Change in the American Metropolis |publisher=[[ڪولمبيا يونيورسٽي پريس]] |year=1990 |isbn=978-0-231-06297-8 |chapter=Chapters 3 [Rich and Poor] & 4 [Beyond the Tenement] }}</ref> 1835ع جي [[نيو يارڪ جي وڏي باهه|وڏي باهه]] کان پوءِ ڪاٺ جي فريم وارن گهرن تي پابنديون وڌڻ سبب پٿر ۽ سرن شهر جي اهم تعميراتي مواد بڻجي ويا.<ref name="lankevich-p82">Lankevich (1998), pp. 82–83; {{cite book |last=Wilson |first=Rufus Rockwell |url=https://archive.org/details/newyorkoldnewit01wilsgoog |title=New York: Old & New: Its Story, Streets, and Landmarks |publisher=[[جي. بي. لپنڪاٽ]] |year=1902 |page=[https://archive.org/details/newyorkoldnewit01wilsgoog/page/n375 354] }}</ref> ان جي ابتڙ، شهر ۾ گهٽ گنجان آباديءَ وارا پاڙا پڻ آهن، جتي الڳ بيٺل رهائشي گهر عام آهن. [[ريورڊيل، برونڪس|ريورڊيل]]، [[ڊٽمس پارڪ]] ۽ [[ڊگلسٽن]] جهڙن علائقن ۾ وڏا هڪ-خانداني گهر [[ٽيودر ريوائول]] ۽ [[وڪٽورين اڏاوت|وڪٽورين]] سميت مختلف اڏاوتي اسلوبن ۾ ملن ٿا.<ref>{{cite news |first=Margaret |last=Garb |date=March 1, 1998 |title=If You're Thinking of Living In/Riverdale, the Bronx; A Community Jealous of Its Open Space |work=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://www.nytimes.com/1998/03/01/realestate/if-you-re-thinking-living-riverdale-bronx-community-jealous-its-open-space.html |access-date=February 10, 2012 }}</ref><ref>{{cite web |date=September 17, 2001 |title=New York Metro: 6 Affordable Neighborhoods |url=https://nymag.com/realestate/articles/affordable/ditmaspark.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204145438/https://nymag.com/realestate/articles/affordable/ditmaspark.htm |access-date=February 10, 2012 |archive-date=February 4, 2012 |work=[[نيو يارڪ (رسالو)|نيو يارڪ]] |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |first=Diana |last=Shaman |date=February 8, 2004 |title=If You're Thinking of Living In/Douglaston, Queens; Timeless City Area, With a Country Feel |work=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://www.nytimes.com/2004/02/08/realestate/if-you-re-thinking-living-douglaston-queens-timeless-city-area-with-country-feel.html |access-date=February 10, 2012 }}</ref> {{Wide image|Midtown Manhattan from Weehawken September 2021 HDR panorama.jpg|1000px|3=سيپٽمبر 2021ع ۾ [[ويهائوڪن، نيو جرسي]] تان ورتل [[مڊٽائون مينهٽن]] جو اعليٰ ريزوليوشن پينوراما}} === فنون === {{Further|نيو يارڪ شهر جي عجائب گهرن ۽ ثقافتي ادارن جي فهرست|نيو يارڪ شهر جي موسيقي}} [[File:Lincoln Center at dawn.jpg|thumb|[[لنڪن سينٽر]]: کاٻي پاسي [[ڊيوڊ ايڇ. ڪوچ ٿيٽر]]، وچ ۾ [[ميٽروپوليٽن اوپيرا هائوس (لنڪن سينٽر)|ميٽروپوليٽن اوپيرا هائوس]] ۽ ساڄي پاسي [[ڊيوڊ گيفن هال]]]] [[File:Metropolitan Museum of Art (The Met) - Central Park, NYC.jpg|thumb|[[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]]، آمريڪاز جو سڀ کان وڏو [[فن جو عجائب گهر]]]] [[لنڪن سينٽر فار دي پرفارمنگ آرٽس]]، مينهٽن جي اپر ويسٽ سائڊ تي [[لنڪن اسڪوائر، مينهٽن|لنڪن اسڪوائر]] جو مرڪزي ثقافتي ادارو، ڪيترين ئي بااثر فني تنظيمن جو گهر آهي. انهن ۾ [[ميٽروپوليٽن اوپيرا]]، [[نيو يارڪ سٽي اوپيرا]]، [[نيو يارڪ فلهارمونڪ]]، [[نيو يارڪ سٽي بيلٽ]]، [[ويوين بيومونٽ ٿيٽر]]، [[جوليارڊ اسڪول]]، [[جاز ايٽ لنڪن سينٽر]] ۽ [[ايلس ٽلي هال]] شامل آهن. [[لي اسٽراسبرگ ٿيٽر اينڊ فلم انسٽيٽيوٽ]] [[يونين اسڪوائر (نيو يارڪ شهر)|يونين اسڪوائر]] ۾ واقع آهي، جڏهن ته [[ٽش اسڪول آف دي آرٽس]] نيو يارڪ يونيورسٽي سان لاڳاپيل آهي. [[سينٽرل پارڪ سمر اسٽيج]] سينٽرل پارڪ ۾ مفت ڪنسرٽ پيش ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=About Summer Stage |url=http://www.cityparksfoundation.org/summerstage/about/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121016075818/http://www.cityparksfoundation.org/summerstage/about/ |archive-date=October 16, 2012 |access-date=June 14, 2012 |publisher=[[سٽي پارڪس فائونڊيشن]] }}</ref> نيو يارڪ شهر ۾ 2,000 کان وڌيڪ فني ۽ ثقافتي تنظيمون ۽ 500 کان وڌيڪ [[آرٽ گيلريون]] آهن.<ref name="NYC arts">{{cite web |date=December 2005 |title=Creative New York |url=http://www.nycfuture.org/images_pdfs/pdfs/CREATIVE_NEW_YORK.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080831013443/http://www.nycfuture.org/images_pdfs/pdfs/CREATIVE_NEW_YORK.pdf |archive-date=August 31, 2008 |access-date=September 1, 2008 |publisher=[[سينٽر فار اين اربن فيوچر]] |url-status=dead }}</ref> شهر جي حڪومت فنون لاءِ اهڙو ساليانو بجيٽ فراهم ڪري ٿي جيڪو [[نيشنل اينڊائومينٽ فار دي آرٽس]] جي بجيٽ کان به وڏو رهيو آهي.<ref name="NYC arts" /> شهر ۾ سوين ثقافتي ادارا ۽ تاريخي ماڳ پڻ موجود آهن. [[ففٿ ايونيو|ميوزيم مائل]] مينهٽن جي [[اپر ايسٽ سائڊ]] تي ففٿ ايونيو جي 82هين کان 105هين گهٽي تائين واري حصي کي چيو ويندو آهي،<ref name="festival">{{cite web |title=Museum Mile Festival |url=http://www.museummilefestival.org/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120804102650/http://museummilefestival.org/ |archive-date=August 4, 2012 |access-date=August 23, 2014 |website=museummilefestival.org }}</ref> جيڪو [[ڪارنيگي هل]] جي مٿئين حصي مان گذري ٿو.<ref>{{cite news |last=Kusisto |first=Laura |date=October 21, 2011 |title=Reaching High on Upper 5th Avenue |work=[[وال اسٽريٽ جرنل]] |url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970204618704576643022038133998 |url-status=live |access-date=August 23, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111023171126/http://online.wsj.com/article/SB10001424052970204618704576643022038133998.html |archive-date=October 23, 2011 }}</ref> ففٿ ايونيو جي هن حصي تي نو عجائب گهر واقع آهن، جن ۾ [[سولومن آر. گگنهايم ميوزيم|گگنهايم ميوزيم]]، [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]]، [[نوئي گيلري نيو يارڪ]]، [[جيوش ميوزيم (مينهٽن)|جيوش ميوزيم]] ۽ [[دي آفريڪا سينٽر]] شامل آهن، جنهن سبب اهو دنيا ۾ [[اعليٰ ثقافت]] جي سڀ کان گهاٽن مرڪزن مان هڪ آهي.<ref name="mmilemus">{{cite web |title=Museums on the Mile |url=http://www.museummilefestival.org/museums/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120101013336/http://www.museummilefestival.org/museums/ |archive-date=January 1, 2012 |access-date=August 23, 2014 |website=museummilefestival.org }}</ref> اهي عجائب گهر هر سال جون مهيني ۾ ٿيندڙ ''ميوزيم مائل فيسٽيول'' لاءِ پڻ گڏجي ڪم ڪن ٿا، جنهن جو مقصد عجائب گهرن جي سڃاڻپ ۽ سياحن جي حاضري وڌائڻ آهي.<ref name="drv">{{Cite news |date=June 27, 1979 |title=New Drive Promoting 5th Ave.'s 'Museum Mile' |work=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FB0F1FFA395D12728DDDAE0A94DE405B898BF1D3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140506150805/https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FB0F1FFA395D12728DDDAE0A94DE405B898BF1D3 |archive-date=May 6, 2014 |access-date=August 23, 2014 }}</ref> دنيا جون ڪيتريون ئي سڀ کان مهانگيون ۽ وڏي آمدني واريون [[فن نيلاميون]] پڻ نيو يارڪ شهر ۾ ٿين ٿيون.<ref name="NYCArtAuction1">{{cite news |first1=Robin |last1=Pogrebin |first2=Scott |last2=Reyburn |date=November 15, 2017 |title=Leonardo da Vinci Painting Sells for $450.3 Million, Shattering Auction Highs |newspaper=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://www.nytimes.com/2017/11/15/arts/design/leonardo-da-vinci-salvator-mundi-christies-auction.html |access-date=November 16, 2017 }}</ref><ref name="NYCArtAuction2">{{cite web |date=November 15, 2017 |title=Christ painting by Leonardo da Vinci sells for record $450M |url=https://www.msn.com/en-us/news/us/christ-painting-by-leonardo-da-vinci-sells-for-record-dollar450m/ar-BBEYwDu?li=BBnbfcL&ocid=iehp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116083413/http://www.msn.com/en-us/news/us/christ-painting-by-leonardo-da-vinci-sells-for-record-dollar450m/ar-BBEYwDu?li=BBnbfcL&ocid=iehp |archive-date=November 16, 2017 |access-date=November 15, 2017 |agency=[[ايسوسيئيٽيڊ پريس]] |publisher=[[ايم ايس اين]] }}</ref> [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]] آمريڪاز جو سڀ کان وڏو [[فن جو عجائب گهر]] آهي. 2022ع ۾ هن عجائب گهر 3.2 ملين سياحن جي ميزباني ڪئي، جنهن سان اهو آمريڪا جو ٽيون سڀ کان وڌيڪ گهميل عجائب گهر ۽ دنيا جو اٺون سڀ کان وڌيڪ گهميل فن جو عجائب گهر بڻيو.<ref>''The Art Newspaper'', "Visitors Survey 2022", March 27, 2023</ref> ان جي مستقل مجموعي ۾ 17 ڪيوريٽوريل شعبن تحت ٻه ملين کان وڌيڪ فن پارا شامل آهن.<ref name="Metropolitan Museum Launches New and Expanded Web Site">[https://www.metmuseum.org/press/exhibitions/2000/metropolitan-museum-launches-new-and-expanded-web-site "Metropolitan Museum Launches New and Expanded Web Site"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161128201035/https://www.metmuseum.org/press/exhibitions/2000/metropolitan-museum-launches-new-and-expanded-web-site |date=November 28, 2016 }}, press release, The Met, January 25, 2000.</ref> انهن ۾ [[قديم ڪلاسيڪي دور]] ۽ [[قديم مصر جو فن|قديم مصري فن]]، لڳ ڀڳ سڀني وڏن يورپي استادن جون مصوريون ۽ مجسما، ۽ [[آمريڪي بصري فن|آمريڪي]] ۽ جديد فن جا وسيع مجموعا شامل آهن. ميوزيم وٽ [[آفريقي فن|آفريقي]]، [[ايشيائي فن|ايشيائي]]، [[اوشيانيائي فن|اوشيانيائي]]، [[بازنطيني فن|بازنطيني]] ۽ [[اسلامي فن]] جا پڻ وڏا مجموعا موجود آهن.<ref>{{cite book |last=de Montebello |first=Philippe |author-link=فلپ ڊي مونٽيبلو |title=Masterpieces of the Metropolitan Museum of Art |year=1997 |publisher=Metropolitan Museum of Art |location=New York |pages=[https://archive.org/details/masterpiecesofme0000unse/page/6 6–7] |isbn=0-300-10615-7 |url=https://archive.org/details/masterpiecesofme0000unse/page/6 }}</ref> === کاڌ خوراڪ === {{Main|نيو يارڪ شهر جو کاڌو|نيو يارڪ شهر جي ريسٽورنٽن جي فهرست|نيو يارڪ شهر جي مشيلن اسٽار ريسٽورنٽن جي فهرست}} [[File:Lox-and-bagel-02.jpg|thumb|[[نيو يارڪ طرز جو بيگل]]، [[لاڪس]] سان]] نيو يارڪ شهر جي خوراڪي ثقافت تي شهر جي ڊگهي مهاجرتي تاريخ جو گهرو اثر آهي، جنهن ڪري هتي دنيا جي ڪيترن ئي علائقن جا کاڌا گڏجي هڪ انتهائي متنوع شهري کاڌي جي روايت ٺاهي چڪا آهن. [[مرڪزي يورپ|مرڪزي]] ۽ اوڀر يورپ کان آيل مهاجرن، خاص طور [[يهودي آمريڪي|يهودي مهاجرن]]، شهر ۾ [[نيو يارڪ طرز جو بيگل|نيو يارڪ طرز جا بيگل]]، [[چيز ڪيڪ#اتر آمريڪا|چيز ڪيڪ]]، [[هاٽ ڊاگ]]، [[ڪنِش]] ۽ [[ڊيليڪيٽيسن]] (ڊيلي) جي روايت کي عام ڪيو. [[اطالوي ڊائيسپورا|اطالوي مهاجرن]] [[نيو يارڪ طرز جو پيزا]] ۽ [[اطالوي کاڌو]] متعارف ڪرايو، جڏهن ته يهودي ۽ آئرش مهاجرن ترتيبوار [[پاسٽرامي]]<ref>{{cite web |title=Pastrami On Rye: A Full-length History Of The Jewish Deli |work=[[پبلڪ ريڊيو انٽرنيشنل]] |date=March 31, 2016 |publisher=[[دي ورلڊ (ريڊيو پروگرام)|دي ورلڊ]] |url=https://theworld.org/stories/2016/03/31/pastrami-rye-full-length-history-new-york-jewish-deli |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402133541/https://www.pri.org/stories/2016-03-31/pastrami-rye-full-length-history-new-york-jewish-deli |archive-date=April 2, 2016 |access-date=November 27, 2020 |url-status=live }}</ref> ۽ [[ڪورنڊ بيف]]<ref>{{cite web |first=Shaylyn |last=Esposito |title=Is Corned Beef Really Irish? |work=[[سمٿسونين (رسالو)|سمٿسونين]] |url=https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/is-corned-beef-really-irish-2839144/ |date=March 15, 2013 |access-date=November 27, 2020 }}</ref> کي شهر جي عام خوراڪ جو حصو بڻايو. [[چيني ريسٽورنٽ|چيني]] ۽ ٻين ايشيائي ريسٽورنٽن، سينڊوچ دڪانن، [[ٽراٽوريا]]، [[ڊائنر]]ن ۽ [[ڪافي هائوس]]ن جو شهر جي لڳ ڀڳ هر علائقي ۾ وڏي پيماني تي وجود آهي. شهر طرفان لائسنس يافته لڳ ڀڳ 4,000 موبائل کاڌي وڪڻندڙن، جن مان ڪيترائي مهاجرن جي ملڪيت آهن، وچ اوڀر جي کاڌن جهڙوڪ [[فلافل]] ۽ [[ڪباب]] کي جديد نيو يارڪ جي [[گهٽيءَ جي کاڌي]] جو نمايان حصو بڻايو آهي.<ref>{{cite news |last=Bleyer |first=Jennifer |date=May 14, 2006 |title=Kebabs on the Night Shift |work=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://www.nytimes.com/2006/05/14/nyregion/thecity/14vend.html |access-date=January 17, 2014 }}</ref> [[مشيلن گائيڊ]] مطابق نيو يارڪ دنيا جي بهترين ۽ سڀ کان وڌيڪ متنوع [[اعليٰ درجي جي کاڌي|هائوٽ ڪُزين]] ريسٽورنٽن جي وڏي تعداد جو گهر آهي.<ref>{{cite web |title=27,479 restaurants selected by the Michelin Guide—Top Destinations |url=http://www.viamichelin.com/web/Restaurants |access-date=August 24, 2014 |publisher=[[مشيلن گائيڊ]] |archive-date=April 12, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200412002700/http://www.viamichelin.com/web/Restaurants |url-status=dead }}</ref> [[نيو يارڪ شهر جو صحت ۽ ذهني صفائي کاتو]] معائنن جي نتيجن جي بنياد تي شهر جي ريسٽورنٽن کي اکرن جي صورت ۾ درجا ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Restaurant Inspection Results (Letter Grades) |url=http://www.nyc.gov/html/doh/html/services/restaurant-inspection.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140122123431/http://www.nyc.gov/html/doh/html/services/restaurant-inspection.shtml |archive-date=January 22, 2014 |access-date=January 19, 2014 |publisher=[[نيو يارڪ شهر جو صحت ۽ ذهني صفائي کاتو]] }}</ref> 2019ع تائين شهر ۾ 27,043 ريسٽورنٽ هئا، جڏهن ته 2017ع ۾ انهن جو انگ 24,865 هو.<ref>{{cite web |first=Jennifer |last=Tiedemann |title=$15-Per-Hour Minimum Wage Isn't What NYC Restaurant Workers Ordered |url=https://indefenseofliberty.blog/2019/04/08/15-per-hour-minimum-wage-isnt-what-nyc-restaurant-workers-ordered/ |work=[[گولڊ واٽر انسٽيٽيوٽ]] |publisher=In Defense of Liberty |date=April 8, 2019 |access-date=June 1, 2019 }}</ref> [[فلشنگ ميڊوز–ڪورونا پارڪ]] ۾ لڳندڙ [[ڪوئنز نائيٽ مارڪيٽ]] هر رات ڏهه هزار کان وڌيڪ ماڻهن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي، جتي 85 کان وڌيڪ ملڪن جي کاڌن جا نمونا ملي سگهن ٿا.<ref name="NYCWorld" /> === فيشن === {{Further|نيو يارڪ فيشن ويڪ|ميٽ گالا}} [[File:Carolina Herrera AW14 12.jpg|thumb|[[نيو يارڪ فيشن ويڪ]] دوران [[هائوٽ ڪُتور]] ماڊلز [[ڪيٽ واڪ|رن وي]] تي]] نيو يارڪ شهر دنيا جي اهم [[فيشن راڄڌاني]]ن مان هڪ آهي، ۽ [[فيشن صنعت]] شهر جي خانگي شعبي جي افرادي قوت جو لڳ ڀڳ 4.6٪ روزگار فراهم ڪري ٿي.<ref name="NYCFashionCapital">{{cite web |url=https://edc.nyc/industry/fashion |title=Global Center of Fashion |publisher=NYCEDC |access-date=November 10, 2024 |quote=فيشن صنعت شهر جي خانگي شعبي جي افرادي قوت جو 4.6 سيڪڙو روزگار فراهم ڪري ٿي ۽ نيو يارڪ جي معيشت جو اهم محرڪ آهي. }}</ref> [[نيو يارڪ فيشن ويڪ]] (NYFW) هر سال ٻه ڀيرا ٿيندڙ هڪ نمايان عالمي تقريب آهي، جنهن ۾ [[فيشن ماڊل|ماڊل]] دنيا جي مشهور ڊزائنرن جا جديد لباس مارڪيٽ ۾ اچڻ کان اڳ پيش ڪن ٿا.<ref name="NewYorkFashionWeekRetailTrendsetter">{{cite web |url=https://www.lightspeedhq.com/blog/new-york-fashion-week/ |title=New York Fashion Week 2023 {{!}} Retailers bring the runway to real-life |author=Naeme Elzein |work=Lightspeed |date=August 22, 2023 |access-date=November 26, 2023 |quote=نيو يارڪ فيشن ويڪ عالمي فيشن چڪر جي انهن ابتدائي وڏن واقعن مان هڪ آهي جيڪي ايندڙ موسمي رجحانن تي اثرانداز ٿين ٿا. }}</ref> NYFW کي عالمي فيشن صنعت جي رجحانن تي اثرانداز ٿيندڙ اهم تقريبن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="NewYorkFashionWeekGlobalAndEconomicImpact">{{cite news |url=https://thefordhamram.com/93053/news/fashion-week/ |title=The Economic Impact of New York Fashion Week |author=Diana Juarez |newspaper=The Fordham Ram |date=October 4, 2023 |access-date=November 26, 2023 |quote=نيو يارڪ فيشن ويڪ نه رڳو عالمي فيشن صنعت جي لهجي ۽ رجحانن تي اثر وجهي ٿي، پر سياحت، پرچون واپار، مهمان نوازي ۽ ميڊيا سميت شهر جي معيشت جي ڪيترن ئي شعبن تي به اثرانداز ٿئي ٿي. }}</ref> نيو يارڪ جو فيشن ڊسٽرڪٽ [[مڊٽائون مينهٽن]] جي لڳ ڀڳ 30 شهري بلاڪن تي پکڙيل آهي،<ref name="NYCFashionDistrict">{{cite web |url=https://www.allartschools.com/fashion-design/fashion-design-new-york/ |title=New York: Fashion Design Capital of the U.S. |publisher=All Art Schools |access-date=November 26, 2023 |quote=نيو يارڪ ۽ فيشن ڊزائن جو تاريخي ۽ معاشي تعلق تمام گهرو آهي. }}</ref> ۽ ان جو مرڪز [[سيونٿ ايونيو (مينهٽن)|سيونٿ ايونيو]] جي ان حصي تي آهي، جنهن کي ''[[سيونٿ ايونيو (مينهٽن)#نمايان ضلعا ۽ عمارتون|فيشن ايونيو]]'' پڻ سڏيو وڃي ٿو.<ref name="NYCFashionAvenue">Nemy, Enid.(June 8, 1972) [https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9B06E5DD1F3EE63BBC4053DFB0668389669EDE "Everybody – Well, Almost – Attended A Mammoth Party on 'Fashion Ave.'"] ''[[نيو يارڪ ٽائمز]]''</ref> شهر جي فيشن ڪئلينڊر ۾ [[هائوٽ ڪُتور]] اسلوب پيش ڪندڙ ''ڪُتور فيشن ويڪ'' پڻ شامل آهي.<ref name="NYCHauteCouture">{{cite web |url=https://www.couturefashionweek.com/designers/ |title=Couture Fashion Week |publisher=Couture Fashion Week |quote=ڪُتور فيشن ويڪ نيو يارڪ ۾ جديد هائوٽ ڪُتور ڊزائنرن جا ڪم پيش ڪري ٿو. |access-date=November 26, 2023 }}</ref> هر سال [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]] سان لاڳاپيل [[ميٽ گالا]] کي عام طور “فيشن جي سڀ کان وڏي رات” طور بيان ڪيو ويندو آهي.<ref name="MetGalaFashion'sBiggestNight">{{cite web |url=https://www.cbsnews.com/newyork/news/met-gala-2023-red-carpet/ |title=Met Gala 2023: Fashion's biggest night honors Karl Lagerfeld |author=Ali Bauman |publisher=[[سي بي ايس نيوز]] |date=May 1, 2023 |access-date=November 26, 2023 }}</ref> === پريڊون === {{Further|زمرو:نيو يارڪ شهر جون پريڊون{{!}}نيو يارڪ شهر جي پريڊن جي فهرست}} [[File:Macy's Thanksgiving Day Parade 2022 New York City (52523112564).jpg|thumb|سالياني [[ميسي جي ٿئنڪس گيونگ ڊي پريڊ]]، دنيا جي سڀ کان وڏي پريڊن مان هڪ<ref name="NYCThanksgivingParadeLargestWorld" />]] نيو يارڪ شهر پنهنجي وڏين گهٽي پريڊن لاءِ مشهور آهي، جن مان اڪثريت [[مينهٽن]] ۾ ٿيندي آهي. سالياني پريڊن جي عام رخ اتر کان ڏکڻ طرف هوندي آهي ۽ اهي اڪثر شهر جي وڏين ايونيوز تان گذرن ٿيون. سالياني [[ميسي جي ٿئنڪس گيونگ ڊي پريڊ]] دنيا جي سڀ کان وڏي پريڊ طور بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="NYCThanksgivingParadeLargestWorld">{{cite web |date=November 24, 2016 |title=Millions Of Revelers Marvel Over Macy's Thanksgiving Day Parade |url=http://newyork.cbslocal.com/2016/11/24/macys-thanksgiving-day-parade-2016/ |access-date=December 28, 2025 |publisher=[[سي بي ايس براڊڪاسٽنگ]]|quote=دنيا جي سڀ کان وڏي پريڊ صبح جو لڳ ڀڳ 9 وڳي مڊٽائون ۾ شروع ٿي. }}</ref> اها [[سينٽرل پارڪ]] جي ڀرسان شروع ٿي ڏکڻ طرف [[ميسي هيرالڊ اسڪوائر]] جي مرڪزي اسٽور تائين پهچي ٿي.<ref>{{cite web |first=Hilarey |last=Wojtowicz |title=Guide to the 2016 Macy's Thanksgiving Day Parade |url=http://www.familyvacationcritic.com/guide-to-2016-macys-thanksgiving-day-parade/art/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170329144025/http://www.familyvacationcritic.com/guide-to-2016-macys-thanksgiving-day-parade/art/ |archive-date=March 29, 2017 |access-date=March 28, 2017 |publisher=The Independent Traveler, Inc }}</ref> پريڊ جي ٽيليويزن نشريات دنيا جي ڪيترن ئي هنڌن تي ڏٺي ويندي آهي ۽ لکين ماڻهو ان کي شهر ۾ سڌو سنئون ڏسڻ لاءِ گڏ ٿين ٿا.<ref name="NYCThanksgivingParadeLargestWorld"/> ٻين نمايان پريڊن ۾ مارچ ۾ ٿيندڙ [[نيو يارڪ شهر سينٽ پيٽرڪ ڊي پريڊ]]، جون ۾ [[نيو يارڪ سٽي پرائيڊ مارچ]]، آڪٽوبر ۾ [[گرين وچ وليج هالووين پريڊ]] ۽ ڪيترن ئي ملڪن جي آزاديءَ جي ڏينهن جي ياد ۾ ٿيندڙ پريڊون شامل آهن. [[نيو يارڪ شهر ۾ ٽڪر-ٽيپ پريڊن جي فهرست|ٽڪر-ٽيپ پريڊون]] راندين جي ٽيمن جي چيمپيئن شپ يا ٻين اهم ڪاميابين جي جشن لاءِ ڪڍيون وينديون آهن. اهي عام طور [[لوئر مينهٽن]] ۾ [[براڊوي (مينهٽن)|براڊوي]] سان گڏ [[بولنگ گرين (نيو يارڪ شهر)|بولنگ گرين]] کان [[سٽي هال پارڪ]] تائين [[ڪينين آف هيروز]] جي رستي تي اتر طرف هلنديون آهن. === رانديون === {{Main|نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي ۾ رانديون|نيو يارڪ شهر جون روايتي رانديون}} {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 220 | image1 = Arthur ashe stadium interior.jpg | caption1 = [[ڪوئنز]] جي [[فلشنگ ميڊوز–ڪورونا پارڪ]] ۾ ٿيندڙ [[يو ايس اوپن ٽينس چيمپيئن شپ]] | image2 = Citi Field 2011.JPG | caption2 = [[سيٽي فيلڊ]]، جيڪو فلشنگ ميڊوز–ڪورونا پارڪ ۾ واقع آهي ۽ 2009ع کان [[نيو يارڪ ميٽس]] جو هوم گرائونڊ آهي. | image3 = Yankee_Stadium_overhead_2010.jpg | caption3 = [[دي برونڪس]] ۾ واقع [[يانڪي اسٽيڊيم]]، جيڪو [[نيو يارڪ يانڪيز]] ۽ [[نيو يارڪ سٽي ايف سي]] جو هوم گرائونڊ آهي. | image4 = Barclays_Center_1.jpg | caption4 = [[بارڪليز سينٽر]]، [[اين بي اي]] جي [[بروڪلن نيٽس]] ۽ [[ڊبليو اين بي اي]] جي [[نيو يارڪ لبرٽي]] جو هوم گرائونڊ | image5 = Madison Square Garden (MSG) - Full (48124330357).jpg | caption5 = [[ميڊيسن اسڪوائر گارڊن]]، [[اين بي اي]] جي [[نيو يارڪ نِڪس]] ۽ [[اين ايڇ ايل]] جي [[نيو يارڪ رينجرز]] جو هوم گرائونڊ }} نيو يارڪ شهر ڪيترين ئي وڏين آمريڪي پيشاور راندين جي ليگن جي مرڪزي آفيسن جو گهر آهي، جن ۾ [[نيشنل فٽبال ليگ]]،<ref>{{cite web |title=National Football League Company Information |url=http://www.hoovers.com/company-information/cs/company-profile.National_Football_League.f36bd60db3fbcb01.html |access-date=May 18, 2013 |publisher=[[Hoover's, Inc.]] }}</ref> [[ميجر ليگ بيس بال]]،<ref>{{cite web |title=Major League Baseball Company Information |url=http://www.hoovers.com/company-information/cs/company-profile.Major_League_Baseball.690243a73fc37ae4.html |access-date=May 18, 2013 |publisher=[[Hoover's, Inc.]] }}</ref> [[نيشنل باسڪيٽ بال ايسوسيئيشن]]،<ref>{{cite web |title=National Basketball Association, Inc. Company Information |url=http://www.hoovers.com/company-information/cs/company-profile.National_Basketball_Association_Inc.9752d99632cf8a45.html |access-date=May 18, 2013 |publisher=[[Hoover's, Inc.]] }}</ref> [[نيشنل هاڪي ليگ]]،<ref>{{cite web |title=National Hockey League Company Information |url=http://www.hoovers.com/company-information/cs/company-profile.National_Hockey_League.6eb8cbd895fc6ce9.html |access-date=May 18, 2013 |publisher=[[Hoover's, Inc.]] }}</ref> ۽ [[ميجر ليگ ساڪر]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Major League Soccer, L.L.C. Company Information |url=http://www.hoovers.com/company-information/cs/company-profile.Major_League_Soccer_LLC.0432cbf68c309307.html |access-date=May 18, 2013 |publisher=[[Hoover's, Inc.]] }}</ref> نيو يارڪ شهر [[1984ع جون اونهاري پيرالمپڪس]]<ref>[https://www.paralympicheritage.org.uk/new-york-1984-paralympic-summer-games New York 1984 Paralympic Summer Games]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, National Paralympic Heritage Trust. Accessed January 18, 2024. "The New York Games were set to run from 17th – 29th June and the Stoke Mandeville Games from 22nd July – 1st August."</ref> ۽ [[1998ع گُڊ وِل گيمز]]<ref>Bondy Filip. [https://www.nytimes.com/1992/10/16/us/new-york-city-and-environs-land-goodwill-games-for-98.html "New York City and Environs Land Goodwill Games for '98"], ''[[نيو يارڪ ٽائمز]]'', October 16, 1992. Accessed January 18, 2024.</ref> جي ميزباني پڻ ڪري چڪو آهي. شهر جي [[2012ع اونهاري اولمپڪس لاءِ نيو يارڪ شهر جي بولي|2012ع اونهاري اولمپڪس جي ميزباني لاءِ بولي]] آخري پنج اميدوارن ۾ شامل هئي، پر ميزباني جو حق [[لنڊن]] کي مليو.<ref>Zinser, Lynn. [https://www.nytimes.com/2005/07/06/sports/othersports/olympic-committee-chooses-london-for-2012-summer-games.html "Olympic Committee Chooses London for 2012 Summer Games"],''[[نيو يارڪ ٽائمز]]'', July 6, 2005. Accessed January 19, 2023.</ref> شهر ۽ ان جي ميٽروپوليٽن علائقي ۾ پنجن وڏين راندين جي مختلف ليگن سان لاڳاپيل 40 کان وڌيڪ اهم پيشاور ٽيمون رهيون آهن. دنيا ۾ تعمير ٿيل ڏهن سڀ کان مهانگن اسٽيڊيمز مان چار—[[ميٽ لائيف اسٽيڊيم]]، نئون [[يانڪي اسٽيڊيم]]، [[ميڊيسن اسڪوائر گارڊن]] ۽ [[سيٽي فيلڊ]]—نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي ۾ واقع آهن.<ref>{{cite web |author=Esteban |date=October 27, 2011 |title=11 Most Expensive Stadiums in the World |url=http://www.totalprosports.com/2011/10/27/11-most-expensive-stadiums-in-the-world/ |access-date=September 2, 2012 |publisher=Total Pro Sports |archive-date=August 27, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120827201315/http://www.totalprosports.com/2011/10/27/11-most-expensive-stadiums-in-the-world/ |url-status=dead }}</ref> [[نيشنل فٽبال ليگ]] ۾ شهر جي نمائندگي [[نيو يارڪ جائنٽس]] ۽ [[نيو يارڪ جيٽس]] ڪن ٿا، پر ٻنهي جا هوم ميچ ويجهي [[ايسٽ ردر فورڊ، نيو جرسي]] ۾ [[ميٽ لائيف اسٽيڊيم]] ۾ ٿين ٿا.<ref>{{cite news |date=December 22, 2011 |title=Preparations Different for a Home-and-Home Contest |newspaper=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |url=https://www.nytimes.com/2011/12/23/sports/football/for-giants-jets-game-metlife-stadium-preparations-differ.html?pagewanted=all |access-date=May 31, 2012 }}</ref> انهيءَ اسٽيڊيم 2014ع ۾ [[سپر باؤل XLVIII]] جي ميزباني ڪئي.<ref>{{cite news |date=May 26, 2010 |title=Owners warm up to New York/New Jersey as Super Bowl XLVIII host |publisher=[[نيشنل فٽبال ليگ]] |agency=[[Associated Press]] |url=http://www.nfl.com/news/story?id=09000d5d8184fc83&template=with-video-with-comments&confirm=true |access-date=May 27, 2010 }}</ref> شهر جون ٻه [[ميجر ليگ بيس بال]] ٽيمون [[نيو يارڪ ميٽس]] ۽ [[نيو يارڪ يانڪيز]] آهن. ميٽس [[ڪوئنز]] ۾ 41,800 تماشائين جي گنجائش واري [[سيٽي فيلڊ]] ۾، جڏهن ته يانڪيز [[دي برونڪس]] ۾ 47,400 کان وڌيڪ گنجائش واري [[يانڪي اسٽيڊيم]] ۾ کيڏن ٿا.<ref>[https://www.nytimes.com/2018/07/11/nyregion/stadiums-arenas-funding-nyc.html "So Many Seats, So Many Tax Breaks"], ''[[نيو يارڪ ٽائمز]]'', July 11, 2018. Accessed January 18, 2024.</ref> ٻنهي جي وچ ۾ هر باقاعده سيزن دوران ٿيندڙ مقابلي کي [[سب وي سيريز]] چيو ويندو آهي.<ref>[[Lupica, Mike]]. [https://www.mlb.com/news/subway-series-2023-a-time-to-hit-reset "Subway Series still as intriguing a ticket as there is in town"], [[MLB.com]], June 12, 2023. Accessed January 18, 2024.</ref> يانڪيز ميجر ليگ بيس بال جو رڪارڊ 27 چيمپيئن شپ کٽي چڪا آهن،<ref>{{cite web |title=New York Yankees: Facts, History, Stats, and Resources |url=http://www.thefreeresource.com/new-york-yankees-facts-history-stats-and-resources |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120605211426/http://www.thefreeresource.com/new-york-yankees-facts-history-stats-and-resources |archive-date=June 5, 2012 |access-date=May 31, 2012 |publisher=The free sources }}</ref> جڏهن ته ميٽس ٻه ڀيرا [[ورلڊ سيريز]] کٽي چڪا آهن.<ref>{{cite news |date=October 8, 1986 |title=How Mets, Colt .45s Grew Up To Beat The Bullies |newspaper=[[شڪاگو ٽربيون]] |url=https://www.chicagotribune.com/1986/10/08/how-mets-colt-45s-grew-up-to-beat-the-bullies/ |access-date=May 31, 2012 }}</ref> شهر اڳ [[بروڪلن ڊاجرز]]، جيڪي هاڻي [[لاس اينجلس ڊاجرز]] آهن، ۽ [[نيو يارڪ جائنٽس (اين ايل)|نيو يارڪ جائنٽس]]، جيڪي هاڻي [[سان فرانسسڪو جائنٽس]] آهن، جو پڻ گهر هو. بروڪلن ڊاجرز نيو يارڪ ۾ هڪ ڀيرو ورلڊ سيريز کٽي،<ref>{{cite web |title=Dodgers Timeline |url=http://losangeles.dodgers.mlb.com/la/history/timeline01.jsp |access-date=September 22, 2008 |publisher=Los Angeles Dodgers |archive-date=July 4, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080704170220/http://losangeles.dodgers.mlb.com/la/history/timeline01.jsp |url-status=dead }}</ref> جڏهن ته جائنٽس پنج ڀيرا کٽي. ٻئي ٽيمون 1958ع ۾ ڪيليفورنيا منتقل ٿي ويون.<ref>{{cite web |title=Historical Moments |url=http://www.dodgers-giants.com/ |access-date=May 31, 2012 |publisher=Dodgers Giants }}</ref> شهر ۾ [[مائنر ليگ بيس بال]] جي [[بروڪلن سائيڪلونز]] پڻ موجود آهي، جيڪا ميٽس سان لاڳاپيل آهي،<ref>{{cite news |date=May 30, 2012 |title=Major League Baseball, Police Athletic League and the Brooklyn Cyclones to host free MLB Umpire Camp |newspaper=MLB Press Release |url=http://mlb.mlb.com/news/article.jsp?ymd=20120530&content_id=32491896&vkey=pr_mlb&c_id=mlb |access-date=May 31, 2012 }}</ref> جڏهن ته [[اسٽيٽن آئلينڊ فيري هاڪس]] 2022ع کان آزاد [[اٽلانٽڪ ليگ]] ۾ کيڏڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=Introducing Your Ferryhawks!! |work=Staten Island Entertainment |url=https://ferryhawks.com/news/2021/11/17/Your_FerryHawks_2.aspx |access-date=November 18, 2021 |date=November 17, 2021 }}</ref> [[نيشنل باسڪيٽ بال ايسوسيئيشن]] ۾ شهر جون ٽيمون [[نيو يارڪ نِڪس]] ۽ [[بروڪلن نيٽس]] آهن. نِڪس [[ميڊيسن اسڪوائر گارڊن]] ۽ نيٽس [[بارڪليز سينٽر]] ۾ پنهنجي هوم ميچون کيڏن ٿا. [[نيو يارڪ لبرٽي]] شهر جي [[وومينز نيشنل باسڪيٽ بال ايسوسيئيشن]] ٽيم آهي. آمريڪا جي پهرين قومي ڪاليج سطح جي باسڪيٽ بال چيمپيئن شپ، [[نيشنل انويٽيشن ٽورنامينٽ]]، 1938ع ۾ نيو يارڪ ۾ شروع ٿي ۽ اڄ به شهر سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=Postseason Overview |url=http://www.nit.org/history/nit-postseason.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080724155001/http://www.nit.org/history/nit-postseason.html |archive-date=July 24, 2008 |access-date=September 1, 2008 |publisher=[[نيشنل انويٽيشن ٽورنامينٽ]] }}</ref> نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقو [[نيشنل هاڪي ليگ]] جي ٽن ٽيمن جو گهر آهي. [[نيو يارڪ رينجرز]]، جيڪا ليگ جي [[اوريجنل سِڪس]] مان هڪ آهي، مينهٽن ۾ [[ميڊيسن اسڪوائر گارڊن]] ۾ کيڏي ٿي. [[نيو يارڪ آئلينڊرز]]، جيڪا روايتي طور [[لانگ آئلينڊ]] جي نمائندگي ڪري ٿي، [[ايلمنٽ، نيو يارڪ]] جي [[يو بي ايس ارينا]] ۾ کيڏي ٿي؛ 2015ع کان 2020ع تائين هن ٽيم بروڪلن جي بارڪليز سينٽر ۾ پڻ ميچون کيڏيون. [[نيو جرسي ڊيولز]] ويجهي [[نيوارڪ، نيو جرسي]] جي [[پروڊينشل سينٽر]] ۾ کيڏي ٿي. [[ميجر ليگ ساڪر]] ۾ شهر جي نمائندگي [[نيو يارڪ سٽي ايف سي]] ڪري ٿي، جيڪا پنهنجا هوم ميچ [[يانڪي اسٽيڊيم]] ۾ کيڏندي رهي آهي،<ref>{{cite web |url=https://www.nycfc.com/schedule |title=nycfc.com |access-date=May 10, 2017 }}</ref> جڏهن ته [[نيو يارڪ ريڊ بُلز]] ويجهي [[هيريسن، نيو جرسي]] جي [[اسپورٽس اليسٽريٽيڊ اسٽيڊيم]] ۾ کيڏن ٿا.<ref>{{cite news |date=March 20, 2010 |title=Picture-perfect opening for $200M Red Bull Arena in Harrison |agency=[[Associated Press]] |url=http://www.nj.com/hudson/index.ssf/2010/03/picture-perfect_opening_for_20.html }}</ref> [[نيشنل وومينز ساڪر ليگ]] جي [[گوٿم ايف سي]] پڻ انهيءَ اسٽيڊيم ۾ کيڏي ٿي ۽ 2028ع ۾ نيو يارڪ شهر جي [[اتحاد پارڪ]] منتقل ٿيڻ جو منصوبو رکي ٿي.<ref>{{Cite news |last=Anzidei |first=Melanie |date=2026-07-07 |title=Gotham FC to move to NYCFC's Etihad Park in Queens in 2028 |url=https://www.nytimes.com/athletic/7427005/2026/07/07/gotham-nycfc-etihad-park-move-queens-2028/ |access-date=2026-07-07 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> [[بروڪلن ايف سي (2024)|بروڪلن ايف سي]] بروڪلن تي ٻڌل پيشاور فٽبال ڪلب آهي، جنهن جي عورتن جي ٽيم 2024ع کان پهرين ڊويزن [[يو ايس ايل سپر ليگ]] ۽ مردن جي ٽيم 2025ع کان ٻئي ڊويزن [[يو ايس ايل چيمپيئن شپ]] ۾ کيڏڻ شروع ڪيو.<ref name="shared">{{cite web |title=Brooklyn FC reveal "shared identity" for USL Super League brand |url=https://www.uslsuperleague.com/news/2024/04/12/brooklyn-fc-reveal-shared-identity-for-usl-super-league-brand/ |website=uslsuperleague.com |publisher=United Soccer League |access-date=April 15, 2024 |date=April 12, 2024 }}</ref> نيو يارڪ علائقو ٻه ڀيرا [[فيفا ورلڊ ڪپ]] جو ميزبان رهيو آهي، جيتوڻيڪ سڀ ميچون [[ايسٽ ردر فورڊ، نيو جرسي]] ۾ کيڏيون ويون. [[1994ع فيفا ورلڊ ڪپ]] دوران [[جائنٽس اسٽيڊيم]] ۾ ست ميچون ٿيون، جن ۾ هڪ سيمي فائنل به شامل هو.<ref>{{Cite web|url=https://www.stadiumguide.com/fifa-world-cup-1994-stadiums/|title=FIFA 1994 World Cup Stadiums - USA - The Stadium Guide}}</ref><ref>Erminio, Vinessa. [https://www.nj.com/sports/2026/07/10-parking-and-plenty-of-tailgating-heres-what-the-world-cup-looked-like-when-it-came-to-nj-32-years-ago.html "$10 parking and plenty of tailgating. Here's what the World Cup looked like when it came to N.J. 32 years ago."], [[NJ.com]], July 18, 2026. Accessed July 19, 2026.</ref> [[2026ع فيفا ورلڊ ڪپ]] لاءِ نيو يارڪ آمريڪا جي ميزبان علائقن مان هڪ هو، ۽ ڪيترن ميچن سميت [[2026ع فيفا ورلڊ ڪپ فائنل|فائنل]] [[ميٽ لائيف اسٽيڊيم]] ۾ منعقد ٿيو.<ref>{{Cite web |url=https://www.fifa.com/fifaplus/en/articles/fifa-to-announce-host-cities-for-fifa-world-cup-2026 |title=FIFA announces hosts cities for FIFA World Cup 2026 |website=Fifa.com |access-date=November 24, 2023 }}</ref><ref>[https://www.nyc.gov/office-of-the-mayor/news/096-24/mayor-adams-governor-murphy-celebrate-new-york-new-jersey-selection-host-biggest "Mayor Adams and Governor Murphy Celebrate New York New Jersey Selection as Host for Biggest Sporting Event in World History: FIFA World Cup 26 Final"], [[نيو يارڪ شهر جو ميئر]]، February 4, 2024. Accessed February 14, 2024.</ref> سالياني [[يو ايس اوپن (ٽينس)|يو ايس اوپن]] دنيا جي چئن [[گرينڊ سلم (ٽينس)|گرينڊ سلم]] ٽينس مقابلن مان هڪ آهي ۽ [[فلشنگ ميڊوز–ڪورونا پارڪ]] ۾ [[يو ايس ٽي اي نيشنل ٽينس سينٽر|نيشنل ٽينس سينٽر]] ۾ منعقد ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |title=US Open 2015 |url=http://www.usopen.org/ |access-date=July 6, 2015 |publisher=[[يونائيٽيڊ اسٽيٽس ٽينس ايسوسيئيشن]] }}</ref> [[نيو يارڪ سٽي ميراٿن]] جو رستو شهر جي سڀني پنجن بورو مان گذري ٿو. 2025ع ۾ ان جا 59,226 مقابلي باز ريس مڪمل ڪري چڪا هئا، جيڪو دنيا ۾ ڪنهن ميراٿن لاءِ رڪارڊ هو؛ انهن جو تعلق 132 ملڪن سان هو.<ref>Dutch, Taylor. [https://www.runnersworld.com/news/a69252211/amazing-stats-2025-new-york-city-marathon/ "The Amazing Stats from the 2025 NYC Marathon—the Largest Marathon in History"], ''[[رنرز ورلڊ]]'', November 4, 2025. Accessed August 2, 2026.</ref> [[ملروز گيمز]] سالياني ٽريڪ ۽ فيلڊ مقابلو آهي، جيڪو [[فورٽ واشنگٽن ايونيو آرمري]] ۾ ٿيندو آهي؛ ان جو مشهور مقابلو [[واناميڪر مائل]] آهي.<ref>Metzler, Brian. [https://www.outsideonline.com/running/news/millrose-games-records-and-wanamaker-mile/ "The Famous Millrose Games Delivers Speed, Records, and the Wanamaker Mile"], ''[[Outside (magazine)|Outside]]'', February 13, 2023. Accessed January 17, 2024.</ref> [[باڪسنگ]] پڻ شهر جي راندين واري ثقافت جو اهم حصو رهي آهي. [[نيو يارڪ گولڊن گلوز]] جهڙا مقابلا تاريخي طور [[ميڊيسن اسڪوائر گارڊن]] سان ويجهي لاڳاپيل رهيا آهن.<ref>[https://www.nydailynews.com/2021/12/31/daily-news-golden-gloves-amateur-boxing-tournament-may-return-in-2022/ "Daily News Golden Gloves amateur boxing tournament may return in 2022"], ''[[نيو يارڪ ڊيلي نيوز]]'', December 13, 2021. Accessed July 17, 2024.</ref> == انساني خدمتون == === صحت === {{main|نيو يارڪ شهر ۾ صحت جون خدمتون|اين واءِ سي هيلٿ + هاسپيٽلز|نيو يارڪ سٽي ڊپارٽمينٽ آف هيلٿ اينڊ مينٽل هائيجين}} [[File:NewYorkPresbyterian-Cornell.jpg|thumb|[[نيو يارڪ-پريسبيٽيرين اسپتال]]، جيڪا [[ڪولمبيا يونيورسٽي]] ۽ [[ڪارنيل يونيورسٽي]] سان لاڳاپيل آهي، نيو يارڪ شهر جي سڀ کان وڏي اسپتال ۽ سڀ کان وڏي خانگي ملازمت ڏيندڙ اداري طور سڃاتي وڃي ٿي، ۽ دنيا جي مصروف ترين اسپتالن مان پڻ هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=About Us: Locations |url=http://careers.nyp.org/about-us/locations/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812212715/http://careers.nyp.org/about-us/locations/ |archive-date=August 12, 2014 |access-date=August 12, 2014 |publisher=[[NewYork-Presbyterian Hospital]]}}</ref>]] نيو يارڪ شهر صحت جي سارسنڀال، طبي تعليم ۽ تربيت جو هڪ اهم مرڪز آهي، ۽ شهر جي صحت واري شعبي ۾ 750,000 کان وڌيڪ ماڻهو ملازم آهن.<ref name="NYCHealthCareLifeSciences"/><ref>[https://edc.nyc/industry/healthcare Healthcare], [[New York City Economic Development Corporation]]. Accessed January 17, 2024. "New York City is home to the largest public healthcare system in the US, world-class private medical centers, and a robust, cutting-edge R&D landscape."</ref> شهر جي وڏين خانگي اسپتالن ۾ [[اسپتال فار اسپيشل سرجري]]، [[لينڪس هِل اسپتال]]، [[لانگ آئلينڊ جيوئش ميڊيڪل سينٽر]]، [[ميموريل سلون ڪيٽرنگ ڪينسر سينٽر]]، [[مائونٽ سينا اسپتال (مينهٽن)|مائونٽ سينا اسپتال]]، [[نيو يارڪ-پريسبيٽيرين اسپتال]] ۽ [[اين واءِ يو لانگون هيلٿ]] شامل آهن.<ref>[https://www.definitivehc.com/resources/healthcare-insights/top-hospitals-new-york-net-patient-revenue "Top 25 New York hospitals by net patient revenue"], Definitive Healthcare, June 6, 2023. Accessed January 16, 2024.</ref> نيو يارڪ شهر ۾ ڪيترائي اهم ميڊيڪل اسڪول پڻ قائم آهن. انهن ۾ بروڪلن جو [[سني ڊائون اسٽيٽ ڪاليج آف ميڊيسن]]، برونڪس جو [[البرٽ آئن اسٽائن ڪاليج آف ميڊيسن]]، ۽ مينهٽن ۾ [[سي يو اين واءِ اسڪول آف ميڊيسن]]، [[ٽورو ڪاليج آف اوسٽيوپيٿڪ ميڊيسن]]، [[ڪولمبيا يونيورسٽي ويگيلوس ڪاليج آف فزيشنز اينڊ سرجنز]]، [[وائل ڪارنيل ميڊيسن]]، [[آئڪان اسڪول آف ميڊيسن ايٽ مائونٽ سينا]] ۽ [[نيو يارڪ يونيورسٽي اسڪول آف ميڊيسن]] شامل آهن.<ref>[https://www.nyacep.org/practice-resources-2/resources/medical-students/new-york-medical-schools New York Medical Schools], New York ACEP. Accessed January 16, 2024.</ref> [[اين واءِ سي هيلٿ + هاسپيٽلز]] (HHC) هڪ [[نيو يارڪ رياست جون عوامي فائدي واريون ڪارپوريشنون|عوامي فائدي واري ڪارپوريشن]] آهي، جيڪا 1969ع ۾ قائم ڪئي وئي. هي ادارو شهر جون [[آمريڪا ۾ سرڪاري اسپتالون|سرڪاري اسپتالون]] ۽ [[ٻاهرين مريضن جي سارسنڀال|آئوٽ پيشنٽ]] ڪلينڪن جو وسيع نيٽ ورڪ هلائي ٿو.<ref>[https://a856-gbol.nyc.gov/GBOLWebsite/GreenBook/Details?orgId=2879 Health + Hospitals NYC, (NYC H+H)], ''New York City Green Book''. Accessed January 16, 2024. "Description: A public benefit Corporation created by the State Legislature, July 1, 1969, to operate the City's municipal hospitals. Operates facilities in all five boroughs, providing general, chronic, ambulatory, and skilled nursing care and a wide variety of specialized patient care services. All employees are public employees."</ref><ref>[https://www.nysenate.gov/legislation/laws/HHC Chapter1016 New York City health and hospitals corporation act 1016/69], [[New York State Senate]]. Accessed January 16, 2024.</ref> {{as of|2021}}، HHC سالياني 10.9 ارب آمريڪي ڊالرن جي آمدني سان آمريڪا جو سڀ کان وڏو ميونسپل صحت نظام هو.<ref>{{cite web |title=Financial Statements and Supplemental Schedules and Report of Independent Certified Public Accountants – New York City Health and Hospitals Corporation (A Component Unit of the City of New York) |url=https://comptroller.nyc.gov/wp-content/uploads/documents/HHC-Financial-Statements-2021.pdf |access-date=October 12, 2022 |publisher=The City of New York}}</ref> هي نظام 1.4 ملين مريضن کي خدمتون فراهم ڪري ٿو، جن ۾ 475,000 کان وڌيڪ اهڙا شهري پڻ شامل آهن، جن وٽ صحت جي انشورنس ناهي.<ref name="HHC1">{{Cite web |title=HHC Health and Hospitals Corporation |url=http://www.nyc.gov/html/hhc/html/home/home.shtml |access-date=November 29, 2021 |website=[[nyc.gov]]}}</ref> HHC يارنهن [[تيز نگهداشت|ايڪيوٽ ڪيئر]] اسپتالون، چار [[ماهر نرسنگ سهولتون]]، ڇهه تشخيصي ۽ علاج جا مرڪز، ۽ 70 کان وڌيڪ برادري تي ٻڌل [[بنيادي صحت جي سارسنڀال]] مرڪز هلائي ٿو. هي نظام خاص طور گهٽ آمدني وارن ۽ پورهيت طبقي جي رهاڪن جي خدمت ڪري ٿو.<ref>[https://www.nychealthandhospitals.org/careers/frequently-asked-questions/ Frequently Asked Questions], [[NYC Health + Hospitals]]. Accessed January 16, 2024. "Where are your facilities located? NYC Health + Hospitals includes 11 acute care hospitals, four skilled nursing facilities, six large diagnostic and treatment centers, and more than 70 community-based clinics. These facilities are within seven geographically based networks throughout the New York City metropolitan area."</ref><ref>Miller, Kenneth. [https://www.nursing.columbia.edu/news/public-option The Public Option], [[Columbia University School of Nursing]], November 12, 2023. Accessed January 16, 2024. "HHC is the largest municipal health system in the United States, serving 1.4&nbsp;million patients—mostly low-income or working-class people on Medicaid or Medicare. About one-third are uninsured, and many are undocumented. A public benefit corporation, HHC operates 11 acute care hospitals, five nursing homes, six diagnostic and treatment centers, and more than 70 primary care centers across New York's five boroughs."</ref> HHC سان لاڳاپيل [[ميٽرو پلس هيلٿ پلان]] نيو يارڪ شهر ۾ حڪومت جي مدد سان هلندڙ صحت انشورنس جي وڏين فراهم ڪندڙن مان هڪ آهي؛ جون 2022ع تائين ان ۾ 670,000 شهري داخل هئا.<ref>[https://www.osc.ny.gov/reports/osdc/metroplus-health-plan-covid-19-enrollment-trends MetroPlus Health Plan: COVID-19 Enrollment Trends], [[New York State Comptroller]] [[Thomas P. DiNapoli]], September 2022. Accessed January 16, 2024. "MetroPlus Health Plan is a prepaid health services plan and a wholly owned subsidiary of NYC Health + Hospitals (H+H).... MetroPlus enrollment reached a record high of 670,915, an increase of 159,284 members (31 percent) between February 2020 and June 2022, the period impacted by the COVID-19 pandemic (see Figure 1)."</ref> HHC جون سهولتون هر سال لکين نيو يارڪ واسين کي خدمتون ڏين ٿيون، ۽ انهن خدمتن لاءِ 190 کان وڌيڪ ٻولين ۾ ترجمي جون سهولتون پڻ مهيا ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="HHC2">{{cite web |title=2014 HHC Report to the Community |url=http://www.nychealthandhospitals.org/wp-content/uploads/2016/07/2014-hhc-report-to-the-community.pdf |access-date=March 10, 2017 |publisher=[[New York City Health and Hospitals Corporation]]}}</ref> HHC نظام جي سڀ کان مشهور اسپتال [[بيليوو اسپتال]] آهي، جيڪا 1736ع ۾ قائم ٿي ۽ آمريڪا جي سڀ کان پراڻي سرڪاري اسپتال طور سڃاتي وڃي ٿي.<ref>Fiani, Brian; Covarrubias, Claudia; Jarrah, Ryan; Kondilis, Athanasios; and Doan, Thao M. [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36041717/ "Bellevue Hospital, the Oldest Public Health Center in the United States of America"], ''[[World Neurosurgery]]'', August 28, 2022. Accessed January 16, 2024. "Bellevue Hospital is known as the oldest public hospital in the United States of America. Although its historical beginnings date back to the 1600s, it was officially founded on the second floor of the New York City Almshouse in 1736, 40 years before the American Revolution."</ref> جيڪڏهن آمريڪي صدر يا ٻيا [[عالمي اڳواڻ]] نيو يارڪ ۾ موجود هجن ۽ کين علاج جي ضرورت پوي، ته بيليوو سندن علاج لاءِ مقرر ڪيل اسپتالن مان هڪ آهي.<ref name="Funding Universe Web Site">{{cite web |title=New York City Health and Hospitals Corporation History |url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/New-York-City-Health-and-Hospitals-Corporation-Company-History.html |access-date=October 8, 2014 |publisher=Funding Universe}}</ref> نيو يارڪ شهر 1995ع ۾ گهڻن ريسٽورنٽن جي حصن اندر سگريٽ نوشي تي پابندي لاڳو ڪئي، ۽ 2003ع ۾ اها پابندي بارن، ريسٽورنٽن ۽ عوامي ڪم ڪار جي هنڌن تائين وڌائي وئي.<ref>[[Sam Roberts (journalist)|Roberts, Sam]]. [https://www.nytimes.com/2023/04/07/health/dr-colin-mccord-dead.html "Colin McCord, Who Helped Impose a Smoking Ban, Dies at 94"], ''[[نيو يارڪ ٽائمز]]'', April 7, 2023. Accessed January 16, 2024. "Dr. McCord successfully lobbied for a ban on smoking in workplaces, restaurants, and bars while he was an assistant health commissioner in Mayor Michael R. Bloomberg's administration. The ban, which took effect in 2003, was later expanded and replicated in jurisdictions around the world. New York had banned smoking in most restaurants in 1995, but the city continued to allow smoking in bars and the bar areas of restaurants."</ref> نيو يارڪ رياست ۾ [[دواسازي]] وارن دڪانن کي تماڪ ڇڪڻ يا ويپنگ لاءِ استعمال ٿيندڙ شين وڪڻڻ کان پڻ روڪيو ويو آهي.<ref name="NoTobaccoNYPharmacies">{{cite web |title=New York State Tobacco Control Laws |url=https://www.health.ny.gov/prevention/tobacco_control/current_policies.htm |access-date=December 6, 2024 |publisher=New York State Department of Health}}</ref> نيو يارڪ شهر ۾ [[رهائش جو حق|پناهه حاصل ڪرڻ جي حق]] سان لاڳاپيل قانوني ذميواري موجود آهي، جنهن تحت ضرورت مند ماڻهن کي، سندن اميگريشن، سماجي-اقتصادي يا رهائشي حيثيت کان سواءِ، مناسب پناهه ۽ خوراڪ فراهم ڪرڻ جي ضمانت ڏني وڃي ٿي.<ref name="NYCRightToShelter">{{cite web |author=Annie McDonough |date=August 15, 2023 |title=Could New York City's right to shelter apply statewide? |url=https://www.cityandstateny.com/policy/2023/08/could-new-york-citys-right-shelter-apply-statewide/389450/ |access-date=September 9, 2023 |publisher=City & State New York}}</ref> ان پاليسي جي نتيجي ۾، جيتوڻيڪ نيو يارڪ ۾ آمريڪي شهرن مان بي گهر ماڻهن جو مجموعي انگ سڀ کان وڌيڪ آهي، 2024ع ۾ انهن مان رڳو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو ماڻهو شهر جي پناهه گاهن کان ٻاهر هئا، جيڪو ٻين وڏن آمريڪي شهرن جي ڀيٽ ۾ کليل هنڌن تي بي گهر رهندڙن جو گهڻو گهٽ تناسب هو.<ref name="MostNYCHomelessAreSheltered">{{cite web |author=Gwynn's Hogan |date=June 13, 2024 |title=NYC's Unsheltered Homeless Population Reaches Highest Number in More Than a Decade. Volunteers and city staffers counted 4,140 people sleeping on the streets and subways during the overnight annual count on Jan. 23 |url=https://www.thecity.nyc/2024/06/13/nycs-unsheltered-homeless-population-reaches-highest-number-in-more-than-a-decade/ |access-date=June 15, 2024 |publisher=The City |quote=شهر جي عملدارن موجب ٻين وڏن آمريڪي شهرن جي ڀيٽ ۾ نيو يارڪ شهر جي بي گهر آباديءَ جو نسبتاً ننڍو حصو کليل هنڌن تي رهي ٿو. لاس اينجلس ۾ گذريل سال 72,000 بي گهر ماڻهن مان 52,000، يعني 72 سيڪڙو، ٻاهر رهندا هئا، جڏهن ته نيو يارڪ شهر ۾ لڳ ڀڳ 124,000 بي گهر ماڻهن مان پناهه کان محروم ماڻهن جو حصو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو هو.}}</ref> 2023ع تائين 92,824 [[آمريڪا ۾ بي گهري|بي گهر ماڻهو]] هر رات شهر جي پناهه گاهن واري نظام ۾ رهندا هئا.<ref>[https://www.coalitionforthehomeless.org/basic-facts-about-homelessness-new-york-city/ Basic Facts About Homelessness: New York City], [[Coalition for the Homeless]], updated December 2023. Accessed January 13, 2024. 'In recent years, homelessness in New York City has reached the highest levels since the Great Depression of the 1930s. In November 2023, there were 92,824 homeless people, including 33,365 homeless children, sleeping each night in New York City's main municipal shelter system. A total of 23,945 single adults slept in shelters each night in November 2023."</ref> === عوامي تحفظ === {{main|نيو يارڪ سٽي پوليس ڊپارٽمينٽ|نيو يارڪ سٽي فائر ڊپارٽمينٽ|نيو يارڪ شهر ۾ ڏوهن|نيو يارڪ شهر ۾ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا}} [[File:My_picture_of_NYPD_officers.jpg|thumb|بروڪلن ۾ [[نيو يارڪ پوليس ڊپارٽمينٽ]] (NYPD) جا پوليس آفيسر]] [[File:FDNY_Tower_Ladder_1_(897367891).jpg|alt=|thumb|[[نيو يارڪ سٽي فائر ڊپارٽمينٽ]] (FDNY)، آمريڪا جو سڀ کان وڏو ميونسپل فائر ڊپارٽمينٽ]] [[نيو يارڪ پوليس ڊپارٽمينٽ]] (NYPD) آمريڪا جي سڀ کان وڏي پوليس فورس آهي، جنهن ۾ 36,000 کان وڌيڪ حلف يافته آفيسر شامل آهن.<ref>Kershner, Ellen. [https://www.worldatlas.com/articles/the-largest-police-departments-in-the-us.html "The Largest Police Departments In The US"], WorldAtlas, August 3, 2020. Accessed January 17, 2024. "1845ع ۾ قائم ٿيل نيو يارڪ سٽي پوليس ڊپارٽمينٽ (NYPD) دنيا جي سڀ کان وڌيڪ مشهور قانون لاڳو ڪندڙ ادارن مان هڪ آهي. آمريڪا جي سڀ کان وڏي پوليس فورس طور هن وقت ان وٽ لڳ ڀڳ 36,008 مڪمل وقت وارا سرگرم آفيسر ۽ 19,000 شهري ملازم آهن. اهو انگ ملڪ جي ٻئي نمبر وڏي پوليس ڊپارٽمينٽ، شڪاگو، جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌيڪ آهي."</ref> سياستدان، ميڊيا ۽ خود پوليس جون گاڏيون NYPD جي اهلڪارن لاءِ اڪثر ''نيو يارڪ جا بهترين'' (''New York's Finest'') لقب استعمال ڪن ٿيون.<ref>Williams, Keith. [https://www.nytimes.com/2017/05/04/nyregion/origins-of-new-yorks-finest.html "We Know They're New York's Finest. But Why?"], ''[[نيو يارڪ ٽائمز]]'', May 4, 2017. Accessed January 17, 2024. "پوليس ڊپارٽمينٽ جو نعرو پڻ فوجي پسمنظر رکندڙ هڪ جملي مان نڪتو: 'ڌرتيءَ جي بهترين پوليس فورس'، جيڪو جنرل جوزف هوڪر جي 1863ع واري دعويٰ 'ڌرتيءَ جي بهترين فوج' جو ڦيرڦار هو. پوليس آفيسرن لاءِ اهڙو ئي جملو 1865ع ۾ ''ٽائمز'' ۾ ظاهر ٿيو. پوليس سربراهه جارج واشنگٽن ميٽسل 1870ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ هن لقب کي هٿي ڏني؛ 1882ع جي ڊرامي ''One of the Finest'' ان نالي کي وڌيڪ مشهور ڪيو، ۽ 1889ع تائين اهو مختصر ٿي 'New York's Finest' بڻجي ويو."</ref> شهر ۾ 1970ع کان 1990ع واري ڏهاڪي تائين ڏوهن ۾ نمايان واڌ ٿي.<ref name="Prager">{{cite magazine |last=Prager |first=Arthur |date=February–March 2006 |title=Worst-Case Scenario |url=http://www.americanheritage.com/content/worst-case-scenario |access-date=July 23, 2019 |magazine=[[American Heritage (magazine)|American Heritage]] |volume=57 |issue=1}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ نيو يارڪ شهر ۾ مجموعي ڏوهن جو رجحان گهٽجڻ ڏانهن رهيو آهي؛<ref>{{cite web |title=Compstat |url=http://www1.nyc.gov/assets/nypd/downloads/pdf/crime_statistics/cs-en-us-city.pdf |access-date=July 6, 2017 |publisher=[[City of New York Police Department]]}}</ref> 1993ع کان 2005ع تائين تشدد وارا ڏوهه 75 سيڪڙو کان وڌيڪ گهٽيا، ۽ انهن دورن ۾ به گهٽجندا رهيا جڏهن آمريڪا جي مجموعي سطح تي ڪجهه ڏوهن ۾ واڌ ٿي رهي هئي.<ref name="Law">{{cite journal |date=December 15–31, 2013 |title=Don't Tell New York, But Crime Is Going Up |url=http://www.lib.jjay.cuny.edu/len/2002/12.31/page5.html |url-status=dead |publisher=[[City University of New York]] |volume=28 |issue=589, 590 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211023100612/https://www.lib.jjay.cuny.edu/len/2002/12.31/page5.html |archive-date=October 23, 2021 |access-date=August 20, 2011 |website=Lib.jjay.cuny.edu }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211023100612/https://www.lib.jjay.cuny.edu/len/2002/12.31/page5.html |date=October 23, 2021 }}</ref> [[نيو يارڪ شهر ۾ اسٽاپ اينڊ فريسڪ|NYPD جي اسٽاپ اينڊ فريسڪ]] پروگرام کي 2013ع ۾ ڪاري ۽ مخلوط نسلي رهاڪن خلاف "اڻ سڌي [[نسلي پروفائيلنگ]] واري پاليسي" قرار ڏيندي غير آئيني ڄاڻايو ويو،<ref>Goldstein, Joseph. [https://www.nytimes.com/2013/08/13/nyregion/stop-and-frisk-practice-violated-rights-judge-rules.html 'Judge Rejects New York's Stop-and-Frisk Policy"], ''[[نيو يارڪ ٽائمز]]'', August 12, 2013. Accessed January 17, 2024. "پر جج شيرا اي. شائنڊلن اهو نتيجو ڪڍيو ته پوليس ڊپارٽمينٽ اقليتي برادرين ۾ ماڻهن کي روڪڻ جو تعداد وڌائيندي 'اڻ سڌي نسلي پروفائيلنگ واري پاليسي' اختيار ڪئي. ان جي نتيجي ۾ آفيسر معمولي طور ڪارن ۽ هسپانوي ماڻهن کي روڪيندا هئا، جن کي جيڪڏهن اهي اڇي نسل جا هجن ها ته شايد نه روڪيو وڃي ها."</ref> جيتوڻيڪ ان کان پوءِ وارن سالن ۾ به غيرمتناسب اثر بابت دعوائون جاري رهيون.<ref>Katersky, Aaron; Grant, Teddy. [https://abcnews.go.com/US/nypd-safety-team-making-high-number-unlawful-stops/story?id=99850699 "NYPD safety team making high number of unlawful stops, mostly people of color: Report"], ''[[ABC News (United States)|ABC News]]'', June 5, 2023. January 17, 2024. "نيو يارڪ پوليس ڊپارٽمينٽ جي اسٽاپ اينڊ فريسڪ واري طريقي کي غير آئيني قرار ڏيڻ کان هڪ ڏهاڪو پوءِ به پوليس ڪيترن ماڻهن کي غيرقانوني طور روڪي ۽ تلاشي وٺي رهي آهي، خاص طور رنگين نسلن جي مردن کي، عدالت پاران مقرر ڪيل نگران جي رپورٽ موجب. نگران مائلن ڊينرسٽين NYPD جي Neighborhood Safety Teams جي ڪجهه يونٽن تي تنقيد ڪئي، جيڪي وڌيڪ ڏوهن وارن علائقن ۾ هٿيارن واري تشدد کي منهن ڏيڻ لاءِ ٺاهيا ويا هئا."</ref> اسٽاپ اينڊ فريسڪ پروگرام کي ڪڏهن ڪڏهن ڏوهن ۾ گهٽتائي جو اهم سبب قرار ڏنو ويو آهي، پر پروگرام ختم ٿيڻ کان پوءِ به ڏوهن جي شرح گهٽجندي رهي.<ref>Ehrenfreund, Max. [https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2016/09/22/donald-trump-claims-new-yorks-stop-and-frisk-policy-reduced-crime-the-data-disagree/ "Donald Trump claims New York's stop-and-frisk policy reduced crime. The data disagree."], ''[[The Washington Post]]'', September 22, 2016. Accessed January 17, 2024. "1990ع ۾ شهر ۾ هر 100,000 ماڻهن تي لڳ ڀڳ 31 قتل ٿيندا هئا. هڪ ڏهاڪي پوءِ اهو انگ لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو گهٽجي 8.4 قتل في 100,000 ٿي ويو. 2013ع جي آخر تائين جڏهن نيو يارڪ پوليس اسٽاپ اينڊ فريسڪ کان تيزيءَ سان پري ٿيڻ لڳي، تڏهن به قتل جي شرح اڳ وانگر گهٽجندي رهي."</ref><ref>Badger, Emily. [https://www.nytimes.com/2020/03/02/upshot/stop-and-frisk-bloomberg.html "The Lasting Effects of Stop-and-Frisk in Bloomberg's New York"], ''[[نيو يارڪ ٽائمز]]'', March 2, 2020, updated November 30, 2020. Accessed January 17, 2024. "مائيڪل بلومبرگ جي ميئر واري دور کان پوءِ وارن سالن ۾ به شهر ۾ ڏوهن جي شرح گهٽجندي رهي، جنهن مان اشارو ملي ٿو ته جارحاڻي انداز ۾ پوليس طرفان ماڻهن کي روڪڻ نيو يارڪ جي سلامتي لاءِ شايد ايترو لازمي نه هو جيترو اڳ سمجهيو ويندو هو."</ref> 1990ع ۾ شهر ۾ قتلن جو انگ رڪارڊ 2,245 تائين پهتو، جڏهن ته 2018ع ۾ اهو گهٽجي 289 تي اچي ويو، جيڪو لڳ ڀڳ 70 سالن ۾ گهٽ ترين سطح هئي.<ref>Kanno-Youngs, Zolan. [https://www.wsj.com/articles/new-york-citys-murder-rate-hit-new-low-in-2018-11546559793 "New York City's Murder Rate Hit New Low in 2018"], ''[[The Wall Street Journal]]'', January 3, 2019. Accessed January 15, 2024. "نيو يارڪ پوليس ڊپارٽمينٽ 2018ع ۾ 289 قتل درج ڪيا، جيڪي 2017ع جي 292 قتلن کان ٽي گهٽ هئا. ميئر بل ڊي بلاسيو چيو ته اهو لڳ ڀڳ 70 سالن ۾ سڀ کان گهٽ انگ هو. شهر جا مجموعي وڏا ڏوهه 1.3 سيڪڙو گهٽجي 97,089 مان 95,844 ٿيا. 1990ع ۾ نيو يارڪ شهر ۾ 2,245 ماڻهو قتل ٿيا هئا."</ref> 2017ع ۾ قتلن جو ڪُل انگ ۽ هر 100,000 ماڻهن تي 3.3 جي شرح 1951ع کان پوءِ سڀ کان گهٽ هئي.<ref>[https://a860-gpp.nyc.gov/concern/nyc_government_publications/05741v36b "Fewest Annual Murders and Shooting Incidents Ever Recorded in the Modern Era; Lowest per-capita murder rate since 1951"]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[New York City Police Department]], press release dated January 5, 2018. Accessed January 15, 2024. "2017ع جي پڄاڻيءَ سان نيو يارڪ شهر ڏوهن ۾ گهٽتائي جا ٽي نوان معيار قائم ڪيا: پهريون ڀيرو انڊيڪس ڏوهن جو مجموعي انگ 100,000 کان هيٺ ٿيو؛ پهريون ڀيرو فائرنگ جا واقعا 800 کان گهٽ ٿيا؛ ۽ پهريون ڀيرو قتلن جو مجموعي انگ 300 کان گهٽ ٿيو. قتلن ۾ هن گهٽتائي سبب في فرد قتل جي شرح لڳ ڀڳ 70 سالن ۾ سڀ کان گهٽ ٿي وئي."</ref> 2023ع ۾ نيو يارڪ شهر ۾ 386 قتل رڪارڊ ڪيا ويا، جيڪي گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 12 سيڪڙو گهٽ هئا.<ref>Cramer, Maria; Meko, Hurubie; and Marcius, Chelsia Rose. [https://www.nytimes.com/2024/01/03/nyregion/nyc-crime-2023.html "Homicides and Shootings Fell in New York City as Felony Assaults Rose"], ''[[نيو يارڪ ٽائمز]]'', January 3, 2024. Accessed January 15, 2024. "2023ع ۾ 386 قتل ٿيا، جيڪي 2022ع جي ڀيٽ ۾ 12 سيڪڙو گهٽ هئا."</ref><ref>[https://www.nyc.gov/site/nypd/news/p00098/nypd-december-2023-end-of-year-citywide-crime-statistics "NYPD Announces December 2023, End-of-Year Citywide Crime Statistics"], [[New York City Police Department]], press release dated January 4, 2024. Accessed January 15, 2024. "قتل، جيڪي موجوده انتظاميا کان اڳ لڳاتار چار سال وڌيا هئا، 2023ع ۾ 11.9 سيڪڙو گهٽيا (386 بمقابله 438)، جڏهن ته ڊسمبر 2023ع ۾ گذريل سال جي ساڳئي مهيني جي ڀيٽ ۾ 33.3 سيڪڙو گهٽيا (24 بمقابله 36)."</ref> 2021ع ۾ نيو يارڪ شهر جي قتل جي شرح هر 100,000 ماڻهن تي 5.5 هئي، جيڪا آمريڪا جي ڏهن وڏن شهرن مان گهٽ ترين شرحن مان هڪ هئي.<ref>[https://www.vitalcitynyc.org/vital_signs/gun-violence-in-new-york-city-the-data "Gun Violence in New York City; The Data"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260221204250/https://www.vitalcitynyc.org/vital_signs/gun-violence-in-new-york-city-the-data |date=2026-02-21 }}, Vital City. Accessed January 17, 2024.</ref> نيو يارڪ شهر ۾ [[نيو يارڪ شهر ۾ هٿيارن جا قانون|هٿيارن بابت قانون]] آمريڪا جي گهڻن ٻين شهرن جي ڀيٽ ۾ سخت آهن؛ ڪنهن به هٿيار جي مالڪي لاءِ لائسنس گهربل آهي، جڏهن ته 2013ع جي [[نيو يارڪ سيف ايڪٽ]] تحت [[آمريڪا ۾ اسالٽ هٿيارن بابت قانونسازي|اسالٽ هٿيارن]] تي پابندي لڳائي وئي. 2020ع ۾ نيو يارڪ رياست جي هٿيارن سان ٿيندڙ موتن جي شرح آمريڪي رياستن ۾ پنجين گهٽ ترين هئي.<ref>{{cite news |title=States with the most gun violence share one trait |url=https://edition.cnn.com/2022/05/26/politics/gun-violence-data-what-matters/index.html |access-date=May 13, 2023 |agency=CNN}}</ref> [[منظم ڏوهن]] جو نيو يارڪ شهر سان ڊگهو تاريخي لاڳاپو رهيو آهي. 1820ع واري ڏهاڪي ۾ [[فورٽي ٿِيوز (نيو يارڪ گينگ)|فورٽي ٿِيوز]] ۽ [[روچ گارڊز]] جهڙا گروهه [[فائيو پوائنٽس، مينهٽن|فائيو پوائنٽس]] پاڙي ۾ سرگرم هئا؛ انهن کان پوءِ ساڳئي علائقي ۾ [[ٽونگ (تنظيم)|ٽونگ]] تنظيمون ظاهر ٿيون، جيڪي آخرڪار مينهٽن جي چائنا ٽائون واري ڏوهن جي دنيا سان ڳنڍجي ويون. 20هين صديءَ ۾ [[آمريڪي مافيا|مافيا]] جي اثر ۾ واڌ ٿي، جنهن ۾ [[فائيو فيمليز]] غالب رهيون، جڏهن ته ٻين [[گينگ]] گروهن، جهڙوڪ [[بليڪ اسپيڊز]]، پڻ سرگرميون ڪيون.<ref>{{cite web |last=Berkey-Gerard |first=Mark |date=March 5, 2001 |title=Youth Gangs |url=http://www.gothamgazette.com/article/issueoftheweek/20010305/200/161 |access-date=December 2, 2021 |work=[[Gotham Gazette]]}}</ref> 21هين صديءَ ۾ شهر اندر مافيا ۽ گينگن جي موجودگي ۽ اثر اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽجي ويو آهي.<ref>{{cite news |last1=Gardiner |first1=Sean |last2=Shallwani |first2=Pervaiz |date=February 18, 2014 |title=NY Crime: Mafia Is Down—but Not Out – Crime Families Adapt to Survive, Lowering Profile and Using Need-to-Know Tactics |url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052702304626804579363363092833756 |access-date=July 8, 2015 |newspaper=[[The Wall Street Journal]]}}</ref><ref>{{cite web |last=Ferranti |first=Seth |date=August 18, 2015 |title=How New York Gang Culture Is Changing |url=https://www.vice.com/en/article/how-new-york-citys-gang-culture-is-changing-818/ |access-date=December 2, 2021 |magazine=[[Vice (magazine)|Vice]]}}</ref> [[نيو يارڪ سٽي فائر ڊپارٽمينٽ]] (FDNY) باهه کان تحفظ، فني بچاءُ، حياتياتي، ڪيميائي ۽ تابڪاري خطرن لاءِ ابتدائي هنگامي ڪارروائي، ۽ [[هنگامي طبي خدمتون]] فراهم ڪري ٿو. نيو يارڪ جي گهڻ ماڙ ۽ گهڻ رخي شهري ماحول سبب FDNY کي باهه وسائڻ دوران اهڙن ڪيترن پيچيده مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو، جيڪي شهر لاءِ خاص نوعيت جا آهن. ان کي ڪاٺ جي فريم وارن هڪ-خانداني گهرن کان وٺي [[اوچيون عمارتون|گهڻ ماڙ عمارتن]] تائين مختلف قسم جي عمارتن ۾ باهه جي واقعن سان منهن ڏيڻو پوي ٿو، جڏهن ته [[نيو يارڪ سٽي سب وي]] ۾ لڳندڙ باهن تي پڻ ڪارروائي ڪرڻي پوي ٿي.<ref>{{cite report |url=https://www.hsdl.org/?view&did=730260 |title=Special Investigation Report: New York City Transit Authority Subway System Fires |date=October 23, 1985 |publisher=[[National Transportation Safety Board]] |access-date=July 30, 2022}}</ref> شهر جا الڳ ٿلڳ پل ۽ سرنگهون، وڏا پارڪ ۽ وڻن وارا علائقا، جتي جهنگلي يا ٻوٽن واري باهه لڳي سگهي ٿي، پڻ فائر فائٽنگ لاءِ خاص چئلينج پيدا ڪن ٿا. FDNY جو هيڊڪوارٽر [[9 ميٽروٽيڪ سينٽر]]، [[ڊائون ٽائون بروڪلن]] ۾ واقع آهي،<ref>{{cite web |title=9 Metrotech Center – FDNY Headquarters |url=http://www.fmmcorp.com/p_gov5.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118054305/http://www.fmmcorp.com/p_gov5.html |archive-date=January 18, 2012 |access-date=November 5, 2009 |publisher=Fresh Meadow Mechanical Corp}}</ref> جڏهن ته FDNY فائر اڪيڊمي [[رينڊلز آئلينڊ]] تي قائم آهي.<ref>{{cite web |title=FDNY Fire Academy |url=http://nyc.gov/html/fdny/html/units/fire_academy/fa_index.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141014104143/http://www.nyc.gov/html/fdny/html/units/fire_academy/fa_index.shtml |archive-date=October 14, 2014 |access-date=October 8, 2014 |work=[[New York City Fire Department]] |publisher=[[Government of New York City|The City of New York]]}}</ref> == آمدرفت == {{Main|نيو يارڪ شهر ۾ آمدرفت}} === تيز رفتار عوامي آمدرفت === [[File:Port-authority-terminal.jpg|thumb|[[پورٽ اٿارٽي بس ٽرمينل]]، دنيا جو سڀ کان مصروف بس اسٽيشن، [[اٺين ايونيو (مينهٽن)|اٺين ايونيو]] ۽ [[42هين اسٽريٽ (مينهٽن)|42هين اسٽريٽ]] تي واقع آهي.<ref name="Record2021" /><ref name="PABT2008" />]] نيو يارڪ شهر ۾ وڏي پيماني واري عوامي آمدرفت جو گهڻو حصو 24 ڪلاڪ هلندو آهي. آمريڪا ۾ ماس ٽرانزٽ استعمال ڪندڙ هر ٽن مان هڪ مسافر نيو يارڪ شهر ۾ آهي، جڏهن ته ملڪ جي ريل مسافرن مان لڳ ڀڳ ٻه ٽيون [[نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقو|نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي]] ۾ رهن ٿا.<ref name="MTAinfo">{{cite web |title=The MTA Network: Public Transportation for the New York Region |url=http://web.mta.info/mta/network.htm |access-date=August 30, 2012 |publisher=[[Metropolitan Transportation Authority]] }}</ref><ref>{{cite web |last=Pisarski |first=Alan |date=October 16, 2006 |title=Commuting in America III: Commuting Facts |url=http://onlinepubs.trb.org/onlinepubs/nchrp/CIAIIIfacts.pdf |access-date=August 30, 2012 |publisher=[[Transportation Research Board]] }}</ref> ==== بسون ==== نيو يارڪ شهر جي عوامي [[MTA Regional Bus Operations|بس فليٽ]] جي سروس [[24/7]] جاري رهي ٿي ۽ اهو اتر آمريڪا جو سڀ کان وڏو بس فليٽ آهي.<ref>{{cite web |title=Top 100 Transit Bus Fleets |url=http://www.metro-magazine.com/resources/septoct_top100.pdf |access-date=April 20, 2015 |work=[[Metro Magazine]] |page=4 |archive-date=October 11, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011010537/http://www.metro-magazine.com/resources/septoct_top100.pdf |url-status=dead }}</ref> نيو يارڪ شهر جو بس نظام ملڪ جي ڪنهن به شهر جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ مسافرن کي سهولت ڏئي ٿو: 2022ع ۾ [[MTA New York City Transit]] جي بسن 483.5 ملين سفر فراهم ڪيا، جڏهن ته MTA Regional Bus Operations 100.3 ملين سفر سنڀاليا.<ref>[https://www.apta.com/wp-content/uploads/2022-Q4-Ridership-APTA.pdf#page=8 ''Public Transportation Ridership Report: Fourth Quarter 2022''], [[American Public Transportation Association]], March 1, 2023. Accessed February 13, 2024.</ref> [[پورٽ اٿارٽي بس ٽرمينل]] شهر جو مکيه [[بين شهري بس]] ٽرمينل ۽ دنيا جو سڀ کان مصروف بس اسٽيشن آهي. هي ٽرمينل هر ڪم واري ڏينهن لڳ ڀڳ 250,000 مسافرن ۽ 7,000 بسن کي سنڀالي ٿو. عمارت 1950ع ۾ کولڻ وقت روزانو 60,000 مسافرن لاءِ تيار ڪئي وئي هئي. 2021ع ۾ پورٽ اٿارٽي هڪ منصوبو پيش ڪيو، جنهن تحت گنجائش وڌائڻ ۽ سهولت کي جديد بڻائڻ لاءِ 10 ارب آمريڪي ڊالر خرچ ڪرڻا هئا.<ref name="PABT2008">[https://www.panynj.gov/port-authority/en/press-room/press-release-archives/2008_press_releases/architect_chosenforplannedofficetoweraboveportauthoritybustermin.html Architect Chosen for Planned Office Tower Above Port Authority Bus Terminal's North Wing], [[Port Authority of New York and New Jersey]], dated November 17, 2008. Accessed January 4, 2024. "پورٽ اٿارٽي بس ٽرمينل 1950ع ۾ کوليو ويو ۽ دنيا جو سڀ کان مصروف بس مسافر سهولت مرڪز بڻجي ويو آهي، جيڪو هر ڏينهن 7,000 بسون ۽ 200,000 مسافر سنڀالي ٿو. ان ۾ 223 بس گيٽ، پرچون ۽ تجارتي جڳهه، ۽ 1,250 گاڏين لاءِ عوامي پارڪنگ شامل آهي."</ref><ref name="NYT2021">McGeehan, Patrick; and Hu, Winnie. [https://www.nytimes.com/2021/01/21/nyregion/port-authority-bus-terminal.html "'Notorious' Port Authority Bus Terminal May Get a $10 Billion Overhaul"], ''[[نيو يارڪ ٽائمز]]'', January 21, 2021, updated September 23, 2021. Accessed January 4, 2024. "بس ٽرمينل جي منصوبي تي ستن سالن کان وڌيڪ عرصي کان ڪم ٿي رهيو آهي، ان تي وڌ ۾ وڌ 10 ارب ڊالر خرچ اچي سگهي ٿو ۽ مڪمل ٿيڻ ۾ هڪ ڏهاڪو لڳي سگهي ٿو.... وبا کان اڳ عام ڪم واري ڏينهن 250,000 کان وڌيڪ ماڻهو ان مان گذرندا هئا.... 1950ع ۾ جڏهن ٽرمينل کوليو ويو، تڏهن ان جي روزاني گنجائش 60,000 مسافر مقرر ڪئي وئي هئي، جيڪا هاڻي گهڻو اڳتي نڪري چڪي آهي."</ref><ref name="Record2021">Wilson, Colleen. [https://www.northjersey.com/in-depth/news/transportation/2021/06/30/port-authority-bus-terminal-replacement-meet-commuter-needs/7685645002/ "Port Authority Bus Terminal was once a marvel. Will the next one meet commuters' needs?"], ''[[The Record (North Jersey)|The Record]]'', June 30, 2021. Accessed January 4, 2024. "دنيا جو سڀ کان مصروف بس ٽرمينل بڻجڻ سان گڏ هر خراب سفر جو الزام به ان تي اچي ٿو.... هڊسن درياهه پار بس سفر جي مقبوليت گذريل ستن ڏهاڪن دوران وڌندي رهي آهي، ۽ وبا کان اڳ روزانو لڳ ڀڳ 260,000 ماڻهو ٽرمينل مان گذرندا هئا.... وڌيڪ ڪارائتو ٽرمينل لنڪن ٽنل ۽ خاص بس لين ۾ ٿيندڙ دير گهٽائڻ ۾ مددگار ٿي سگهي ٿو."</ref> 2024ع ۾ پورٽ اٿارٽي هڪ نئين ٽرمينل جي رٿا جو اعلان ڪيو، جنهن ۾ 41هين اسٽريٽ تي نئين مکيه داخلي دروازي وٽ شيشي جو ائٽريم شامل هوندو.<ref>Hill, John. [https://www.world-architects.com/en/architecture-news/headlines/renderings-of-new-midtown-bus-terminal-revealed "Renderings of New Midtown Bus Terminal Revealed"], World Architects, February 5, 2024. Accessed February 13, 2024. "گذريل هفتي جي اعلان ۾ ڏيکاريل ٻه خاڪا مکيه ٽرمينل جا هئا ۽ موجوده صورتحال جي تصويرن سان ڀيٽ ڪندي واضح تبديلي ڏيکارين ٿا. موجوده اٺين ايونيو ۽ 41هين اسٽريٽ واري چوڪ جي مقابلي ۾، نئين خاڪي ۾ 41هين اسٽريٽ جو ڪجهه حصو بند ڪري هڪ 'علامتي' ائٽريم داخلا ٺاهڻ جي تجويز آهي."</ref><ref>McGeehan, Patrick. [https://www.nytimes.com/2024/02/01/nyregion/port-authority-bus-terminal-replacement.html "A Look at the $10 Billion Design for a New Port Authority Bus Terminal. The Port Authority unveiled a revised design for a replacement of the much-reviled transit hub, which opened in 1950."], ''[[نيو يارڪ ٽائمز]]'', February 1, 2024. Accessed February 9, 2024. "70 سالن کان وڌيڪ عرصي کان مڊٽائون مينهٽن جي ٻن بلاڪن تي پکڙيل سرن واري پراڻي عمارت جي بدران هڪ روشن، جديد آمدرفت مرڪز هوندو، جنهن مٿان ٻه آفيس ٽاور هوندا.... تعمير ۾ لڳ ڀڳ اٺ سال لڳڻ جي اميد آهي، جنهن مطابق منصوبو 2032ع تائين مڪمل ٿي سگهي ٿو."</ref> ==== ريل ==== {{Main|نيو يارڪ سٽي سب وي}} [[File:Image-Grand_central_Station_Outside_Night_2.jpg|alt=هڪ گهڻ ماڙ سينگاريل پٿر جي عمارت جي سامهون پيلي ٽيڪسين جي قطار، عمارت ۾ ٽي وڏيون محرابي دريون آهن.|thumb|نيو يارڪ شهر آمريڪا جي ٻن سڀ کان مصروف ريلوي اسٽيشنن، [[گرانڊ سينٽرل ٽرمينل]] (تصوير ۾) ۽ [[نيو يارڪ پين اسٽيشن]]، جو گهر آهي.]] [[File:R160_E_enters_42nd_Street.jpg|alt=سب وي ٽرين جو اڳيون حصو، مٿان LED ڊسپلي تي ڳاڙهي رنگ جو E نشان؛ ساڄي پاسي پليٽفارم تي مسافر ٽرين جو انتظار ڪري رهيا آهن.|thumb|[[نيو يارڪ سٽي سب وي]]، دنيا جي وڏن ميٽرو نظامن مان هڪ.]] 27 آڪٽوبر 1904ع تي کوليل [[نيو يارڪ سٽي سب وي]] دنيا جي قديم ترين عوامي آمدرفت نظامن مان هڪ آهي ۽ [[ميٽرو نظامن جي فهرست|سڀ کان وڌيڪ اسٽيشنن واري ميٽرو نظام]] طور سڃاتو وڃي ٿو،<ref>{{cite web |url=http://www.citymetric.com/transport/what-largest-metro-system-world-1361 |title=What is the largest metro system in the world? |website=CityMetric |access-date=March 13, 2016 |archive-date=September 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906151458/http://www.citymetric.com/transport/what-largest-metro-system-world-1361 }}</ref> جنهن جون [[نيو يارڪ سٽي سب وي اسٽيشنون|423 اسٽيشنون آپريشن ۾]] آهن.<ref name="MTA-HowtoRideSubway">{{cite web |title=How to Ride the Subway |url=https://new.mta.info/guides/riding-the-subway |access-date=May 12, 2013 |archive-date=July 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705162451/https://new.mta.info/guides/riding-the-subway |url-status=live}}</ref> جيڪڏهن منتقليءَ سان ڳنڍيل اسٽيشنن کي الڳ الڳ ڳڻيو وڃي ته اهو انگ 472 بڻجي ٿو.<ref name="ridership2014">{{cite web |url=http://web.mta.info/nyct/facts/ridership/ |title=Introduction to Subway Ridership |publisher=[[Metropolitan Transportation Authority]] |access-date=July 12, 2018 |archive-date=September 12, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912073839/http://web.mta.info/nyct/facts/ridership/ |url-status=live}}</ref> نيو يارڪ جي سب وي نظام جو لڳ ڀڳ سمورو حصو 24 ڪلاڪ کليل رهي ٿو، جيڪو دنيا جي گهڻن ٻين سب وي نظامن کان مختلف آهي، جيڪي رات جو بند رهندا آهن.<ref>{{Cite news |last1=Hu |first1=Winnie |last2=Schweber |first2=Nate |last3=Piccoli |first3=Sean |date=May 17, 2021 |title=New York City Subway Returns to 24-Hour Service |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2021/05/17/nyregion/nyc-subway-full-service-24-hours.html |access-date=July 23, 2023 |issn=0362-4331 }}</ref> نيو يارڪ سٽي سب وي مغربي اڌ گولي جو سڀ کان مصروف ميٽرو ريل نظام آهي،<ref name="Railway Technology 2014 m729">{{cite web |title=The world's top 10 busiest metros |website=Railway Technology |date=November 12, 2014 |url=https://www.railway-technology.com/features/featurethe-worlds-top-10-busiest-metros-4433827/ |access-date=July 23, 2023 }}</ref> جنهن 2025ع ۾ 1.28 ارب مسافر سفر ڪيا.<ref name="ridership2025">{{cite web |url=https://www.mta.info/agency/new-york-city-transit/ridership/2025 |title=2025 Subway and bus ridership for 2025 |publisher=[[Metropolitan Transportation Authority|Metropolitan Transportation Authority (MTA)]] |access-date=2026-09-04}}</ref> نيو يارڪ شهر ۾ عوامي آمدرفت جو استعمال تمام گهڻو آهي. 2005ع ۾ 54.6 سيڪڙو نيو يارڪ واسي ڪم تي وڃڻ لاءِ [[ماس ٽرانزٽ]] استعمال ڪندا هئا.<ref>{{cite news |last=Christie |first=Les |date=June 29, 2007 |title=New Yorkers are Top Transit Users |publisher=[[CNNMoney.com]] |url=https://money.cnn.com/2007/06/13/real_estate/public_transit_commutes/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070617043812/http://money.cnn.com/2007/06/13/real_estate/public_transit_commutes/index.htm |url-status=dead |archive-date=June 17, 2007 |access-date=January 2, 2008 }}</ref> ان جي ابتڙ، آمريڪا جي باقي حصي ۾ 91 سيڪڙو ڪم تي ويندڙ ماڻهو ڪار ذريعي سفر ڪندا هئا.<ref name="2001summary">{{cite web |year=2001 |title=NHTS 2001 Highlights Report, BTS03-05 |url=http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/pdf/entire.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20050514220419/http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/pdf/entire.pdf |archive-date=May 14, 2005 |access-date=September 1, 2008 |publisher=[[Bureau of Transportation Statistics]] }}</ref> [[نيو يارڪ سٽي ڪمپٽرولر]] موجب، نيو يارڪ شهر واري علائقي جا مزدور ۽ ملازم سراسري طور هر هفتي 6 ڪلاڪ ۽ 18 منٽ ڪم تي اچڻ وڃڻ ۾ گذارين ٿا، جيڪو آمريڪا جي وڏن شهرن ۾ سڀ کان ڊگهو اوسط سفر وقت آهي.<ref>{{cite report |url=http://comptroller.nyc.gov/wp-content/uploads/documents/Longest_Work_Weeks_March_2015.pdf |title=The Hardest Working Cities |date=March 2015 |publisher=[[New York City Comptroller|Office of the New York City Comptroller]] }}</ref> نيو يارڪ آمريڪا جو واحد شهر آهي جتي گهڻائي، يعني 52 سيڪڙو گهرن، وٽ ڪار ناهي؛ مينهٽن جي رهاڪن مان رڳو 22 سيڪڙو ڪار رکن ٿا.<ref>{{cite web |last1=Weinberger |first1=Rachel |last2=Kaehny |first2=John |last3=Rufo |first3=Matthew |year=2010 |title=U.S. Parking Policies: An Overview of Management Strategies |url=http://www.infrastructureusa.org/wp-content/uploads/2010/03/itdp_parking_fullreport.pdf |access-date=June 11, 2011 |publisher=[[Institute for Transportation and Development Policy]] |page=62 |quote=نيو يارڪ شهر آمريڪا جو سڀ کان وڏو، سڀ کان وڌيڪ گنجان ۽ عوامي آمدرفت ۽ پيادل سفر ڏانهن مائل شهر آهي. اهو آمريڪا جو واحد شهر آهي جتي گهڻائي گهرن وٽ ڪار ناهي. ان جي باوجود، ڪرب سائيڊ پارڪنگ ميٽرن کي گهٽ اگهه ڏيڻ ۽ گهٽ استعمال ڪرڻ جي لحاظ کان نيو يارڪ اڃا به گهڻو ڪري روايتي آمريڪي شهر جهڙو آهي.... قومي سطح تي 90 سيڪڙو گهرن وٽ گاڏيون آهن. نيو يارڪ واسين ۾ اهو انگ 48 سيڪڙو آهي، جڏهن ته مينهٽن جي رهاڪن مان رڳو 22 سيڪڙو ڪار رکن ٿا. }}</ref> ماس ٽرانزٽ جي وڏي استعمال سبب نيو يارڪ واسي پنهنجي گهريلو آمدنيءَ جو قومي اوسط جي ڀيٽ ۾ گهٽ حصو آمدرفت تي خرچ ڪن ٿا، ۽ ٻين آمريڪي شهري علائقن جي ڀيٽ ۾ هر سال لڳ ڀڳ 19 ارب ڊالر آمدرفت خرچن ۾ بچائن ٿا.<ref>{{cite web |date=April 21, 2010 |title=New York City's Green Dividend |url=http://www.streetsblog.org/2010/04/21/sustainable-transport-saves-new-yorkers-19-billion-per-year/ |access-date=January 26, 2012 |publisher=CEOs for Cities |archive-date=November 1, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161101135006/http://www.streetsblog.org/2010/04/21/sustainable-transport-saves-new-yorkers-19-billion-per-year/ |url-status=dead }}</ref> نيو يارڪ شهر جو [[ڪميُوٽر ريل]] نيٽ ورڪ اتر آمريڪا جو سڀ کان وڏو آهي.<ref name="MTAinfo" /> شهر کي ان جي ڀرپاسي وارن علائقن سان ڳنڍيندڙ ريل نيٽ ورڪ ۾ [[لانگ آئلينڊ ريل روڊ]]، [[ميٽرو-نارٿ ريل روڊ]] ۽ [[نيو جرسي ٽرانزٽ ريل آپريشنز|نيو جرسي ٽرانزٽ]] شامل آهن. اهي گڏيل نظام [[گرانڊ سينٽرل ٽرمينل]] ۽ [[نيو يارڪ پين اسٽيشن]] تي گڏ ٿين ٿا، ۽ انهن ۾ 250 کان وڌيڪ اسٽيشنون ۽ 20 ريل لائينون شامل آهن.<ref name="MTAinfo" /> ڪوئنز ۾ اوچي ٽريڪ تي هلندڙ [[ايئر ٽرين JFK]]، [[جان ايف ڪينيڊي انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] کي نيو يارڪ سٽي سب وي ۽ لانگ آئلينڊ ريل روڊ سان ڳنڍي ٿي.<ref>[https://www.jfkairport.com/to-from-airport/public-transportation Public Transportation], [[John F. Kennedy International Airport]]. Accessed January 15, 2024.</ref> [[بين شهري ريل]] لاءِ نيو يارڪ شهر کي [[ايم ٽريڪ]] سروس فراهم ڪري ٿي. ايم ٽريڪ جي سڀ کان مصروف اسٽيشن وڏي فرق سان مينهٽن جي [[ويسٽ سائيڊ (مينهٽن)|ويسٽ سائيڊ]] تي واقع پين اسٽيشن آهي، جتان بوسٽن، فلاڊيلفيا ۽ واشنگٽن ڊي سي ڏانهن [[اتر اوڀر ڪوريڊور]] ذريعي ۽ ٻين اتر آمريڪي شهرن ڏانهن ڊگهي مفاصلي واريون ريل سروسون هلن ٿيون.<ref>{{cite web |title=National Fact Sheet Fiscal Year 2013 |url=http://www.amtrak.com/ccurl/826/406/Amtrak-National-Fact-Sheet-FY2013-rev.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150410143624/http://www.amtrak.com/ccurl/826/406/Amtrak-National-Fact-Sheet-FY2013-rev.pdf |archive-date=April 10, 2015 |access-date=April 20, 2015 |publisher=[[Amtrak]] }}</ref> [[اسٽيٽن آئلينڊ ريلوي]] جو تيز رفتار ريل نظام صرف اسٽيٽن آئلينڊ کي سروس ڏئي ٿو ۽ 24 ڪلاڪ هلندو آهي. [[سينٽ جارج ٽرمينل]] تان [[اسٽيٽن آئلينڊ فيري]] وسيلي مينهٽن تائين رسائي ملي ٿي.<ref>[https://new.mta.info/document/14061 Staten Island Railway Timetable], [[Metropolitan Transportation Authority]], effective January 2020. Accessed January 15, 2024. "MTA اسٽيٽن آئلينڊ ريلوي جي سروس سينٽ جارج ۽ ٽوٽن وِل ٽرمينلن جي وچ ۾ 24 ڪلاڪ هلندي آهي. سينٽ جارج ٽرمينل تي مسافر مينهٽن ڏانهن اسٽيٽن آئلينڊ فيري سان ڳانڍاپو حاصل ڪري سگهن ٿا."</ref> [[پاٿ (ريل نظام)|پاٿ]] ٽرين مڊٽائون ۽ لوئر مينهٽن کي نيو جرسي ۾ [[هوبوڪن ٽرمينل]] ۽ [[نيوارڪ پين اسٽيشن]] سان ڳنڍي ٿي، جڏهن ته اهي اسٽيشنون هڊسن درياهه پار [[ورلڊ ٽريڊ سينٽر اسٽيشن (PATH)|ورلڊ ٽريڊ سينٽر اوڪيولس]] سان به ڳنڍيل آهن.<ref>[https://www.panynj.gov/path/en/schedules-maps.html PATH Schedules and Maps], [[Port Authority of New York and New Jersey]]. Accessed January 15, 2024.</ref> نيو يارڪ سٽي سب وي وانگر PATH پڻ 24 ڪلاڪ هلندي آهي؛ اهڙيءَ طرح آمريڪا جي انهن پنج تيز رفتار ريل نظامن مان ٽي، جيڪي 24 ڪلاڪ سروس ڏين ٿا، مڪمل يا جزوي طور نيو يارڪ شهر ۾ واقع آهن.<ref>Cohn, Emily. [https://www.businessinsider.com/nyc-subway-runs-all-night-and-thats-why-its-great-2017-8 "Say what you want about the NYC subway—there's one thing that makes it much better than most other subways in the world"], ''[[Business Insider]]'', August 28, 2017. Accessed January 15, 2024. "ملڪ ۾ صرف پنج تيز رفتار ريل نظام 24 ڪلاڪ سروس ڏين ٿا، جن مان ٽي—سب وي، اسٽيٽن آئلينڊ ريلوي ۽ PATH—نيو يارڪ شهر کي سروس ڏين ٿا. شڪاگو جي 'L' نظام جون صرف ڪجهه لائينون 24/7 هلن ٿيون."</ref> [[گرانڊ سينٽرل ٽرمينل]] ريل پليٽفارمن جي تعداد ۽ قبضي هيٺ ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جي سڀ کان وڏي ريلوي اسٽيشن آهي.<ref name="GrandCentralLargestTrainStationWorld">{{cite web |title=10 things we bet you didn't know about Grand Central |publisher=Signum International AG |url=https://www.ef.com/wwen/blog/language/10-things-we-bet-you-didnt-know-about-grand-central/ |quote=گرانڊ سينٽرل ٽرمينل 49 ايڪڙن تي پکڙيل آهي، ان ۾ 44 پليٽفارم ۽ ٻن سطحن تي 67 ٽريڪ آهن. پليٽفارمن جي تعداد ۽ قبضي هيٺ ايراضيءَ جي لحاظ کان اهو دنيا جو سڀ کان وڏو ريلوي اسٽيشن آهي. }}</ref> نيو يارڪ شهر ۾ اربين ڊالرن جا [[هيوي ريل]] آمدرفت منصوبا تعمير هيٺ آهن، جن ۾ [[سيڪنڊ ايونيو سب وي]] پڻ شامل آهي.<ref>{{cite news |last=Dobnik |first=Verena |date=February 7, 2013 |title=NYC Transit Projects: East Side Access, Second Avenue Subway, And 7 Train Extension (PHOTOS) |work=[[HuffPost]] |url=https://huffingtonpost.com/2013/02/07/nyc-subway-underground-rail-second-avenue-subway_n_2637601.html |url-status=dead |access-date=August 15, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208120505/http://www.huffingtonpost.com/2013/02/07/nyc-subway-underground-rail-second-avenue-subway_n_2637601.html |archive-date=February 8, 2013 }}</ref> === هوائي آمدرفت === {{Main|نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي ۾ هوابازي}} [[File:JFK_Aerial_Nov_14_2018.jpg|thumb|[[جان ايف ڪينيڊي بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪوئنز]] ۾]] [[نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي ۾ هوابازي|نيو يارڪ جو فضائي علائقو]] آمريڪا جو سڀ کان مصروف ۽ دنيا جي مصروف ترين هوائي رستن مان هڪ آهي. نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي جا ٽي سڀ کان مصروف هوائي اڏا [[جان ايف ڪينيڊي بين الاقوامي هوائي اڏو]] (55.3 ملين مسافر)، [[نيوارڪ لبرٽي بين الاقوامي هوائي اڏو]] (43.6 ملين) ۽ [[لاگارڊيا هوائي اڏو]] (29.0 ملين) آهن؛ 2022ع ۾ انهن ٽنهي هوائي اڏن کي مجموعي طور 127.9 ملين مسافرن استعمال ڪيو.<ref>[https://www.panynj.gov/content/dam/airports/statistics/statistics-general-info/annual-atr/ATR_2022.pdf#page=39 ''2022 Air Traffic Report''], [[Port Authority of New York and New Jersey]], April 2023. Accessed January 15, 2024.</ref> 2023ع ۾ JFK ۽ نيوارڪ لبرٽي، بين الاقوامي هوائي مسافرن لاءِ آمريڪا جا ترتيبوار سڀ کان مصروف ۽ چوٿين نمبر تي مصروف گيٽ وي هئا.<ref>[https://www.transportation.gov/sites/dot.gov/files/2023-11/US%20International%20Air%20Passenger%20and%20Freight%20Statistics%20for%20June%202023.pdf ''U.S. InternationalAir Passenger and Freight Statistics June 2023''], [[United States Department of Transportation]], released November 2023. Accessed January 14, 2024. "جون 2023ع تي ختم ٿيندڙ سال لاءِ آمريڪا جا پنج وڏا مقرر بين الاقوامي مسافر گيٽ وي هوائي اڏا نيو يارڪ، نيو يارڪ (JFK)، ميامي، فلوريڊا (MIA)، لاس اينجلس، ڪيليفورنيا (LAX)، نيو يارڪ، نيو يارڪ (EWR)، ۽ شڪاگو، الينوائي (ORD) هئا."</ref> {{As of|2022}}, JFK 26.8 ملين بين الاقوامي مسافرن سان [[بين الاقوامي مسافرن جي لحاظ کان مصروف ترين هوائي اڏن جي فهرست|اتر آمريڪا جو سڀ کان مصروف بين الاقوامي مسافر هوائي اڏو]] هو.<ref>[https://airportscouncil.org/wp-content/uploads/2023/07/NAM-2022-Top-50.xlsx 2022 North American Airport Traffic Summary (Passenger)], [[Airports Council International]]. Accessed January 6, 2026.</ref> 2014ع ۾ ان وقت جي نائب صدر [[جو بائيڊن]] لاگارڊيا هوائي اڏي کي اهڙي هوائي اڏي سان ڀيٽيو هو جيڪو مسافرن کي "ڪنهن ٽين دنيا جي ملڪ" ۾ ڏسڻ لاءِ ملي سگهي ٿو. ان کان پوءِ لاگارڊيا هوائي اڏي تي وفاقي ۽ رياستي سهڪار سان 8 ارب آمريڪي ڊالرن جو وڏي پيماني تي جديدڪاري وارو منصوبو هلايو ويو، جنهن تحت پراڻين سهولتن کي جديد ٽرمينلن ۽ رستن سان تبديل ڪيو ويو.<ref>Reed, Ted. [https://airlineweekly.skift.com/2023/03/laguardia-airport-the-queens-miracle-from-loser-to-winner/ "In a Queens Miracle, New York LaGuardia Airport Goes From Loser to Winner"], ''Airline Weekly'', March 21, 2023. Accessed January 15, 2023. "2022ع جي ڏکئي سال دوران، وبا آمريڪي هوابازي صنعت جون ڪيتريون ڪمزوريون ظاهر ڪيون، پر ساڳئي وقت نيو يارڪ جي لاگارڊيا هوائي اڏي جي 8 ارب ڊالرن واري بحالي کي به ممڪن بڻايو.... تبديليءَ ۾ ٻه ٽرمينل ٻيهر تعمير ڪيا ويا، جن مان هر هڪ تي لڳ ڀڳ 4 ارب ڊالر خرچ آيو، ۽ تقريباً پنج ميل رستا پڻ ٻيهر ٺاهيا ويا."</ref><ref>McGeehan, Patrick. [https://www.nytimes.com/2015/07/28/nyregion/la-guardia-airport-to-be-rebuilt-by-2021-cuomo-and-biden-say.html "La Guardia Airport to Be Overhauled by 2021, Cuomo and Biden Say"], ''[[نيو يارڪ ٽائمز]]'', July 27, 2015. Accessed January 15, 2024. "هن چيو ته جڏهن فيبروري 2014ع ۾ مسٽر بائيڊن لاگارڊيا کي اهڙي شيءِ سان ڀيٽيو جيڪا مسافر کي 'ٽين دنيا جي ملڪ' ۾ ملي سگهي، تڏهن هن ان ڳالهه کي ذاتي طور ورتو."</ref><ref>via [[Associated Press]]. [https://www.nytimes.com/2014/02/07/nyregion/biden-compares-la-guardia-airport-to-third-world.html "Biden Compares La Guardia Airport to 'Third World'"], ''[[نيو يارڪ ٽائمز]]'', February 6, 2014. Accessed January 15, 2024. "نائب صدر جوزف آر. بائيڊن چيو ته نيو يارڪ جي لاگارڊيا هوائي اڏي کي وڏي بهتري جي ضرورت آهي—۽ اهو به نرم لفظن ۾. هن چيو ته جيڪڏهن ڪنهن ماڻهو جون اکيون ٻڌي کيس لاگارڊيا تي آندو وڃي ته هو سمجهندو ته پاڻ 'ڪنهن ٽين دنيا جي ملڪ' ۾ آهي."</ref><ref>[https://www.anewlga.com/about-the-project/ The Project], A Whole New LGA. Accessed January 15, 2024. "8 ارب ڊالرن واري هن منصوبي مان لڳ ڀڳ ٻه ٽيون حصو نجي فنانسنگ ۽ موجوده مسافر فيسن مان فراهم ڪيو ويو، ۽ منصوبي جي تعمير 2016ع ۾ شروع ٿي."</ref> [[پورٽ اٿارٽي آف نيو يارڪ اينڊ نيو جرسي]]، [[نيوبرگ، نيو يارڪ]] ڀرسان چوٿين هوائي اڏي [[اسٽيورٽ بين الاقوامي هوائي اڏو]] تي مسافرن جي گنجائش وڌائڻ لاءِ پڻ منصوبن کي اڳتي وڌايو آهي.<ref>{{cite web |last=Strunsky |first=Steve |date=May 31, 2012 |title=Stewart International Airport upgrade approved as Port Authority aims to increase passenger traffic |url=http://www.nj.com/news/index.ssf/2012/05/stewart_international_airport.html |access-date=July 30, 2012 |website=[[NJ.com]] |publisher=New Jersey On-Line LLC. }}</ref> نيو يارڪ ميٽروپوليٽن علائقي ۾ ٻيا تجارتي هوائي اڏا [[لانگ آئلينڊ ميڪ آرٿر هوائي اڏو]]، [[ٽرينٽن–مرسر هوائي اڏو]] ۽ [[ويسٽ چيسٽر ڪائونٽي هوائي اڏو]] آهن. علائقي کي سروس ڏيندڙ مکيه عام هوابازي هوائي اڏو [[ٽيٽربورو هوائي اڏو]] آهي. === فيريون، ٽيڪسيون ۽ ٽرام === {{Main|اسٽيٽن آئلينڊ فيري|NYC Ferry|نيو يارڪ شهر جون ٽيڪسيون|روزويلٽ آئلينڊ ٽرام وي}} [[File:Spirit_of_America_-_Staten_Island_Ferry.jpg|thumb|[[اسٽيٽن آئلينڊ فيري]] [[مينهٽن]] ۽ [[اسٽيٽن آئلينڊ]] جي وچ ۾ روزاني مسافرن کي آڻي ۽ وٺي ٿي.]] اسٽيٽن آئلينڊ فيري دنيا جي سڀ کان مصروف فيري سروس آهي، جنهن جولاءِ 2015ع کان جون 2016ع تائين 23 ملين کان وڌيڪ مسافر کنيا. اها [[اسٽيٽن آئلينڊ]] ۽ [[لوئر مينهٽن]] جي وچ ۾ {{convert|5.2|mi|km|adj=on}} ڊگهي رستي تي 24 ڪلاڪ هلندي آهي.<ref>{{cite web |first=Anna |last=Sanders |date=September 20, 2016 |title=Staten Island Ferry ridershilip breaks record |url=http://www.silive.com/news/index.ssf/2016/09/staten_island_ferry_ridership.html |access-date=December 31, 2016 |publisher=[[SILive.com]] }}</ref><ref name="nycgov-official">{{Cite web |url=http://www.nyc.gov/html/dot/html/ferrybus/staten-island-ferry.shtml |title=Staten Island Ferry |publisher=[[New York City Department of Transportation]] |website=[[nyc.gov]] |date=September 18, 2017 }}</ref> ٻيون فيري خدمتون مينهٽن کي شهر ۽ ميٽروپوليٽن علائقي جي ٻين حصن سان ڳنڍين ٿيون. [[NYC Ferry]]، جيڪا [[NYCEDC]] جي هڪ شروعات آهي ۽ جنهن جون رٿيل لائينون پنجن ئي بوروئن تائين وڃڻ لاءِ تيار ڪيون ويون، 2017ع ۾ شروع ٿي.<ref>{{cite web |first=Zoe |last=Rosenberg |date=April 17, 2017 |title=First of New York's citywide ferries arrives in Brooklyn Bridge Park |url=http://ny.curbed.com/2017/4/17/15326348/nyc-ferry-routes-times |archive-url=https://web.archive.org/web/20170418082618/http://ny.curbed.com/2017/4/17/15326348/nyc-ferry-routes-times |url-status=dead |archive-date=April 18, 2017 |access-date=April 17, 2017 |publisher=[[Curbed]] New York, [[Vox Media]] }}</ref> رنگ ۽ [[ٽيڪسي ميڊيلين]] ذريعي سڃاتل شهر جون 13,587 پيليون ٽيڪسيون اهي واحد گاڏيون آهن، جن کي سڄي شهر ۾ روڊ تان هٿ ڏئي روڪيندڙ مسافر کڻڻ جي قانوني اجازت آهي.<ref>[https://www.nyc.gov/site/tlc/businesses/yellow-cab.page Yellow Cab], [[New York City Taxi and Limousine Commission]]. Accessed January 14, 2024. "ٽيڪسي ڪيب واحد گاڏيون آهن جن کي نيو يارڪ شهر ۾ ڪٿي به روڊ تان سڏيندڙ ۽ اڳواٽ بڪ ڪيل مسافر کڻڻ جو حق حاصل آهي. قانون موجب نيو يارڪ شهر ۾ 13,587 ٽيڪسيون آهن ۽ هر ٽيڪسي تي ميڊيلين لڳل هجڻ ضروري آهي."</ref> سيبي سائي رنگ جون [[بورو ٽيڪسي]]ون [[اپر مينهٽن]] ۽ چئن ٻاهرين بوروئن ۾ روڊ تان مسافر کڻي سگهن ٿيون.<ref>[https://www.nyc.gov/site/tlc/businesses/green-cab.page Green Cab], [[New York City Taxi and Limousine Commission]]. Accessed January 14, 2024. "اسٽريٽ-هيل لِوريز، جن کي گرين ڪيب به چيو وڃي ٿو، اهڙيون ڪرائي واريون گاڏيون آهن جن کي روڊ تان مسافر کڻڻ جي اجازت آهي. ان جي بدلي ۾ انهن کي ويسٽ 110هين اسٽريٽ ۽ ايسٽ 96هين اسٽريٽ کان ڏکڻ واري Hail Exclusionary Zone ۾ ڪم ڪرڻ جي اجازت ناهي."</ref> گهڻي عرصي تائين پيلي ٽيڪسين جي بالادستي کان پوءِ [[اوبر]] ۽ [[لفٽ]] جهڙين [[ڪرائي تي هلندڙ گاڏي|هاءِ-واليوم فار-هائر گاڏين]] ڊسمبر 2016ع کان شهر ۾ سفرن جو سڀ کان وڏو حصو حاصل ڪرڻ شروع ڪيو؛ ان وقت فار-هائر گاڏين ۽ ٽيڪسين ٻنهي لڳ ڀڳ 10.5 ملين سفر ڪيا هئا. آڪٽوبر 2023ع تائين 78,000 فار-هائر گاڏين 20.3 ملين سفر ڪيا، جڏهن ته پيلي ٽيڪسين ۾ 3.5 ملين سفر ٿيا.<ref>[https://tlcpolicy.maps.arcgis.com/apps/instant/portfolio/index.html?appid=be00fce0963540628e37fd7c75a6d386 TLC Factbook], [[New York City Taxi and Limousine Commission]], updated December 18, 2023. Accessed January 13, 2024.</ref><ref>[https://www.nyc.gov/office-of-the-mayor/news/597-23/mayor-adams-tlc-new-rules-require-city-s-rideshare-vehicles-be-zero-emission- "Mayor Adams, TLC Announce New Rules to Require City's Rideshare Vehicles to be Zero-Emission, Wheelchair Accessible by 2030"], [[Mayor of New York City]] [[Eric Adams]], August 16, 2023. Accessed January 14, 2024. "اوبر ۽ لفٽ گڏجي نيو يارڪ شهر جي لڳ ڀڳ 78,000 گاڏين واري هاءِ-واليوم فار-هائر فليٽ جو حصو آهن ۽ ٻنهي 2030ع تائين پنهنجي فليٽ کي وڌيڪ ماحول دوست بڻائڻ جو عزم ڪيو آهي."</ref> [[روزويلٽ آئلينڊ ٽرام وي]] هڪ [[فضائي ٽرام وي]] آهي، جيڪا 1976ع ۾ هلڻ شروع ٿي.<ref>[https://rioc.ny.gov/169/History History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260107175540/https://rioc.ny.gov/169/History |date=2026-01-07 }}, [[Roosevelt Island Operating Corporation]]. Accessed January 13, 2024. "اصل روزويلٽ آئلينڊ فضائي ٽرام وي—آمريڪا ۾ شهري آمدرفت لاءِ استعمال ٿيندڙ پهرين ٽرام—مئي 1976ع ۾ کوليو ويو."</ref> اها هر سال لڳ ڀڳ 2 ملين مسافرن کي [[روزويلٽ آئلينڊ]] ۽ مينهٽن جي [[59هين اسٽريٽ (مينهٽن)|59هين اسٽريٽ]] ۽ [[سيڪنڊ ايونيو (مينهٽن)|سيڪنڊ ايونيو]] جي وچ ۾ {{Convert|3140|ft}} فاصلو طئي ڪرائي ٿي.<ref>[https://rioc.ny.gov/173/Aerial-Tramway-Vital-Statistics Aerial Tramway Vital Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220705192206/https://rioc.ny.gov/173/Aerial-Tramway-Vital-Statistics |date=2022-07-05 }}, [[Roosevelt Island Operating Corporation]]. Accessed January 13, 2024. "ٽرام مينهٽن واري اسٽيشن، جيڪا 2nd Avenue تي 59هين ۽ 60هين اسٽريٽن جي وچ ۾ آهي، ۽ روزويلٽ آئلينڊ واري ٽرام اسٽيشن جي وچ ۾ هلندي آهي. اها 3,140 فوٽ جو فاصلو وڌ ۾ وڌ 17 ميل في ڪلاڪ جي رفتار سان ٽن منٽن کان گهٽ وقت ۾ طئي ڪري ٿي.... نظام هر سال ٻه ملين کان وڌيڪ مسافر کڻي ٿو."</ref> === سائيڪلنگ نيٽ ورڪ === {{Main|نيو يارڪ شهر ۾ سائيڪلنگ}} [[File:Citi_bike_(10414610734).jpg|thumb|[[سٽي بائيڪ]] سائيڪل شيئرنگ سروس، جيڪا مئي 2013ع ۾ شروع ٿي]] نيو يارڪ شهر ۾ سائيڪل هلائڻ جون حالتون گڏيل نوعيت جون آهن؛ شهر جي وڏي گنجان آبادي، نسبتاً هموار زمين، روڪ-هل واري ڳري ٽريفڪ، ۽ وڏي انگ ۾ پيادل هلندڙ ماڻهو سائيڪلنگ تي اثرانداز ٿين ٿا. شهر جي وڏي سائيڪل سوار آبادي ۾ [[روزمره سائيڪلنگ|روزمره ڪم لاءِ سائيڪل هلائيندڙ]]، جهڙوڪ پهچ ۽ ميسينجر خدمتن جا ورڪر؛ تفريحي [[سائيڪلنگ ڪلب]]؛ ۽ وڌندڙ انگ ۾ [[سائيڪل ذريعي ڪم تي ويندڙ|ڪميُوٽر سائيڪل سوار]] شامل آهن. نيو يارڪ شهر ۾ سائيڪلنگ جي مقبوليت وڌي رهي آهي؛ 2022ع ۾ لڳ ڀڳ 61,200 ماڻهو روزانو ڪم تي وڃڻ لاءِ سائيڪل استعمال ڪندا هئا ۽ روزاني سائيڪل سفرن جو انگ لڳ ڀڳ 610,000 هو، جيڪي ٻئي انگ گذريل ڏهاڪي جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٻيڻا هئا.<ref name="NYCcycling" /> {{As of|2022||df=}}, نيو يارڪ شهر ۾ {{convert|1525|mi|km}} [[سائيڪل لين]] موجود هئا، جن مان {{Convert|644|mi||abbr=}} الڳ ڪيل يا "محفوظ" سائيڪل لين هئا.<ref name="NYCcycling">[https://www.nyc.gov/html/dot/html/bicyclists/cyclinginthecity.shtml Cycling in the City], [[New York City Department of Transportation]]. Accessed January 14, 2024. "2022ع تائين نيو يارڪ شهر ۾ 1,525 لين-ميل سائيڪل لين ۽ 644 لين-ميل محفوظ سائيڪل لين لڳايا ويا هئا."</ref> === گهٽيون ۽ شاهراهون === [[File:Manhattanhenge 2016-07-12-FRD.png|thumb|upright=0.8|12 جولاءِ 2016ع تي [[42هين اسٽريٽ (مينهٽن)|42هين اسٽريٽ]] تي سياح [[مينهٽن هينج]] جو نظارو ڪندي]] گهٽيون پڻ شهر جي سڃاڻپ جو هڪ اهم حصو آهن. نيو يارڪ کي شهري موٽر گاڏين جي [[ٽريفڪ جي گنجائش|ٽريفڪ جام]] جي لحاظ کان دنيا ۾ سڀ کان اڳتي قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="NYCCongestion">{{cite web |url=https://www.economist.com/united-states/2024/11/21/congestion-pricing-in-new-york-gets-the-go-ahead-after-all-maybe |title=Congestion pricing in New York gets the go-ahead after all. Maybe |publisher=[[The Economist]] |date=November 21, 2024 |access-date=November 21, 2024 |quote=گهڻن ڏينهن تي ٽريفڪ انتهائي خراب هوندي آهي، جڏهن ته 900,000 کان وڌيڪ گاڏيون مينهٽن جي مرڪزي ڪاروباري ضلعي ۾ داخل ٿين ٿيون. ٽريفڪ ڊيٽا ڪمپني INRIX موجب، جائزو ورتل شهرن مان نيو يارڪ شهري ٽريفڪ گنجائش ۾ دنيا ۾ پهرين نمبر تي آهي، جتي اوسط ڊرائيور هر سال 101 ڪلاڪ بيهڻ ۾ گذاري ٿو.}}</ref> [[1811ع جو ڪمشنرز پلان]] شهر جي جسماني ترقيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو. نيو يارڪ شهر وٽ فري ويز ۽ [[پارڪ وي]]ز جو وسيع ڄار آهي، جيڪو شهر جي بوروئن کي هڪ ٻئي سان ۽ [[اتر نيو جرسي]]، ويسٽ چيسٽر ڪائونٽي، لانگ آئلينڊ ۽ ڏکڻ اولهه [[ڪنيڪٽيڪٽ]] سان [[نيو يارڪ شهر جا پل ۽ سرنگهون|پلن ۽ سرنگهن]] ذريعي ڳنڍي ٿو. ڇاڪاڻ ته اهي شاهراهون لکين ٻاهرين بوروئن ۽ مضافاتي علائقن جي ماڻهن کي مينهٽن ڏانهن روزاني سفر ڪرائين ٿيون، ان ڪري ڊرائيورن جو خاص طور [[رش آور]] دوران ڪلاڪن تائين ڳري ٽريفڪ ۾ ڦاسي وڃڻ عام ڳالهه آهي.<ref>{{cite news |url=https://ny.curbed.com/2019/8/15/20807470/nyc-streets-dot-mobility-report-congestion |archive-url=https://web.archive.org/web/20190816022547/https://ny.curbed.com/2019/8/15/20807470/nyc-streets-dot-mobility-report-congestion |url-status=dead |archive-date=August 16, 2019 |title=New York City's streets are 'more congested than ever': report |first1=Amy |last1=Plitt |first2=Valeria |last2=Ricciulli |work=[[Curbed]] |date=August 15, 2019 |access-date=January 16, 2022 }}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.crainsnewyork.com/op-ed/solving-citys-traffic-nightmares |title=Solving the city's traffic nightmares |first=Jason M. |last=Barr |work=[[Crain Communications]] |date=September 5, 2019 |access-date=January 16, 2022 }}</ref> [[نيو يارڪ شهر ۾ ڪانجيسشن پرائسنگ]]، جيڪو آمريڪا ۾ پنهنجي نوعيت جو پهريون پروگرام آهي،<ref>{{Cite web|url=https://www.mta.info/project/CBDTP|title=Central Business District Tolling Program|website=MTA}}</ref> جنوري 2025ع ۾ لاڳو ڪيو ويو. اهو [[60هين اسٽريٽ (مينهٽن)|60هين اسٽريٽ]] کان ڏکڻ مينهٽن واري علائقي ۾ داخل ٿيندڙ اڪثر موٽر گاڏين تي لاڳو ٿئي ٿو، ۽ ان جو مقصد روزاني مسافرن کي [[تيز رفتار عوامي آمدرفت]] استعمال ڪرڻ ڏانهن همٿائڻ آهي.<ref name=ManhattanCongestionPricing>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2025/01/04/nyregion/congestion-pricing-nyc.html|title=Welcome to the Congestion Zone: New York Toll Program Is Set to Begin|author=Winnie Hu and Ana Ley|newspaper=[[The New York Times]]|date=January 4, 2025|access-date=January 4, 2025}}</ref> آمريڪا جي باقي حصن جي ابتڙ، نيو يارڪ رياست هڪ ملين کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن ۾ [[ڳاڙهي بتيءَ تي موڙ|ڳاڙهي بتيءَ تي موڙڻ]] کي منع ڪري ٿي، جنهن جو مقصد ٽڪراءَ گهٽائڻ ۽ پيادل ماڻهن جي حفاظت وڌائڻ آهي. تنهن ڪري نيو يارڪ شهر ۾ ڳاڙهي بتيءَ تي هر قسم جو موڙ غيرقانوني آهي، سواءِ انهن هنڌن جي جتي خاص نشاني اهڙي موڙ جي اجازت ڏئي.<ref>{{cite web |title=Chapter 4: Traffic Control |date=November 25, 2013 |url=https://dmv.ny.gov/about-dmv/chapter-4-traffic-control-2 |publisher=[[New York State Department of Motor Vehicles]] |access-date=January 16, 2022 }}</ref> === پل ۽ سرنگهون === {{Further|نيو يارڪ شهر جي پلن ۽ سرنگهن جي فهرست|1811ع جو ڪمشنرز پلان}} [[File:Manhattan and Brooklyn bridges on the East River, New York City, 1981.jpg|thumb|[[ايسٽ درياهه]] تي [[مينهٽن پل]] ۽ [[بروڪلن پل]]]] مينهٽن ۽ اسٽيٽن آئلينڊ جا بورو ساڳين نالن وارن ٻيٽن تي واقع آهن، جڏهن ته ڪوئنز ۽ بروڪلن وڏي [[لانگ آئلينڊ]] جي اولهندي ڇيڙي تي آهن، ۽ برونڪس نيو يارڪ رياست جي مکيه خشڪيءَ تي واقع آهي. مينهٽن ٻيٽ کي ٻاهرين بوروئن ۽ نيو جرسي سان پلن ۽ سرنگهن جي هڪ وسيع ڄار ذريعي ڳنڍيو ويو آهي. 14 لين وارو [[جارج واشنگٽن پل]]، جيڪو هڊسن درياهه مٿان مينهٽن کي نيو جرسي سان ڳنڍي ٿو، دنيا جو سڀ کان مصروف موٽر گاڏين وارو پل آهي.<ref name="gwbridge">{{cite web |title=Port Authority of New York and New Jersey—George Washington Bridge |url=https://www.panynj.gov/bridges-tunnels/en/george-washington-bridge.html |publisher=[[Port Authority of New York and New Jersey]] |access-date=January 16, 2022 }}</ref><ref name="gwbridgepainters">{{cite news |first1=Bod |last1=Woodruff |first2=Lana |last2=Zak |first3=Stephanie |last3=Wash |date=November 20, 2012 |title=GW Bridge Painters: Dangerous Job on Top of the World's Busiest Bridge |url=https://abcnews.go.com/US/george-washington-bridge-painters-dangerous-job-top-worlds/story?id=17771877 |work=[[ABC News (United States)|ABC News]] |access-date=January 16, 2022 }}</ref> [[ويرازانو–نيروز پل]]، جيڪو بروڪلن ۽ اسٽيٽن آئلينڊ جي وچ ۾ [[دي نيروز]] تي پکڙيل آهي، آمريڪائن جو سڀ کان ڊگهو [[سسپينشن پل]] ۽ دنيا جي ڊگهن سسپينشن پلن مان هڪ آهي.<ref name="infoplease.com">{{cite web |title=The Top Ten: Longest Suspension Bridges in the World |url=http://www.infoplease.com/toptens/worldsuspbridges.html |website=Infoplease |access-date=September 7, 2012 |publisher=Pearson Education |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121113220448/http://www.infoplease.com/toptens/worldsuspbridges.html |archive-date=November 13, 2012 }}</ref><ref name="Verrazano-Narrows Bridge">{{cite web |title=Verrazano-Narrows Bridge |url=http://www.nycroads.com/crossings/verrazano-narrows/ |website=NYCRoads |access-date=September 7, 2012 |publisher=Eastern Roads }}</ref> پنهنجي پٿر جي نو-گوٿڪ سسپينشن ٽاورن سان [[بروڪلن پل]] شهر جي هڪ علامتي اڏاوت آهي؛ 1883ع ۾ کولڻ وقت اهو پهريون اسٽيل-تار وارو سسپينشن پل هو، ۽ 1903ع تائين دنيا جو سڀ کان ڊگهو سسپينشن پل رهيو.<ref>"[https://www.loc.gov/item/today-in-history/june-12/ Today in History – June 12: Roebling and the Brooklyn Bridge]", [[Library of Congress]]. Accessed July 30, 2023. "بروڪلن پل، روئبلنگ جي آخري ۽ سڀ کان وڏي ڪاميابي، نيو يارڪ جي ايسٽ درياهه مٿان پکڙيل آهي ۽ مينهٽن کي بروڪلن سان ڳنڍي ٿو. جڏهن 1883ع ۾ اهو مڪمل ٿيو، تڏهن ان جا وڏا پٿريلا ٽاور ۽ انهن جي وچ ۾ 1,595.5 فوٽ ڊگهو مکيه اسپان ان کي وڏي فرق سان دنيا جو سڀ کان ڊگهو سسپينشن پل بڻائيندا هئا."</ref><ref>"[https://www.asce.org/about-civil-engineering/history-and-heritage/historic-landmarks/williamsburg-bridge Williamsburg Bridge]", [[American Society of Civil Engineers]]. Accessed July 30, 2023. "1903ع ۾ کولڻ وقت وليمزبرگ پل جو 1,600 فوٽ ڊگهو مکيه اسپان دنيا جو سڀ کان ڊگهو سسپينشن اسپان بڻيو، جنهن ويجهي بروڪلن پل کي صرف 4.5 فوٽن جي فرق سان پوئتي ڇڏيو."</ref> [[ڪوئنزبورو پل]] 1909ع کان 1917ع تائين "اتر آمريڪا جو سڀ کان ڊگهو [[ڪينٽيليور پل|ڪينٽيليور اسپان]]" هو.<ref>"[https://www.asce.org/about-civil-engineering/history-and-heritage/historic-landmarks/queensboro-bridge Queensboro Bridge]", [[American Society of Civil Engineers]]. Accessed July 30, 2023. "ڪوئنزبورو پل 1909ع کان 1917ع تائين اتر آمريڪا جو سڀ کان ڊگهو ڪينٽيليور اسپان (1,182 فوٽ) هو، جيستائين ڪيوبيڪ پل کوليو ويو، ۽ 1930ع تائين آمريڪا ۾ سڀ کان ڊگهو رهيو."</ref> [[مينهٽن پل]]، جيڪو 1909ع ۾ کوليو ويو، "جديد سسپينشن پلن جو اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو"، ۽ ان جي ڊيزائن 20هين صديءَ جي شروعات ۾ تعمير ٿيل "وڏن ڊگهي-اسپان سسپينشن پلن لاءِ نموني طور ڪم ڪيو".<ref>"[https://www.ascemetsection.org/committees/history-and-heritage/landmarks/manhattan-bridge Manhattan Bridge]", [[American Society of Civil Engineers]] Metropolitan Section. Accessed July 30, 2023. "ڊيفليڪشن ٿيوري استعمال ڪندڙ پهريون سسپينشن پل هئڻ سبب ان کي جديد سسپينشن پلن جو اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو، ۽ ان جي ڊيزائن ويهين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ تعمير ٿيل وڏن ڊگهي-اسپان سسپينشن پلن لاءِ نموني طور ڪم ڪيو."</ref> [[ٿروگز نيڪ پل]] ۽ [[وائيٽ اسٽون پل]] ڪوئنز ۽ برونڪس کي ڳنڍين ٿا، جڏهن ته [[ٽرايبورو پل]] مينهٽن، ڪوئنز ۽ برونڪس کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿو. [[File:Lincoln_Manh_portal_9-38_jeh.JPG|thumb|[[لنڪن سرنگهه]]]] [[لنڪن سرنگهه]]، جيڪا هڊسن درياهه جي هيٺان نيو جرسي ۽ مڊٽائون مينهٽن جي وچ ۾ روزانو 120,000 گاڏيون کڻي ٿي، دنيا جي سڀ کان مصروف موٽر گاڏين واري سرنگهه آهي.<ref>{{cite web |title=Lincoln Tunnel Historic Overview |url=http://www.nycroads.com/crossings/lincoln/ |website=NYCRoads |access-date=August 13, 2014 |publisher=Eastern Roads }}</ref> سرنگهه کي پل جي بدران ان لاءِ تعمير ڪيو ويو ته جيئن نيو يارڪ هاربر مان گذرندڙ ۽ هڊسن درياهه ذريعي مينهٽن جي بندرگاهن ڏانهن ويندڙ وڏن مسافر ۽ [[مال بردار جهاز]]ن جي اچ وڃ بنا رڪاوٽ جاري رهي. [[هالينڊ سرنگهه]]، جيڪا لوئر مينهٽن کي [[جرسي سٽي، نيو جرسي]] سان ڳنڍي ٿي، 1927ع ۾ کولڻ وقت دنيا جي پهرين مشيني وائنٽيليشن واري موٽر گاڏين جي سرنگهه هئي.<ref>"[http://www.nycroads.com/crossings/holland/ Holland Tunnel (I-78)]". Nycroads.com. Retrieved April 12, 2014.</ref><ref>{{cite web |title=Holland Tunnel |url=http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=2176&ResourceType=Structure |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140629011542/http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=2176&ResourceType=Structure |archive-date=June 29, 2014 |access-date=August 13, 2014 |work=National Historic Landmark Quicklinks |publisher=[[National Park Service]] }}</ref> [[ڪوئنز–مڊٽائون سرنگهه]]، جيڪا مينهٽن کي ڪوئنز ۽ بروڪلن سان ڳنڍيندڙ پلن تي ٽريفڪ جي دٻاءَ کي گهٽائڻ لاءِ ٺاهي وئي، 1940ع ۾ مڪمل ٿيڻ وقت پنهنجي دور جو سڀ کان وڏو غيروفاقي منصوبو هو.<ref>{{cite web |title=Queens-Midtown Tunnel Historic Overview |url=http://www.nycroads.com/crossings/queens-midtown/ |access-date=August 13, 2014 |publisher=Eastern Roads }}</ref> [[بروڪلن–بيٽري سرنگهه]]، جنهن جو سرڪاري نالو [[هيو ايل ڪيري سرنگهه]] آهي، اتر آمريڪا جي سڀ کان ڊگهي مسلسل پاڻي هيٺان موٽر گاڏين واري سرنگهه آهي، جيڪا [[بيٽري پارڪ]] جي هيٺان گذري [[فنانشل ڊسٽرڪٽ، مينهٽن]] کي [[ريڊ هوڪ، بروڪلن]] سان ڳنڍي ٿي.<ref>[https://new.mta.info/bridges-and-tunnels/about/hugh-l-carey-tunnel Hugh L. Carey Tunnel], [[Metropolitan Transportation Authority]], updated July 10, 2023. Accessed January 16, 2024. "جڏهن هيو ايل ڪيري سرنگهه، جيڪا اڳ بروڪلن-بيٽري سرنگهه جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي، 1950ع ۾ کولي وئي، تڏهن اها اتر آمريڪا جي سڀ کان ڊگهي مسلسل پاڻي هيٺان موٽر گاڏين واري سرنگهه هئي. اها اڄ به اهڙي ئي آهي.... بروڪلن واري پاسي ڏکڻ بروڪلن جي آبادي آهي، جنهن ۾ ريڊ هوڪ، ڪولمبيا ٽيرس، ڪيرول گارڊنز، ڪوبل هِل ۽ بوئرم هِل جا علائقا شامل آهن.... مينهٽن واري ڇيڙي کان سرنگهه وال اسٽريٽ علائقي، سائوٿ اسٽريٽ سي پورٽ، سٽي هال/سِوڪ سينٽر، بيٽري پارڪ سٽي، ورلڊ ٽريڊ سينٽر سائيٽ ۽ ورلڊ فنانشل سينٽر ڏانهن وڃي ٿي."</ref> == حڪومت ۽ سياست == {{Main|نيو يارڪ شهر جي حڪومت|نيو يارڪ شهر جي سياست|نيو يارڪ شهر ۾ چونڊون}} === حڪومت === [[File:New_York_City_Hall_exterior,_October_2016.jpg|thumb|[[نيو يارڪ سٽي هال]]]] نيو يارڪ شهر هڪ [[ميٽروپوليٽن ميونسپلٽي]] آهي، جنهن ۾ [[طاقتور ميئر|طاقتور ميئر–ڪائونسل طرز جي حڪومت]] قائم آهي.<ref>{{cite web |title=Forms of Municipal Government |url=http://www.nlc.org/build-skills-networks/resources/cities-101/forms-of-municipal-government |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118035924/http://www.nlc.org/build-skills-networks/resources/cities-101/forms-of-municipal-government |archive-date=January 18, 2012 |access-date=February 10, 2012 |publisher=[[National League of Cities]] }}</ref> شهري حڪومت سرڪاري تعليم، اصلاحي ادارن، عوامي سلامتي، تفريحي سهولتن، صفائي، پاڻي جي فراهمي ۽ فلاحي خدمتن جي ذميوار آهي. [[نيو يارڪ سٽي ڪائونسل|سٽي ڪائونسل]] 51 ڪائونسل ميمبرن تي مشتمل هڪ [[هڪ ايواني]] ادارو آهي، جن جا تڪ جاگرافيائي آباديءَ جي حدن مطابق مقرر ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=About the Council |url=http://www.nyccouncil.info/html/actioncenter/moved.cfm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071208230244/http://www.nyccouncil.info/html/actioncenter/moved.cfm |archive-date=December 8, 2007 |access-date=June 6, 2007 |publisher=[[New York City Council]] }}</ref> [[نيو يارڪ شهر جو ميئر|ميئر]] ۽ ڪائونسل ميمبرن جو هر مدو چار سال هوندو آهي، ۽ لڳاتار ٻن [[مدي جي حد|مدن]] تائين عهدي تي رهڻ جي حد مقرر آهي،<ref>{{cite news |last1=Chan |first1=Sewell |last2=Hicks |first2=Jonathan P. |date=October 23, 2008 |title=Council Votes, 29 to 22, to Extend Term Limits |newspaper=[[The New York Times]] |url=http://cityroom.blogs.nytimes.com/2008/10/23/council-to-debate-term-limits-change/ |access-date=February 13, 2012 }}</ref> جيڪا چار سالن جي وقفي کان پوءِ ٻيهر شروع ٿي سگهي ٿي. ''[[نيو يارڪ سٽي ايڊمنسٽريٽو ڪوڊ]]''، ''[[نيو يارڪ سٽي رولز]]'' ۽ ''[[دي سٽي رڪارڊ]]'' ترتيبوار مقامي قانونن جو ڪوڊ، ضابطن جو مجموعو ۽ سرڪاري جرنل آهن.<ref>{{cite book |last1=Gibson |first1=Ellen M. |url=https://www.wshein.com/media/samples/5268.pdf |title=Gibson's New York Legal Research Guide |last2=Manz |first2=William H. |publisher=Wm. S. Hein Publishing |year=2004 |isbn=978-1-57588-728-9 |edition=3rd |pages=450, 458, 473 |lccn=2004042477 |oclc=54455036 }}</ref><ref>{{cite news |last=Durkin |first=Erin |date=May 26, 2014 |title=Councilman Ben Kallos wants city to publish government notices on its website |newspaper=[[New York Daily News]] |location=New York |url=https://www.nydailynews.com/new-york/post-city-notices-website-councilman-article-1.1806264 |url-status=live |access-date=July 23, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011010531/http://www.nydailynews.com/new-york/post-city-notices-website-councilman-article-1.1806264 |archive-date=October 11, 2017 }}</ref> هر بورو رياست جي [[Unified Court System|گڏيل عدالتي نظام]] جي هڪ [[عدالتي ضلعو|عدالتي ضلعي]] سان هم حد آهي. [[نيو يارڪ سٽي ڪرمنل ڪورٽ|ڪرمنل ڪورٽ]] ۽ [[نيو يارڪ سٽي سول ڪورٽ|سول ڪورٽ]] مقامي عدالتون آهن، جڏهن ته [[نيو يارڪ سپريم ڪورٽ]] وڏن مقدمن ۽ اپيلن جي ٻڌڻي ڪري ٿي. مينهٽن ۾ [[نيو يارڪ سپريم ڪورٽ، اپيليٽ ڊويزن|سپريم ڪورٽ، اپيليٽ ڊويزن]] جو فرسٽ ڊپارٽمينٽ آهي، جڏهن ته بروڪلن ۾ سيڪنڊ ڊپارٽمينٽ آهي. ان کان سواءِ ڪيترائي عدالتي نظام کان ٻاهر [[انتظامي عدالت]]ون پڻ آهن، جيڪي ايگزيڪيوٽو ايجنسيون آهن ۽ رياستي گڏيل عدالتي نظام جو حصو ناهن. نيو يارڪ شهر ٻن مختلف [[آمريڪي ضلعي عدالتن]] جي وچ ۾ ورهايل آهي ۽ ٻنهي جي مکيه شاخن جي ميزباني پڻ ڪري ٿو: [[نيو يارڪ جي ڏاکڻي ضلعي لاءِ ضلعي عدالت]]، جنهن جي مکيه عدالت [[فولي اسڪوائر]]، مينهٽن ۾ آهي ۽ جنهن جي دائري اختيار ۾ مينهٽن ۽ برونڪس شامل آهن؛<ref>[https://www.nysd.uscourts.gov Welcome], [[District Court for the Southern District of New York]]. Accessed January 15, 2024. "آمريڪا جي نيو يارڪ ڏاکڻي ضلعي واري ضلعي عدالت جي دائري ۾ نيو يارڪ، برونڪس، ويسٽ چيسٽر، راڪلينڊ، پٽنم، اورينج، ڊچس ۽ سليوان ڪائونٽيون اچن ٿيون، ۽ جوري به انهن ئي ڪائونٽين مان چونڊي وڃي ٿي."</ref> ۽ [[نيو يارڪ جي اوڀرئين ضلعي لاءِ ضلعي عدالت]]، جنهن جي مکيه عدالت بروڪلن ۾ آهي ۽ جنهن جي دائري اختيار ۾ بروڪلن، ڪوئنز ۽ اسٽيٽن آئلينڊ شامل آهن.<ref>[https://www.nyed.uscourts.gov Home Page], [[District Court for the Eastern District of New York]]. Accessed January 15, 2024. "هن ضلعي ۾ ڪنگز، ناسو، ڪوئنز، رچمنڊ ۽ سفولڪ ڪائونٽيون شامل آهن، ۽ برونڪس ۽ نيو يارڪ ڪائونٽين جي پاڻيءَ تي ڏاکڻي ضلعي سان گڏيل دائرو اختيار پڻ رکي ٿو."</ref> [[آمريڪا جي سيڪنڊ سرڪٽ لاءِ اپيل عدالت]] ۽ [[آمريڪا جي بين الاقوامي واپار واري عدالت]] پڻ فولي اسڪوائر ۾ قائم آهن.<ref>[https://www.ca2.uscourts.gov/about_the_court.html About the Court], [[U.S. Court of Appeals for the Second Circuit]]. Accessed January 15, 2024. "سيڪنڊ سرڪٽ ڪورٽ آف اپيلز نيو يارڪ شهر جي لوئر مينهٽن ۾ ٿرگڊ مارشل يو ايس ڪورٽ هائوس ۾ ويهي ٿي."</ref><ref>[https://www.cit.uscourts.gov/court-info/court-locations Court Address & Directory], [[U.S. Court of International Trade]]. Accessed January 15, 2024.</ref> === سياست === [[File:Zohran Mamdani 05.25.25 (b) (cropped).jpg|thumb|[[زهران ممداني]]، نيو يارڪ شهر جو موجوده ۽ 112هون [[نيو يارڪ شهر جو ميئر|ميئر]]|alt=ميئر زهران ممداني ڪاري سوٽ ۾ مرڪندي]] شهر جو ميئر [[زهران ممداني]] آهي، جيڪو [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (آمريڪا)|ڊيموڪريٽ]] ۽ [[ڊيموڪريٽڪ سوشلسٽ]] آهي ۽ [[2025ع نيو يارڪ شهر ميئر چونڊ|نومبر 2025ع جي چونڊ]] ۾ ڪامياب ٿيو. ممداني 1 جنوري 2026ع تي اڌ رات کان ٿوري دير پوءِ هڪ خانگي تقريب ۾ عهدو سنڀاليو.<ref>{{Cite web |date=2025-11-05 |title=Mamdani seals remarkable victory - but real challenges await |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly4kr8gzr2o |access-date=2025-11-05 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> ڊيموڪريٽڪ پارٽي شهر جي اڪثر سرڪاري عهدن تي غالب آهي. نومبر 2023ع تائين، شهر جي فعال رجسٽرڊ ووٽرن مان 67 سيڪڙو ڊيموڪريٽ ۽ 10.2 سيڪڙو [[ريپبلڪن پارٽي (آمريڪا)|ريپبلڪن]] هئا.<ref>[https://www.elections.ny.gov/NYSBOE/enrollment/county/county_Nov23.xlsx NYSVoter Enrollment by County, Party Affiliation and Status Voters Registered as of November 01, 2023] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20240116035832/https://www.elections.ny.gov/NYSBOE/enrollment/county/county_Nov23.xlsx |date=January 16, 2024 }}, [[New York State Board of Elections]], November 1, 2023. Accessed January 15, 2024.</ref> [[1924ع آمريڪي صدارتي چونڊ نيو يارڪ ۾|1924ع]] کان پوءِ ڪنهن به ريپبلڪن صدارتي اميدوار نيو يارڪ شهر ۾ اڪثريت حاصل ناهي ڪئي، ۽ 1898ع ۾ شهر جي گڏيل قيام کان پوءِ رياستي سطح جي ڪنهن به ريپبلڪن اميدوار سڀني پنجن بوروئن ۾ ڪاميابي حاصل ناهي ڪئي. 2020ع جي مردم شماري کان پوءِ ٿيل نئين تڪبنديءَ ۾ [[نيو يارڪ جا ڪانگريسي تڪ|نيو يارڪ جي 26 ڪانگريسي تڪن]] مان 14 ۾ نيو يارڪ شهر جا ڪجهه حصا شامل آهن.<ref>Boschma, Janie; Rigdon, Renée; Manley, Byron; and Cohen, Ethan. [https://www.cnn.com/interactive/2022/politics/us-redistricting/new-york-redistricting-map/ "Redistricting in New York"], [[CNN]], November 8, 2022. Accessed January 15, 2024.</ref> نيو يارڪ شهر [[سياسي چندو گڏ ڪرڻ]] جو هڪ اهم مرڪز آهي.<ref>Lincoln, Taylor. [https://www.citizen.org/wp-content/uploads/MaxedOut.pdf ''The Wells of the Congress''], [[Public Citizen]], January 18, 2022. Accessed January 13, 2024. "وڌ ۾ وڌ حد تائين سياسي چندو ڏيندڙ ڏهن مان اٺ زپ ڪوڊ نيو يارڪ شهر، ۽ خاص طور مينهٽن، ۾ واقع آهن."</ref> شهر جي قومي ۽ رياستي حڪومتن ڏانهن ادائگين ۽ واپس حاصل ٿيندڙ خدمتن ۾ نمايان عدم توازن آهي. وفاقي حڪومت کي ٽيڪسن ۾ موڪليل هر 1 ڊالر جي بدلي شهر کي رڳو 83 سينٽ جون خدمتون واپس ملن ٿيون، يعني ساليانو لڳ ڀڳ 11.4 ارب ڊالر وڌيڪ موڪليا وڃن ٿا جيترا واپس ملن ٿا. شهري رهواسين ۽ ڪاروبارن 2009–2010ع جي [[مالي سال]] دوران پڻ رياست کي شهر کي واپس مليل رقم کان 4.1 ارب ڊالر وڌيڪ موڪليا.<ref>{{cite web |date=December 2011 |title=Downstate Pays More, Upstate Gets More: Does It Matter? |url=https://rockinst.org/blog/downstate-pays-upstate-gets-matter |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160501015209/http://www.rockinst.org/observations/wardr/2011-12-giving_getting.aspx |archive-date=May 1, 2016 |access-date=January 22, 2019 |publisher=The Nelson A. [[Rockefeller Institute of Government]]—The Public Policy Research Arm of the State University of New York }}</ref> === بين الاقوامي لاڳاپا === {{See also|نيو يارڪ ۾ ڀينر شهرن جي فهرست#نيو يارڪ شهر}} 2006ع ۾ [[ڀينر شهر]] پروگرام<ref>{{Cite web |title=History |url=http://www.nyc.gov/html/rwg/mcp/html/scp/scptokyohistory.html |access-date=March 22, 2022 |website=nyc.gov |archive-date=February 27, 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030227225602/http://www.nyc.gov/html/rwg/mcp/html/scp/scptokyohistory.html |url-status=dead }}</ref> کي نئين سر ترتيب ڏئي ''نيو يارڪ سٽي گلوبل پارٽنرز'' جو نالو ڏنو ويو. نيو يارڪ جا ''تاريخي ڀينر شهر'' هيٺ انهن سالن سان ڏيکاريا ويا آهن، جن ۾ اهي نيو يارڪ شهر جي ڀائيواري نيٽ ورڪ ۾ شامل ٿيا.<ref name="GlobalOutreach">{{cite web |title=NYC's Partner Cities |url=http://www.nyc.gov/html/ia/gp/html/partner/partner.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130814165415/http://www.nyc.gov/html/ia/gp/html/partner/partner.shtml |archive-date=August 14, 2013 |access-date=March 26, 2015 |publisher=The City of New York }}</ref> {| class="wikitable collapsible collapsed" width="100%" !نيو يارڪ سٽي گلوبل پارٽنرز نيٽ ورڪ |- |'''آفريڪا'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[اڪرا]]، گھانا * [[اديس ابابا]]، ايٿوپيا * [[قاهره]]، مصر (1982) * [[ڪيپ ٽائون]]، ڏکڻ آفريڪا * [[لاگوس]]، نائجيريا * [[ليبرويل]]، گيبون * [[جوهانسبرگ]]، ڏکڻ آفريڪا (2003) * [[نيروبي]]، ڪينيا {{div col end}}'''ايشيا''' '''(''اوڀر ايشيا'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[بيجنگ]]، چين (1980) * [[چانگوون]]، ڏکڻ ڪوريا * [[چونگ چنگ]]، چين<ref>{{cite web |url=http://open.nysenate.gov/legislation/bill/K1084-2011 |title=K1084-2011: Recognizing Yunnan Province and Chongqing Municipality of the People's Republic of China as a "Sister City" with New York City |publisher=[[New York State Senate]] |access-date=December 16, 2012 }}</ref> * [[گوانگ زو]]، چين * [[هانگ ڪانگ]]، چين * [[سيئول]]، ڏکڻ ڪوريا * [[شنگھائي]]، چين * [[شينيانگ]]، چين * [[تائيپي]]، تائيوان * [[ٽوڪيو]]، جاپان (1960) {{div col end}}'''(''ڏکڻ ايشيا'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[بنگلور]]، ڀارت * [[دهلي]]، ڀارت * [[ڍاڪا]]، بنگلاديش * [[ڪراچي]]، پاڪستان * [[ممبئي]]، ڀارت {{div col end}}'''(''ڏکڻ اوڀر ايشيا'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[بئنڪاڪ]]، ٿائيلينڊ * [[بيئن هوا]]، ويٽنام * [[هو چي من سٽي]]، ويٽنام * [[جڪارتا]]، انڊونيشيا * [[ڪوالالمپور]]، ملائيشيا<ref>{{cite web |url=http://poskod.my/features/kls-sister-cities/ |title=KL's Sister Cities |publisher=poskod.my |access-date=August 21, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130830201710/http://poskod.my/features/kls-sister-cities/ |archive-date=August 30, 2013 |url-status=dead |date=October 21, 2010 }}</ref> * [[منيلا]]، فلپائن * [[سنگاپور]] {{div col end}}'''(''اولهه ايشيا'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[دبئي]]، گڏيل عرب امارات * [[استنبول]]، ترڪي ([[بين القاري ملڪ|بين القاري]]) * [[يروشلم]]، اسرائيل (1993)<ref>[https://a860-collectionguides.nyc.gov/repositories/2/archival_objects/790931 Sister City Jerusalem, 1993]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[New York City Department of Records and Information Services]]. Accessed February 23, 2026.</ref> * [[تل ابيب]]، اسرائيل<ref>{{cite web |url=http://www.tel-aviv.gov.il/Cityhall/Pages/Partnerships.aspx?tm=&sm=&side=515 |title=(Israel) Sister Cities |publisher=Tel Aviv |access-date=May 4, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131001194353/http://www.tel-aviv.gov.il/Cityhall/Pages/Partnerships.aspx?tm=&sm=&side=515 |archive-date=October 1, 2013 }}</ref> {{div col end}}'''آسٽريليا'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[ميلبورن]]، آسٽريليا * [[سڊني]] {{div col end}}'''يورپ''' '''(''وچ يورپ'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[برلن]]، جرمني * [[بوداپيسٽ]]، هنگري (1992) * [[ڊسلڊورف]]، جرمني * [[جنيوا]]، سوئٽزرلينڊ * [[هيمبرگ]]، جرمني * [[هائيڊلبرگ]]، جرمني * [[ميونخ]]، جرمني * [[پراگ]]، چيڪ جمهوريه * [[ويانا]]، آسٽريا * [[وارسا]]، پولينڊ {{div col end}}'''(''اوڀر يورپ'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[ڪِيئف]]، يوڪرين * [[ماسڪو]]، روس * [[سينٽ پيٽرزبرگ]]، روس {{div col end}}'''(''اتر يورپ'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[ڪوپن هيگن]]، ڊينمارڪ * [[هيلسنڪي]]، فنلينڊ * [[اوسلو]]، ناروي * [[اسٽاڪ هوم]]، سويڊن {{div col end}}'''(''ڏکڻ يورپ'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[بارسلونا]]، اسپين * [[بخارسٽ]]، رومانيا * [[استنبول]]، ترڪي ([[بين القاري ملڪ|بين القاري]]) * [[لزبن]]، پرتگال * [[ميڊرڊ]]، اسپين (1982) * [[ميلان]]، اٽلي * [[پرشتينا]]، ڪوسوو * [[روم]]، اٽلي (1992) {{div col end}}'''(''اولهه يورپ'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[ايمسٽرڊيم]]، نيدرلينڊز * [[اينٽورپ]]، بيلجيم * [[بيلفاسٽ]]، گڏيل بادشاهت * [[برسلز]]، بيلجيم * [[ڊبلن]]، آئرلينڊ * [[ايڊنبرا]]، گڏيل بادشاهت * [[گلاسگو]]، گڏيل بادشاهت * [[لنڊن]]، گڏيل بادشاهت (2001) * [[لڪسمبرگ شهر]]، لڪسمبرگ * [[ليون]]، فرانس * [[پيرس]]، فرانس * [[روٽرڊيم]]، نيدرلينڊز * [[دي هيگ]]، نيدرلينڊز {{div col end}}'''اتر آمريڪا''' '''(''ڪئناڊا'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[ڪيلگري]]، البرٽا، ڪئناڊا * [[ايڊمونٽن]]، البرٽا، ڪئناڊا * [[مونٽريال]]، ڪيوبيڪ، ڪئناڊا * [[اوٽاوا]]، اونٽاريو، ڪئناڊا * [[ڪيوبيڪ سٽي]]، ڪيوبيڪ، ڪئناڊا * [[ٽورانٽو]]، اونٽاريو، ڪئناڊا * [[وينڪوور]]، برٽش ڪولمبيا، ڪئناڊا * [[وڪٽوريا، برٽش ڪولمبيا|وڪٽوريا]]، برٽش ڪولمبيا، ڪئناڊا * [[وني پيگ]]، منيٽوبا، ڪئناڊا {{div col end}}'''(''ميڪسيڪو، وچ آمريڪا ۽ ڪيريبين'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[ڪويرناواڪا]]، موريلوس، ميڪسيڪو * [[ميڪسيڪو سٽي]]، ميڪسيڪو * [[مونتيري]]، نيوو ليئون، ميڪسيڪو * [[پاناما سٽي]]، پاناما * [[سانتو ڊومنگو]]، ڊومينيڪن جمهوريه (1983) {{div col end}}'''(''گڏيل رياستون'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[بالٽيمور]]، ميري لينڊ، گڏيل رياستون * [[بوسٽن]]، ميساچوسٽس، گڏيل رياستون * [[شڪاگو]]، الينوئي، گڏيل رياستون * [[لاس اينجلس]]، ڪيليفورنيا، گڏيل رياستون * [[فلاڊيلفيا]]، پينسلوانيا، گڏيل رياستون {{div col end}}'''ڏکڻ آمريڪا'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[بوگوٽا]]، ڪولمبيا * [[برازيليا]]، برازيل (2004) * [[بيونس آئرس]]، ارجنٽينا * [[ڪاراڪاس]]، وينزويلا * [[ڪورڊوبا، ارجنٽينا|ڪورڊوبا]]، ارجنٽينا * [[ڪوريتيبا]]، برازيل * [[ليما]]، پيرو * [[ميڊيلين]]، ڪولمبيا * [[ريو ڊي جينيرو]]، برازيل * [[سينتياگو]]، چلي * [[سائو پائولو]]، برازيل {{div col end}} |} == نيو يارڪ شهر جون مشهور شخصيتون == * [[50 سينٽ]] (ڪرٽس جيڪسن، پيدائش 1975ع) – ڪاروباري شخص ۽ ريپر * [[عاليه]] (عاليه هافٽن، 1979ع–2001ع) – ڳائڻي، اداڪارا ۽ ماڊل * [[ڪريم عبدالجبار]] (پيدائش 1947ع) – مشهور باسڪيٽ بال رانديگر * [[ووڊي ايلن]] (پيدائش 1935ع) – فلم ڊائريڪٽر، اداڪار ۽ اسڪرپٽ ليکڪ * [[ڪرسٽينا اگويليرا]] (پيدائش 1980ع) – ڳائڻي * [[ڪارميلو اينٿوني]] (پيدائش 1984ع) – اين بي اي باسڪيٽ بال رانديگر * [[مارڪ اينٿوني]] (پيدائش 1968ع) – ڳائڻو ۽ اداڪار * [[فيونا ايپل]] (پيدائش 1977ع) – ڳائڻي ۽ گيت لکندڙ * [[جيمس بالڊون]] (1924ع–1987ع) – ليکڪ * [[اينجلا بيسٽ]] (پيدائش 1958ع) – اداڪارا * [[هيري بيلافونٽي]] (1927ع–2023ع) – ڳائڻو، گيت لکندڙ، سماجي ڪارڪن ۽ اداڪار * [[همفري بوگارٽ]] (1899ع–1957ع) – اداڪار * [[اينٿوني بورڊين]] (1956ع–2018ع) – شيف، ليکڪ ۽ ٽيليويزن ميزبان * [[دي نوٽوريس بي.آءِ.جي.]] (ڪرسٽوفر جارج ليٽور والس، 1972ع–1997ع) – ريپر * [[ال پچينو]] (پيدائش 1940ع) – اداڪار == پڻ ڏسو == * [[نيو يارڪ شهر سان لاڳاپيل مضمونن جي فهرست]] * [[نيو يارڪ شهر جو خاڪو]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Official website}} * [http://www.nycgo.com/ NYC Go] – official tourism website * [http://collections.mcny.org/ Collections] – 145,000 NYC photographs at the [[Museum of the City of New York]] * {{cite web |title=The New New York Skyline (interactive) |url=https://www.nationalgeographic.com/new-york-city-skyline-tallest-midtown-manhattan/ |date=November 2015 |work=[[National Geographic]]}} {{s-start}} {{s-bef|before=[[Trenton, New Jersey]]}} {{s-ttl|title=Capital of the United States<br />of America|years=1785–1791}} {{s-aft|after=[[Philadelphia]], Pennsylvania}} {{s-end}} {{Subject bar |book=New York City | commons=yes |n=yes |wikt=yes |b=yes |q=yes |s=yes |v=yes |voy=yes |d=yes }}{{Portal bar|United States|New York|New York City|Geography|Cities}}{{authority control}} [[زمرو:نيويارڪ شهر]] [[زمرو:نيو يارڪ]] [[زمرو:نيو يارڪ رياست]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:گڏيل رياستن ۾ وڏا شهر]] [[زمرو:نيويارڪ رياست جا شھر]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا بندرگاهه شھر]] [[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جا شھر]] [[زمرو:جڳھ جو نالو سلجھائپ صفحا]] [[زمرو:گڏيل رياستن ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:گڏيل رياستن ۾ بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:گڏيل رياستن ۾ اڳوڻي راڄڌانيون]] [[زمرو:گڏيل رياستن ۾ اڳوڻي رياستي راڄڌانيون]] [[Category:1624 establishments in North America]] [[Category:1624 establishments in the Dutch Empire]] [[Category:1898 establishments in New York (state)]] [[Category:1898 establishments in New York City]] [[Category:Populated places established in 1624]] [[Category:Populated places established in 1898]] ==حوالا== {{حوالا}} hn9qzvgmpz7rdfb7whjqm2ef1s52yc5 0 28395 412032 411460 2026-09-14T01:16:43Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412032 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = باڊهه | native_name = باڊهه | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا شهر|شهر]] | image_skyline = | image_caption = | image_map = Larkana District.jpg | mapsize = 250px | map_caption = [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو انتظامي نقشو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|20|05|N|68|00|55|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name3 = [[ڏوڪري تعلقو]] | government_type = [[ٽائون ڪميٽي]] | population_total = 43,756 | population_as_of = 2023 | population_footnotes = <ref name="PBS2023Urban">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 77010 }} '''باڊهه''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري تعلقي]] ۾ واقع هڪ شهر ۽ [[ٽائون ڪميٽي]] آهي. شهر لاڙڪاڻي ضلعي جي ڏکڻ-اولهه واري حصي ۾، [[موهن جو دڙو]] جي اولهه طرف ۽ [[نصيرآباد]] جي اوڀر طرف واقع آهي. باڊهه تاريخي طور زرعي واپار، چانورن جي منڊي ۽ ريلوي رابطي سبب ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ هڪ اهم مقامي مرڪز رهيو آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ موجب باڊهه ٽائون ڪميٽي جي آبادي '''43,756''' هئي، جنهن ۾ 22,516 مرد، 21,239 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد شامل هو.<ref name="PBS2023Urban"/> 2017ع ۾ شهر جي آبادي 40,038 هئي؛ اهڙيءَ طرح 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 9.3 سيڪڙو واڌ ٿي ۽ سراسري سالياني واڌ جي شرح 1.50 سيڪڙو رهي.<ref name="PBS2023Urban"/> [[File:Larkana District.jpg|thumb|left|280px|[[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو انتظامي نقشو؛ باڊهه [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري تعلقي]] ۾ واقع آهي.]] == جاگرافي == باڊهه اتر سنڌ جي هموار ۽ آبپاشيءَ هيٺ ايندڙ زرعي ميدانن ۾ واقع آهي. سنڌ حڪومت جي سرڪاري اسڪولي جغرافيائي رڪارڊ ۾ باڊهه شهر جي سرڪاري هائير سيڪنڊري اسڪول جو مقام لڳ ڀڳ 27.3347° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68.0151° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي ڏنو ويو آهي.<ref name="SindhEnergy">{{cite web |title=Schools of Larkana District |url=https://www.sindhenergy.gov.pk/wp-content/uploads/2023/07/BD1-Schools-Larkana.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=12 September 2026 }}</ref> شهر [[موهن جو دڙو]] جي اولهه طرف واقع آهي، جڏهن ته نصيرآباد اولهه طرف قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ واقع آهي. تاريخي جاگرافيءَ جي 1936ع واري مطالعي ۾ باڊهه کي موهن جي دڙي کان اولهه طرف واقع قديم آبادين مان شمار ڪيو ويو هو.<ref name="Pithawala">{{cite journal |title=Historical Geography of Sind |url=https://drpathan.com/wp-content/uploads/2025/04/Historical-Geography-Of-Sind_II-Maneck_Pithawala-1936-cs.pdf |journal=Journal of the Sind Historical Society |year=1936 |access-date=12 September 2026 }}</ref> باڊهه شهر [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]]، [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] ۽ دادو واري زرعي پٽيءَ ڏانهن ويندڙ روڊن جي ويجهو هجڻ سبب علائقائي اچ وڃ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. == تاريخ == باڊهه جي آبادڪاريءَ جي صحيح شروعات بابت واضح قديم دستاويزي رڪارڊ محدود آهي، پر ڪلهوڙا دور ۾ هن وسندي جي انتظامي ۽ سفري اهميت بابت مقامي تاريخي حوالا موجود آهن. ڊاڪٽر علي اڪبر اسير قريشي پنهنجي تحقيق ''گاجي کهاوڙ: تحقيق ۽ تعارف'' ۾ لکي ٿو ته [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] ۾ باڊهه کي سرڪاري منزل گاهه جي حيثيت حاصل هئي ۽ ماڻهن جي اچ وڃ ۽ حڪومتي نقل وحرڪت لاءِ هن علائقي کي خاص اهميت حاصل هئي.<ref name="AsirQureshi">{{cite journal |last=قريشي |first=علي اڪبر اسير |title=گاجي کهاوڙ: تحقيق ۽ تعارف |journal=مھراڻ |issue=1 ۽ 2 |year=2018 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]] }}</ref> ساڳئي تحقيق ۾ باڊهه کي گاجي کهاوڙ جي سرگرمين سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. ڪلهوڙا دور ۾ لاڙڪاڻي، وارهه، نصيرآباد، گاجي کهاوڙ ۽ ڀرپاسي وارو علائقو سياسي ۽ زرعي لحاظ کان اهم هو.<ref name="AsirQureshi"/> ڪلهوڙا خاندان 18هين صديءَ ۾ سنڌ جو حڪمران خاندان هو ۽ سندن حڪومت 1701ع کان 1783ع تائين هلي.<ref>{{cite book |last=Mehr |first=Ghulam Rasool |title=History of Sindh: Kalhora Period 1701–1783 A.D. |url=https://books.google.com/books?id=8zDn0QEACAAJ |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage Sindh |year=2024 |access-date=12 September 2026 }}</ref> == آبادي == 2017ع جي آدمشماريءَ موجب باڊهه ٽائون ڪميٽي جي ڪل آبادي '''40,038''' هئي، جنهن ۾ 20,351 مرد، 19,686 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد شامل هو.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=District Census Report Larkana – Selected Population Statistics of Urban Localities, Census 2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/District078_Combined.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2023ع ۾ اها آبادي وڌي 43,756 ٿي وئي.<ref name="PBS2023Urban"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''باڊهه ٽائون ڪميٽي جي آبادي''' |- style="background:#315d7d; color:white;" ! آدمشماري ! ڪل آبادي ! مرد ! عورتون ! سراسري گهريلو جسامت |- style="background:#eaf3f8;" | '''2017ع''' | 40,038 | 20,351 | 19,686 | 5.66 |- style="background:#fff3d5;" | '''2023ع''' | 43,756 | 22,516 | 21,239 | 5.80 |} <small>ذريعو: [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]].<ref name="PBS2017"/><ref name="PBS2023Urban"/></small> 2017ع کان 2023ع تائين شهر جي آباديءَ ۾ 3,718 ماڻهن جو اضافو ٿيو.<ref name="PBS2017"/><ref name="PBS2023Urban"/> == خواندگي ۽ تعليم == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب باڊهه ٽائون ڪميٽي ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگي شرح '''60.24 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ خواندگي 68.84 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 51.22 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS2023stats">{{cite web |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2017ع ۾ مجموعي خواندگي شرح 62.41 سيڪڙو، مردن ۾ 71.74 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 52.84 سيڪڙو درج ٿيل هئي.<ref name="PBS2017"/> {| class="wikitable" style="width:80%; text-align:center;" |+ '''باڊهه ۾ خواندگي''' |- style="background:#287271; color:white;" ! آدمشماري ! مجموعي ! مرد ! عورتون |- style="background:#e7f5f1;" | '''2017ع''' | 62.41٪ | 71.74٪ | 52.84٪ |- style="background:#fff4df;" | '''2023ع''' | 60.24٪ | 68.84٪ | 51.22٪ |} <small>ذريعو: پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس.<ref name="PBS2017"/><ref name="PBS2023stats"/></small> 2023ع ۾ 3,802 مرد ۽ 2,872 عورتون اهڙي تعليمي سطح تي درج هيون، جن پرائمري تعليم مڪمل ڪئي پر مئٽرڪ کان هيٺ هئا. 3,468 مرد ۽ 1,949 عورتون مئٽرڪ يا ان کان مٿي پر ڊگري کان هيٺ واري سطح تي هيون، جڏهن ته 1,464 مرد ۽ 511 عورتون ڊگري يا ان کان مٿي تعليم رکندڙ هيون.<ref name="PBS2023stats"/> === تعليمي ادارا === باڊهه ۾ پرائمري کان هائير سيڪنڊري سطح تائين سرڪاري ۽ نجي تعليمي ادارا موجود آهن. [[لاڙڪاڻو تعليمي بورڊ]] جي سرڪاري لاڳاپيل ادارن جي فهرست ۾ هي اسڪول شامل آهن:<ref name="BISEL">{{cite web |title=List of Affiliated Schools – District Larkana |url=https://www.biselrk.edu.pk/SSC-notification/SSC_Affiliated_institutions_District_Larkana.pdf |publisher=[[لاڙڪاڻو تعليمي بورڊ]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> * گورنمينٽ هائير سيڪنڊري اسڪول باڊهه * گورنمينٽ گرلز هاءِ اسڪول باڊهه * صلاح پبلڪ اسڪول باڊهه * محمد ايوب پبلڪ اسڪول باڊهه سنڌ حڪومت جي سرڪاري رڪارڊ موجب گورنمينٽ هائير سيڪنڊري اسڪول باڊهه جو سيمس ڪوڊ '''413010219''' ۽ گورنمينٽ گرلز هاءِ اسڪول باڊهه جو سيمس ڪوڊ '''413010221''' آهي.<ref name="SindhEnergy"/> سنڌ تعليم کاتي 2023ع ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول باڊهه-I''' ۽ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول چنا محلا''' کي هائير سيڪنڊري سطح تائين اپگريڊ ڪرڻ جا نوٽيفڪيشن پڻ جاري ڪيا.<ref name="EducationUpgrade">{{cite web |title=Notification for Upgradation of Schools in Badah, Taluka Dokri |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=0&key=dokri&pageNumber=1 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |date=21 August 2023 |access-date=12 September 2026 }}</ref> سرڪاري اسڪولن جي موجود رڪارڊ ۾ چنا محلا، نيو باڊهه، باڊهه-I، باڊهه نمبر 2، بردي محلا، ڦلپوٽا محلا ۽ پير تقي شاهه واري علائقي ۾ پڻ پرائمري اسڪول درج ٿيل آهن.<ref name="SportsSchools">{{cite web |title=Public Sector Schools of Sindh |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Others/SUPPLY%20AND%20DELIVERY%20OF%20SPORTS%20MATERIAL%20IN%20PUBLIC%20SECTOR%20SCHOOLS%20OF%20SINDH.pdf |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> باڊهه ۾ فني ۽ ووڪيشنل تعليم لاءِ پڻ ادارا موجود آهن. سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن ۽ ووڪيشنل ٽريننگ سان لاڳاپيل سرڪاري فهرست ۾ '''محمد ايوب انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي، باڊهه''' ريلوي اسٽيشن روڊ تي درج ٿيل آهي.<ref name="STTB">{{cite web |title=Private Institutes in Larkana |url=https://www.sindhttb.gov.pk/page/Larkano |publisher=Sindh Trade Testing Board |access-date=12 September 2026 }}</ref> == رهائش ۽ بنيادي سهولتون == 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ باڊهه ٽائون ڪميٽي ۾ '''7,544 گهر''' درج ٿيا. انهن مان 3,289 پڪا، 2,171 نيم پڪا ۽ 2,084 ڪچا گهر هئا.<ref name="PBSHousing2023">{{cite web |title=Table 35: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_35_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 6,467 گهرن لاءِ پيئڻ جو پاڻي، 4,942 لاءِ بجلي ۽ 5,302 لاءِ گئس جي سهولت درج ٿيل هئي.<ref name="PBSHousing2023"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''باڊهه ۾ رهائش ۽ بنيادي سهولتون، 2023ع''' |- style="background:#6d597a; color:white;" ! ڪل گهر ! پڪا ! نيم پڪا ! ڪچا ! پيئڻ جو پاڻي ! بجلي ! گئس |- style="background:#f1edf5;" | '''7,544''' | 3,289 | 2,171 | 2,084 | 6,467 | 4,942 | 5,302 |} <small>ذريعو: پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس.<ref name="PBSHousing2023"/></small> 2017ع ۾ شهر ۾ 7,037 گهر هئا، جن مان 3,259 پڪا، 1,542 نيم پڪا ۽ 2,236 ڪچا هئا.<ref name="PBS2017"/> == مذهب == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب باڊهه ٽائون ڪميٽي جي 43,756 رهواسين مان '''42,979 مسلمان''' ۽ '''777 غير مسلم''' هئا.<ref name="PBS2023stats"/> 2017ع ۾ 39,249 مسلمان ۽ 789 غير مسلم ماڻهو درج هئا.<ref name="PBS2017"/> == مڪاني حڪومت == باڊهه سنڌ جي شهري مڪاني حڪومت جي نظام ۾ '''ٽائون ڪميٽي باڊهه''' جي حيثيت رکي ٿو. اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي سرڪاري نوٽيفڪيشن موجب ٽائون ڪميٽي باڊهه جي چونڊيل عهديدارن ۾ چيئرمين '''بدرالدين ساريو''' ۽ وائيس چيئرمين '''گلزار علي گوپانگ''' درج ٿيل آهن. ٻنهي جا پتا باڊهه، تعلقو ڏوڪري طور ڏنل آهن.<ref name="ECP">{{cite web |title=Notification of Elected Chairmen and Vice Chairmen of Local Governments in Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/fifPGfP5DCDgafHFThejBODZ54f5bHqlCHUSKJbX.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> اليڪشن ڪميشن جي اڳوڻي نوٽيفڪيشن ۾ پڻ باڊهه کي الڳ ٽائون ڪميٽي طور درج ڪيو ويو هو، جنهن مان شهر جي باقاعده شهري مڪاني حيثيت جي تصديق ٿئي ٿي.<ref name="ECPold">{{cite web |title=Local Government Returned Candidates |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/43529.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> == صحت == باڊهه ۾ '''رورل هيلٿ سينٽر باڊهه''' قائم آهي. سنڌ حڪومت جي ڪميونيڪيبل ڊيزيز ڪنٽرول پروگرام جي سرڪاري فهرست ۾ هن مرڪز کي لاڙڪاڻي ضلعي جي نگراني ۽ بيمارين جي رپورٽنگ وارن صحت مرڪزن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="CDC">{{cite web |title=Sentinel Sites |url=https://www.cdc.gos.pk/sentinel_sites.php |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=12 September 2026 }}</ref> ساڳئي سرڪاري فهرست ۾ ڏوڪري تعلقي لاءِ تعلقه هيڊڪوارٽر اسپتال ڏوڪري پڻ درج آهي.<ref name="CDC"/> == ريلوي == [[باڊهه ريلوي اسٽيشن]] شهر جي تاريخي آمدرفت ۽ واپاري اهميت جو بنيادي حصو آهي. اسٽيشن پاڪستان ريلوي جي [[ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين]] تي واقع آهي ۽ ان جو ريلوي ڪوڊ '''بي ڊي آر''' آهي.<ref name="RailwayMap">{{cite web |title=Map of Pakistan Railways |url=https://www.railways.gov.pk/Detail/OTg0NzM1YzAtOWFhOC00MGIzLWFlMzEtNzY1MjZhOGFiZTMw |publisher=Ministry of Railways, Government of Pakistan |access-date=12 September 2026 }}</ref> ريلوي اسٽيشن جي جغرافيائي مقام جا انگ لڳ ڀڳ 27°19′56″ اتر ۽ 68°01′56″ اوڀر آهن.<ref>{{cite web |title=Badah Railway Station |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q18346559 |publisher=[[وڪي ڊيٽا]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> [[پاڪستان ريلوي]] جو ريلوي نيٽ ورڪ باڊهه کي ڏوڪري، لاڙڪاڻو، دادو، ڪوٽڙي ۽ سنڌ جي ٻين شهرن سان ڳنڍي ٿو. == پوسٽ == [[پاڪستان پوسٽ]] جي سرڪاري پوسٽ ڪوڊ ڊائريڪٽري موجب باڊهه جو پوسٽل ڪوڊ '''77010''' آهي ۽ ان جو اڪائونٽ آفيس [[لاڙڪاڻو]] جنرل پوسٽ آفيس آهي.<ref name="PakPost">{{cite web |title=National Post Code Directory |url=https://www.pakpost.gov.pk/images/national%20post%20code%20directory.pdf |publisher=[[پاڪستان پوسٽ]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> پاڪستان پوسٽ جي سرڪاري رڪارڊ موجب باڊهه سب پوسٽ آفيس ۾ تڪڙي ميل ۽ ڪيش آن ڊليوري جهڙيون خدمتون پڻ موجود آهن.<ref name="PakPostServices">{{cite web |title=Authorized Postal Offices for UMS, UMO and COD Services |url=https://www.pakpost.gov.pk/pdfForms/2023-03-22-Director-General-Circular-No-42021-under-the-DGPPO-IBD.pdf |publisher=[[پاڪستان پوسٽ]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> == زراعت ۽ واپار == باڊهه لاڙڪاڻي جي اهم زرعي پٽيءَ ۾ واقع آهي. شهر جي ڀرپاسي ۾ وڏي پيماني تي سارين جي پوک ٿيندي آهي، جنهن سبب تاريخي طور باڊهه چانورن جي خريد ۽ وڪري جي مقامي منڊي طور سڃاتو ويو آهي. لاڙڪاڻي ضلعو سنڌ جي اهم سارين پيدا ڪندڙ علائقن مان هڪ آهي. آبپاشيءَ لاءِ رائيس ڪئنال، دادو ڪئنال ۽ انهن جون شاخون ضلعي جي زرعي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. مقامي واپاري سرگرمين ۾ زرعي جنس، اناج، چانور، روزمرهه جي سامان، ننڍي واپار ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ خدمتون اهم آهن. == قديم آثار ۽ ڀرپاسي == باڊهه جي ڀرپاسي وارو علائقو آثار قديمه جي لحاظ کان پڻ اهم آهي. سنڌ حڪومت جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽي ڪوئٽيز موجب '''ڌامراهو جو دڙو''' نالي ٽن قديم دڙن جو مجموعو باڊهه ريلوي اسٽيشن کان لڳ ڀڳ 9 ڪلوميٽر پري باڊهه-ميهڙ روڊ تي واقع آهي.<ref name="Dhamrao">{{cite web |title=Dhamrao jo Daro (Three Groups of Mounds), Larkana |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/dhamrao-jo-daro-three-groups-of-mounds-larkana/ |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |access-date=12 September 2026 }}</ref> انهن دڙن تي ٺڪر جا ٽڪرا، پراڻين سرن جا ڀڳل حصا ۽ ٽيراڪوٽا جا آثار مليا آهن. سنڌ حڪومت موجب انهن مان ڪجهه سرن جو نمونو [[موهن جو دڙو]] جي عظيم غسل خاني ۾ استعمال ٿيل سرن سان مشابهت رکي ٿو.<ref name="Dhamrao"/> [[File:Mohenjo-daro.jpg|thumb|280px|[[موهن جو دڙو]]؛ باڊهه جي اوڀر طرف واقع سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو مشهور آثار قديمه وارو ماڳ.]] باڊهه [[موهن جو دڙو]] جي ويجهو هجڻ سبب لاڙڪاڻي جي ان قديم ثقافتي خطي جو حصو آهي، جتي سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جا ڪيترائي قديم آثار مليا آهن. == پير تقي شاهه == باڊهه ۾ '''پير تقي شاهه''' جي درگاهه ۽ ان سان لاڳاپيل محلو شهر جي مشهور مقامي هنڌن مان آهي. سرڪاري تعليمي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول پير تقي شاهه''' کي باڊهه واري انتظامي علائقي اندر درج ڪيو ويو آهي.<ref name="ECT">{{cite web |title=District-wise Vacancy Position of Early Childhood Teachers |url=https://www.scribd.com/document/819581121/Updated-District-and-cost-center-wise-vacancy-position-of-ECT |access-date=12 September 2026 }}</ref> مقامي روايت موجب شعبان جي مهيني ۾ پير تقي شاهه سان لاڳاپيل ميلو لڳندو رهيو آهي، جنهن ۾ باڊهه ۽ ڀرپاسي جي آبادين جا ماڻهو شرڪت ڪندا آهن. شهر جو '''پير تقي شاهه محلو''' مختلف سرڪاري ۽ عدالتي رڪارڊن ۾ پڻ درج ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Records |url=https://nct.gov.pk/documents/Sindh_9611.pdf |publisher=Government of Pakistan |access-date=12 September 2026 }}</ref> == آبادين ۽ پاڙن == باڊهه ٽائون ڪميٽي اندر ڪيترائي پراڻا محلا ۽ پاڙا موجود آهن. سرڪاري تعليمي ۽ چونڊ رڪارڊن مان هي نالا تصديق ٿين ٿا: * چنا محلو * ڦلپوٽا محلو * بردي محلو * پير تقي شاهه محلو * نيو باڊهه * ديرا باڊهه * گڍڙا / گڌڙا نيو باڊهه ڳوٺاڻن ڀرپاسي وارن علائقن ۾ مسڻ، انبپور، ٻلاڻين، جوڳي، لڌاڻين، دڙا، ننڍي وهڻين، وڏي وهڻين، بروهي ۽ گند جهڙيون آباديون تاريخي طور باڊهه سان سماجي ۽ واپاري تعلق رکنديون رهيون آهن. == ثقافت ۽ ادب == باڊهه سنڌي ٻولي ۽ مقامي ادبي سرگرمين سان پڻ لاڳاپيل رهيو آهي. شهر مان مختلف شاعر، ڪهاڻيڪار ۽ ادبي ڪارڪن پيدا ٿيا آهن. ليکڪ ۽ پبلشر '''هوش محمد ڀٽي''' باڊهه سان تعلق رکي ٿو ۽ سنڌي ادبي سرگرمين ۾ سرگرم رهيو آهي. 2026ع ۾ ايسوسيئيٽيڊ پريس آف پاڪستان کيس باڊهه جو رهواسي ۽ مشهور پبلشر ۽ ڪهاڻيڪار ڄاڻايو.<ref name="APP">{{cite news |title=Weekly literary meeting of Sindhi Adabi Sangat Hyderabad held |url=https://www.app.com.pk/sindh/weekly-literary-meeting-of-sindhi-adabi-sangat-hyderabad-held/ |work=Associated Press of Pakistan |date=30 March 2026 |access-date=12 September 2026 }}</ref> ادبي ۽ تاريخي دستاويزن ۾ شاعر '''راز سروري''' جو تعلق پڻ باڊهه سان ڄاڻايل آهي.<ref>{{cite web |title=April – Sindh Personalities and Events |url=https://drpathan.com/april-2/ |publisher=گل حيات انسٽيٽيوٽ |access-date=12 September 2026 }}</ref> == ويجها اهم هنڌ == * [[موهن جو دڙو]] * [[ڏوڪري]] * [[نصيرآباد]] * [[ميهڙ]] * ڌامراهو جو دڙو * [[لاڙڪاڻو]] == پڻ ڏسو == * [[باڊهه ريلوي اسٽيشن]] * [[ڏوڪري تعلقو]] * [[ڏوڪري]] * [[لاڙڪاڻو ضلعو]] * [[موهن جو دڙو]] * [[سنڌ جا شهر]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس] * [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ |date=2024-05-08 }} * [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو] * [https://www.pakpost.gov.pk پاڪستان پوسٽ] * [https://www.railways.gov.pk پاڪستان ريلوي] * [https://antiquities.sindhculture.gov.pk سنڌ آثار قديمه کاتو] [[زمرو:ڏوڪري تعلقو]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون]] 315f7i17fnsn7v6j8ucsm5h151yim66 0 28589 411931 378601 2026-09-13T14:30:50Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سلطنتون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 411931 wikitext text/x-wiki {{Short description|Continuation of the Roman Empire (330–1453)}} {{Infobox former country | conventional_long_name = بازنطيني سلطنت<br>Byzantine Empire | life_span = 330–1453 | image_map = Justinian555AD.png | image_map_size = 320px | image_map_caption = The empire in 555 under [[Justinian I]], its greatest extent since the fall of the [[Western Roman Empire]], [[vassal state|vassals]] shaded in pink | capital = [[قسطنطنيه]]، (موجوده فتيح ضلعو، [[استنبول]]، [[ترڪي]]) | common_languages = [[Medieval&nbsp;Greek|Greek]] | national_languages = [[لاطيني ٻولي]] * [[يوناني ٻولي]] | religion = [[عيسائيت]] ([[رومن آرٿوڊوڪس چرچ]]، سرڪاري مذهب) | government_type = مطلق العنانيت | title_leader = [[List of Byzantine emperors|Notable emperors]] | leader1 = [[Constantine the Great|Constantine I]] | year_leader1 = 306–337 | leader2 = [[Theodosius I]] | year_leader2 = 379–395 | leader3 = [[Theodosius II]] | year_leader3 = 408–450 | leader4 = [[Justinian I]] | year_leader4 = 527–565 | leader5 = [[Heraclius]] | year_leader5 = 610–641 | leader6 = [[Leo III the Isaurian|Leo III]] | year_leader6 = 717–741 | leader7 = [[Basil II]] | year_leader7 = 976–1025 | leader8 = [[Alexios I Komnenos|Alexios I]] | year_leader8 = 1081–1118 | leader9 = [[Manuel I Komnenos|Manuel I]] | year_leader9 = 1143–1180 | leader10 = [[Michael VIII]] | year_leader10 = 1261–1282 | leader11 = [[Constantine XI Palaiologos|Constantine XI]] | year_leader11 = 1449–1453 | era = [[Late antiquity]] to {{nwr|[[Late Middle Ages]]}} | stat_year1 = 457 | ref_pop1 = {{sfn|Treadgold|1997|p=137}} | stat_pop1 = 16,000,000 | stat_area1 = 2,350,000 | stat_year2 = 565 | ref_pop2 = {{sfn|Treadgold|1997|p=278}} | stat_pop2 = 20,000,000 | stat_area2 = 3,400,000 | stat_year3 = 775 | ref_pop3 = {{sfn|Treadgold|1997|p=236}} | stat_pop3 = 7,000,000 | stat_area3 = 880,000 | stat_year4 = 1025 | stat_pop4 = 12,000,000 | stat_area4 = 1,675,000 | ref_pop4 = {{sfn|Treadgold|1997|p=570}} | stat_year5 = 1320 | ref_pop5 = {{sfn|Treadgold|1997|p=236}} | stat_pop5 = 2,000,000 | stat_area5 = 420,000 | currency = [[Solidus (coin)|Solidus]], [[follis]], and [[hyperpyron]] | p1 = | s1 = | demonym = * بازنطيني * رومي * مشرقي رومي }} بازنطيني سلطنت (ByzantineEmpire)، جن کي مشرقي رومي سلطنت پڻ سڏيو ويندو آهي، رومي سلطنت جو تسلسل هو، جن جي گادي، قديم ۽ وچين دور جي آخر ۾ قسطنطنيه هو. 5 صدي عيسوي ۾ اولهائين رومي سلطنت جي زوال جو سبب بڻجندڙ واقعن کان بچي وڃڻ کان پوءِ، اها 1453ع ۾ قسطنطنيه جي عثماني سلطنت جي سلطان محمد فاتح جي هٿ فتح تائين برقرار رهي. "بازنطيني سلطنت" جي اصطلاح صرف ان جي خاتمي کان پوءِ ٺاهي وئي. ان جا شهري "رومن سلطنت" جي اصطلاح استعمال ڪندا ھئا ۽ پاڻ کي "رومن" سڏائيندا هئا. قرآن ۾ جن رومي سلطنت جو ذڪر آيو آهي، اها ساڳي مشرقي رومي سلطنت ئي هئي. رومن سلطنت جي شروعاتي صدين دوران، اولهه صوبن کي لاطيني بڻايو ويو، پر اوڀر وارن حصن پنهنجي يوناني ڪلچر کي برقرار رکيو. قسطنطين پھريون (دور: 324-337ع) عيسائيت کي قانوني حيثيت ڏنو ۽ گاديءَ جو هنڌ قسطنطنيه منتقل ڪيو. ٿيوڊوسيس پھريون(دور:379-395ع) عيسائيت کي رياستي مذهب بڻايو ۽ يوناني ٻولي جي جاء تي آهستي آهستي لاطيني ٻولي کي سرڪاري استعمال لاءِ تبديل ڪيو. سلطنت هڪ دفاعي حڪمت عملي اختيار ڪئي ۽ پنهنجي باقي تاريخ ۾، زوال ۽ عروج جي بار بار ٿيندڙ چڪرن جو تجربو ڪيو. اهو جسٽينين پهريون (دور: 527-565ع) جي دور ۾ پنهنجي وڏي حد تائين پهتي، جنهن مختصر طور تي اٽلي ۽ اولهه رومي ڀونوچ سمنڊ جي ساحل جو گهڻو حصو ٻيهر فتح ڪيو. سال 541ع جي آس پاس طاعون جي وبا ڦھلڻ شروع ٿي ۽ فارس سان هڪ تباهي واري جنگ سلطنت جي وسيلن کي ختم ڪري ڇڏيو. خلافت راشده جي دور ۾ مسلمانن جي فتحن جي ڪري سلطنت جا امير ترين صوبا؛ مصر ۽ سرزمين شام، هٿ سان نڪري ويا. اموي خلافت جي دور ۾، 698ع ۾، مسلمانن جي فتح سان، آفريڪا هٿ سان نڪري ويو، پر سلطنت ايسورين خاندان جي هٿان مستحڪم ٿي. اهو مقدوني خاندان جي هٿان هڪ ڀيري ٻيهر وسيع ٿي، جنهن ۾ ٻه صديون ڊگهي نشاۃِ ثانيه جو تجربو ٿيو. ان کان پوءِ، خانہ جنگي ۽ سلجوقي حملي جي دورن جي نتيجي ۾ ايشيا ڪوچڪ (اناطوليا) جو گهڻو حصو ختم ٿي ويو. سلطنت ڪومنين جي بحالي دوران بحال ٿي ۽ قسطنطنيه 13 صدي تائين يورپ جو سڀ کان وڏو ۽ امير ترين شهر رهيو. چوٿين صليبي جنگ دوران قسطنطنيه جي تباهي کان پوءِ، 1204ع ۾ سلطنت کي وڏي پيماني تي ختم ڪيو ويو؛ ان جا اڳوڻا علائقا پوءِ مقابلي ڪندڙ يوناني رمپ رياستن ۽ لاطيني رياستن ۾ ورهائجي ويا. سال 1261ع ۾ قسطنطنيه جي آخرڪار بحالي جي باوجود، ٻيهر قائم ٿيل سلطنت پنهنجي آخري ٻن صدين دوران صرف علائقائي طاقت استعمال ڪئي. ان جا باقي علائقا 14 هين ۽ 15 هين صدي ۾ وڙهيل جنگين جي هڪ سلسلي ۾ عثمانين پاران بتدريج ملائي ويا. 1453 ۾ قسطنطنيه جي عثمانين هٿان زوال سلطنت جو خاتمو آندو، پر ان جي تاريخ ۽ ورثو اڄ تائين مطالعي ۽ بحث جو موضوع بڻيل آهن. ==تفصيل== [[فائل:Byzantine Empire animated.gif|300px|thumb|بازنطيني ايمپائر]] '''بازنطيني سلطنت''' (Byzantine Empire ):-اوڀر- [[روم]] ۾ هڪ مشهور سلطنت، جنهن جي [[راڄڌاني|گاديءَ جي هنڌ]] جو نالو ”بازنطيم“ (Byzantium) هو.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://sd.unansea.com/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D9%86%D8%B7%D9%8A%D9%86-%D8%AC%D9%8A-%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA-%D8%B3%D9%86%DA%8C-%D8%AC%D9%8A-%DA%AF%D8%A7%D8%AF%D9%8A%D8%A1-%D8%AC%D9%88/|title=بازنطين جي سلطنت: سنڌ جي گاديء جو. بازنطيني سلطنت جي گاديء جو نالو|website=sd.unansea.com|access-date=2020-10-20}}</ref> -ان- ڪري هي سلطنت بازنطيني مشهور ٿي. چوٿين صدي عيسويءَ ۾ جڏهن عظيم [[رومي سلطنت]] ٻن حصن ۾ ورهائجي وئي. هڪ حصو اولهه روم واري سلطنت ۽ ٻيو حصو -اوڀر- روم واري سلطنت سڏيو ويو، جيڪا بعد ۾ بازنطيني سلطنت سڏي وئي، اولهه روم واري سلطنت اڳتي هلي وري ڪيترين ننڍين بادشاهتن ۾ ورهائجي وئي، پر -اوڀر- روم واري يعني بازنطيني سلطنت ڪيترين صدين تائين قائم رهي. سن 330ع ۾ رومي شهنشاهه ڪانسٽنٽائين (Constantine) بازنطيم جو نالو بدلائي پنهنجي نالي سان -ان- تي [[قسطنطنيہ|قسطنطنيا]] (Contantonople) رکي ڇڏيو، جنهن جي معنيٰ ”ڪانسٽنٽائين جو شهر“ آهي. -ان- کانپوءِ انهيءَ شهر کي پنهنجي سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻائي ڇڏيائين، پر سن 1930ع ۾ -ترڪ- حڪومت، هن شهر جو نالو تبديل ڪري ”-[[استنبول]]-“ (Istanbul) رکي ڇڏيو. بازنطيني سلطنت ۾ جيڪي ملڪ شامل هئا، -تن- ۾ -[[اناطوليا|ايشيا- مائنر]]، [[مصر]]، ٿريشيا ۽ [[يونان]] جا ڪجهه حصا اچي ٿي ويا. سن 395ع ۾ هيءَ سلطنت به ٻن حصن ۾ ورهائجي وئي، 500ع ۾ بلقان جي سلاوي قبيلن ۽ [[جرمني]]ءَ جي ونڊال قومن بازنطينين کي شڪست ڏيڻ لاءِ ڪيئي حملا ڪيا. شهنشاهه جسٽينن اقتدار سنڀاليو ته -ان- سان گڏ بازنطيني سلطنت وري عروج حاصل ڪيو، هن جي ملڪه (زال) ٿيوڊرا (Theodora) به هڪ لائق ملڪه طور سندس مدد ڪئي. جڏهن 527ع ۾ شهنشاهه جسٽينن وفات ڪئي ته -ان- سان گڏ وري بازنطيني سلطنت به لوڏن ۾ اچي وئي. ستين صديءَ جي شروعات ۾ هڪ طرف -اتر- واري لمباري (Lombardy) علائقي ۾ -آباد- قوم ۽ ايرانين ته ٻئي طرف عربن انهيءَ سلطنت تي هڪٻئي پويان حملا شروع ڪري ڏنا. نيٺ 643ع تائين فلسطين، مصر، -اتر- آفريڪا ۽ قبرص مسلمانن جي قبضي ۾ اچي ويا. اهڙيءَ طرح اها سلطنت ڪيترن ئي حصن ۾ ورهائجي ويئي ۽ رڳو يونان تائين محدود ٿي وئي. 1453ع ۾ ترڪيءَ جي -بادشاهه- سلطان محمد ٻئي (1432ع-1481ع) قسطنطنيا تي قبضو ڪري بازنطيني سلطنت جو خاتمو آڻي ڇڏيو. انهيءَ -جنگ- ۾ بازنطيني سلطنت جو آخري -بادشاهه- ڪانسٽنٽائين يارهون پليو لوگس جي ميدان تي -جنگ- وڙهندي مري ويو. -ان- سان گڏ بازنطيني سلطنت جو هميشه لاءِ خاتمو اچي ويو.<ref>{{Citation |title=بازنطيني سلطنت : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D9%86%D8%B7%D9%8A%D9%86%D9%8A%20%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA |access-date=2020-03-22 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409044044/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D9%86%D8%B7%D9%8A%D9%86%D9%8A%20%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA |url-status=dead }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{In Our Time|Byzantine Empire|p00547j9|Byzantine_Empire}} * [http://www.anders.com/lectures/lars_brownworth/12_byzantine_rulers/ 12 Byzantine Rulers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160718092221/http://www.anders.com/lectures/lars_brownworth/12_byzantine_rulers/ |date=18 July 2016}} by Lars Brownworth of [[The Stony Brook School]]; audio lectures. * [http://www.cit.gu.edu.au/~s285238/Roman/RomanEmpire.html 18 centuries of Roman Empire by Howard Wiseman] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090928094312/http://www.cit.gu.edu.au/~s285238/Roman/RomanEmpire.html |date=2009-09-28 }} (Maps of the Roman/Byzantine Empire throughout its lifetime). * [https://web.archive.org/web/20080410123427/http://www.doaks.org/Byzantine.html Byzantine studies homepage] at [[Dumbarton Oaks]]. Includes links to numerous electronic texts. * [http://www.fordham.edu/halsall/byzantium/ Byzantium: Byzantine studies on the Internet]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141008060507/http://www.fordham.edu/halsall/byzantium/ |date=8 October 2014}}. Links to various online resources. * [https://web.archive.org/web/20111107172532/http://homepage.mac.com/paulstephenson/trans.html Translations from Byzantine Sources: The Imperial Centuries, c. 700–1204]. Online sourcebook. * [http://www.deremilitari.org/ De Re Militari]. Resources for medieval history, including numerous translated sources on the Byzantine wars. * [http://www.fordham.edu/halsall/sbook1c.html Medieval Sourcebook: Byzantium], hosted by [[Fordham University]]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814170022/http://www.fordham.edu/halsall/sbook1c.html |date=14 August 2014}}. Numerous primary sources on Byzantine history. * [http://www.univie.ac.at/byzantine/ Bibliography on Byzantine Material Culture and Daily Life]. Hosted by the [[University of Vienna]]; in English. * [http://www.ellopos.net/elpenor/greek-texts/greek-resources-constantinople.asp Constantinople Home Page]. Links to texts, images and videos on Byzantium. * [https://web.archive.org/web/20160816053828/http://graal.org.ua/en/theodoro-principality Byzantium in Crimea: Political History, Art and Culture]. * [http://www.oeaw.ac.at/byzanz/ Institute for Byzantine Studies of the Austrian Academy of Sciences (with further resources and a repository with papers on various aspects of the Byzantine Empire)] {{Byzantine Empire topics |state = collapsed}} {{Navboxes | list = {{Empires}} {{History of Turkey timeline}} {{Former monarchies Italian peninsula}} {{Ancient Syria and Mesopotamia}} {{Ancient Rome topics}} {{History of Europe}} }} {{Subject bar | portal1 = Ancient Rome | portal2 = Byzantine Empire | portal3 = Christianity | portal4 = Greece | portal5 = Middle Ages | commons = y | s = y | wikt = y | wikt-search = Byzantine | voy = y }} {{Authority control}} [[زمرو:بازنطيني سلطنت]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]] [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:تاريخ]] [[زمرو:اڳوڻا خدائي راڄَ]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:يورپ جا اڳوڻا ملڪ]] [[زمرو:اڳوڻي عيسائي رياستون]] [[زمرو:آفريڪا جا اڳوڻا ملڪ]] [[زمرو:يورپ جا اڳوڻا ملڪ]] [[زمرو:بلقان جا اڳوڻا ملڪ]] [[زمرو:اولهه ايشيا جا اڳوڻي ملڪ]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1453 ۾ ختم]] [[زمرو:يورپ ۾ 1453 جي خاتمي]] [[زمرو:330 جي ڏهاڪي جا ادارا]] [[زمرو:تاريخي بين البراعظمي سلطنتون]] [[زمرو:عثماني سلطنت جون معاون رياستون]] [[زمرو:1453 ۾ رياستون ۽ علائقا ختم ٿيا]] [[زمرو:390 جي ڏهاڪي ۾ قائم ٿيندڙ رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:آفريڪا ۾ اڳوڻي سلطنتون]] [[Category:Byzantine Empire| ]] [[Category:1453 disestablishments in Asia]] [[Category:1453 disestablishments in Europe]] [[Category:330s establishments]] [[Category:Christendom]] [[Category:Former Christian states]] [[Category:Former countries in Africa]] [[Category:Former countries in Europe]] [[Category:Former countries in the Balkans]] [[Category:Former countries in West Asia]] [[Category:Former empires]] [[Category:Historical transcontinental empires]] [[Category:States and territories disestablished in 1453]] [[Category:States and territories established in the 390s]] [[Category:Tributary states of the Ottoman Empire]] [[زمرو:سلطنتون]] 5aupaw4mekaetnv1kpd411g298uhf5c 0 34484 412165 315163 2026-09-14T11:12:19Z HK Chachar 22860 412165 wikitext text/x-wiki [[اسلام]] جي سياسي۽ انتظامي نظام جو نالو '''خلافت راشده''' آهي ۔ خلافت جون ذميواريون سنڀاليندڙ کي [[خليفه المسلمين ]] يا [[امير المومنين]] چئجي ٿو۔ رسول الله صلي الله عليه وسلم جن جي وفات کان بعد خلافت راشده ئي مسلمانن کي متحد رکندي آئي هئي ۽ قريش خاندان جا صحابئ رسول ئي خليفا بڻيا ۽ امت مسلمه جي اڳواڻي ڪري رهيا هئا۔ "حدثنا عمرو بن عون، حدثنا هشيم، عن العوام بن حوشب، عن سعيد بن جمهان، عن سفينة، قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم:" خلافة النبوة ثلاثون سنة، ثم يؤتي الله الملك من يشاء او ملكه من يشاء" "سفینہ رضی اللہ عنہ کہتے ہیں کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا: ”خلافت علی منہاج النبوۃ (نبوت کی مطابق خلافت) تیس سال ہے، پھر اللہ تعالیٰ سلطنت جسے چاہے گا، دے گا یا اپنی سلطنت جسے چاہے گا، دے گا" (سنن ابي داود؛ باب فِي الْخُلَفَاءِ؛ حدیث نمبر:4647) == خلافت راشده قرآن و سنت جي روشني ۾ == خلافت هڪ اهم تريم فرض آهي , جنهن جي ادائگي مسلمانن مٿان لازم آهي . قرآن پاڪ ۾ بني آدم کي خليفه الله جو لقب مليل آهي ..اهڙي طرح بني آدم مان مسلمانن کي دنيا ۾ نيڪي کي قائم رکڻ ۽ برائي کي ختم ڪرڻ جي ذميواري ڏنل آهي . ان ذميواري جي ادائگي لاء امت کي هڪ جماعت جيان گڏ رهي ڪم ڪرڻو آهي ۽ اهو ڪم هڪ امير يا خليفي کانسواء ممڪن نه آهي . انهي ڪري رسول الله صلي الله عليه وسلم جن فرمايو آهي ته "امير (خليفه المسلمين ) ڍال آهي , سندس اڳواڻي ۾ مسلمان جهاد ڪندا آهن ۽ ڪافرن کان دفاع ڪندا آهن." هڪ ٻين روايت ۾ آهي ته ((وعن ابن عباسؓ قال قال رسول اللّٰہﷺیوم من امام عادل افضل من عبادۃ ستین سنۃ وحد یقام فی الارض بحقہ ازکی فیھا من مطر اربعین عاما)) <ref>(الطبرانی فی الکیر والاوسط،مجمع الزوائدج:5ص:197،وفیہ سعد ابو غیلان الشیبانی ولم اعرفہ وبقیۃ رجالہ ثقات</ref> ابن عباس رضي الله عنه کان روايت آهي ته رسول الله صلي الله عليه وسلم جن فرمايو "هڪ انصاف پسند امام جو هڪ ڏينهن ستر سالن جي عبادتن کان ڀلو آهي ۽ لاڳو ڪيل هڪڙي حد جو قيام چاليهه سالن جي برساتن جيتري خوشحالي جو سبب آهي . == خلافت راشده جي اهميت == خلافت امت مسلم جي مرڪزي حيثيت رکي ٿي . خلافت ئي واحد ادارو آهي ,جيڪو مسلمانن کي متحد رکندو آيو هو , ايتري قدر جو جڏهن اسلامي سلطنت جا صوبا خودمختيار ٿي ويا , ان جي باوجود به انهن رياستن ۾ خليفي جو اثر رسوخ جاري رهيو , مسلمان هر خطبي ۾ وقت جي خليفي جو نالو کڻندا هئا ۽ سندس حفاظت ۽ سلامتي جون دعائو گهرندا هئا . امام سنڌ [[علامه مخدوم محمد هاشم ٺٽوي]] رحمه الله عليه مطابق خلافت فرضن جي ماء آهي . ٽن ڏينهن کان وڌيڪ عرصو خليفي کان بغير رهڻ حرام آهي , بلڪ حديثن ۾ اچي ٿو ته بغير خليفي جي بعيت جي موت اچي وڃي ته اها جاهليت جي موت ٿيندي . اهو ئي سبب هو جو جڏهن هلاڪو خان بغداد تي حملو ڪري آخري عباسي امير المنتنصر کي شهيد ڪري امارت جو ادارو ختم ڪيو ته ان جي ٽن سالن جي اندر ئي مسلمانن مصر ۾ نئين امير جي چونڊ ڪئي . جڏهن برطانيه ۽ سندس ايجنٽ مصطفي ڪمال پاشا ترڪي جي امارت ختم ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون هندوستان , افغانستان ۽ چين سيت سڄي اسلامي دنيا ۾ خلافت جي بچاء لاء زوردار تحريڪون هليون . خلافت راشده جي خاتمي کان بعد به برصغير جي مسلمانن خلافت جي نئين سر قيام لاء گهڻيون ڪوششون ورتيون , مگر عالمي سامراج ۽ ايجنٽ ۽ مفاد پرست حاڪمن جي ڪري ٻيهر ڪڏهن به خلافت راشده يعني امارات بحال نه ٿي سگهي == خلافت جا رڪن == * [[بيعت]] * [[مجلس شوري]] * [[امير]] == مجلس شوري == مجلس شوري يا اهل العلم وعمل کي اسان جديد اصطلاح ۾ پارليامينٽ به چئي سگهون ٿا .هي خليفي يا امير جي صلاحڪارن جي جماعت هوندي آهي , جنهن ۾ امت جا صالح ۽ عالم افراد شامل هوندا آهن , جن مٿا مسلمانن جو پورو پورو اعتماد هوندو آهي . هي نه صرف خليفي يا امير کي مختلف معاملن ۾ صلاح مشورا ڏيندا آهن , پر هڪ خليفي يا امير جي وفات يا معزولي بعد نئين خليفي يا اميرىجو انتخاب به شوري ڪندي آهي . قرون اولي ۾ شوري جا ڪارڪن صحابه ڪرام رضوان الله عليهم اجمعين هئا , پر بعد ۾ جاگيرداري نظام اچڻ سبب هن اهم اداري جو خاتمو آيو . == خليفو يا امير == امت مسلمه جو خليفو هڪ ئي ٿي سگهي ٿو , هڪ کان وڌيڪ خليفا ڪڏهن به تسليم نه ڪيا ويا آهن . خليفي جي چونڊ جي ذميواري امت جي صالح ۽ عالم فردن مٿان آهي , جيڪي پنهنجي تقوي ۽ پرهيزگاري سبب عوام ۾ مقبول هجن . خليفه المسلمين ۾ هيٺيون خوبيون هجڻ لازم آهن . * خليفو قريش مان هوندو . * عاقل هجي * بالغ هجي * مرد هجي * حڪومت ۽ اقتدار جو خواهشمند نه هجي , بلڪ عوام جي اصرار تي خلافت جو منصب سنڀالڻ لاء تيار ٿئي . * صالح هجڻ گهرجي == امير ۽ مملڪت == اسلامي سلطنت جو انتظام هلائڻ لاء خليفو ان کي صوبن يا رياستن ۾ ورهائيندو آهي ۽ رياستن مٿان گورنر مقرر ڪندو آهي , جن کي امير چوندا آهن . والين جا ٻه قسم آهن : * [[امير عام]] :- جيڪو مڪمل طور خليفي جي تابع مشير رهي ٿو ۽ سندس اختيار محدود هوندا آهن . * [[امير خاص]] :- هن طبقي جا امير مڪمل خودمختيار هوندا آهن , جن مٿان خليفي جو اختيار نه هجڻ برابر رهي ٿو , هي امير صرف خليفي جو ڏن ڀرو رهي ٿو . رياست خودمختار سڀ کان پهريان اسپين ۾ تڏهن قائم ٿي , جڏهن بنو عباس مملڪت جون واڳون سنڀاليون ۽ اموي شهزادن اسپين ۾ وڃي اتي پنهنجي خودمختيار حڪومت قائم ڪئي . اهڙي طرح جيڪي به خودمختيار ۽ آزاد حاڪم هٿ گذريا آهن سي خاص امير هئا . هندوستان جا دهلي وارا حڪمران ۽ مغل امير به خاص اميرن جي فهرست ۾ شامل آهن۔ == خلافت راشده == رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم جن جي وفات کان بعد [[صحابي]] سڳورن حضرت [[ابوبڪر]] صديق رضي الله عنه کي پهريون خليفو مقرر ڪيو۔ سندس وفات کان پوء حضرت [[عمر|عمر فاروق]]، حضرت [[عثمان بن عفان|عثمان غني]] , حضرت [[علي|علي مرتضي]] ۽ حضرت [[امام حسن]] رضوان الله عليهم اجمعين کي هڪ ٻئي کان پوء خليفو مقرر ڪيو ويو۔ جيئن ته سمورا خليفا مسلمانن جي [[مجلس شورٰي]] جي ذريعي قريش خاندان مان مقرر ٿيا هئا ۽ سندن دؤر ۾ مڪمل اسلامي نظام نافذ هو ۔ ان ڪري ان دؤر کي [[خلافت راشده]] جي نالي سان ياد ڪيو وڃي ٿو ۽ خليفن کي [[خلفاء الراشدين]] سڏجي ٿو ۔ خلافت راشده 11 هجري کان 41هجري تائين قائم رهي۔ == امارات بنو اميه == [[امير معاويه بن ابي سفيان]] ۽ امام حسن جي وچ ۾ صلح جي نتيجي ۾ امارات امير معاويه جي هٿ ۾ آئي ۽ حضرت معاويه کان بعد سندس خاندان جا مختلف افراد خلافت تي قابض ٿيا ۔ امير معاويه جو تعلق [[بنو اميه]] قبيلي سان هو۔ ان ڪري سندن خاندان جي دؤر کي [[امارات امويه]] يا [[اموي دؤر]] سڏجي ٿو۔ بني اميه جا اڪثر حاڪم سخت مزاج هئا ۔ پر ساڳئ وقت سندن دؤر ۾ سلطنت اوڀر ۾ سنڌ باب الاسلام ۽ اولهه ۾ اسپين تائين پهتي۔ مدرسا، درسگاهون، اسپتالون، پليون ۽ سراهيون قائم ٿيون ۽ مملڪت ۾ امن امان قائم ڪيو ويو ۔ [[قرآن]] شريف ۾ اعراب لڳايا ويا ۽ سڀ کان پهريان حديثن کي ڪتابي صورت ۾ جمع ڪيو ويو. == خلافت بنو عباس == بنو اميه کان پوء خلافت جون واڳون بنو عباس خاندان ڏانهن منتقل ٿي ويون ۔ بنو عباس جو دؤر علم ، ادب ، سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي ترقي جو دؤر هو ۔ يوناني ، سنسڪرت ،مصري ۽ رومي ڪتابن جو عربي زبان ۾ ترجمو ڪيو ويو ۔ مسلمان سائنسدانن سائنس جي ميدان ۾ نيون نيون ايجادون ۽ دريافتون ڪيون ۔ اهڙي طرح امت مسلمه ادب ، سائنس ، تاريخ , فلسفي ، سياسيات ، سماجيات ۽ ٻين علمن ۾ ترقي ڪئي ۔ تنهنکان سواء ڪفر سان جهاد جو سلسلو پڻ برقرار رهيو ۽ اسلامي سلطنت جي پکيڙ وڌندي وئي ۔ پر آخر ۾ اسلامي سلطنت ڪمزور ٿي وئي ۽ 1258ع ۾ منگولن دار الخلافت [[بغداد]] تي ڪاهه ڪري آخري عباسي خليفي کي قتل ڪري خلافت جو خاتمو ڪيو ۔ ان جي ٽن سالن بعد مصر جي بادشاهه [[بيبرس]] خليفي جي فرزند جي خلافت جو اعلان ڪيو ۔ == خلافت عثمانيه == ::''مڪمل مضمون لاءِ ڏسو:[[خلافت عثمانيه|خلافت عثمانيہ]]'' عثماني سلطنت جي نائين حاڪم [[سلطان سليم]] مملوڪ سلطنت کي شڪست ڏئي مصر فتح ڪري آخري عباسي خليفي کي قتل ڪري پنهنجي خلافت جو اعلان ڪيو ۔ اهڙي طرح عثماني خلافت جي شروعات ٿي ۔ هي دؤر پڻ امت جو سنهري دؤر هو ۔ پهرين مهاڀاري جنگ کان بعد [[ڪمال اتاترڪ]] برطانيه جي اشاري تي 1922ع ۾ آخري عثماني خليفي [[سلطان عبدالمجيد ثاني]] کي تخت تان لاهي خلافت جو خاتمو ڪري ڇڏيو ۽ ترڪي ۾ لادينيت کي لاڳو ڪيو ۔ خلافت جي خاتمي جي ڪري اسلامي وحدت کي وڏو نقصان رسيو ۔ جنهن جو فائدو يهودين ۽ عيسائين ورتو ۔ اهڙي طرح 1948ع ۾ اسرائيل قائم ٿيو ۔ مسلمانن جي ملڪن ، زمينن ، معيشت ۽ سياست تي مغربي دخل ڏيڻ لڳا ۔ == متفرق خلافتون == مٿين خلافتن کان سواء ڪي ٻيون خلافتون پڻ مختلف علائقن تي قائم ٿيون هيون ۔ جن جو اثر رسوخ گهٽ رهيو آهي ۔ جيڪي هيٺ لکجن ٿيون ۔ * [[خلافت فاطميه]] * [[خلافت موحدين]] * [[خلافت سوڪوٽو]] * [[خلافت هاشميه]] == خلافت راشده ثاني == خلافت عثمانيه جي زوال کان بعد مسلمانن جي مرڪزيت ختم ٿي وئي ۽ مسلمانن جي حالت بدتر ٿيندي وئي ۔ ان حالت ۾ ڪيترن ئي مسلمانن کي خلافت جي ٻيهر واپسي جي اميد آهي ، جيڪا سندن گذريل عروج ۽ شان موٽائي سگهي ٿي ۔ انهيَ مقصد خاطر ڪيتريون ئي تحريڪون پڻ هلي رهيون آهن ۔ خلافت جي واپسي جا حامي هن [[حديث]] کي ان لاء دليل بنائيمدا آهن ، جنهن ۾ خلافت جي واپسي جي پيشنگوئي ٿيل آهي ۔ " عن النعمان بن بشير عن حذيفة قال قال رسول الله صلى الله عليه وسلم تكون النبوة فيكم ما شاء الله أن تكون ثم يرفعها الله تعالى ثم تكون خلافة على منهاج النبوة ما شاء الله أن تكون ثم يرفعها الله تعالى ثم تكون ملكا عاضا فتكون ما شاء الله أن تكون ثم يرفعها الله تعالى ثم تكون ملكا جبرية فيكون ما شاء الله أن يكون ثم يرفعها الله تعالى ثم تكون خلافة على منهاج نبوة ثم سكت . ترجمو : حضرت نعمان بن بشير کان روايت آهي , هن حضرت ابوحذيفه رضي الله عنه کان روايت ڪئي ته رسول الله صلي الله عليه وسلم جن فرمايو ته "جيستائين الله چاهيندو توهان ۾ نبوت جو دور رهندو پوء الله جي حڪم سان اهو دور ختم ٿي ويندو ان کان بعد نبوت جي طرز تي خلافت قائم ٿيندي , اها به جيستائين الله گهرندو تيستائين رهندي , ان کان بعد بادشاهت ايندي , هاب به ايستائين رهندي جيستائين الله چاهيندو , ان کان بعد جيستائين الله چاهيندو توهان ۾ ڏاڍ ۽ جبر واري بادشاهي هلندي , پوء الله ان کي به کڻندو ان کان بعد ٻيهر نبوت جي طرز تي خلافت قائ ٿيندي . " (ابو حذيفه چيو ته ) ان کان بعد پاڻ عليه السلام خاموش ٿي ويا.<ref>أحمد والبيهقي في دلائل النبوة ."</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي سياست]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:خلافتون]] e75efdto89bxboamaqv58zlc34mxy5p 0 35742 412035 411535 2026-09-14T02:14:53Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412035 wikitext text/x-wiki '''تيمور''' (1320ع - 18 فيبروري 1405ع)، جنهن کي "تيمور لنگ" (Tamerlane) جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، هڪ ترڪ-منگول فاتح، تيموري خاندان جو پهريون حڪمران ۽ تيموري سلطنت جو باني هو؛ هن سلطنت جديد دور جي افغانستان، ايران ۽ وچ ايشيا جي علائقن تي حڪومت ڪئي. هو جنگ ۾ ڪڏهن به شڪست نه کاڌل (اڻ هاريل) رهيو ۽ کيس تاريخ جي عظيم ترين فوجي اڳواڻن ۽ حڪمت عملي سازن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، گڏوگڏ هو انتهائي ظالم ۽ خطرناڪ فاتحن مان به هڪ هو. تيمور کي فن ۽ ثقافت جو وڏو سرپرست پڻ مڃيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته هن ابن خلدون، حافظ ۽ حافظِ ابرو جهڙن عالمن ۽ شاعرن سان رابطا رکيا. سندس دورِ حڪومت تيموري نشاةِ ثانيه (Renaissance) جو سبب بڻيو. 1320ع واري ڏهاڪي ۾ ماوراء النهر (هاڻوڪي ازبڪستان) ۾ بارلاس قبيلي جي ترڪ-اثر هيٺ آيل منگول اتحاد ۾ پيدا ٿيندڙ تيمور، 1370ع تائين اولهه چغتائي خانائيت (Chagatai Khanate) تي قبضو ڪري ورتو. اتان کان هن ڪيتريون ئي فوجي مهمون هلايون ۽ گولڊن هورڊ (Golden Horde) جي خانن، مصر ۽ شام جي مملوڪ سلطنت، اڀرندڙ عثماني سلطنت ۽ هندستاني ننڍي کنڊ جي دهلي سلطنت کي شڪست ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ هو مسلم دنيا جو سڀ کان طاقتور حڪمران بڻجي ويو. انهن فتوحات تيموري سلطنت جي قيام جو بنياد وڌو، جيڪا سندس وفات کان ٿوري عرصي بعد ٽڪرن ۾ ورهائجي وئي. هو ڪيتريون ئي ٻوليون ڳالهائيندو هو، جن ۾ ڪارلڪ ترڪي ٻولي ”چغتائي“ (جيڪا جديد ازبڪ ۽ اويغور ٻولين جي بنيادي ڪڙي آهي) سان گڏوگڏ ڪلاسيڪل منگولين ۽ نئين فارسي شامل هيون؛ هو سفارتي خط و ڪتابت لاءِ فارسي ٻولي استعمال ڪندو هو. تيمور يوريشيا جي وسيع گاهه جي ميدانن (Eurasian Steppe) جي وڏن خانه بدوش فاتحن مان آخري هو، ۽ سندس سلطنت 16هين ۽ 17هين صديءَ جي وڌيڪ منظم ۽ پائيدار ”مسلم بارود-سلطنتن“ (Gunpowder Empires) جي اڀار لاءِ راهه هموار ڪئي. تيمور جو تعلق ترڪي ۽ منگول ٻنهي نسلن سان هو؛ جيتوڻيڪ هو شايد ٻنهي پاسن کان سڌو اولاد نه هو، پر پيءُ جي پاسي کان سندس ۽ چنگيز خان جو وڏو وڏو (آباؤ اجداد) هڪ ئي هو (گڏيل وڏو وڏو هو)، جڏهن ته ڪجهه ليکڪن اهو به اشارو ڏنو آهي ته سندس ماءُ شايد چنگيز خان جي اولاد مان هئي. هن واضح طور تي چنگيز خان جي ورثي کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ پاڻ کي منگول سلطنت جي بحال ڪندڙ طور ڏٺو. گيرارڊ چاليانڊ (Gérard Chaliand) موجب، تيمور پاڻ کي چنگيز خان جو وارث سمجهندو هو. {{Infobox monarch |name= Temür |title= '''[[amir]]''' |image=Tamerlan.jpg |caption=A [[Timurid dynasty|Timurid-era]] illustration of Timur |reign= 9 April 1370– 14 February 1405 |coronation= 9 April 1370, [[Balkh]] <ref name="Muntakhab-ul-Lubab, Khafi Khan Nizam-ul-Mulk p. 49">Muntakhab-ul-Lubab, Khafi Khan Nizam-ul-Mulk, Vol I, p. 49. Printed in Lahore, 1985</ref> |predecessor=Amir Hussain |successor=[[Khalil Sultan]] |spouse={{plainlist| *[[Saray Mulk Khanum]] *Chulpan Mulk Agha *Aljaz Turkhan Agha *Tukal Khanum *Dil Shad Agha *Touman Agha *Other consorts}} |issue={{plainlist| *[[Miran Shah]] *[[Shahrukh Mirza]]}} |royal house=Barlas [[Timurid dynasty|Timurid]] |father=Amir Taraghai |mother=Tekina Khatun |birth_date= 9 April 1336 <ref name="Muntakhab-ul-Lubab, Khafi Khan Nizam-ul-Mulk p. 49"/> |birth_place=[[Shahrisabz|Kesh]], [[Chagatai Khanate]] (now in [[Uzbekistan]]) |death_date= 19 February 1405 (aged 68) |death_place=[[Otrar]], [[Farab]], near [[Shymkent]], [[Syr Darya]] (now in [[Kazakhstan]]) |place of burial=[[Gur-e-Amir]], [[Samarkand]] |religion=[[Islam]] }} '''''تيمور لنگ''' امير تاراغاميءَ جو پٽ هو. سندس ماءُ جو نالو سڪينه خاتون هو. هن جي خاندان جي دعويٰ هئي ته هو چنگيز خان جي اولاد مان هو. هن خواجه ايلغار نالي هڪ ڳوٺ ۾ 8 اپريل 1336ع تي جنم ورتو، جو هاڻي ”مولود خاني“ جي نالي سان مشهور آهي. تيمور کي ”لنگ“ ان ڪري چوندا هئا، جو هو ڄنگهه تي هڪ ڦٽ جي ڪري منڊو ٿي پيو هو.''<ref name="سنڌيانا">[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D9%8A%D9%85%D9%88%D8%B1%20%D9%84%D9%86%DA%AF ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد ٻيون.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409150338/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D9%8A%D9%85%D9%88%D8%B1%20%D9%84%D9%86%DA%AF |date=2016-04-09 }} ''سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.''</ref> == ''ڪردار'' == ''تيمور لنگ مشرق جو هڪ وڏو حاڪم ۽ فاتح سمجھيو ويندو آهي، جنهن جون دور دراز مهمون، هن کي ڏکڻ روس کان هندستان ۽ وچ ايشيا کان ترڪيءَ تائين وٺي ويون. ”تيمور“، ترڪيءَ ۽ منگول زبان ۾ ”لوهه“ کي چوندا آهن. يورپ ۾ هن کي ٽئمرلين (Tamerlane) چوندا هئا. هو برلاس جي امير طبقي مان هو، جيڪي چنگيز خان ۽ ان جي پٽن کان پوءِ ترڪي ٻولي ڳالهائيندا هئا ۽ مذهب اسلام اختيار ڪيو هئائون. تيمور ترڪي ۽ تاجڪ ٻوليون ڳالهائيندو هو. تاجڪ، فارسيءَ جي ديسي ٻولي آهي. هو اڻ پڙهيل هو، پر هن منشي ۽ محرر رکيا هئا، جيڪي کيس پڙهي ٻڌائيندا هئا، جن خاص ڪري تاريخ ۽ هن جون خاص مهمون ”ظفر نامي“ جي عنوان سان لکيون هيون. تيمور لنگ جوانيءَ ۾ ئي نهايت ذهين ۽ بهادر هو. هن جي جوانيءَ بابت ڄاڻ ٽن ذريعن کان ملي ٿي: (1) هينري ٽئين جي هسپانوي وزير وٽان، جنهن سمرقند ۾ هن عظيم مهم جُوءِ سان ملاقات ڪئي هئي، (2) دمشق جي ”عرب شاهه“ نالي هڪ عرب جي تحريرن مان ۽ (3) روسي رسالي ”نِڪون“ ۾ لکيل تاريخ مان. حيرت جو مقام آهي ته روسين کي جيتري تيمور لنگ بابت خبر هئي، اوتري تيمور لنگ کي روس جي باري ۾ ڄاڻ نه هئي.''<ref name="سنڌيانا"/> == ''تاريخ'' == ''تيمور لنگ هڪ رهزن جنگجوءَ جي حيثيت ۾ ابتدا ڪئي ۽ هن کي ٿورا ساٿي هئا. هڪ ڀيري هن کي رڍن جي چوري ڪندي مقابلي ۾ ڪلهي ۽ ڄنگهه تي زخم رسيا، جنهنڪري هو پنهنجي ڄنگهه ۽ ٻانهن جھڪائي نه سگھندو هو. جڏهن 1941ع ۾ سمرقند ۾ هن جي قبر کي کوليو ويو ته مٿس انهن زخمن جا نشان اڃا موجود هئا. تيمور لنگ جي دور ۾ سمرقند هڪ مسلسل جنگ جو مرڪز هو. شهر جي چوڌاري چغتائي خاندان جون زمينون هيون، جيڪي وڏا ويڙهاڪ ۽ جھڳڙالو هئا. انهن ۾ چنگيز خان جو ٻيو نمبر پٽ به هو. ڏکڻ اولهه طرف هلاڪوءَ جي پونيرن جون ٻنيون هيون، جيڪو به چنگيز خان جي اولاد مان هو. اتر اولهه طرف لشڪر زرين هو، جنهن تي ڪنهن وقت چنگيز خان جو وڏو پٽ ”چوبي“ راڄ ڪندو هو. اهي منگول روس جا وڏا رئيس هئا. اوڀر طرف سمرقند جون سرحدون چين سان وڃي مليون ٿي ۽ اتي به منگول هئا، جي چغتائي خاندان کان ڌار ٿي ويا هئا. انهن مان ترڪي ڳالهائيندڙ خانه بدوشن ۽ فارسي ڳالهائيندڙ راهڪن ۽ نخلستانن جي رهاڪن ۾ جھيڙا فساد وڌي ويا هئا. خانه بدوشن کي رعايت يافته سمجھيو ويندو هو، جن مستقل رهائش اختيار ڪئي هئي، اهي ئي زياده تر باج گذار (ڍل ڀريندڙ)هئا. جڏهن 1361ع ۾ تيمور لنگ 25 ورهين جو هو ته ڪيترا سَوَ ماڻهو سندس پويان لڳا. ان وقت تيمور لنگ هڪ حملي آور منگول خان جي نوڪري ڪئي هئي، جيڪو ڪاشغر جو تغلق تيمور هو ۽ جنهن کيس سمرقند جي هڪ حصي جو حاڪم بڻايو هو. 1369ع ڌاري تغلق تيمور جي موت کانپوءِ ڀيڻويي امير حسن تيمور سان دشمنيءَ کان پوءِ، جيڪا هن جي موت تائين هلي، تيمور لنگ بلخ کان سمرقند تائين سڄي ڌرتيءَ تي قابض ٿي ويو. ان کان پوءِ هن جون سياسي، فوجي ۽ اقتصادي ڪوششون ۽ اپاءَ هڪ چٽي آدرش وانگر اڀري آيا. هن سمرقند کي پنهنجو علائقو سمجھي، ان تي پاڻ حڪومت ڪئي ۽ پنهنجي جنگي مهم دوران ڪيل سموريءَ ڦرمار مان ان کي خوشحال بڻايو ۽ اهڙو اڏي ڇڏيو، جو رولو قومن ۽ آباد قومن ۾ ڪو ويڇو ۽ ڪا ڇڪتاڻ نه رهي. هن گڏيل آباديءَ کي فوجي تربيت ڏني. ان مان پيادل لشڪر، انجينئر (محاصري لاءِ) ۽ رسالا ٺاهيا. هن جي جنگي فن جو نئون طريقو اهو هو ته هو جنگ ۾ پهرين رسالن کي منهن ۾ ڏئي، مقابلي جو ڌوڏو سهسائي ويندو هو ۽ تيستائين پيادل فوج کي ترسائيندو هو، جيستائين مخالف ۾ مونجھارو يا ڦڙڦوٽ نه پئجي وڃي. تيمور لنگ جي پنهنجي علائقي جي چوڌاري زبردست ملڪ هئا. انهن مان ڪجهه ملڪن ۾ هن مقامي حاڪمن کي شڪست ڏني هئي ۽ پوءِ کين تابعدار ۽ ٻيلين وانگر ٻيهر تخت نشين ڪيو هو. انهن لاڳيتن علائقن کان گھڻو پري هن جي جنگي مهم جا ٻه مقصد هئا. 1. ڦرمار ڪرڻ ۽ 2. ڪنهن به مخالف طاقت ۽ اثر رسوخ واري کي اڀرڻ کان روڪڻ، پر هن کي اتي کپ کوڙي ويهڻ جو ارادو ڪونه هو.''<ref name="سنڌيانا"/> ''74-1373ع ۽ 1388ع ۾ تيمور کي جنگي مهم آمو درياهه مان هيٺ ڪئسپين سمنڊ ڏانهن وٺي وئي. 1376ع ۾ هن طوقطمش جي ”سفيد جرڳي“ ۾ مدد ڪئي، جيڪو زرين جرڳي جو حريف ٿي پيو هو. 1380ع ۾ طوقطمش زرين جرڳي کي ماري مڃايو، جڏهن جرڳي، روسي شهزادي دِمنزيءَ هٿان شڪست کاڌي. ان ڳالهه طوقطمش کي ايترو زورائتو ڪيو، جو تيمور 1389ع ۽ 1391ع ۾ هن تي ڪاهڻ لاءِ مجبور ٿي پيو ۽ 95_1394ع ۾ کيس مات ڏنائين. تيمور زرين جرڳي (Golden Horde) کي ايترو ته نستو ڪري ڇڏيو، جو ڄاڻي واڻي ته نه پر اڻڄاڻائيءَ ۾ روس جي مرڪزيت ۽ اتحاد ۾ ڄڻ مدد ڪيائين. تيمور کي پنهنجي فوج کي ڏورانهن ملڪن ڏانهن طويل ڪوچ ڪرائيندي ڊپ نه ٿيندو هو. هو جڏهن به سفر ۾ هوندو هو، پنهنجي فوج جي پرگھور لهندو هو ۽ نه رڳو اڳواٽ محافظ موڪليندو هو ۽ چارين ۽ جاسوسن جا ٽولا به سندن مخبريءَ لاءِ موڪليندو هو. هن اهو اصول ٺاهيو هو ته مختلف مهمون، مختلف وقتن تي، مختلف طرفن ۾ ڪري، ته جيئن حاسد اڳواڻ سر کڻي نه سگهن. 1381ع ۾ هن ايران تي حملو ڪيو. 1386ع، 1392ع ۽ 1399ع ۾ هن اتي ٽه سالي، پنج سالي ۽ ست سالي مهم شروع ڪئي، جا هن کي 1392ع ۾ آرمينيا ۽ جارجيا، 1399_1398ع ۾ هندستان ۽ 1402ع_1400ع ۾ شام ۽ ترڪيءَ ۾ وٺي وئي. پوئين مهم ۾ هن ائليپو ۽ دمشق تي قبضو ڪيو ۽ ترڪيءَ جي سلطان بايزيد پهرئين کي انقره وٽ شڪست ڏئي قيد ڪيو ۽ [[قسطنطنيه]] تي عثمانيه جي فتح کي پنجاهه سال پٺتي ڌڪي ڇڏيو. انهن دور دراز مهمن ۾، جن جو مقصد رڳو ڦرمار ۽ ڏهڪاءُ پيدا ڪرڻ هو، هن اهي اهي ظلم ڪيا، جيڪي تاريخ وساري نٿي سگھي. دهليءَ ۾ هن هڪ لک ماڻهو مارائي، انهن جي سسين جو مينار ٺهرايو. اصفهان ۽ ايران ۾ هن ستر هزار کوپڙين جو ڍڳ لڳرايو هو. ايتري ڏاڍ ۽ انڌير کانپوءِ به تيمور لنگ ڪيترا محل ۽ مسجدون ٺهرايون. جن مان سڀ کان شاندار ۽ دلڪش مسجد سمرقند ۾ آهي.''<ref name="سنڌيانا"/> == ''پڄاڻي'' == ''چيو وڃي ٿو ته هو چين خلاف مهم دوارن مري ويو. هن 19 جنوري 1405ع ۾ وفات ڪئي. هن جي مرڻ پڄاڻان سندس سلطنت ڪمزور ٿيندي وئي، پر هڪ صديءَ کان پوءِ هن جي پونئير بابر هندستان ۾ مغل حڪومت جو پايو وڌو. امير تيمور جو مقبرو سمرقند ۾ آهي. هن جي پيدائش به انهي تاريخي شهر ۾ ٿي هئي. امير تيمور جي قبر تي جيڪو پٿر لڳل آهي، اهو هڪ مغل شهزادي هندستان مان سمرقند موڪليو هو. اهو پٿر ”سنگ سياه“ جي نالي سان مشهور آهي. سياهه جلالي قبر امير تيمور آهي پر ان کان پهرين ان جي روحاني استاد ”سيد برڪ“ مدفن آهي، ان کان سواءِ اتي امير تيور جي ننڍي پٽ شاهه رخ (1447ع 1377ع) ۽ پوٽن محمد سلطان (1376ع 1403ع) ۽ مرزا الفق بيگ (1396ع 1449ع) جون پڻ قبرون موجود آهن.''<ref name="سنڌيانا"/> ==پڻ ڏسو== {{short description|Turco-Mongol conqueror (1320s–1405)}} {{pp|small=yes}} {{Other uses}} {{redirect|Tamerlane}} {{redirect|Tamerlan|people named Tamerlan|Tamerlan (given name)}} {{Use dmy dates|date=November 2023}} {{Infobox royalty | name = Timur | full_name = Shuja-ud-din Timur<ref>W. M. Thackston, ''A Century of Princes: Sources on Timurid History and Art'' (1989), p. 239</ref> | regnal_name = Sahib-e-Qiran Amir Timur Gurqani<ref>{{Cite journal |last=Chann |first=Naindeep Singh |date=2008 |title=Intellectual Movements during Timuri and Safavid Periods (1500-1700 A.D.) |url=https://doi.org/10.1163/157338408x406182 |journal=Iran and the Caucasus |volume=12 |issue=2 |pages=413–415 |doi=10.1163/157338408x406182 |issn=1609-8498|url-access=subscription }}</ref> | title = {{ubl|[[Bey|Beg]]|[[Sultan]]<ref>{{cite encyclopedia|publisher=Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|year=1847|title=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|volume=9|page=377}}</ref>|[[Gürkan|Güregen]]{{efn|To legitimize his rule, Timur claimed the title ''güregen'' ({{lit.}} 'royal son-in-law') to a princess of [[Chinggisid]] line.{{sfn|Manz|1999|p=14}}}}|[[Ghazi (warrior)|Ghazi]]<ref name=":3" />}} | image = Timur reconstruction03.jpg | caption = Facial reconstruction from Timur's skull, by [[Mikhail Mikhaylovich Gerasimov]] | reign = 9 April 1370{{snd}}<br />18 February 1405 | coronation = 9 April 1370, [[Balkh]]<ref name="Muntakhab-ul-Lubab, Khafi Khan Nizam-ul-Mulk p. 49">''[[Muntakhab-al Lubab]]'', [[Khafi Khan|Khafi Khan Nizam-ul-Mulki]], Vol I, p. 49. Printed in Lahore, 1985</ref> | predecessor = | successor = [[Khalil Sultan]] | succession = [[Amir]] of the [[Timurid Empire]] | spouse = [[Saray Mulk Khanum]] | spouse_type = Consort | spouses = {{plainlist| * Chulpan Mulk Agha * Aljaz Turkhan Agha * Tukal Khanum * Dil Shad Agha * Touman Agha }} | spouses_type = Wives | issue = {{plainlist| * [[Umar Shaikh Mirza I]] * [[Jahangir Mirza (Timurid prince)|Jahangir Mirza I]] * [[Miran Shah]] * [[Shah Rukh]] }} | issue_link = #Descendants | dynasty = [[Timurid dynasty|Timurid]] | module = {{Infobox military person | embed = yes | battles = {{Tree list}} {{hidden begin}} *[[Timurid conquests and invasions|Timurid wars (1370-1405)]] **[[#Rise to power|Rise to power]] ***[[Battle of Tashkent]] ***[[Siege of Balkh (1370)|Siege of Balkh]] ***[[Siege of Urgench]] **[[#Conquest of Persia|Conquest of Persia]] ***[[Siege of Herat (1381)]] ***[[Siege of Isfahan (1387)]] ***[[Battle of Shiraz (1393)]] **[[Tokhtamysh-Timur war]] ***[[Battle of the Kondurcha River]] ***[[Battle of the Terek River]] ***[[Siege of Astrakhan (1395)]] ***[[Siege of Sarai (1395)]] ***[[Siege of Baghdad (1393)]] **[[Timurid invasion of Georgia|Timur's invasion of Georgia]] ***[[Siege of Tbilisi (1386)]] ***[[Siege of Birtvisi (1403)]] **[[Timur's South Georgia Campaign]] ***[[Siege of Alinja]] **[[Timurid invasion of Simsim|Timur's campaigns in Dagestan]] ***[[Battle of Ushkudzhe]] ***[[Battle of Khankala (1395)]] **[[Sack of Delhi (1398)|Timur's invasion of India]] ***[[Siege of Multan (1398)]] ***[[Sack of Delhi (1398)]] **[[#Campaigns in the Caucasus and the Levant|Timur's invasion of Levant]] ***[[Sack of Aleppo (1400)]] ***[[Siege of Damascus (1400)]] ***[[Siege of Baghdad (1401)]] **[[#Invasion of Anatolia|Timur's invasion of Anatolia]] ***[[Sack of Sebaste (1400)]] ***[[Battle of Ankara]] ***[[Siege of Smyrna]] {{Tree list/end}} {{Hidden end}} }} | father = [[Amir Taraghai]] | mother = Tekina Khatun | birth_date = 1320s | birth_place = near [[Shahrisabz|Kesh]], [[Chagatai Khanate]] | death_date = 17/18 February 1405 | death_place = [[Farab]], [[Timurid Empire]] | burial_place = [[Gur-e-Amir]] | religion = [[Sunni Islam]] }} '''تيمور''' (<small>1320</small>ع - <small>18</small> فيبروري <small>1405</small>ع)،{{efn|{{IPAc-en|t|ɪ|ˈ|m|ʊər}} {{respell|tim|OOR}}; {{langx|chg|{{nq|تیمور}}|Temür|Iron}}. Sometimes romanized '''Taimur''' or '''Temur'''.}} جنهن کي "تيمور لنگ" (<small>Tamerlane</small>) جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو،{{efn|{{IPAc-en|ˈ|t|æ|m|ər|l|eɪ|n}} {{respell|TAM|ər|layn}}; {{langx|fa|{{nq|تيمور لنگ}}|Temūr(-i) Lang}}; {{langx|chg|{{nq|اقساق تیمور}}|link=no|Aqsaq Temür}},<ref>{{cite book |last=Johanson |first=Lars |title=The Turkic Languages |date=1998 |publisher=Routledge |isbn=0415082005 |page=27}}</ref> {{lit.|Timur the Lame}}. Historically best known as '''Amir Timur''' or by his [[epithet]] '''''Sahib-i-Qiran''''' ({{lit.|Lord of the Auspicious Conjunction}}).<ref>{{cite book|title=The Shah Jahan Nama of 'Inayat Khan: An Abridged History of the Mughal Emperor Shah Jahan, Compiled by His Royal Librarian: the Nineteenth-century Manuscript Translation of A. R. Fuller (British Library, Add. 30,777|author1=ʻInāyat Khān |author2=Muḥammad Ṭāhir Āšnā ʿInāyat Ḫān |publisher=Oxford University Press|year=1990|pages=11–17}}</ref>}} هڪ [[منگول]] نسل [[ترڪ قوم|ترڪ]] فاتح، تيموري خاندان جو پهريون حڪمران ۽ [[تيموري سلطنت]] جو باني هو؛ هن سلطنت جديد دور جي [[افغانستان]]، [[ايران]] ۽ [[وچ ايشيا]] جي علائقن تي حڪومت ڪئي. هو جنگ ۾ ڪڏهن به شڪست نه کاڌل (اڻ هاريل) رهيو ۽ کيس تاريخ جي عظيم ترين فوجي اڳواڻن ۽ حڪمت عملي سازن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، گڏوگڏ هو انتهائي ظالم ۽ خطرناڪ فاتحن مان به هڪ هو.<ref>{{cite book |author=Meri |first=Josef W. |url=https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC |title=Medieval Islamic Civilization |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=978-0415966900 |page=812}}</ref> <ref>{{cite encyclopedia |title=Timur |url=https://www.britannica.com/biography/Timur |access-date=28 September 2022 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=17 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150617233354/https://www.britannica.com/biography/Timur |url-status=live }}</ref> {{sfn|Marozzi|2004|p={{page needed|date=October 2023}}}} تيمور کي [[فن]] ۽ [[ثقافت]] جو وڏو سرپرست پڻ مڃيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته هن [[ابن خلدون]]، حافظ ۽ حافظِ آبرو جهڙن عالمن ۽ شاعرن سان رابطا رکيا. سندس دورِ حڪومت تيموري نشاةِ ثانيه (<small>Renaissance</small>) جو سبب بڻيو.{{sfn|Marozzi|2004|pp=341–342}} <small>1320</small>ع واري ڏهاڪي ۾ [[ماوراء النهر]] (هاڻ [[ازبڪستان]]) ۾ برلاس قبيلي جي ترڪ-اثر هيٺ آيل منگول اتحاد ۾ پيدا ٿيندڙ تيمور، <small>1370</small>ع تائين اولهه چغتائي خانائيت (<small>Chagatai Khanate</small>) تي قبضو ڪري ورتو. اتان کان هن ڪيتريون ئي فوجي مهمون هلايون ۽ [[گولڊن هورڊ]] (<small>Golden Horde</small>) جي خانن، [[مصر]] ۽ [[سر زمين شام (ليوانت)|شام]] جي [[مملوڪ سلطنت]]، اڀرندڙ [[عثماني سلطنت]] ۽ [[ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] جي [[دھلي سلطنت|دهلي سلطنت]] کي شڪست ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ هو مسلم دنيا جو سڀ کان طاقتور حڪمران بڻجي ويو.<ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/825287/counterview-taimurs-actions-were-uniquely-horrific-in-indian-history|title=Counterview: Taimur's actions were uniquely horrific in Indian history|first=Girish|last=Shahane|date=28 December 2016|website=Scroll.in|access-date=28 December 2016|archive-date=9 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171109023347/https://scroll.in/article/825287/counterview-taimurs-actions-were-uniquely-horrific-in-indian-history|url-status=live}}</ref> انهن فتوحات [[تيموري سلطنت]] جي قيام جو بنياد وڌو، جيڪا سندس وفات کان ٿوري عرصي بعد ٽڪرن ۾ ورهائجي وئي. هو ڪيتريون ئي ٻوليون ڳالهائيندو هو، جن ۾ ڪارلڪ ترڪي ٻولي "چغاتائي" (جيڪا جديد [[ازبڪي ٻولي|ازبڪ]] ۽ [[اويغور|اويغور ٻولين]] جي بنيادي ڪڙي آهي) سان گڏوگڏ ڪلاسيڪل [[منگوليائي ٻولي|منگولين]] ۽ [[فارسي ٻولي|نئين فارسي]] شامل هيون؛ هو سفارتي خط و ڪتابت لاءِ [[فارسي ٻولي]] استعمال ڪندو هو. تيمور [[يوروشيا|يوريشيا]] جي وسيع گاهه جي ميدانن (<small>Eurasian</small> <small>Steppe</small>) جي وڏن خانه بدوش فاتحن مان آخري هو،<ref>{{Cite book |last=Darwin |first=John |title=After Tamerlane: the rise and fall of global empires, 1400–2000 |publisher=Bloomsbury Press |year=2008 |isbn=978-1596917606 |pages=29, 92 |author-link=John Darwin (historian)}}</ref> ۽ سندس سلطنت 16هين ۽ 17هين صديءَ جي وڌيڪ منظم ۽ پائيدار مسلم "بارود-سلطنتن" (<small>Gunpowder</small> <small>Empires</small>) جي اڀار لاءِ راهه هموار ڪئي.<ref name="Marozzi2006">{{cite book |last=Marozzi |first=Justin |title=Tamerlane: Sword of Islam, Conqueror of the World |url=https://archive.org/details/isbn_9780306814655 |url-access=registration |publisher=Da Capo Press |year=2006 |isbn=978-0306814655 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780306814655/page/342 342]}}</ref> تيمور جو تعلق [[ترڪ قوم|ترڪ]] ۽ [[منگول]] ٻنهي نسلن سان هو؛ جيتوڻيڪ هو شايد ٻنهي پاسن کان سڌو اولاد نه هو، پر پيءُ جي پاسي کان سندس ۽ [[چنگيز خان]] جو اباڻو هڪ ئي هو، <ref>{{cite book |last1=Seekins |first1=Donald M. |last2=Nyrop |first2=Richard F. |title=Afghanistan A Country Study |url=https://books.google.com/books?id=FXzqn7XWdJkC&pg=PA11 |publisher=The Studies |date=1986 |page=11 |quote=Timur was of both Turkish and Mongol descent and claimed Genghis Khan as an ancestor |isbn=978-0160239298 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{cite book |author=International Association for Mongol Studies |url=https://books.google.com/books?id=tZ2fAAAAMAAJ |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н. Багабандийн ивээлд болж буй Олон Улсын Монголч Эрдэмтний VIII их хурал (Улаанбаатар хот 2002. VIII. 5–11): Илтгэлүүдийн товчлол |date=2002 |publisher=OUMSKh-ny Nariĭn bichgiĭn darga naryn gazar |isbn= |volume=III |pages=5–11 |language=Mongolian |trans-title=Eighth International Congress of Mongolists being convened under the patronage of N. Bagabandi, president of Mongolia (Ulaanbaatar city 2002): Summary of presentations |quote=First of all, Timur's genealogy gives him a common ancestor with Chinggis Khan in Tumbinai – sechen or Tumanay Khan. |via=Google Books}}</ref> <ref name="woods" /> جڏهن ته ڪجهه ليکڪن اهو به اشارو ڏنو آهي ته سندس ماءُ شايد چنگيز خان جي اولاد مان هئي.<ref>{{cite book |author=Lodge |first=Henry Cabot |title=The History of Nations |date=1916 |publisher=P. F. Collier & Son |volume=14 |location= |page=46 |language=English |quote=Timur the Lame, from the effects of an early wound, a name which some European writers have converted into Tamerlane, or Tamberlaine. He was of Mongol origin, and a direct descendant, by the mother's side, of Genghis Khan.}}</ref> <ref name="Arabshah2017" /> هن واضح طور تي چنگيز خان جي ورثي کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ پاڻ کي [[منگول سلطنت]] جي بحال ڪندڙ طور ڏٺو. گيرارڊ چاليانڊ (<small>Gérard Chaliand</small>) موجب، تيمور پاڻ کي چنگيز خان جو وارث سمجهندو هو.<ref>Richard C. Martin, ''Encyclopedia of Islam and the Muslim World'' A–L, Macmillan Reference, 2004, {{ISBN|978-0028656045}}, p. 134.</ref><ref name="Chaliand">Gérard Chaliand, ''Nomadic Empires: From Mongolia to the Danube'' translated by A. M. Berrett, Transaction Publishers, 2004. translated by A.M. Berrett. Transaction Publishers, p. 75. {{ISBN|076580204X}}. {{google books|xKVAbb6Tc4wC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=xKVAbb6Tc4wC&pg=PA75 p. 75.], {{ISBN|076580204X}}, [https://books.google.com/books?id=xKVAbb6Tc4wC&pg=PA75 p. 75.], "Timur Leng (Tamerlane) Timur, known as the lame (1336–1405) was a Muslim Turk. He aspired to recreate the empire of his ancestors. He was a military genius who loved to play chess in his spare time to improve his military tactics and skill. And although he wielded absolute power, he never called himself more than an emir.", "Timur Leng (Tamerlane) Timur, known as the lame (1336–1405) was a Muslim Turk from the Umus of Chagatai who saw himself as Genghis Khan's heir."</ref> Timur referred to himself as the "Sword of Islam". He was a patron of religion and the arts, but styled himself a ''[[Ghazi (warrior)|ghazi]]'' ({{langx|ar|غازي|ghāzī|religious warrior}}) in the last years of his life.<ref name=":3" /> By the end of his reign, Timur had gained complete control over all the remnants of the Chagatai Khanate, the [[Ilkhanate]], and the Golden Horde, and had even attempted to restore the [[Yuan dynasty]] in China. Timur's armies were multi-ethnic and much feared, and laid waste to sizable parts of Asia, Africa, and Europe.{{sfn|Marozzi|2004|p={{page needed|date=October 2023}}}}<ref>Matthew White: ''Atrocitology: Humanity's 100 Deadliest Achievements'', Canongate Books, 2011, {{ISBN|978-0857861252}}, section "Timur".</ref> Scholars estimate that his military campaigns caused the deaths of millions of people.<ref>{{cite news |url=https://www.chicagotribune.com/1999/01/17/the-rehabilitation-of-tamerlane/ |work=Chicago Tribune |title=The Rehabilitation of Tamerlane |date=17 January 1999 |archive-date=27 July 2024 |access-date=11 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240727020849/https://www.chicagotribune.com/1999/01/17/the-rehabilitation-of-tamerlane/ |url-status=live }}</ref><ref>[[John Joseph Saunders]], [https://books.google.com/books?id=nFx3OlrBMpQC&pg=PA174 The history of the Mongol conquests] (p. 174), Routledge & Kegan Paul Limited, 1971, {{ISBN|0812217667}}.</ref> Of all the areas he conquered, [[Khwarazm]] suffered the most, as it repeatedly rose against him.<ref>{{cite book |last1=Barthold |first1=V. V. |title=Four studies on the History of Central Asia |date=1962 |publisher=E. J. Brill |edition=Second Printing |volume=1 |location=Leiden, Netherlands |page=61}}</ref> He was the grandfather of the Timurid sultan, astronomer and mathematician [[Ulugh Beg]], who ruled Central Asia from 1411 to 1449, and the great-great-great-grandfather of [[Babur]] (1483–1530), founder of the [[Mughal Empire]].<ref>{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9072544 |title=Timur |publisher=Encyclopædia Britannica, Online Academic Edition |year=2007 |url-access=subscription |access-date=26 November 2007 |archive-date=25 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200325180324/https://academic.eb.com/ |url-status=live }}</ref><ref name="EI">{{cite encyclopedia |year=2000 |title=Tīmūr Lang |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] |publisher=[[Brill Publishers|Brill]] |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/ti-mu-r-lang-COM_1223 |access-date=24 April 2014 |last=Manz |first=Beatrice F. |edition=2nd |volume=10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207013949/http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/ti-mu-r-lang-COM_1223 |archive-date=7 February 2015 |url-status=dead}}</ref> ==Ancestry== [[File:Genealogical Relationship between Timur and Genghis Khan.png|thumb|upright|left|The genealogical relationship between Timur and Genghis Khan, according to Timurid sources]] Historian [[Peter Jackson (historian)|Peter Jackson]] considers it generally accepted that Timur was of "unimpeachable Mongol ancestry". Timurid histories, such as [[Sharaf al-Din Ali Yazdi|Yazdi]]'s ''[[Zafarnama (Yazdi biography)|Zafarnama]]'', [[Hafiz-i Abru]]'s ''[[:Zubdat al-Tawarikh (TIEM 1973)|Zubdat at-tawarikh]]'', and the ''Muiz al-Ansab'', trace his paternal descent from [[Tumbinai Khan]], a male-line ancestor of [[Genghis Khan]].<ref name="woods">{{cite book|last=Woods|first=John E.|author-link=John E. Woods (historian)|title=Timur and Chinggis Khan|url=https://books.google.com/books?id=tZ2fAAAAMAAJ|series=Eighth International Congress of Mongolists being convened under the patronage of N. Bagabandi, president of Mongolia|year=2002|publisher=OUMSKh-ny Nariĭn bichgiĭn darga naryn gazar|location=Ulaanbaatar|page=377}}</ref><ref name=Jackson>{{cite book | last=Jackson | first=Peter | author-link=Peter Jackson (historian) | title=From Genghis Khan to Tamerlane: The Reawakening of Mongol Asia | publisher=Yale University Press | year=2023 | isbn=978-0-300-27504-9 | url=https://books.google.com/books?id=ThroEAAAQBAJ&pg=PA225 | pages=225–27}}</ref> However, while [[Rashid al-Din Hamadani|Rashid al-Din]]'s ''[[Jami' al-tawarikh]]'' and the ''[[Secret History of the Mongols]]'' assign a common ancestry with Genghis Khan to [[Barlas|Timur's tribe]] as a whole, no written evidence from Timur's lifetime or earlier makes such a link to him directly.{{sfn|Jackson|2023|p=227}} [[File:Original location of the Mongol Barlas tribe.jpg|thumb|Original location of Timur's Mongol [[Barlas]] tribe]] Timur's ancestor [[Qarachar Noyan]], written in Timurid works as Tumanay's great-great-grandson, was a military commander under Genghis Khan, and was later assigned to the latter's son [[Chagatai Khan|Chagatai]] in [[Transoxiana]].<ref name=DicksonP97>{{cite journal|first=John E.|last=Woods|author-link=John E. Woods (historian)|editor1=Martin Bernard Dickson|editor1-link=Martin B. Dickson|editor2=Michel M. Mazzaoui|editor3=Vera Basch Moreen|title=Timur's Genealogy|journal=Intellectual Studies on Islam: Essays Written in Honor of Martin B. Dickson |url=https://books.google.com/books?id=yxmCAAAAIAAJ|year=1990|publisher=University of Utah Press|isbn=978-0874803426|page=97}}</ref><ref name="Mackenzie1963">{{cite book|last=Mackenzie|first=Franklin|title=The Ocean and the Steppe: The Life and Times of the Mongol Conqueror Genghis Khan, 1155–1227 |url=https://books.google.com/books?id=2iQKAQAAIAAJ|year=1963|publisher=Vantage Press|page=322}}</ref> Though there are not many mentions of Qarachar in 13th and 14th century records, later Timurid sources greatly emphasized his role in the early history of the [[Mongol Empire]].{{sfn|Woods|1990|p=90}}<ref>{{cite book|first=John E.|last=Woods|author-link=John E. Woods (historian)|title=The Timurid dynasty |page=9|url=https://books.google.com/books?id=0XcMAQAAMAAJ|year=1991|publisher=Indiana University, Research Institute for Inner Asian Studies}}</ref> These histories also state that Genghis Khan later established the "bond of fatherhood and sonship" by marrying Chagatai's daughter to Qarachar.<ref name="Haidar2004">{{cite book|last=Haidar|first=Mansura|title=Indo-Central Asian Relations: From Early Times to Medieval Period|url=https://books.google.com/books?id=zSZuAAAAMAAJ|year=2004|publisher=Manohar |isbn=978-8173045080|page=126}}</ref> Through his claimed descent from this marriage, Timur could assert kinship with the [[Chagatai Khanate|Chagatai Khans]].<ref name="Keene2001">{{cite book |last=Keene |first=Henry George |author-link=Henry George Keene (1826–1915) |title=The Turks in India |url=https://books.google.com/books?id=KYvjZN6pXYEC&pg=PA20 |publisher=University Press of the Pacific |location=Honolulu, HI |year=2001 |orig-year=1878 |page=20 |isbn=978-0898755343}}</ref> The origins of Timur's mother, Tekina Khatun, are less clear. The ''Zafarnama'' merely states her name without giving any information regarding her background. Writing in 1403, [[John III of Soltaniyeh|John III]], [[Archbishop]] of [[Soltaniyeh|Sultaniyya]], claimed that she was of lowly origin.<ref name=DicksonP97/> The ''Mu'izz al-Ansab'', written decades later, says that she was related to the [[Yasa'ur]]i tribe, whose lands bordered that of the Barlas.{{sfn|Manz|1999|pages=164–165}} [[Ibn Khaldun]] recounted that Timur himself described to him his mother's descent from the legendary [[Persian people|Persian]] hero [[Manuchehr]].<ref name="Khaldūn">{{cite book |last=Fischel |first=Walter J.|title=Ibn Khaldun and Tamerlane |url=https://books.google.com/books?id=fT5w5bk4ZLMC&pg=PA37|year=1952 |publisher=University of California Press |location=Berkeley, CA / Los Angeles|page=37}}</ref> [[Ahmad ibn Arabshah|Ibn Arabshah]] suggested that she was a descendant of Genghis Khan.<ref name="Arabshah2017">{{cite book |author1=Ahmad ibn Arabshah |author-link1=Ahmad ibn Arabshah |last2=McChesney |first2=Robert D. |author-link2=Robert D. McChesney |translator=M. M. Khorramia |title=Tamerlane: The Life of the Great Amir |url=https://books.google.com/books?id=mAOUrgEACAAJ |publisher=Bloomsbury Academic |year=2017 |page=4 |isbn=978-1784531706}}</ref> The 18th century ''Books of Timur'' identify her as the daughter of 'Sadr al-Sharia', which is believed to refer to the [[Hanafi]] scholar Ubayd Allah al-Mahbubi of [[Bukhara]].<ref name="Sela2011">{{cite book |last=Sela |first=Ron |title=The Legendary Biographies of Tamerlane: Islam and Heroic Apocrypha in Central Asia |url=https://books.google.com/books?id=1jphXQRPnpgC&pg=PA27 |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2011 |page=27 |isbn=978-1139498340}}</ref> Practically all of Timur’s contemporaries identified him as a Mongol, including [[Ibn Khaldun]], who personally met Timur in Damascus in 1401, the Arab historian [[Ibn Arabshah]], and the Castilian envoy [[Ruy González de Clavijo]], who met Timur in 1404. In his work describing his encounter with Timur, Ibn Khaldun refers to him as the "sultan of the Mongols (''Mughul'') and Tatars (''Ṭaṭar'')", and describes the language of his court as the "Mongol language (''al-lisān al-Mughulī'')". He also uses the term "Chaghatay" (''Jaqatay'') alongside the designation "Mongol" (''Mughul'') when referring to Timur and his commanders.{{sfn|Lee|2021|pp=203-204}} Clavijo also reports that after the death of [[Chagatai Khan]] ({{reign|1227|1242}}), the Timurid nomads began calling themselves [[Chaghatays]] and that they traced their origins to the [[Mongol Empire|Mongols of Genghis Khan]] (''Tartaros''). Ibn Arabshah refers to Timur’s army as "Tatars" and, quoting Timur’s own words, portrays both him and the [[Qara Tatars]]—a surviving group of [[Ilkhanate|Ilkhanid Mongols]] who lived in Anatolia—as belonging to the same people.{{sfn|Lee|2021|pp=203-204}} The term ''Mughul'' was never used in the contemporary sense to refer to a [[Mongols|speaker of the Mongolian language]]. In the ''[[Zafarnama (Yazdi biography)|Zafarnama]]'', the Mongols who lived in the territory of modern-day Mongolia at the turn of the 15th century are referred to as ''Qalmaq'', not ''Mughul''.{{sfn|Lee|2021|p=209}} Nevertheless, Timur and his descendants (the [[Timurid dynasty|Timurids]]) regarded themselves as belonging to the [[Mongol Empire|Mongol ulus]] and were perceived as such by their contemporaries. They identified themselves with the Chagatay Mongols, and those around them likewise recognized them as such. Timur’s Mongol identity was not constructed as an attempt to legitimize his rule; it reflected his ethnic origin and product of his Mongol descent.{{sfn|Lee|2021|p=205, 215}} == Early life == [[File:Timur seated (earliest known portrait), Timurid genealogy, 1405-1409, Samarkand (TSMK, H2152).jpg|thumb|upright|Earliest known portrait of Timur, commissioned right after his death in 1405–1409, by his grandson [[Khalil Sultan]] for an illustrated Timurid genealogy (TSMK, H2152).<ref>{{cite book |last1=Droese |first1=Janine |last2=Karolewski |first2=Janina |title=Manuscript Albums and their Cultural Contexts: Collectors, Objects, and Practices |date=4 December 2023 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=978-3-11-132146-2 |page=135 |url=https://books.google.com/books?id=OoLlEAAAQBAJ&pg=PA135 |language=en|quote=To the best of my knowledge, the earliest portrait of Timur can be found in a genealogical scroll (Istanbul, Topkapı Palace Museum, H. 2152, fols 32-43"), produced shortly after his death in Samarqand (probably under the reign of Khalil Sultan, r. 1405-1409)}}</ref>]] Timur was born in Transoxiana near the city of Kesh (now [[Shahrisabz]], Uzbekistan), some {{convert|80|km}} south of [[Samarkand]], part of what was then the Chagatai Khanate.{{cn|date=January 2025}} His name, ''Temur'', means "[[iron]]" in Chagatai, his mother tongue (cf. Uzbek ''Temir'', [[Turkish language|Turkish]] ''Demir'').<ref>Richard Peters, ''The Story of the Turks: From Empire to Democracy'' (1959), p. 24.</ref> It is likely cognate with [[Genghis Khan]]'s birth name, ''Temüjin'', a loan from Common Turkic *''temürči(n)'' "blacksmith".<ref>{{cite book |last=Glassé |first=Cyril |title=The new encyclopedia of Islam |date=2001 |publisher=AltaMira Press |isbn=0759101892 |edition=Revised |location=Walnut Creek, California |oclc=48553252}}</ref><ref>{{cite book |last=Sinor|first=Denis |chapter=Introduction: The concept of Inner Asia |year=1990 |title=The Cambridge History of Early Inner Asia |pages=1–18 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521243049 |doi=10.1017/chol9780521243049.002}}</ref> Later Timurid dynastic histories claim that Timur was born on 8 April 1336, but most sources from his lifetime give ages that are consistent with a birthdate in the late 1320s. Several scholars suspect that the 1336 date was intended to link Timur to the legacy of [[Abu Sa'id Bahadur Khan]], the last ruler of the [[Ilkhanate]] and a descendant of [[Hulegu Khan]], who died in that year.<ref>{{cite encyclopedia |title=Tīmūr Lang |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/timur-lang-COM_1223?lang=en |last=Manz |first=Beatrice F. |date=24 April 2012 |editor1=Bearman |editor-first=P. |quote=The birthdate commonly ascribed to Tīmūr, 25 S͟haʿbān 736/8 April 1336, is probably an invention from the time of his successor S͟hāh Ruk͟h [q.v.], the day chosen for astrological meaning and the year to coincide with the death of the last Il-K͟hān |section=Tīmūr Lang |editor2=Th. Bianquis |editor3=C. E. Bosworth |editor4=E. van Donzel |editor5=W. P. Heinrichs}}.</ref><ref name=":0">{{cite journal |last=Manz |first=Beatrice Forbes |title=Tamerlane and the Symbolism of Sovereignty |journal=[[Iranian Studies (journal)|Iranian Studies]] |volume=21 |issue=1–2 |pages=105–122 |date=1988 |issn=0021-0862 |jstor=4310596 |doi=10.1080/00210868808701711}}</ref> Timur was a member of the Barlas, a [[Mongols|Mongol tribe]]<ref>"Central Asia, history of [http://search.eb.com/eb/article-73545 Timur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220531175615/http://search.eb.com/eb/article-73545 |date=31 May 2022 }}", in [[Encyclopædia Britannica]], Online Edition, 2007. (Quotation: "Under his leadership, Timur united the Mongol tribes located in the basins of the two rivers.")</ref><ref>"[http://search.eb.com/eb/article-26920 Islamic world]", in [[Encyclopædia Britannica]], Online Edition, 2007. Quotation: "Timur (Tamerlane) was of Mongol descent and he aimed to restore Mongol power."</ref> that had been [[Turkification|turkified]] in many aspects.<ref>Carter V. Findley, ''The Turks in World History'', Oxford University Press, 2005, {{ISBN|978-0195177268}}, p. 101.</ref><ref>G. R. Garthwaite, ''The Persians'', Malden, {{ISBN|978-1557868602}}, MA: Blackwell Pub., 2007. [https://books.google.com/books?id=RpiywbMvG5gC&pg=RA1-PA148 p.148]. Quotation: "Timur's tribe, the Barlas, had Mongol origins but had become Turkic-speaking ... However, the Barlus tribe is considered one of the original Mongol tribes and there are "Barlus Ovogton" people who belong to Barlus tribe in modern Mongolia."</ref><ref>M. S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, {{ISBN|9231034677}}, p. 320. "One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkic population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ..."</ref><ref>{{Cite encyclopedia |year=2016 |title=ТИМУ́Р ТАМЕРЛАН |encyclopedia=[[Great Russian Encyclopedia]] |publisher=Great Russian Encyclopedia |location=[[Moscow]], Russia |url=https://old.bigenc.ru/military_science/text/4192231 |access-date=26 October 2023 |editor-last=Kravets |editor-first=S. L. |volume=32: Televizionnaya bashnya – Ulan-Bator |language=ru |trans-title=Timúr Tamerlan |isbn=978-5-85270-369-9 |quote=Сын бека Тарагая из тюркизированного монг. племени барлас |display-editors=etal |trans-quote=Son of Bek Taragai from the Turkified Mongol Barlas tribe |archive-date=26 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231026130520/https://old.bigenc.ru/military_science/text/4192231 |url-status=live }}.</ref><ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Timur|title=Timur|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|date=5 September 2023|at=§ Life|quote=Timur was a member of the Turkicized Barlas tribe, a Mongol subgroup that had settled in Transoxania (now roughly corresponding to Uzbekistan) after taking part in Genghis Khan's son Chagatai's campaigns in that region.|access-date=26 October 2023|archive-date=17 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150617233354/https://www.britannica.com/biography/Timur|url-status=live}}</ref> His father, [[Taraghai]], was described as a minor noble of this tribe. However, Manz argues that Timur may have later understated his father's social position to make his own successes appear more remarkable. She states that though he is not believed to have been especially powerful, Taraghai was reasonably wealthy and influential.<ref name=":0"/>{{Rp|116}} This is shown in the [[Zafarnama (Yazdi biography)|''Zafarnama'']], which states that Timur later returning to his birthplace following the death of his father on 12 March 1360 AD, suggesting concern over his estate.<ref>Sharaf ad-Din Ali Yazdi, ''Zafarnama'' (1424–1428), p. 35.</ref> Taraghai's social significance is further hinted at by [[Ahmad ibn Arabshah|Arabshah]], who described him as a magnate in the court of [[Amir Husayn]] [[Qara'unas]].<ref name="Arabshah2017"/> In addition to this, the father of the great Amir Hamid Kereyid of [[Moghulistan]] is stated as a friend of Taraghai's.<ref>Sharaf ad-Din Ali Yazdi, ''Zafarnama'' (1424–1428), p. 75.</ref> In his childhood, Timur and a small band of followers [[raid (military)|raided]] travellers for goods, especially animals such as sheep, horses, and cattle.<ref name=":0"/>{{Rp|116}} Around 1363, it is believed that Timur tried to steal a sheep from a shepherd but was shot by two arrows, one in his right leg and another in his right hand, where he lost two fingers. Both injuries disabled him for life. Some believe that these injuries occurred while serving as a mercenary to the khan of [[Sistan]] in what is today the [[Dasht-e Margo]] in southwest [[Afghanistan]]. Timur's injuries and disability gave rise to the nickname "Timur the Lame" or ''Temūr(-i) Lang'' in Persian, which is the origin of Tamerlane, the name by which he is generally known in the West.{{sfn|Marozzi|2004|p=31}} == Military leader == [[File:Timur on horse. Battle between Timur and Toqtamish Khan (left portion), 1420-1440, possibly Herat. Topkapi H.2153, folio 2a.jpg|thumb|left|upright|Timur on horse in a battle with [[Tokhtamysh]], Khan of the [[Golden Horde]]. 1420–1440 manuscript (partially colored), possibly [[Herat]]. Topkapi H.2153]] {{Timur's conquests}} By about 1360, Timur had gained prominence as a military leader whose troops were mostly Turkic tribesmen of the region.<ref name="Chaliand"/> He took part in campaigns in Transoxiana with the Khan of the Chagatai Khanate. Allying himself both in cause and by family connection with [[Amir Qazaghan]], the dethroner and destroyer of [[Volga Bulgaria]], he invaded [[Khorasan]]<ref name="hannah">{{cite book |author=Hannah |first=Ian C. |url=https://archive.org/details/briefhistoryofea00hann |title=A brief history of eastern Asia |date=1900 |publisher=T. F. Unwin |page=[https://archive.org/details/briefhistoryofea00hann/page/n111 92] |access-date=30 December 2015}}</ref> at the head of a thousand horsemen. This was the second military expedition that he led, and its success led to further operations, among them the subjugation of [[Khwarazm]] and [[Urgench]] in the [[Siege of Urgench (1379)]].{{sfn|Goldsmid|1911|p=994}} Following Qazaghan's murder, disputes arose among the many claimants to [[sovereign]] power. [[Tughlugh Timur]] of [[Kashgar]], the Khan of the Eastern Chagatai Khanate, another descendant of Genghis Khan, invaded, interrupting this infighting. Timur was sent to negotiate with the invader but instead joined him and was rewarded with Transoxiana. Around this time, his father died, and Timur also became the chief of the Barlas. Tughlugh then attempted to set his son [[Ilyas Khoja]] over Transoxiana, but Timur repelled this invasion with a smaller force.<ref name=hannah/> == Rise to power == In this period, Timur reduced the [[Chagatai Khanate|Chagatai khans]] to the position of [[figurehead]]s while he ruled in their name. Also during this period, Timur and his brother-in-law [[Amir Husayn]], who were at first fellow fugitives and wanderers, became rivals and antagonists.{{sfn|Goldsmid|1911|p=994}} The relationship between them became strained after Husayn abandoned efforts to carry out Timur's orders to finish off Ilya Khoja (former governor of Mawarannah) close to [[Tashkent]].{{sfn|Marozzi|2004|p=40}} Timur gained followers in Balkh, consisting of merchants, fellow tribesmen, Muslim clergy, aristocracy and agricultural workers, because of his kindness in sharing his belongings with them. This contrasted Timur's behavior with that of Husayn, who alienated these people, took many possessions from them via his heavy tax laws and selfishly spent the tax money building elaborate structures.{{sfn|Marozzi|2004|pp=41–42}} Around 1370, Husayn surrendered to Timur and was later assassinated, which allowed Timur to be formally proclaimed sovereign at [[Balkh]]. He married Husayn's wife [[Saray Mulk Khanum]], a descendant of Genghis Khan, allowing him to become imperial ruler of the Chaghatay tribe.{{sfn|Marozzi|2004|p={{page needed|date=October 2023}}}} == Legitimization of Timur's rule == [[File:Depiction of Timur granting audience on the occasion of his accession, in the near contemporary Zafarnama (1424-1428), 1467 edition.jpg|thumb|upright=1.5|Depiction of Timur granting audience on the occasion of his accession in [[Balkh]] in 1370. ''[[Zafarnama (Yazdi biography)|Zafarnama]]'' (1467), commissioned by [[Sultan Husayn Bayqara]]]] Timur's Turco-Mongolian heritage provided opportunities and challenges as he sought to rule the Mongol Empire and the Muslim world.<ref name=":0"/> According to the Mongol traditions, Timur could not claim the title of ''khan'' or rule the Mongol Empire because he was not a descendant of [[Genghis Khan]]. Therefore, Timur set up a puppet Chaghatayid Khan, [[Soyurgatmish|Suyurghatmish]], as the nominal ruler of Balkh as he pretended to act as a "protector of the member of a Chinggisid line, that of Genghis Khan's eldest son, [[Jochi]]".<ref name="manz-2002-3">{{cite journal|last=Manz |first=Beatrice Forbes |title=Tamerlane's Career and Its Uses|journal=Journal of World History |year=2002|volume=13|page=3 |doi=10.1353/jwh.2002.0017|s2cid=143436772}}</ref> Timur instead used the title of [[Amir]] meaning general, and acting in the name of the [[Chagatai Khanate|Chagatai]] ruler of Transoxiana.<ref name=":0"/>{{Rp|106}} To reinforce this position, Timur claimed the title ''güregen'' (royal son-in-law) to a princess of Chinggisid line.{{sfn|Manz|1999|p=14}} As with the title of Khan, Timur similarly could not claim the supreme title of the Islamic world, [[Caliph]], because the "office was limited to the [[Quraysh]], the tribe of the [[Prophet Muhammad]]". Therefore, Timur reacted to the challenge by creating a myth and image of himself as a "supernatural personal power" ordained by God.<ref name="manz-2002-3"/> Timur's most famous title was ''Sahib Qiran'' (<big>صَاحِبِ قِرَان</big>, 'Lord of Conjunction'), which is rooted in [[astrology]]<ref name=":1">{{Cite book |last=Moin |first=A. Azfar |url=https://books.google.com/books?id=luw_guiJGfgC |title=The Millennial Sovereign: Sacred Kingship and Sainthood in Islam |publisher=Columbia University Press |year=2012 |isbn=978-0231504713 |location=New York |pages=40–43 |oclc=967261884}}</ref> a title that was used before him to designate [[Hamza ibn Abd al-Muttalib]], the paternal uncle of Muhammad<ref name=":3">{{Cite journal |last=Chann |first=Naindeep Singh |date=2009 |title=Lord of the Auspicious Conjunction: Origins of the Ṣāḥib-Qirān |journal=Iran & the Caucasus |volume=13 |issue=1 |pages=93–110 |doi=10.1163/160984909X12476379007927 |jstor=25597394 |issn=1609-8498}}</ref> and which was taken by the Mamluk Sultan [[Baybars]] and by various rulers of the [[Ilkhanate]] to designate themselves.<ref name=":3" /> In that regard, he simply pursued an existing tradition in the [[Muslim world]] to designate conquerors.<ref name=":3" /> The title was referring to the conjunction of the two "superior planets", Saturn and Jupiter, which was held to be an auspicious sign and the mark of a new era.<ref name=":1" /> According to A. Azfar Moin, ''Sahib Qiran'' was a messianic title, implying that Timur might potentially be the "awaited messiah descended from the prophetic line" who would "inaugurate a new era, possibly the last one before the end of time."<ref name=":1" /> Otherwise he depicted himself as a spiritual descendant of Ali, thus claiming the lineage of both Genghis Khan and the Quraysh.<ref name="Aigle 2014 p. 132">{{cite book |last=Aigle |first=Denise |title=The Mongol Empire between Myth and Reality : Studies in Anthropological History |publisher=Brill |publication-place=Leiden |year=2014 |isbn=978-90-04-27749-6 |oclc=994352727 |page=132}}</ref> == Period of expansion == Timur spent the next 35 years in various wars and expeditions. He not only consolidated his rule at home by the subjugation of his foes, but sought extension of territory by encroachments upon the lands of foreign potentates. His conquests to the west and northwest led him to the lands near the [[Caspian Sea]] and to the banks of the [[Ural River|Ural]] and the [[Volga]]. Conquests in the south and southwest encompassed almost every province in [[Persia]], including [[Baghdad]], [[Karbala]] and Northern Iraq.{{sfn|Goldsmid|1911|p=994}} [[File:Timur's army, commanded by Umar Shaykh, attacks Urgench in 1379. Garrett Zafarnama, painted in 1480.jpg|thumb|upright=1.3|Timur's army, commanded by his son [[Umar Shaikh Mirza I|Umar Shaykh]], in the [[Siege of Urgench (1379)]]. ''Garrett Zafarnama'' (1480)]] One of the most formidable of Timur's opponents was another Mongol ruler, a descendant of Genghis Khan named [[Tokhtamysh]]. After having been a refugee in Timur's court, Tokhtamysh became ruler both of the eastern [[White Horde|Kipchak]] and the [[Golden Horde]]. After his accession, he quarreled with Timur over the possession of [[Khiva|Khwarizm]] and [[Azerbaijan]].{{sfn|Goldsmid|1911|p=994}} However, Timur still supported him against the Russians, and in 1382, Tokhtamysh invaded the Muscovite dominion and [[Siege of Moscow (1382)|burned Moscow]].{{sfn|Riasanovsky|Steinberg|2005|page=93}} [[Russian Orthodox Church|Russian Orthodox]] tradition states that later, in 1395, having reached the frontier of the [[Principality of Ryazan]], Timur had taken [[Yelets]] and started advancing towards Moscow. [[Vasily I of Moscow]] went with an army to [[Kolomna]] and halted at the banks of the [[Oka (river)|Oka River]]. The clergy brought the famed [[Theotokos of Vladimir]] icon from [[Vladimir, Russia|Vladimir]] to Moscow.{{sfn|Crummey|2014|page=64}} Timur stopped his advance and withdrew from Russian territory, with the Russian chroniclers claiming that a vision of the [[Virgin Mary|Virgin]] defending Moscow, accompanied by a heavenly host, convinced him to turn back.{{sfn|Crummey|2014|page=64}} == Conquest of Persia == After the death of [[Abu Sa'id (Ilkhanid dynasty)|Abu Sa'id]], ruler of the [[Ilkhanate]], in 1335, there was a power vacuum in Persia. In the end, Persia was split amongst the [[Muzaffarids (Iran)|Muzaffarids]], [[Kartids]], [[Eretnids]], [[Chobanids]], [[Injuids]], [[Jalayirids]], and [[Sarbadars]]. In 1383, Timur started his lengthy military conquest of Persia, though he already ruled over much of Persian [[Greater Khorasan|Khorasan]] by 1381, after Khwaja Mas'ud, of the [[Sarbadar]] dynasty surrendered. Timur began his Persian campaign with [[Herat]], capital of the [[Kurt dynasty|Kartid dynasty]]. When Herat did not surrender he reduced the city to rubble and massacred most of its citizens; it remained in ruins until [[Shah Rukh]] ordered its reconstruction around 1415.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&q=siege+of+herat+timur&pg=PA39 |title=Mughal Gardens|via=google.ca|isbn=978-0884022350 |last1=Wescoat|first1=James L. |last2=Wolschke-Bulmahn|first2=Joachim|year=1996 |publisher=Dumbarton Oaks}}</ref> Timur then sent a general to capture rebellious [[Kandahar]]. With the capture of Herat the Kartid kingdom surrendered and became vassals of Timur; it would later be annexed outright less than a decade later in 1389 by Timur's son [[Miran Shah]].{{Sfn|Melville|2020|p=32}} [[File:Empire of Timur and his Campaigns.png|thumb|upright=1.3|Timur's empire and his military campaigns]] Timur then headed west to capture the [[Zagros Mountains]], passing through [[Mazandaran]]. During his travel through the north of Persia, he captured the then town of [[Tehran]], which surrendered and was thus treated mercifully. He laid siege to [[Soltaniyeh]] in 1384. [[Greater Khorasan|Khorasan]] revolted one year later, so Timur destroyed Isfizar, and the prisoners were cemented into the walls alive. The next year the kingdom of Sistan, under the [[Mihrabanids|Mihrabanid dynasty]], was ravaged, and its capital at [[Zaranj]] was destroyed. Timur then returned to his capital of [[Samarkand]], where he began planning for his [[Timur's invasion of Georgia|Georgian campaign]] and [[Tokhtamysh–Timur war|Golden Horde]] invasion. In 1386, Timur passed through Mazandaran as he had when trying to capture the Zagros. He went near the city of Soltaniyeh, which he had previously captured but instead turned north and captured [[Tabriz]] with little resistance, along with [[Maragha]].<ref>{{Cite book|last=Timur |url=https://books.google.com/books?id=iG9GfiknnZQC|title=The Mulfuzat Timury, Or, Autobiographical Memoirs of the Moghul Emperor Timur: Written in the Jagtay Turky Language |year=2013|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1108056021|pages=vii–xxxvii |language=en}}</ref> He ordered heavy taxation of the people, which was collected by Adil Aqa, who was also given control over Soltaniyeh. Adil was later executed because Timur suspected him of corruption.{{Sfn|Melville|2020|p=56}} Timur then went north to begin his Georgian and Golden Horde campaigns, pausing his full-scale invasion of Persia. When he returned, he found his generals had done well in protecting the cities and lands he had conquered in Persia.{{Sfn|Manz|1999|pp=67–71}} Though many rebelled, and his son [[Miran Shah]], who may have been [[regent]], was forced to annex rebellious vassal dynasties, his holdings remained. So he proceeded to capture the rest of Persia, specifically the two major southern cities of [[Isfahan]] and [[Shiraz]]. When he arrived with his army at Isfahan in 1387, the city [[Siege of Isfahan (1387)|immediately surrendered]]; he treated it with relative mercy as he normally did with cities that surrendered (unlike Herat).{{Sfn|Melville|2020|pp=97–100}} However, after Isfahan revolted against Timur's taxes by killing the tax collectors and some of Timur's soldiers, he ordered the massacre of the city's citizens; the death toll is reckoned at between 100,000 and 200,000.<ref name="Chaliand 2007 87">{{cite book |last1=Chaliand |first1=Gerard |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al Qaeda |last2=Blin |first2=Arnaud |publisher=University of California Press |year=2007 |isbn=978-0520247093 |page=[https://archive.org/details/historyofterrori00grar/page/87 87] |quote=isfahan Timur. |url-access=registration}}</ref> An eye-witness counted more than 28 towers constructed of about 1,500 heads each.<ref>Fisher, W. B.; Jackson, P.; Lockhart, L.; Boyle, J. A.: ''The Cambridge History of Iran'', p. 55.</ref> This has been described as a "systematic use of terror against towns...an integral element of Tamerlane's strategic element", which he viewed as preventing bloodshed by discouraging resistance. His massacres were selective and he spared the artistic and educated.<ref name="Chaliand 2007 87"/> This would later influence the next great Persian conqueror: [[Nader Shah]].{{Sfn|Strange|1905|pp=267–287}} [[File:Timur coin. Citing Chagatai khan Mahmud. Baghdad mint. Dated AH 795 (AD 1393).jpg|thumb|Rare coinage of Timur while in [[Jalayirid]] Baghdad, following the [[Siege of Baghdad (1393)]]. Citing [[Chagatai Khanate|Chagatai]] khan [[Sultan Mahmud (Chagatai)|Mahmud]].]] Timur then began a five-year campaign to the west in 1392, attacking [[Iranian Kurdistan|Persian Kurdistan]].{{Sfn|Manz|1999|pp=123–125}}{{Sfn|Melville|2020|p=109}}<ref>{{Cite book |last=Shterenshis |first=Michael |url=https://books.google.com/books?id=vJZm9amnoAoC|title=Tamerlane and the Jews|date=2002 |publisher=Psychology Press|isbn=978-0700716968|pages=144–189|language=en}}</ref> In 1393, Shiraz was captured after surrendering, and the Muzaffarids became vassals of Timur, though prince [[Shah Mansur (Persia)|Shah Mansur]] rebelled but was defeated at the [[Battle of Shiraz (1393)]], and the [[Muzafarids]] were annexed. Shortly after Georgia was devastated so that the Golden Horde could not use it to threaten northern Iran.<ref>{{Cite book|last=Strange|first=Guy Le|url=https://books.google.com/books?id=-vOf7uE1APYC|title=The Lands of the Eastern Caliphate: Mesopotamia, Persia, and Central Asia, from the Moslem Conquest to the Time of Timur |date=1905|publisher=University Press|page=235 |language=en}}</ref> In the same year, Timur [[Siege of Baghdad (1393)|caught Baghdad]] by surprise in August by marching there in only eight days from Shiraz. Sultan [[Ahmad Jalayir]] fled to Syria, where the Mamluk Sultan [[Barquq]] protected him and killed Timur's envoys. Timur left the [[Sarbadar]] prince Khwaja Mas'ud to govern [[Baghdad]], but he was [[Capture of Baghdad (1394)|driven out]] when Ahmad Jalayir returned. Ahmad was unpopular but got help from [[Qara Yusuf]] of the [[Kara Koyunlu]]; he fled again in 1399, this time to the Ottomans.<ref>{{Cite book|last=Morgan|first=David |url=https://books.google.com/books?id=X6iQBAAAQBAJ|title=Medieval Persia 1040–1797|year= 2014 |publisher=Routledge|isbn=978-1317871408|pages=167–184|language=en}}</ref> == Tokhtamysh–Timur war == {{see also|Karsakpay inscription}} [[File:Battle between Timur and Toqtamish Khan, 1420-1440, possibly Herat. Topkapi H.2153.jpg|thumb|upright=1.3|Battle between Timur (left) and [[Tokhtamysh]] (right), 1420–1440, possibly [[Herat]]. Topkapi H.2153.]] In the meantime, Tokhtamysh, now khan of the [[Golden Horde]], turned against his patron and in 1385 invaded [[Azerbaijan]]. The inevitable response by Timur resulted in the [[Tokhtamysh–Timur war]]. In the initial stage of the war, Timur won a victory at the [[Battle of the Kondurcha River]]. After the battle Tokhtamysh and some of his army were allowed to escape. After Tokhtamysh's initial defeat, Timur invaded Muscovy to the north of Tokhtamysh's holdings. Timur's army burned [[Ryazan]] and advanced on Moscow. He was pulled away before reaching the Oka River by Tokhtamysh's renewed campaign in the south.{{sfn|Riasanovsky|Steinberg|2005|page=94}} In the first phase of the conflict with Tokhtamysh, Timur led an army of over 100,000 men north for more than 700 miles into the steppe. He then rode west about 1,000 miles advancing in a front more than 10 miles wide. During this advance, Timur's army got far enough north to be in a region of [[midnight sun|very long summer days]] causing complaints by his Muslim soldiers about keeping a long schedule of [[salat|prayers]]. It was then that Tokhtamysh's army was boxed in against the east bank of the Volga River in the [[Orenburg]] region and destroyed at the [[Battle of the Kondurcha River]], in 1391. In the second phase of the conflict, Timur took a different route against the enemy by invading the realm of Tokhtamysh via the [[Caucasus]] region. In 1395, Timur defeated Tokhtamysh in the [[Battle of the Terek River]], concluding the struggle between the two monarchs. Tokhtamysh was unable to restore his power or prestige, and he was killed about a decade later in the area of present-day [[Tyumen]]. During the course of Timur's campaigns, his army destroyed [[Sarai (city)|Sarai]], the capital of the Golden Horde, and [[Astrakhan]], subsequently disrupting the Golden Horde's [[Silk Road]]. The Golden Horde never recovered from its losses to Timur and ultimately disintegrated into a number of smaller khanates within the next half-century, which allowed [[Grand Principality of Moscow|Moscow]] to continue the "gathering of the Russian lands" and emerge as the dominant [[Russian principalities|Russian state]].{{sfn|Galeotti|2024|p=93}} === Ismailis === In May 1393, Timur's army invaded the [[Anjudan]], crippling the [[Ismaili]] village only a year after his assault on the Ismailis in [[Mazandaran]]. The village was prepared for the attack, evidenced by its fortress and system of tunnels. Undeterred, Timur's soldiers flooded the tunnels by cutting into a channel overhead. Timur's reasons for attacking this village are not yet well understood. However, it has been suggested that his [[#Early life|religious persuasions]] and view of himself as an [[#Campaign against the Tughlaq dynasty|executor of divine will]] may have contributed to his motivations.<ref name="Virani, Shafique N 2007, p. 116">Virani, Shafique N. ''The Ismailis in the Middle Ages: A History of Survival, A Search for Salvation'' (New York: Oxford University Press), 2007, p. 116.</ref> The Persian historian [[Khwandamir]] explains that an Ismaili presence was growing more politically powerful in Persian [[Iraq]]. A group of locals in the region was dissatisfied with this and, Khwandamir writes, these locals assembled and brought up their complaint with Timur, possibly provoking his attack on the Ismailis there.<ref name="Virani, Shafique N 2007, p. 116"/> == Campaign against the Delhi Sultanate == {{multiple image|perrow = 2|total_width = 450|caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Timur invasion of India in 1397-1399.png | image2 = Timur pursues the Indians, led by Sultan Mahmud-Khan Tughluq, back into Delhi, 17 December 1398. Zafarnama of Ibrahim Sultan, Timurid Shiraz, 1436. Folio 290v.jpg | footer = Map of Timur's invasion of India in 1398-99, and painting of Timur defeating the [[Sultan of Delhi]], [[Nasir Al-Din Mahmud Tughluq]], in the winter of 1397–1398 (painting dated 1436). }}{{Campaignbox Iranian-Indian Wars and Conflicts}} In the late 14th century, the [[Tughlaq dynasty]], which had ruled the [[Delhi Sultanate]] since 1320, had declined. Most provincial governors had asserted their independence, and the Sultanate was reduced to a fraction of its former extent.<ref name=rene/> This anarchy drew the attention of Timur, who in 1398 invaded the Indian subcontinent during the reign of Sultan [[Mahmud Shah II]]. After crossing the [[Indus River]] on 30 September 1398 with a force of 90,000, he sacked [[Tulamba]] and massacred its inhabitants.<ref name=rene/> He sent an advance guard under his grandson [[Pir Muhammad (son of Umar Shaikh)|Pir Muhammad]], who [[Siege of Multan (1398)|captured Multan]] after a siege of six months.<ref name=rene/> His invasion was unopposed as most of the nobility surrendered without a fight. He encountered resistance from a force of 2000 under Malik [[Jasrat]] at the [[Sutlej]] between Tulamba and [[Dipalpur]]. Jasrat was defeated and taken into captivity.<ref>{{Cite book |last=Singh |first=Surinder |url=https://books.google.com/books?id=99YZ0AEACAAJ |title=The Making of Medieval Panjab: Politics, Society and Culture, c.1000–c.1500 |date=2023 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-032-65440-9 |language=en|pages=374, 390}}</ref><ref name=rene>{{Cite book |last=Grousset |first=René |url=https://books.google.com/books?id=CHzGvqRbV_IC&pg=PA444 |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |date=1970 |publisher=Rutgers University Press |isbn=978-0-8135-1304-1 |language=en|author-link=René Grousset|page=444}}</ref> Next he [[Siege of Bhatner|captured the fort of Bhatner]] which was being defended by [[Rajput]] chief Rai Dul Chand and demolished it.<ref name="RD">{{cite book |title=The History of India |publisher=The Rosen Publishing Group |year=2010 |isbn=978-1615301225 |editor=Pletcher |editor-first=Kenneth |page=[https://books.google.com/books?id=VsujRFvaHI8C&pg=PA131 131]}}</ref> While on his march towards Delhi, Timur was opposed by the [[Jat]] peasantry, who would loot caravans and then disappear in the forests. He had thousands of Jats killed and many taken captive.<ref name="DIZ">{{cite book |author=Elliot |first=Henry Miers |title=History of India, as Told by Its Own Historians: The Muhammadan Period |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-1108055857 |pages=489–[https://books.google.com/books?id=-knEHQUmBFgC&pg=PA493 493]}}</ref><ref name=ZXC>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=kwiADwAAQBAJ&pg=PT437|title=Ganga: The Many Pasts of a River |first=Sudipta|last=Sen |year=2019|publisher=Penguin Random House India |isbn=978-9353054489 |via=Google Books}}</ref> But the Sultanate at Delhi did nothing to stop his advance.<ref>{{cite book |first=Raj Pal |last=Singh |url=https://books.google.com/books?id=TKhuAAAAMAAJ&q=ahirs+and+jats |title=Rise of the Jat power |access-date=22 May 2012|isbn=978-8185151052 |year=1988 |publisher=Harman Publishing House}}</ref> === Capture of Delhi (1398) === {{Main|Sack of Delhi (1398)}} The battle took place on 17 December 1398. Before the battle, Timur slaughtered some 100,000 slaves who had been captured previously in the Indian campaign. This was done out of fear that they might revolt.<ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Delhi-1398 |title=Battle of Delhi |website=www.britannica.com |last=Phillips |first=Charles |date=10 December 2023 |access-date=19 October 2022 |archive-date=19 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221019182133/https://www.britannica.com/event/Battle-of-Delhi-1398 |url-status=live }}</ref> Sultan Nasir-ud-Din Mahmud Shah Tughluq and the army of Mallu Iqbal had war elephants armored with chain mail and poison on their tusks.{{sfn|Marozzi|2004|p=267}} As his Tatar forces were afraid of the elephants, Timur ordered his men to dig a trench in front of their positions. Timur then loaded his camels with as much wood and hay as they could carry. When the war elephants charged, Timur set the hay on fire and prodded the camels with iron sticks, causing them to charge at the elephants, howling in pain: Timur had understood that elephants were easily panicked. Faced with the strange spectacle of camels flying straight at them with flames leaping from their backs, the elephants turned around and stampeded back toward their own lines. Timur capitalized on the subsequent disruption in the forces of Nasir-ud-Din Mahmud Shah Tughluq, securing an easy victory. Nasir-ud-Din Mahmud Shah Tughluq fled with remnants of his forces.<ref>Ibn Arabşah, 1986: 164–166.{{Missing long citation|date=October 2023}}</ref><ref>Ibn Hacer, 1994, pp. II: 9–10.{{Missing long citation|date=October 2023}}</ref><ref>Ibn Tagrîbirdi, 1956, XII: 262–263.{{Missing long citation|date=October 2023}}</ref> The capture of the [[Delhi Sultanate]] was one of Timur's largest and most devastating victories as at that time, Delhi was one of the richest cities in the world. The city of Delhi was sacked and reduced to ruins, with the population enslaved.<ref>{{Cite web |title=Battle of Delhi {{!}} 17 December 1398 |url=https://historyonthisday.com/events/mongolian-empire/timur-battle-of-delhi/ |access-date=28 September 2022 |website=History on this day |language=en-US |archive-date=19 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221019182135/https://historyonthisday.com/events/mongolian-empire/timur-battle-of-delhi/ |url-status=dead }}</ref> After the fall of the city, uprisings by its citizens against the Turkic-Mongols began to occur, causing a retaliatory bloody massacre within the city walls. After three days of citizens uprising within Delhi, it was said that the city reeked of the decomposing bodies of its citizens with their heads being erected like structures and the bodies left as food for the birds by Timur's soldiers. Timur's invasion and destruction of Delhi continued the chaos that was still consuming India, and the city would not be able to recover from the great loss it suffered for almost a century.{{sfn|Marozzi|2004|pp=269–274}} == Campaigns in the Caucasus and the Levant == [[File:Timur's army attacks Nerges, Georgia.jpg|thumb|upright|Emir Timur's army attacks the survivors of the town of [[Mingrelia|Nerges]], in Georgia, in the spring of 1396. [[:Commons:Category:Garrett Zafarnama|''Garrett Zafarnama'']] ({{circa|1480}})]] Before the end of 1399, Timur started a war with [[Bayezid I]], sultan of the Ottoman Empire, and the [[Mamluk]] sultan of Egypt [[Nasir-ad-Din Faraj]]. Bayezid began annexing the territory of Turkmen and Muslim rulers in [[Anatolia]]. As Timur claimed sovereignty over the [[Anatolian Beyliks|Turkoman rulers]], they took refuge behind him. In 1400, Timur [[Timur's invasions of Georgia|invaded]] [[Armenia]] and [[Georgia (country)|Georgia]]. Between 1386 and 1404, the Turco-Mongol forces of Timur raided the countries of [[Transcaucasia]] from their bases in northern Iran several times. Tiflis was finally conquered by Timur in 1404, and [[George VII of Georgia|King George VII]] was forced to recognize Timurid suzerainty. Armenia too, which had been under Mongol [[Jalayirid Sultanate|Jalayirid]] control, was incorporated into the Timurid realm.<ref>{{cite book |last1=Ashrafyan |first1=K. Z. |title=History of civilizations of Central Asia: A.D. 750 to the end of the fifteenth century. Part 1: Vol. 4, The age of achievement The historical, social and economic setting |editor-last1=Asimov |editor-first1=M. S. |chapter= Central Asia under Timur from 1370 to the early fifteenth century |date=1998 |publisher=UNESCO Publ |location=Paris |isbn=978-92-3-103467-1 |url=https://en.unesco.org/silkroad/sites/default/files/knowledge-bank-article/vol_IVa%20silk%20road_central%20asia%20under%20timur.pdf}}</ref> Of the surviving population, more than 60,000 [[Peoples of the Caucasus|of the local people]] were captured as slaves, and many districts were depopulated.<ref>{{cite web |url=http://rbedrosian.com/atmi4.htm |title=The Turco-Mongol Invasions |publisher=Rbedrosian.com |access-date=22 May 2012 |archive-date=22 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120722083934/http://rbedrosian.com/atmi4.htm |url-status=live }}</ref> He also sacked [[Sivas]] in Asia Minor.{{sfn|Nicol|1993|p=314}} [[File:Jalayirids in 1400.png|thumb|left|[[Jalayirid]] and [[Timurid dynasty|Timurid]] territories in 1400.<ref>{{cite book |last1=Munt |first1=Harry |title=The Jalayirids: Dynastic State Formation in the Mongol Middle East |date=2017 |publisher=Edinburgh University Press |location=Edinburgh |isbn=978-1-4744-0225-5 |url=https://www.academia.edu/101416828 |page=Map 3}}</ref>]] Then Timur turned his attention to Syria, sacking [[Sack of Aleppo (1400)|Aleppo]],<ref>{{cite encyclopedia|title=Aleppo:the Ottoman Empire's caravan city |first1=Bruce |last1=Masters | encyclopedia=The Ottoman City Between East and West: Aleppo, Izmir, and Istanbul | editor-first1=Edhem |editor-last1=Eldem|editor-first2=Daniel |editor-last2=Goffman| editor-first3=Bruce |editor-last3=Master | publisher=Cambridge University Press | year=1999|page=20}}</ref> and [[Siege of Damascus (1400)|Damascus]].<ref>Margaret Meserve, ''Empires of Islam in Renaissance Historical Thought'', (Harvard University Press, 2008), p. 207.</ref> The city's inhabitants were massacred, except for the artisans, who were deported to Samarkand. Timur invaded [[Baghdad]] in June 1401. After the capture of the city, 20,000 of its citizens were massacred. Timur ordered that every soldier should return with at least two severed human heads to show him. When they ran out of men to kill, many warriors killed prisoners captured earlier in the campaign, and when they ran out of prisoners to kill, many resorted to beheading their own wives.<ref>{{Cite book |last=ʻArabshāh |first=Aḥmad ibn Muḥammad Ibn |url=https://books.google.com/books?id=uh9tAAAAMAAJ |title=Tamerlane: Or, Timur, the Great Amir |date=1976 |publisher=Progressive Books |language=en|page=168}}</ref> British historian [[David Nicolle]], in his "The Mongol Warlords", quotes an anonymous contemporary historian who compared Timur's army to "ants and locusts covering the whole countryside, plundering and ravaging."<ref>{{cite book |last1=Nicolle |first1=David |last2=Hook |first2=Richard |title=The Mongol Warlords Genghis Khan, Kublai Khan, Hulegu, Tamerlane |date=1998 |publisher=Brockhampton Press |isbn=1860194079 |page=161}}</ref> == Invasion of Anatolia == {{main|Battle of Ankara|Ottoman Interregnum}} In the meantime, years of insulting letters had passed between Timur and Bayezid. Both rulers insulted each other in their own way while Timur preferred to undermine Bayezid's position as a ruler and play down the significance of his military successes. This is the excerpt from one of Timur's letters addressed to the Ottoman sultan: {{blockquote|Believe me, you are but pismire ant: don't seek to fight the elephants for they'll crush you under their feet. Shall a petty prince such as you contend with us? But your [[rodomontade]]s (braggadocio) are not extraordinary; for a [[Turkoman (ethnonym)|Turcoman]] never spake with judgement. If you don't follow our counsels you will regret it<ref>Rhoads Murphey, ''Exploring Ottoman Sovereignty: Tradition, Image and Practice in the Ottoman Imperial Household 1400–1800''; published by Continium, 2008; p. 58</ref>}} [[File:Festivities with Bayezid as prisoner, after conquering Rum territories. Zafarnama, 1528 (Golestan, MS 708).jpg|thumb|Festivities with [[Bayezid I]] as prisoner, after conquering Anatolia. [[:Commons:Category:Zafarnama, 1528 (Golestan, MS 708)|''Zafarnama'', 1528 (Golestan, MS 708)]].<ref name="Norou">{{cite book |last1=Norouzian |first1=Giti |chapter=A copy of a panegyric biography of Timur, the Zafar-Nama of 936 H, with pictures attributed to Bihzad |publisher=Manggha, Polish Institute of World Art Studies |date=2011 |title=The Art of the Islamic World |page=139 |url=https://kpbc.umk.pl/Content/95420/Licencje_078_13.pdf}}</ref>]] Finally, Timur invaded Anatolia and defeated Bayezid in the [[Battle of Ankara]] on 20 July 1402. Bayezid was captured in battle and subsequently died in captivity, initiating the twelve-year [[Ottoman Interregnum]] period. Timur's stated motivation for attacking Bayezid and the Ottoman Empire was the restoration of [[Seljuq dynasty|Seljuq]] authority. Timur saw the Seljuks as the rightful rulers of [[Anatolia]] as they had been granted rule by Mongol conquerors, illustrating Timur's interest with Genghizid legitimacy.{{citation needed|date=December 2020}} In December 1402, Timur [[Siege of Smyrna|besieged and conquered Smyrna]], a stronghold of the Christian [[Knights Hospitalers]]; thus he referred to himself as ''[[Ghazi (warrior)|ghazi]]'' or "Warrior of Islam". A mass beheading was carried out in Smyrna by Timur's soldiers.<ref name="Reilly2012">{{cite book|author=Kevin Reilly|title=The Human Journey: A Concise Introduction to World History|url=https://books.google.com/books?id=v12nkhHzD7UC&pg=PA164|year=2012|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1442213845|pages=164–}}</ref><ref name="Lodge1913">{{cite book |author=Lodge |first=Henry Cabot |url=https://books.google.com/books?id=M6Q-AAAAYAAJ&pg=PA51 |title=The History of Nations |publisher=P. F. Collier |year=1913 |pages=51–}}</ref><ref name="Belozerskaya2012">{{cite book |author=Belozerskaya |first=Marina |url=https://books.google.com/books?id=ykRpAgAAQBAJ&pg=PA88 |title=Medusas Gaze: The Extraordinary Journey of the Tazza Farnese |publisher=Oxford University Press |year=2012 |isbn=978-0199876426 |pages=88–}}</ref><ref name="de1856">{{cite book |author=Vertot (abbé de) |url=https://books.google.com/books?id=3u9EAQAAMAAJ&pg=PA104 |title=The History of the Knights Hospitallers of St. John of Jerusalem: Styled Afterwards, the Knights of Rhodes, and at Present, the Knights of Malta |publisher=J. W. Leonard & Company |year=1856 |pages=104–}}</ref> With the [[Treaty of Gallipoli]] in February 1403, Timur was furious with the [[Republic of Genoa|Genoese]] and [[Republic of Venice|Venetians]], since their ships ferried the Ottoman army to safety in [[Thrace]]. As [[Lord Kinross]] reported in ''The Ottoman Centuries'', the Italians preferred the enemy they could handle to the one they could not.{{citation needed|date=December 2020}} During the early interregnum, Bayezid I's son {{lang|tr|[[Mehmed I|Mehmed Çelebi]]}} acted as Timur's vassal. Unlike other princes, Mehmed minted coins that had Timur's name stamped as "Demur han Gürgân" ({{lang|tr-Arab|تيمور خان كركان}}), alongside his own as "Mehmed bin Bayezid han" ({{lang|tr-Arab|محمد بن بايزيد خان}}).<ref name="ottomancivilwar">{{cite book |author=Kastritsis |first=Dimitris J. |title=The Sons of Bayezid: Empire Building and Representation in the Ottoman Civil War of 1402–1413 |publisher=Brill |year=2007 |page=49}}</ref><ref>{{cite book |author=Pere |first=Nuri |title=Osmanlılarda madenî paralar: Yapı ve Kredi Bankasının Osmanlı madenî paraları kolleksiyonu |publisher=Yapı ve Kredi Bankası |year=1968 |page=64}}</ref> This was probably an attempt on Mehmed's part to justify to Timur his conquest of [[Bursa]] after the [[Battle of Ulubad]]. After Mehmed established himself in ''Rum'', Timur had already begun preparations for his return to Central Asia, and took no further steps to interfere with the ''status quo'' in Anatolia.<ref name=ottomancivilwar/> While Timur was still in Anatolia, [[Qara Yusuf]] assaulted Baghdad and captured it in 1402. Timur returned to Persia and sent his grandson, Abu Bakr ibn Miran Shah, to reconquer Baghdad, which he did. Timur then spent some time in [[Ardabil]], where he gave [[Ali Safavi]], leader of the [[Safaviyya]], several captives. Subsequently, he marched to Khorasan and then to Samarkhand, where he spent nine months celebrating and preparing to invade Mongolia and China.<ref>Stevens, John. ''The history of Persia. Containing, the lives and memorable actions of its kings from the first erecting of that monarchy to this time; an exact Description of all its Dominions; a curious Account of India, China, Tartary, Kermon, Arabia, Nixabur, and the Islands of Ceylon and Timor; as also of all Cities occasionally mention'd, as Schiras, Samarkand, Bokara, &c. Manners and Customs of those People, Persian Worshippers of Fire; Plants, Beasts, Product, and Trade. With many instructive and pleasant digressions, being remarkable Stories or Passages, occasionally occurring, as Strange Burials; Burning of the Dead; Liquors of several Countries; Hunting; Fishing; Practice of Physick; famous Physicians in the East; Actions of Tamerlan, &c. To which is added, an abridgment of the lives of the kings of Harmuz, or Ormuz. The Persian history written in Arabick, by Mirkond, a famous Eastern Author that of Ormuz, by Torunxa, King of that Island, both of them translated into Spanish, by Antony Teixeira, who liv'd several Years in Persia and India; and now render'd into English.''</ref> == Attempts to attack the Ming dynasty == [[File:The campaign against China. Shah Rukh leads the Timurid army towards China on 19 February 1405, after Timur's death. Facing folios 414r, 413v.jpg|thumb|upright=1.3|The campaign against China. [[Shah Rukh]] (right) leads the Timurid army towards China on 19 February 1405, after Timur's death. ''Zafarnama'' (1436)]] In 1368, the [[Yuan dynasty]] collapsed and was succeeded by the [[Ming dynasty]]. The Ming dynasty during the reigns of its founder, the [[Hongwu Emperor]], and his son, the [[Yongle Emperor]], produced tributary states of many Central Asian countries. In 1394, the Hongwu Emperor's ambassadors eventually presented Timur with a letter addressing him as a subject. Timur had the ambassadors [[Fu An]], Guo Ji, and Liu Wei detained.{{sfn |Tsai |2002 |pp=[{{Google books|OuSsxBuALQYC|page=188|plainurl=yes}} 188–189]}} Neither the Hongwu Emperor's next ambassador, Chen Dewen (1397), nor the delegation announcing the accession of the Yongle Emperor fared any better.{{sfn |Tsai |2002 |pp=[{{Google books|OuSsxBuALQYC|page=188|plainurl=yes}} 188–189]}} Timur eventually planned to invade China. To this end, Timur made an alliance with surviving Mongol tribes in the [[Mongolian Plateau]] and prepared all the way to [[Bukhara]]. [[Engke Khan]] sent his grandson [[Öljei Temür Khan]], also known as "Buyanshir Khan" after he converted to Islam while at the court of Timur in Samarkand.<ref>C. P. Atwood. ''Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire'', see: "Northern Yuan Dynasty".</ref> == Death == Timur preferred to fight his battles in the spring. However, he moved east via [[Timur's Gates]] and died en route during an uncharacteristic winter campaign. In December 1404, Timur began military campaigns against Ming China and detained a Ming envoy. He became ill while encamped on the farther side of the Syr Daria and died at [[Farab]] on 17 or 18 February 1405,<ref name="silk">{{cite web |author=Lee |first=Adela C. Y. |title=Tamerlane (1336–1405) – ''The Last Great Nomad Power'' |url=http://www.silk-road.com/artl/timur.shtml |access-date=22 May 2012 |publisher=Silkroad Foundation |archive-date=24 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224201216/http://www.silk-road.com/artl/timur.shtml |url-status=live }}</ref> before ever reaching the Chinese border.{{sfn |Tsai |2002 |p=[{{Google books|OuSsxBuALQYC|page=161|plainurl=yes}} 161]}} After his death, the Ming envoys such as [[Fu An]] and the remaining entourage were released{{sfn |Tsai |2002 |pp=[{{Google books|OuSsxBuALQYC|page=188|plainurl=yes}} 188–189]}} by his grandson [[Khalil Sultan]]. Geographer [[Clements Markham]], in his introduction to the narrative of Clavijo's embassy, states that, after Timur died, his body "was [[embalmed]] with [[musk]] and [[rose water]], wrapped in [[linen]], laid in an [[ebony]] coffin and sent to Samarkand, where it was buried".<ref>James Louis Garvin, Franklin Henry Hooper, Warren E. Cox, ''Encyclopædia Britannica'', Vol. 22 (1929), p. 233.</ref> His tomb, the [[Gur-e-Amir]], still stands in Samarkand, though it has been heavily restored in recent years.<ref>Abdulla Vakhabov, ''Muslims in the USSR'' (1980), pp. 63–64. ASIN B0006E65HW</ref> == Succession == {{Main|Timurid Empire}} [[File:ShrineofAmirTimur.jpg|thumb|[[Gur-e-Amir|Timur's mausoleum]] is located in [[Samarkand]], Uzbekistan.]] Timur had twice previously appointed an heir apparent to succeed him, both of whom he had outlived. The first, his son [[Jahangir Mirza (Timurid prince)|Jahangir]], died of illness in 1376.<ref>Roya Marefat, ''Beyond the Architecture of Death:&nbsp;Shrine of the Shah-i Zinda in Samarqand'' (1991), p. 238.</ref><ref name="Barthold 1959">Vasilii Vladimirovitch Barthold, ''Four Studies on the History of Central Asia, Vol. 2'' (1959).</ref>{{rp|51}} The second, his grandson [[Muhammad Sultan Mirza|Muhammad Sultan]], had died from battle wounds in 1403.<ref>Marthe Bernus-Taylor, ''Tombs of Paradise: The Shah-e Zende in Samarkand and Architectural Ceramics of Central Asia'' (2003), p. 27.</ref> After the latter's death, Timur did nothing to replace him. It was only when he was on his own death-bed that he appointed Muhammad Sultan's younger brother, [[Pir Muhammad ibn Jahangir|Pir Muhammad]] as his successor.<ref>Beatrice Forbes Manz, ''Power, Politics and Religion in Timurid Iran'' (2007), p. 16.</ref> Pir Muhammad was unable to gain sufficient support from his relatives and a bitter civil war erupted amongst Timur's descendants, with multiple princes pursuing their claims. It was not until 1409 that Timur's youngest son, [[Shah Rukh]] was able to overcome his rivals and take the throne as Timur's successor.<ref>William Bayne Fisher, Peter Jackson, Peter Avery, Lawrence Lockhart, John Andrew Boyle, Ilya Gershevitch, Richard Nelson Frye, Charles Melville, Gavin Hambly, ''The Cambridge History of Iran, Volume VI'' (1986), pp. 99–101.</ref> ==Religious views== [[File:Timur at the funerals of his grandson Muhammad Sultan Mirza ibn Jahangir in 1403. Zafarnama of 1436.jpg|thumb|upright=.8|Timur at the funerals of his grandson [[Muhammad Sultan Mirza|Muhammad Sultan Mirza ibn Jahangir]] in 1403. ''Zafarnama'' (1436)]] Timur was a practising [[Sunni Muslim]], possibly belonging to the [[Naqshbandi Order]] of [[Sufism]], which was influential in Transoxiana.{{sfn|Manz|1999|page=[https://archive.org/details/riseruleoftamerl00manz/page/17 17]}} His chief official religious counsellor and adviser was the [[Hanafi]] scholar Abd al-Jabbar Khwarezmi. In [[Termez]], he had come under the influence of the spiritual mentor [[Sayyid Baraka]], a leader from [[Balkh]] who is buried alongside Timur in [[Gur-e-Amir]].<ref>Devin DeWeese. "The Descendants of Sayyid Ata and the Rank of Naqīb in Central Asia", ''Journal of the American Oriental Society'', Vol. 115, No. 4 (October–December 1995), pp. 612–634.</ref><ref>Vasilij Vladimirovič Bartold. ''Four studies on the history of Central Asia'', Vol. 1, p. 19.</ref><ref>Barbara Brend. ''Islamic art'', p. 130.</ref> Timur was known to hold [[Ali]] and the [[Ahl al-Bayt]] in high regard and has been noted by various scholars for his "pro-[[Shia Islam|Shia]]" stance. However, he also punished Shias for desecrating the memories of the [[Companions of the Prophet]].<ref>Michael Shterenshis. ''Tamerlane and the Jews.'' Routledge. {{ISBN|978-1136873669}}. p. 38.</ref> Timur was also noted for attacking the Shia with Sunni apologism, while at other times he attacked Sunnis on religious grounds as well.<ref name="Virani114">Virani, Shafique N. ''The Ismailis in the Middle Ages: A History of Survival, A Search for Salvation'' (New York: Oxford University Press), 2007, p. 114.</ref> In contrast, Timur held the [[Seljuk Empire|Seljuk]] Sultan [[Ahmad Sanjar]] in high regard for attacking the [[Isma'ilism|Ismailis]] at [[Alamut Castle|Alamut]], and Timur's own attack on Ismailis at [[Anjudan]] was equally brutal.<ref name="Virani114"/> Kazakh archaeologists studied a ritual burial mound in [[Ulytau (range)|Ulytau]], constructed by Timur during his campaign against the [[Golden Horde]], with the assistance of specialists in chemistry and geology. They concluded that the site had a sacred significance for Timur. The mound was erected with the purpose of appealing to the spirits of his ancestors and seeking their support in the war against [[Tokhtamysh]]. This interpretation associates the practices attributed to Timur with beliefs rooted in the religious traditions of the Mongols of the 13th century and [[shamanism]], raising questions about the extent to which he observed the norms of Islamic law (Sharia). Timur's contemporaries also questioned his adherence to Islam and did not recognize Timur as a Muslim.{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|p=79}} According to [[Ibn Arabshah]]: "He gave preference to the laws of Genghis Khan, considering them fundamental. Therefore, a large number of theologians issued a fatwa declaring him an unbeliever, although Islamic rites were openly practiced in his realm".{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|p=83}} Timur waged wars against other states with the aim of conquest and plunder. His main opponents were Muslim countries. The rulers and Islamic theologians of these countries undoubtedly held this against Timur, accusing him of unbelief or portraying him as a tyrant who was worse than the infidels. The Russian chronicles include the ''Tale of Temir-Aksak'', in which Timur is characterized as an evil pagan. This information may have originated from the nomads of the Golden Horde. The question of Timur's religiosity was also addressed in his correspondence with the Ottoman ruler [[Bayezid I]]. The Ottomans wrote of Timur and his army that they were "worse than the infidels". In his work ''On the Burial of Timur'', [[Vasily Bartold]], drawing on the writings of ''Sharaf al-Din Yazdi'', describes how, after Timur's burial, his wives and other noble women performed mourning rituals according to nomadic customs: they uncovered their heads and scratched their faces, blackened their faces, tore their hair, threw themselves to the ground and covered their heads with dust, and wrapped felt around their necks.{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|p=80}} During the "nomadic custom" following Timur's death, "even representatives of Islam, such as the shaykh al-Islam Abd al-Awwal and Isam al-Din, were compelled to wear mourning garments."{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|pp=78-79}} It is likely that Timur's image was heavily Islamized by his descendants, above all by [[Shah Rukh]].{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|pp=79-80}} == Personality == Timur is regarded as a military genius and as a brilliant tactician with an uncanny ability to work within a highly fluid political structure to win and maintain a loyal following of nomads during his rule in Central Asia. He was also considered extraordinarily intelligent{{snd}}not only intuitively but also intellectually.{{sfn|Manz|1999|p=16}} In Samarkand and his many travels, Timur, under the guidance of distinguished scholars, was able to learn Persian, Mongolian, and Turkic languages{{sfn|Marozzi|2004|p=9}} (according to [[ibn Arabshah]], Timur could not speak [[Arabic]]).<ref name="Fischel">Walter Joseph Fischel, ''Ibn Khaldūn in Egypt: His Public Functions and His Historical Research, 1382–1406; a Study in Islamic Historiography'', University of California Press, 1967, p. 51, footnote.</ref> However, Timur held Persian in distinction, as it was the language not only of his court, but also that of his chancellery.<ref>Roemer, H. R. "Timur in Iran." The Cambridge History of Iran, edited by Peter Jackson and Lawrence Lockhart, vol. 6, Cambridge University Press, Cambridge, 1986, pp. 86–87.</ref> [[File:Timur leading his troops at the 1401 Siege of Baghdad. Near-contemporary manuscript commissioned by his grandson Ibrahim Sultan in 1424–28. Published in 1435-36.jpg|thumb|upright|Timur leading his troops at the 1401 [[Siege of Baghdad (1401)|Siege of Baghdad]]. Near-contemporary portrait in [[Zafarnama (Yazdi biography)|''Zafarnama'']], commissioned by his grandson [[Ibrahim Sultan (Timurid)|Ibrahim Sultan]] in 1424–28. Published in 1435–36.]] According to [[John Joseph Saunders]], Timur was "the product of an Islamized and Iranized society" rather than a [[steppe nomad]].<ref name="Saunders2001">{{Cite book|last=Saunders |first=J. J. |url=https://books.google.com/books?id=nFx3OlrBMpQC&pg=PA173|title=The History of the Mongol Conquests |year=2001 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0812217667|pages=173–|author-link=John Joseph Saunders}}</ref> More importantly, Timur was characterized as an opportunist. Taking advantage of his Turco-Mongolian heritage, Timur frequently used either the Islam or the [[sharia]], [[fiqh]], and traditions of the Mongol Empire to achieve his military goals or domestic political aims.{{sfn|Marozzi|2004|}}{{page needed|date=October 2023}} Timur was a learned king, and enjoyed the company of scholars; he was tolerant and generous to them. He was a contemporary of the Persian poet [[Hafez]], and a story of their meeting explains that Timur summoned Hafez, who had written a [[ghazal]] with the following verse: :For the black mole on thy cheek :I would give the cities of Samarkand and Bukhara. Timur upbraided him for this verse and said, "By the blows of my well tempered sword I have conquered the greater part of the world to enlarge [[Samarkand]] and [[Bukhara]], my capitals and residences; and you, pitiful creature, would exchange these two cities for a mole." Hafez, undaunted, replied, "It is by similar generosity that I have been reduced, as you see, to my present state of poverty." It is reported that he was pleased by the witty answer, and the poet departed with magnificent gifts.<ref>{{Cite book|title=The Mogul Emperors of Hindustan (1398–1707 A.D)|last=Holden|first=Edward S.|publisher=Westminster, Archibald Constable and Co.|orig-year=1895 |year=2004|isbn=978-8120618831|location=New Delhi|pages=47–48}}</ref><ref>Cowell, Professor (first name not given). [https://books.google.com/books?id=xbY_AQAAMAAJ&q=for+the+black+mole+cheek+samarkand&pg=PA252 ''MacMillan's Magazine,'' vol. XXX] (via Google Books). London, England: MacMillan & Company, 1874, p. 252.</ref> There is a widely held view that Timur's real motive for his campaigns was imperial ambition, as expressed in his statement: "The whole expanse of the inhabited part of the world is not large enough to have two kings." However, while Timur employed a centralized administrative structure in his core territories of Central Asia and Iran which combined Turko-Mongol nomadic traditions with a Persian bureaucratic apparatus, beyond Iran, Timur plundered the states he invaded to enrich his native Samarqand and neglected the conquered areas, which may have contributed to the fragmentation of the empire after his death.<ref>{{Cite book |last=Beatrice Forbes Manz |url=http://archive.org/details/riseruleoftamerl00manz |title=The rise and rule of Tamerlane |date=1999 |publisher=Cambridge University Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-521-63384-0}}</ref><ref name="barthold">{{cite book |last1=Barthold |first1=V. V. |title=Four studies on the History of Central Asia, vol. 1 |date=1962 |publisher=E. J. Brill |edition=Second Printing, 1962 |location=Leiden, Netherlands |pages=59–60}}</ref> Timur used Persian expressions in his conversations often, and his motto was the Persian phrase ''rāstī rustī'' ({{lang|fa|راستی رستی}}, meaning "truth is safety" or ''"veritas salus"'').<ref name=Fischel/> He is credited with the invention of the [[Tamerlane chess]] variant, played on a 10×11 board.<ref name="C&K">Cazaux, Jean-Louis and Knowlton, Rick (2017). ''A World of Chess'', p. 31. McFarland. {{ISBN|978-0786494279}}. "Often known as Tamerlane chess, [its invention] is traditionally attributed to the conqueror himself."</ref> == Exchanges with Europe == {{Main|Timurid relations with Europe}} [[File:Letter of Tamerlane to Charles VI 1402.jpg|thumb|upright|Letter of Timur to [[Charles VI of France]], 1402, a witness to [[Timurid relations with Europe]]. [[Archives Nationales (France)|Archives Nationales]], Paris.]] Timur had numerous {{Linktext|epistolary}} and diplomatic exchanges with various European states, especially Spain and France. Relations between the court of [[Henry III of Castile]] and that of Timur played an important part in medieval [[Crown of Castile|Castilian]] diplomacy. In 1402, the time of the [[Battle of Ankara]], two Spanish ambassadors were already with Timur: Pelayo de Sotomayor and Fernando de Palazuelos. Later, Timur sent to the court of the [[Kingdom of León#León and Castile|Kingdom of León and Castile]] a Chagatai ambassador named Hajji Muhammad al-Qazi with letters and gifts. In return, Henry III of Castile sent a famous embassy to Timur's court in Samarkand in 1403–06, led by [[Ruy González de Clavijo]], with two other ambassadors, Alfonso Paez and Gomez de Salazar. On their return, Timur affirmed that he regarded the king of Castile "as his very own son". According to Clavijo, Timur's good treatment of the Spanish delegation contrasted with the disdain shown by his host toward the envoys of the "lord of [[Cathay]]" (i.e., the Yongle Emperor), the Chinese ruler. Clavijo's visit to Samarkand allowed him to report to the European audience on the news from Cathay (China), which few Europeans had been able to visit directly in the century that had passed since the travels of [[Marco Polo]]. The French archives preserve: * A 30 July 1402 letter from Timur to [[Charles VI of France]], suggesting that he send traders to Asia. It is written in [[Persian language|Persian]].<ref>Document preserved at Le Musée de l'Histoire de France, code AE III 204. Mentioned [http://www.archivesnationales.culture.gouv.fr/chan/chan/fonds/EGF/SA/InvSAPDF/SA_index_J/J_suppl_pdf/J0932-0940.pdf Dossier II, 7, J936] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926112102/http://www.archivesnationales.culture.gouv.fr/chan/chan/fonds/EGF/SA/InvSAPDF/SA_index_J/J_suppl_pdf/J0932-0940.pdf |date=26 September 2007 }}.</ref> * A May 1403 letter. This is a Latin transcription of a letter from Timur to Charles VI, and another from [[Miran Shah]], his son, to the Christian princes, announcing their victory over [[Bayezid I]] at [[Smyrna]].<ref>Mentioned [http://www.archivesnationales.culture.gouv.fr/chan/chan/fonds/EGF/SA/InvSAPDF/SA_index_J/J_suppl_pdf/J0932-0940.pdf Dossier II, 7 bis].</ref> A copy has been kept of the answer of Charles VI to Timur, dated 15 June 1403.<ref>Mentioned [http://www.archivesnationales.culture.gouv.fr/chan/chan/fonds/EGF/SA/InvSAPDF/SA_index_J/J_suppl_pdf/J0932-0940.pdf Dossier II, 7 ter].</ref> In addition, Byzantine [[John VII Palaiologos]] who was a regent during his uncle's absence in the West, sent a [[Dominican Order|Dominican friar]] in August 1401 to Timur, to pay his respect and propose paying tribute to him instead of the Turks, once he managed to defeat them.{{sfn|Nicol|1993|p=314}} == Legacy == Timur's legacy is a mixed one. While Central Asia blossomed under his reign, other places, such as [[Baghdad#Stagnation and invasions (10th–16th centuries)|Baghdad]], [[Damascus#Timurlank|Damascus]], [[Delhi]] and other [[Arab]], [[Timur's invasions of Georgia|Georgian]], [[Persians|Persian]], and [[Indian people|Indian]] cities were sacked and destroyed and their populations massacred. Thus, while Timur still retains a positive image in [[Muslim]] [[Central Asia]], he is vilified by many in [[Arabia]], [[Iraq]], [[Persia]], and [[India]], where some of his greatest atrocities were carried out. However, [[Ibn Khaldun]] praises Timur for having unified much of the Muslim world when other conquerors of the time could not.<ref>{{cite journal |author=Gies |first=Frances Carney |date=September–October 1978 |title=The Man Who Met Tamerlane |url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197805/the.man.who.met.tamerlane.htm |url-status=dead |journal=Saudi Aramco World |volume=29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708131655/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197805/the.man.who.met.tamerlane.htm |archive-date=8 July 2011 |access-date=26 July 2011 |number=5 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110708131655/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197805/the.man.who.met.tamerlane.htm |date=8 July 2011 }}</ref>{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|p=77}} Timur is considered the last of the great [[nomadic empire|nomadic conquerors]] of [[Central Asia]] to achieve such significant military successes. He distinguished himself as an outstanding leader of nomadic warriors and a ruler who united agricultural and pastoral peoples under his authority within a vast empire.{{sfn|Manz|1989|p=1}}<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Timur|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|title=Timur|lang=en}}</ref> According to [[Beatrice Forbes Manz]], Timur's career represented the last manifestation of the military power of the nomads.{{sfn|Manz|1989|p=1}} The next great conqueror of the [[Middle East]], [[Nader Shah]], was greatly influenced by Timur and almost re-enacted Timur's conquests and battle strategies in his [[Naderian Wars|own campaigns]]. Like Timur, Nader Shah conquered most of [[Caucasus Campaign (1735)|Caucasia]], [[Campaigns of Nader Shah|Persia]], and [[Nader Shah's Central Asian campaign|Central Asia]] along with also [[Nader Shah's invasion of India|sacking Delhi]].<ref>{{cite book |last1=Axworthy |first1=Michael |author1-link=Michael Axworthy |title=The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant |date=2006 |publisher=I. B.Tauris |isbn=978-1850437062}}</ref> Timur's short-lived empire also melded the [[Turco-Persian tradition|Turko-Persian tradition]] in [[Transoxiana]], and, in most of the territories that he incorporated into his [[fiefdom]], [[Persian language|Persian]] became the primary [[language]] of administration and literary culture (''[[divan|diwan]]''), regardless of [[ethnicity]].{{sfn|Manz|1999|p=[https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 109]|ps= "In Temür's government, as in those of most nomad dynasties, it is impossible to find a clear distinction between civil and military affairs, or to identify the Persian bureaucracy as solely civil or the Turko-Mongolian solely with military government. In fact, it is difficult to define the sphere of either side of the administration and we find Persians and Chaghatays sharing many tasks. (In discussing the settled bureaucracy and the people who worked within it I use the word Persian in a cultural rather than ethnological sense. In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled 'diwan' was Persian and its scribes had to be thoroughly adept in Persian culture, whatever their ethnic origin.) Temür's Chaghatay emirs were often involved in civil and provincial administration and even in financial affairs, traditionally the province of Persian bureaucracy."}} In addition, during his reign, some contributions to Turkic literature were penned, with Turkic cultural influence expanding and flourishing as a result. A literary form of [[Chagatai language|Chagatai Turkic]] came into use alongside Persian as both a cultural and an [[official language]].<ref>{{cite book |last=Roy |first=Olivier |title=The new Central Asia |publisher=I.B. Tauris |year=2007 |page=7 |isbn=978-1845115524}}</ref> In Uzbekistan, Timur is referred to as the "Founder of the Uzbek nation" despite having belonged to a competing tribe that hated the Uzbeks.{{sfn|Foltz|2019|p=179}} His monument in [[Tashkent]] now occupies the place where [[Karl Marx]]'s statue once stood. The [[Amir Timur Museum]] in Tashkent focuses on his genealogy and life. A Tatar theologian and historian, [[Şihabetdin Märcani]], argued that the weakening of Kazan and Bolghar, as well as their subsequent disappearance and fragmentation, was caused by Timur's invasions and looting. In support of his view, he cited the words of his teacher: "We have repeatedly heard the qadi Abu Sa'id al-Samarqandi, may Allah have mercy upon him, say that Timur inflicted many times more harm upon Islam than the infidels [[Genghis Khan]], [[Chagatai Khan|Chagatai]], and [[Hulegu Khan|Hulagu]]".{{sfn|Mirgaleev et al.|2022|pp=78-79}} Tamerlane virtually exterminated the [[Church of the East]], which had previously been a major branch of [[Christianity]] but afterwards became largely confined to a small area now known as the [[Assyrian Triangle]].<ref name="nestoriangenocide">{{cite web |title=Nestorianism &#124; Definition, History, & Churches &#124; Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Nestorianism |website=www.britannica.com |date=2 June 2023 |access-date=21 November 2022 |archive-date=4 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504222852/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/409819/Nestorian |url-status=live }}</ref> === Historical sources === [[File:Autograph of Ahmad ibn Arabshah.png|thumb|right|upright|[[Ahmad ibn Arabshah]]'s work on the ''Life of Timur'']] The earliest known history of his reign was [[Nizam al-Din Shami]]'s ''[[Zafarnama (Shami biography)|Zafarnama]]'', which was written during Timur's lifetime. Between 1424 and 1428, [[Sharaf ad-Din Ali Yazdi]] wrote a second ''[[Zafarnama (Yazdi biography)|Zafarnama]]'' drawing heavily on Shami's earlier work. [[Ahmad ibn Arabshah]] wrote a much less favorable history in Arabic. Arabshah's history was translated into [[Latin]] by the [[Dutch people|Dutch]] [[Orientalism|Orientalist]] [[Jacobus Golius]] in 1636. As Timurid-sponsored histories, the two ''Zafarnama''s present a dramatically different picture from Arabshah's chronicle. [[William Jones (philologist)|William Jones]] remarked that the former presented Timur as a "liberal, benevolent and illustrious prince" while the latter painted him as "deformed and impious, of a low birth and detestable principles".{{sfn|Goldsmid|1911|p=994}} ==== ''Malfuzat-i Timuri'' ==== The ''Malfuzat-i Timurī'' and the appended ''Tuzūk-i Tīmūrī'', supposedly Timur's own autobiography, are almost certainly 17th-century fabrications.<ref name="EI"/><ref name="iranica-hosayni">{{cite encyclopedia |year=2011 |title=Abū Ṭāleb Ḥosaynī |encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]] |url=http://www.iranicaonline.org/articles/abo-taleb-hosaym-arizi |access-date=17 September 2014 |last=ud-Din |first=Hameed |archive-date=18 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140918005902/http://www.iranicaonline.org/articles/abo-taleb-hosaym-arizi |url-status=live }}</ref> The scholar Abu Taleb Hosayni presented the texts to the [[Mughal Empire|Mughal]] emperor [[Shah Jahan]], a distant descendant of Timur, in 1637–1638, supposedly after discovering the [[Chagatai language]] originals in the library of a [[Yemen]]i ruler. Due to the distance between Yemen and Timur's base in Transoxiana and the lack of any other evidence of the originals, most historians consider the story highly implausible, and suspect Hosayni of inventing both the text and its origin story.<ref name="iranica-hosayni"/> === European views === Timur arguably had a significant impact on the [[Renaissance]] culture and early modern Europe.<ref name="milwright">{{cite journal |last=Milwright |first=Marcus |title=So Despicable a Vessel: Representations of Tamerlane in Printed Books of the Sixteenth and Seventeenth Centuries |journal=Muqarnas |volume=23 |page=317 |year=2006 |doi=10.1163/22118993-90000105 |doi-access=free}}</ref> European views of Timur were mixed throughout the fifteenth century, with some European countries calling him an ally and others seeing him as a threat to Europe because of his rapid expansion and brutality.<ref name="knobler-1995">{{cite journal |last=Knobler |first=Adam|title=The Rise of Timur and Western Diplomatic Response, 1390–1405 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society|date=November 1995 |volume=5|series=Third Series |issue=3|pages=341–349|doi=10.1017/s135618630000660x|s2cid=162421202 }}</ref>{{rp|341}} When Timur captured the Ottoman Sultan [[Bayezid I|Bayezid]] at [[Ankara]], he was often praised and seen as a trusted ally by European rulers, such as [[Charles VI of France]] and [[Henry IV of England]], because they believed he was saving Christianity from the Turkic Empire in the Middle East. Those two kings also praised him because his victory at Ankara allowed Christian merchants to remain in the Middle East and allowed for their safe return home to both [[France]] and [[England]]. Timur was also praised because it was believed that he helped restore the right of passage for [[Christian pilgrimage|Christian pilgrims]] to the [[Holy Land]].<ref name="knobler-1995"/>{{rp|341–344}} Other Europeans viewed Timur as a barbaric enemy who presented a threat to both European culture and the religion of Christianity. His rise to power moved many leaders, such as [[Henry III of Castile]], to send embassies to [[Samarkand]] to scout out Timur, learn about his people, make alliances with him, and try to convince him to convert to Christianity in order to avoid war.<ref name="knobler-1995"/>{{rp|348–349}} In 1794, [[Sake Dean Mahomed]] published his travel book, ''The Travels of Dean Mahomet''. The book begins with the praise of [[Genghis Khan]], Timur, and particularly the first [[Mughal emperor]], [[Babur]]. He also gives important details on the then incumbent [[Mughal Emperor]] [[Shah Alam II]]. The poem "[[Tamerlane (poem)|Tamerlane]]" by [[Edgar Allan Poe]] follows a fictionalized version of Timur's life. In the introduction to a 1723 translation of Yazdi's ''Zafarnama'', the translator wrote:<ref>{{Cite book|title = The History of Timur-Bec|year = 1723|pages = xii–ix|url = https://books.google.com/books?id=5e5WAAAAcAAJ&q=editions%3AbiiMjtRlZFEC&pg=PR8|volume = 1|last1 = ad-DīnʿAlī Yazdī|first1 = Sharaf}} Punctuation and spelling modernized.</ref> {{Blockquote|text = <nowiki>[</nowiki>[[François Pétis de la Croix|M. Petis de la Croix]]<nowiki>]</nowiki> tells us, that there are calumnies and impostures, which have been published by authors of romances, and Turkish writers who were his enemies, and envious at his glory: among whom is [[Ahmad ibn Arabshah|Ahmed Bin Arabschah]] ... As Timur-Bec had conquered the Turks and Arabians of Syria, and had even taken the [[Bayezid I|Sultan Bajazet]] prisoner, it is no wonder that he has been misrepresented by the historians of those nations, who, in despite of truth, and against the dignity of history, have fallen into great excesses on this subject.|source = }} === Exhumation and alleged curse === {{main|Curse of Timur}} [[File:Tomb of Timur, Gur-e-Amir.jpg|thumb|Tomb of Timur in [[Gur-e-Amir]], [[Samarkand]]]] Timur's body was [[Exhumation|exhumed]] from his tomb on 19 June 1941 and his remains examined by the [[USSR|Soviet]] [[anthropology|anthropologist]]s [[Mikhail Mikhaylovich Gerasimov|Mikhail M. Gerasimov]], [[Lev V. Oshanin]] and V. Ia. Zezenkova. Gerasimov reconstructed the likeness of Timur from his skull and found that his facial characteristics displayed "typical [[Mongoloid]] features", i.e. [[East Asian people|East Asian]] in modern terms.<ref name="oshanin">{{cite book |author=Oshanin |first=Lev Vasil'evich |url=https://books.google.com/books?id=guxKAAAAYAAJ |title=Anthropological composition of the population of Central Asia: and the ethnogenesis of its peoples |publisher=Peabody Museum |year=1964 |volume=2 |page=39}}</ref><ref>{{cite book |first=Gül |last= Berna Özcan |title=Diverging Paths of Development in Central Asia |date=2018 |publisher=Routledge |isbn=978-1351739429 |url=https://books.google.com/books?id=OuZ3DwAAQBAJ&pg=PT48}}</ref><ref>{{cite book|last=Yah|first=Lim Chong|title=Southeast Asia: The Long Road Ahead|url=https://books.google.com/books?id=EYFIDQAAQBAJ&pg=PA3|year=2001|publisher=World Scientific Publishing Company|location=Singapore|isbn=978-9813105843|page=3}}</ref> An anthropologic study of Timur's cranium shows that he belonged predominately to the "South Siberian Mongoloid type".<ref>{{cite book|title=Russian Translation Series of the Peabody Museum of Archaeology and Ethnology |date=1964 |publisher=Harvard University |url=https://books.google.com/books?id=f5ZAAQAAIAAJ&q=cranium+}}</ref> At {{convert|5|ft|8|in|cm|abbr=off|sp=us}}, Timur was tall for his era. The examinations confirmed that Timur was [[Limp|lame]] and had a withered right arm due to his injuries. His right thighbone had knitted together with his kneecap, and the configuration of the knee joint suggests that he kept his leg bent at all times and therefore would have had a pronounced limp.<ref>{{cite book |author=Gerasimov |first=Mikhail Mikhailovich |title=The face finder |publisher=Hutchinson |year=1971 |isbn=978-0091055103 |page=135}}</ref> He appears to have been broad-chested and his hair and beard were red.<ref>{{cite book |last1=Congress |first1=United States |title=Congressional Record: Proceedings and Debates of the United States Congress |publisher=U.S. Government Printing Office |page=A7238 |url=https://books.google.com/books?id=PKDGIuJg16YC&pg=SL1-PA7238}}</ref> It is alleged that Timur's tomb was inscribed with the words, "When I rise from the dead, the world shall tremble". It is also said that when Gerasimov exhumed the body, an additional inscription inside the casket was found, which read, "Whomsoever{{sic|expected=should be "whosoever", because it is the subject of "opens", not the object}} opens my tomb shall unleash an invader more terrible than I."<ref>{{Cite news |url=https://www.independent.co.uk/travel/asia/uzbekistan-on-the-bloody-trail-of-tamerlane-407300.html |access-date=17 April 2016 |work=The Independent |location=London |title=Uzbekistan: On the bloody trail of Tamerlane |date=9 July 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220050634/http://www.independent.co.uk/travel/asia/uzbekistan-on-the-bloody-trail-of-tamerlane-407300.html |archive-date=20 December 2013 }}</ref> Even though people close to Gerasimov claim that this story is a fabrication, it became known as the [[Curse of Timur]]. In any case, three days after Gerasimov began the exhumation, [[Nazi Germany|Germany]] [[Operation Barbarossa|invaded the Soviet Union]], which resulted in one of the [[World War II casualties of the Soviet Union|deadliest invasions in human history]].<ref>{{cite web |author=Dickens |first1=Mark |last2=Dickens |first2=Ruth |name-list-style=and |title=Timurid Architecture in Samarkand |url=http://www.oxuscom.com/timursam.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702182557/http://www.oxuscom.com/timursam.htm |archive-date=2 July 2013 |access-date=22 May 2012 |publisher=Oxuscom.com}}</ref> Timur was re-buried with full Islamic ritual in November 1942, just before the Soviet victory at the [[Battle of Stalingrad]].{{sfn|Marozzi|2004|p={{page needed|date=October 2023}}}} === In the arts === * ''[[Tamburlaine]] the Great, Parts I and II'' (English, 1563–1594): play by [[Christopher Marlowe]] * ''Tamerlan ou la mort de Bajazet'' [Tamerlane or the Death of Bajazet] (1675): play by [[Jacques Pradon]] * ''[[Tamerlane (play)|Tamerlane]]'' (1701): play by [[Nicholas Rowe (writer)|Nicholas Rowe]] (English) * ''[[Tamerlano]]'' (1724): [[opera]] by [[George Frideric Handel]], in Italian, based on the 1675 Pradon play * ''[[Bajazet (Vivaldi opera)|Bajazet]]'' (1735): opera by [[Antonio Vivaldi]], portrays the capture of Bayezid I by Timur * ''[[Il gran Tamerlano]]'' (1772): opera by [[Josef Myslivecek]] which also portrays the capture of Bayezid I by Timur * ''[[Timour the Tartar]]'' (1811): equestrian drama by [[Matthew Lewis (writer)|Matthew Lewis]] * ''[[Tamerlane (poem)|Tamerlane]]'' (published 1827): first published poem of [[Edgar Allan Poe]] * ''[[Turandot]]'' (1924): opera by [[Giacomo Puccini]] (libretto by [[Giuseppe Adami]] and [[Renato Simoni]]) in which Timur is the deposed, blind former King of Tartary and father of the protagonist Calaf * ''Lord of Samarkand'' (The Lame Man; published 1932): story by [[Robert E. Howard]] in which Timour appears * ''[[Nesimi (film)|Nesimi]]'' (1973): Azerbaijani film in which Timur was portrayed by [[Yusif Veliyev]]<ref>{{cite web |title=''Näsimi'' (1973) |url=https://www.imdb.com/title/tt1710431 |publisher=[[IMDb]] |access-date=31 August 2020}}</ref> * ''[[Tamerlan (novel)|Tamerlan]]'' (2003): [[Spanish-language]] novel by Colombian writer [[:es:Enrique Serrano (escritor)|Enrique Serrano]]<ref>{{cite book |author=Serrano |first=Enrique |title=Tamerlan (Biblioteca Breve) |date=2 January 2011 |publisher=Planeta Colombiana Editorial |isbn=978-9584205407 |edition=Spanish}}</ref> * ''[[Day Watch (film)|Day Watch]]'' (2006): Russian film in which Tamerlane in his youth is portrayed by [[Emir Baygazin]], and in maturity by [[Gani Kulzhanov]]<ref>{{cite web |title=''Day Watch''{{snd}}Full Cast & Crew |url=https://www.imdb.com/title/tt0409904/fullcredits |publisher=[[IMDb]] |access-date=31 August 2020 |archive-date=31 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731041227/https://www.imdb.com/title/tt0409904/fullcredits |url-status=live }}</ref> * ''[[Age of Empires II: Definitive Edition]]'' (2019): a video game containing a six-chapter campaign titled "Tamerlane"<ref>{{cite magazine|url=https://www.pcgamer.com/age-of-empires-2-definitive-edition-review/|title=Age of Empires 2: Definitive Edition review|magazine=PC Gamer|date=12 November 2019|access-date=11 June 2020|archive-date=20 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200520014355/https://www.pcgamer.com/age-of-empires-2-definitive-edition-review/|url-status=live}}</ref> * ''[[Tamerlane: Rise of the Last Conqueror]]'' (2026): English-language film depicting Timur's early life up to the deaths of [[Ilyas Khoja]] and [[Amir Husayn]] == Wives and concubines == Timur had forty-three wives and concubines, all of these women were also his consorts. Timur made dozens of women his wives and concubines as he conquered their fathers' or erstwhile husbands' lands.<ref>{{Cite web|last=Szczepanski|first=Kallie|date=21 July 2019|url=https://www.thoughtco.com/timur-or-tamerlane-195675|title=Biography of Tamerlane, 14th Century Conqueror of Asia|website=ThoughtCo|access-date=20 February 2020|archive-date=8 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170308025237/https://www.thoughtco.com/timur-or-tamerlane-195675|url-status=live}}</ref> [[File:Timur's Empress, Saray Mulk Khanum in 1387, visiting Timur in camp. Zafarnama of 1435-36.jpg|upright=.8|thumb|Timur's Empress, [[Saray Mulk Khanum]], former wife of [[Amir Husayn]], visiting Timur in camp in 1387. ''Zafarnama'' of 1435-36.]] * Turmish Agha, mother of [[Jahangir Mirza (Timurid prince)|Jahangir Mirza]], Jahanshah Mirza and Aka Begi; * Oljay Turkhan Agha (m. 1357/58), daughter of Amir Mashlah and granddaughter of [[Amir Qazaghan]]; * [[Saray Mulk Khanum]] (m. 1367), widow of [[Amir Husayn]], and daughter of [[Qazan Khan ibn Yasaur|Qazan Khan]]; * Islam Agha (m. 1367), widow of Amir Husayn, and daughter of Amir Bayan Salduz; * Ulus Agha (m. 1367), widow of Amir Husayn, and daughter of Amir Khizr Yasuri; * Dilshad Agha (m. 1374), daughter of Shams ed-Din and his wife Bujan Agha; * Touman Agha (m. 1377), daughter of Amir Musa and his wife Arzu Mulk Agha, daughter of Amir Bayezid Jalayir; * Chulpan Mulk Agha, daughter of Haji Beg of Jetah; * Tukal Khanum (m. 1397), daughter of Mongol Khan [[Khizr Khoja|Khizr Khawaja Oglan]];<ref name="Barthold 1959"/>{{rp|24–25}} * Tolun Agha, concubine, and mother of [[Umar Shaikh Mirza I]]; * Mengli Agha, concubine, and mother of [[Miran Shah]]; * Toghay Turkhan Agha, lady from the Kara Khitai, widow of Amir Husayn, and mother of [[Shah Rukh]]; * Tughdi Bey Agha, daughter of [[Sufi Dynasty|Aq Sufi Qongirat]]; * Sultan Aray Agha, a Nukuz lady; * Malikanshah Agha, a Filuni lady; * Khand Malik Agha, mother of Ibrahim Mirza; * Sultan Agha, mother of a son who died in infancy; His other wives and concubines included: Dawlat Tarkan Agha, Burhan Agha, Jani Beg Agha, Tini Beg Agha, Durr Sultan Agha, Munduz Agha, Bakht Sultan Agha, Nowruz Agha, Jahan Bakht Agha, Nigar Agha, Ruhparwar Agha, Dil Beg Agha, Dilshad Agha, Murad Beg Agha, Piruzbakht Agha, Khoshkeldi Agha, Dilkhosh Agha, Barat Bey Agha, Sevinch Malik Agha, Arzu Bey Agha, Yadgar Sultan Agha, Khudadad Agha, Bakht Nigar Agha, Qutlu Bey Agha, and another Nigar Agha.<ref>{{Cite book |last=Nogueira |first=Adeilson |url=https://books.google.com/books?id=tLDtDwAAQBAJ&q=Dawlat+Tarkan+Agha,+Burhan+Agha,+Jani+Beg+Agha,+Tini+Beg+Agha,+Durr+Sultan+Agha,+Munduz+Agha,+Bakht+Sultan+Agha,+Nowruz+Agha |title=Timur |date=28 March 2020 |publisher=Clube de Autores |language=en|pages=9–10}}</ref> == Descendants == {{See also|Timurid family tree}} === Sons of Timur === * [[Umar Shaikh Mirza I]] – with Tolun Agha * [[Jahangir Mirza (Timurid prince)|Jahangir Mirza]] – with Turmish Agha * [[Miran Shah|Miran Shah Mirza]] – with Mengli Agha * [[Shah Rukh|Shah Rukh Mirza]] – with Toghay Turkhan Agha === Daughters of Timur === * Aka Begi (died 1382) – by Turmish Agha. Married to Muhammad Beg, son of Amir Musa [[Tayichiud]] ** [[Sultan Husayn Tayichiud]] * Sultan Bakht Begum (died 1429/30) – by Oljay Turkhan Agha. Married first Muhammad Mirke Apardi, married second, 1389/90, Sulayman Shah [[Dughlats|Dughlat]] * Sa'adat Sultan – by Dilshad Agha * Bikijan – by Mengli Agha * Qutlugh Sultan Agha – by Toghay Turkhan Agha{{sfn|Woods|1991|pp=17–19}}<ref>Vasilii Vladimirovitch Barthold, ''Four Studies on the History of Central Asia, Vol. 2'' (1963), p. 31.</ref> === Sons of Umar Shaikh Mirza I === * [[Pir Muhammad (son of Umar Shaikh)|Pir Muhammad]] * [[Iskandar (Timurid dynasty)|Iskandar]] * [[Rustam Mirza|Rustam]] * [[Bayqara Mirza I|Bayqara I]] ** Mansur *** [[Husayn Bayqarah|Sultan Husayn Bayqarah]] **** [[Badi' al-Zaman (Timurid ruler)|Badi' al-Zaman]] ***** Muhammed Mu'min ***** [[Muhammad Zaman Mirza]] **** Muzaffar Hussein **** Ibrahim Hussein === Sons of Jahangir === * [[Muhammad Sultan Mirza]] * [[Pir Muhammad (son of Jahangir)|Pir Muhammad]] === Sons of Miran Shah === * [[Khalil Sultan]] * Abu Bakr * [[Umar (son of Miran Shah)|Umar]] * [[Muhammad Mirza]] ** [[Abu Sa'id Mirza]] *** [[Umar Shaikh Mirza II]] **** [[Babur|Zahir-ud-din Muhammad Babur]] ***** the [[Mughals]] **** [[Jahangir Mirza II]] === Sons of Shah Rukh Mirza === * [[Ulugh Beg|Mirza Muhammad Taraghay]] – better known as ''Ulugh Beg'' ** [[Abd al-Latif ibn Muhammad Taraghay Ulughbek|Abdul-Latif]] * [[Baysunghur|Ghiyath-al-Din Baysunghur]] ** [[Ala al-Dawla Mirza]] *** [[Ibrahim (Timurid Dynasty)|Ibrahim Mirza]] ** [[Sultan Muhammad (Timurid dynasty)|Sultan Muhammad]] *** [[Yadigar Muhammad]] ** [[Abul-Qasim Babur Mirza]] * [[Sultan Ibrahim (Timurid)|Sultan Ibrahim Mirza]] ** [['Abdullah (Timurid)|Abdullah Mirza]] * Mirza Soyurghatmïsh Khan * [[Muhammad Juki]] == See also == * [[List of largest empires]] * [[List of wars by death toll]] * [[Muslim conquests in the Indian subcontinent]] * [[Timuri]] * [[Timurlengia]] == Notes == {{Notelist}} == Citations == {{Reflist}} === Sources === {{Refbegin|30em}} * {{cite book |last1=Crummey |first1=Robert O. |title=The Formation of Muscovy 1300 - 1613 |date=6 June 2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-87200-9 |url=https://books.google.com/books?id=MMwFBAAAQBAJ |language=en}} * {{cite book |last=Foltz |first=Richard |author-link=Richard Foltz |title=A History of the Tajiks: Iranians of the East |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2019 | url=https://books.google.com/books?id=1ca6EAAAQBAJ |isbn=978-1784539559 }} * {{cite book |last1=Galeotti |first1=Mark |author-link=Mark Galeotti |title=Forged in War: A Military History of Russia from Its Beginnings to Today |date=5 November 2024 |publisher=Bloomsbury USA |isbn=978-1-4728-6251-8 |url=https://www.google.com/books/edition/Forged_in_War/iw0wEQAAQBAJ |language=en}} * {{cite journal |last=Lee |first=Joo-Yup |title=The Timurid View of the Mongols: An Examination of the Mongol Identity of the Timurids |journal=Iran Namag |volume=6 |issue=3–4 |year=2021 |pages=200–216 |url=https://www.irannamag.com/en/article/timurid-view-mongols-examination-mongol-identity-timurids/ }} * {{cite book |last=Manz |first=Beatrice Forbes |title=The Rise and Rule of Tamerlane |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=1989}} * {{Cite book |last=Manz |first=Beatrice Forbes |title=The Rise and Rule of Tamerlane |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0521633840 |url=https://books.google.com/books?id=1Nzh_9DZ5DYC }} * {{Cite book |last=Marozzi |first=Justin |title=Tamerlane: Sword of Islam, Conqueror of the World |place=London, England |publisher=HarperCollins |year=2004 |isbn=9780306815430}} * {{cite journal |last1=Mirgaleev |first1=Ilnur |last2=Adygamov |first2=Ramil |last3=Abdurrahman |first3=Husam |title=The Personality of Tamerlane in the Works of Medieval Theologians |journal=Golden Horde Review |year=2022 |issue=1 |pages=77–88 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/lichnost-tamerlana-v-trudah-bogoslovov-srednevekovya|language=ru|ref={{harvid|Mirgaleev et al.|2022}}}} * {{cite book |last=Melville |first=Charles |editor-first1=Charles |editor-last1=Melville |title=The Timurid Century: The Idea of Iran, Volume IX |url=https://books.google.com/books?id=czDaDwAAQBAJ |publisher=[[Bloomsbury Publishing]] |year=2020 |isbn=978-1838606152 |doi=10.5040/9781838606169 |location=[[University of Cambridge]], Cambridge, England |s2cid=242682831 }} * {{cite book |last=Nicol |first=Donald M. |title=The Last Centuries of Byzantium, 1261–1453 |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=978-0521439916}} * {{cite book |last1=Riasanovsky |first1=Nicholas Valentine |last2=Steinberg |first2=Mark D. |title=A History of Russia |date=2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-515394-1 |url=https://books.google.com/books?id=NobuRAAACAAJ |archive-date=7 September 2024 |access-date=5 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907150339/https://books.google.com/books?id=NobuRAAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |last=Tsai |first=Shih-Shan Henry |title=Perpetual Happiness: the Ming Emperor Yongle |publisher=University of Washington Press |location=Seattle, Washington |year=2002 |isbn=978-0295981246 |oclc=870409962}} * {{EB1911 |wstitle=Timūr |volume=26 |pages=994–995 |first=Frederic John |last=Goldsmid |author-link=Frederic John Goldsmid}} {{Refend}} == Further reading == * {{Cite book |last=Abazov |first=Rafis |title=The Palgrave Concise Historical Atlas of Central Asia |year=2008 |pages=56–57 |chapter=Timur (Tamerlane) and the Timurid Empire in Central Asia |doi=10.1057/9780230610903 |isbn=978-1-4039-7542-3 |chapter-url=https://doi.org/10.1057/9780230610903_25}} * Forbes, Andrew, & Henley, David: "[http://www.cpamedia.com/article.php?pg=archive&acid=120613150427&aiid=120613151433 Timur's Legacy: The Architecture of Bukhara and Samarkand]" (CPA Media). * González de Clavijo, Ruy; ''Embassy to Tamerlane, 1403–1406'', translated by Guy Le Strange, with a new Introduction by Caroline Stone (Hardinge Simpole, 2009). {{ISBN|978-1843821984}}. ** [https://books.google.com/books?id=PnlWAAAAcAAJ ''Narrative of the Embassy of Ruy Gonzalez De Clavijo to the Court of Timour, at Samarcand, A.D. 1403–6'']{{snd}}Full text at [[Google Books]]. * {{Cite journal |last=Knobler |first=Adam |title=Timur the (Terrible/Tartar) Trope: a Case of Repositioning in Popular Literature and History |journal=Medieval Encounters |volume=7 |issue=1 |pages=101–112 |year=2001 |doi=10.1163/157006701X00102}} * {{cite book |last=Lamb |first=Harold |title=Tamerlane: The Earth Shaker |location=London, England |publisher=Thorndon Butterworth |date=1929 |type=Hardback |url=https://www.fadedpage.com/showbook.php?pid=20200628}} * Marlowe, Christopher. ''Tamburlaine the Great''. Ed. J. S. Cunningham. Manchester University Press, Manchester 1981. * {{Cite journal |last=Manz |first=Beatrice Forbes |date=1998 |title=Temür and the Problem of a Conqueror's Legacy |jstor=25183464 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=8 |issue=1 |pages=21–41 |doi=10.1017/S1356186300016412 |s2cid=154734091 |issn=1356-1863}} * Marozzi, Justin. "Tamerlane", in: ''The Art of War: great commanders of the ancient and medieval world'', Andrew Roberts (editor), London, England: Quercus Military History, 2008. {{ISBN|978-1847242594}}. * {{cite journal |last=May |first=Timothy |title=Timur ("the Lame") (1336–1405) |journal=The Encyclopedia of War}} * {{Cite journal |last=Novosel'tsev |first=A. P. |date=1973 |title=On the Historical Evaluation of Tamerlane |journal=Soviet Studies in History |volume=12 |issue=3 |pages=37–70 |doi=10.2753/RSH1061-1983120337 |issn=0038-5867}} * Paksoy, H. B. [http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy-6/cae02.html "Nationality or Religion: Views of Central Asian Islam"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226233733/http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy-6/cae02.html |date=26 February 2021 }}. * Shterenshis, Michael V. "Approach to Tamerlane: Tradition and Innovation." Central Asia and the Caucasus 2 (2000). * {{Cite journal |last=Sykes |first=P. M. |date=1915 |title=Tamerlane |url= |journal=Journal of the Royal Central Asian Society |volume=2 |issue=1 |pages=17–33 |doi=10.1080/03068371508724717 |issn=0035-8789}} * Yüksel, Musa Şamil. "Timur'un Yükselişi ve Batı'nın Diplomatik Cevabı, 1390–1405." ''Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi'' 1.18 (2005): 231–243. == External links == * {{Commons category-inline|Timur}} {{S-start}} {{S-hou|[[Timurid dynasty]]|}} {{Succession box | title = [[Timurid Empire]] | years = 1370–1405 | before = None | after = [[Pir Muhammad ibn Jahangir]]<br />and [[Khalil Sultan]] }} {{S-end}} {{Timurid Empire}} {{Ottoman Interregnum}} {{Authority control}} [[Category:Timur| ]] [[Category:1405 deaths]] [[Category:Founding monarchs in Asia]] [[Category:Muslim monarchs]] [[Category:Royalty and nobility with disabilities]] [[Category:Samarkand]] [[Category:Timurid monarchs]] [[Category:Date of birth uncertain]] [[Category:1320s births]] [[Category:Warlords]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline|Timur}} * {{Britannica|596358}} {{s-start}} {{s-hou|[[Timurid dynasty]]|}} {{succession box | title = [[Timurid Empire]] | years = 1370-1405 | before = None | after = [[Pir Muhammad ibn Jahangir]]<br/>and [[Khalil Sultan]] }} {{s-end}} {{Timurid Empire}} {{Authority control}} [[زمرو:تيمور بادشاهه]] [[زمرو:تيموري خاندان]] [[زمرو:معذور بادشاهه]] [[زمرو:مسلمان بادشاهه]] [[زمرو:سمرقند جا ماڻهو]] [[زمرو:مسلمان منگول بادشاهه]] [[زمرو:وچين دور جو مصر]] [[زمرو:وچين دور جو شام]] [[زمرو:مسلمان منگول بادشاهه]] [[زمرو:1405ع جون فوتگيون]] [[زمرو:1336ع جون پيدائشون]] [[زمرو:وچ ايشيا جا منگول ماڻهو]] [[زمرو:ازبڪستان جون شخصيتون]] [[زمرو:1320ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]] esbaa5qycw7gew0lh58t2uoj59mnju0 0 35890 412145 411506 2026-09-14T08:55:04Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412145 wikitext text/x-wiki {{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ جو تاريخي شهر}} {{Infobox settlement | name = گاجي کهاوڙ | other_name = | native_name = Gaji Khuhawar | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا شهر|شهر]] ۽ [[ٽائون ڪميٽي]] | image_skyline = | imagesize = 250px | image_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label = گاجي کهاوڙ | pushpin_mapsize = 230 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|21|N|67|48|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}} <!-- انتظامي ورهاست --> | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[وارھ تعلقو]] <!-- مڪاني حڪومت --> | government_type = [[ٽائون ڪميٽي]] | leader_title = چيئرمين | leader_name = ارشاد الله شاهه | leader_party = [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | leader_title1 = وائيس چيئرمين | leader_name1 = همت علي چانڊيو <!-- آبادي --> | population_total = 17,879 | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="PBS2023">{{cite web |title=TABLE 2: URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_national.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> | population_density_km2 = auto | elevation_m = 13 <!-- ٻيون ڄاڻ --> | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = وارڊ | blank_info_sec1 = 5 | blank1_name_sec1 = سراسري گهريلو جسامت | blank1_info_sec1 = 5.32 ماڻهو }} '''گاجي کهاوڙ''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي [[وارھ تعلقو|وارھ تعلقي]] جو هڪ تاريخي شهر ۽ [[ٽائون ڪميٽي]] آهي. شهر وارھ، نصيرآباد ۽ ميهڙ جي وچ واري زرعي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. گاجي کهاوڙ جو نالو مقامي تاريخ ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] جي شخصيت ميان گاجي کهاوڙ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Mehran">{{cite journal |last=قريشي |first=علي اڪبر ”اسير“ |title=گاجي کهاوڙ: تحقيق ۽ تعارف |journal=[[مھراڻ (رسالو)|مھراڻ]] |issue=1 ۽ 2 |year=2018 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |location=ڄامشورو }}</ref> [[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب گاجي کهاوڙ ٽائون ڪميٽي جي آبادي '''17,879''' هئي، جنهن ۾ 9,107 مرد ۽ 8,772 عورتون شامل هيون. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 15,455 هئي؛ اهڙيءَ طرح ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ سراسري سالياني واڌ جي شرح 2.46 سيڪڙو رهي.<ref name="PBS2023"/><ref name="PBS2017">{{cite web |title=TABLE 25: SELECTED POPULATION STATISTICS OF URBAN LOCALITIES, CENSUS-2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07725.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> == نالو ۽ بنياد == شهر جو نالو '''ميان گاجي کهاوڙ''' سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. مقامي تاريخي تحقيق موجب ميان گاجي کهاوڙ [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو|ميان نصير محمد ڪلهوڙي]] جي دور سان لاڳاپيل شخصيت ۽ ميانوال تحريڪ جو ڪارڪن هو. روايت موجب کيس موجوده اتر سنڌ ۾ زمين ملي ۽ هن هتي هڪ آبادي قائم ڪئي، جيڪا اڳتي هلي سندس نالي سان گاجي کهاوڙ سڏجڻ لڳي.<ref name="Mehran"/> پروفيسر عبدالله مگسي پنهنجي ڪتاب ''سنڌ جي تاريخ جو جديد مطالعو'' ۾ پڻ گاجي کهاوڙ کي ميان نصير محمد ڪلهوڙي جو معتقد ۽ مقامي زميندار ڄاڻائيندي موجوده شهر جي بنياد کي ساڻس منسوب ڪري ٿو.<ref>{{cite book |last=مگسي |first=عبدالله |title=سنڌ جي تاريخ جو جديد مطالعو |language=sd }}</ref> == تاريخ == گاجي کهاوڙ واري علائقي جي تاريخ موجوده شهر جي قيام کان پراڻي آهي. [[تحفة الڪرام]] ۾ ''گاجيءَ جي ڳوٺ'' جو ذڪر هڪ اهڙي واقعي جي سلسلي ۾ ملي ٿو، جنهن ۾ مير ابوالقاسم خان زمان ولد شاهه قاسم بيگلار سان لاڳاپيل زمين ۽ ڳوٺ جو احوال ڏنل آهي.<ref name="Mehran"/> هي حوالو اهو ظاهر ڪري ٿو تہ گاجي نالي آبادي يا ديهه جو ذڪر سنڌ جي پراڻي تاريخي ادب ۾ ملي ٿو؛ البت موجوده گاجي کهاوڙ شهر ۽ ان تاريخي آباديءَ جي مڪمل هڪجهڙائي بابت وڌيڪ دستاويزي تحقيق گهربل آهي. === ڪلهوڙا دور === گاجي کهاوڙ جي موجوده تاريخي سڃاڻپ خاص طور [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] سان ڳنڍيل آهي. مقامي تاريخ موجب ميان گاجي کهاوڙ، ميان نصير محمد ڪلهوڙي جي ميانوال تحريڪ سان وابسته هو ۽ کيس ڪلهوڙا انتظام طرفان جاگير حاصل هئي.<ref name="Mehran"/> مقامي روايت ۾ گاجي کهاوڙ کي شهدادڪوٽ جي تاريخ سان لاڳاپيل کهاوڙ خاندان سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. دين محمد ڪلهوڙي موجب ميان گاجي، شهداد خان کهاوڙ ۽ غازي خان کهاوڙ سان خانداني نسبت رکندو هو.<ref name="Mehran"/> ميان گاجي سان منسوب هڪ مهر بابت مقامي تحقيق ۾ '''1128هه''' جو سال درج هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. سندس خاندان ۽ جانشينن سان منسوب ڪيترائي مقبرا اڄ به شهر ڀرسان پراڻي قبرستان ۾ موجود آهن.<ref name="Mehran"/> == جاگرافي == گاجي کهاوڙ سنڌو ماٿريءَ جي هموار زرعي ميدان ۾ واقع آهي. شهر [[وارھ]] جي ڏکڻ ۽ [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]] جي اولهه طرف واقع آهي، جڏهن تہ ڏکڻ طرف [[ميهڙ]] سان روڊ وسيلي ڳنڍيل آهي. شهر [[گاجي کهاوڙ ديھ]] ۽ [[تپو گاجي کهاوڙ|گاجي کهاوڙ تپي]] ۾ واقع آهي. علائقي جي زمين زرعي نوعيت جي آهي ۽ مقامي معيشت جو وڏو حصو آبپاشي ۽ زرعي پيداوار سان لاڳاپيل آهي. شهر جي پراڻي جاگرافيءَ جو هڪ خاص عنصر هڪ وڏي کڏ هئي، جنهن بابت 2018ع جي مقامي تاريخي تحقيق ۾ لکيو ويو آهي تہ اها سيد حبيب الله شاهه جي حويليءَ جي اوڀر ۾ واقع هئي ۽ اڳ مٺي پاڻيءَ سان ڀرجي ويندي هئي. بعد ۾ شهري آبادي وڌڻ ۽ گندي پاڻي جي نيڪال سبب ان جي ايراضي ۽ ماحولياتي حالت متاثر ٿي.<ref name="Mehran"/> == آبادي == گاجي کهاوڙ جي سرڪاري شهري آبادي 2017ع ۾ '''15,455''' مان وڌي 2023ع ۾ '''17,879''' ٿي وئي.<ref name="PBS2017"/><ref name="PBS2023"/> {| class="wikitable sortable" style="width:88%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#315d7d; color:white; font-size:115%; padding:7px;" | '''گاجي کهاوڙ جي آبادي''' |- style="background:#dceaf4;" ! آدمشماري ! ڪل آبادي ! مرد ! عورتون ! سالياني واڌ ! سراسري گهريلو جسامت |- style="background:#f7fbfe;" | 2017ع | 15,455 | 7,876 | 7,579 | — | — |- style="background:#fff4dc;" | 2023ع | '''17,879''' | 9,107 | 8,772 | '''2.46٪''' | 5.32 |} <small>ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]].<ref name="PBS2017"/><ref name="PBS2023"/></small> 2023ع جي آدمشماري موجب شهر جي ٻن شمارياتي سرڪلن مان سرڪل نمبر 1 جي آبادي 7,228 ۽ سرڪل نمبر 2 جي 10,651 هئي.<ref name="PBSStats2023">{{cite web |title=TABLE 33: SELECTED POPULATION STATISTICS OF URBAN LOCALITIES, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> == خواندگي == 2023ع جي آدمشماري موجب ڏهن سالن يا ان کان وڏي عمر واري گاجي کهاوڙ جي آباديءَ ۾ مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''35.49 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح 42.54 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 28.12 سيڪڙو هئي.<ref name="PBSStats2023"/> {| class="wikitable" style="width:68%; text-align:center;" |+ style="background:#3f7f5f; color:white; font-size:115%;" | '''خواندگي، 2023ع''' |- style="background:#d8eadf;" ! درجو ! شرح |- | مجموعي | '''35.49٪''' |- style="background:#f4faf6;" | مرد | 42.54٪ |- | عورتون | 28.12٪ |} <small>ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.<ref name="PBSStats2023"/></small> 2017ع ۾ شهر جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 31.65 سيڪڙو هئي؛ مردن ۾ 40.59 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 22.42 سيڪڙو هئي. اهڙيءَ طرح 2017ع کان 2023ع تائين مجموعي ۽ خاص طور عورتن جي خواندگيءَ ۾ واڌ رڪارڊ ٿي.<ref name="PBS2017"/><ref name="PBSStats2023"/> == رهائش ۽ شهري سهولتون == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب گاجي کهاوڙ ٽائون ڪميٽي ۾ '''3,361 رهائشي گهر''' هئا. انهن مان 1,017 پڪا، 415 نيم پڪا ۽ 1,929 ڪچا گهر درج ڪيا ويا.<ref name="PBSHousing">{{cite web |title=TABLE 34: SELECTED HOUSING STATISTICS OF URBAN LOCALITIES, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_34_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:70%; text-align:center;" |+ style="background:#77567a; color:white; font-size:115%;" | '''رهائشي گهر، 2023ع''' |- style="background:#eee4f0;" ! ڪل گهر ! پڪا ! نيم پڪا ! ڪچا |- | '''3,361''' | 1,017 | 415 | 1,929 |} <small>ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.<ref name="PBSHousing"/></small> سنڌ حڪومت جي [[سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ]] ۾ گاجي کهاوڙ جي پاڻي فراهمي واري اسڪيم کي به ٻوڏ کان پوءِ بحالي ۽ بهتريءَ لاءِ شامل ڪيو ويو. منصوبي جي ماحولياتي ۽ سماجي جائزي ۾ '''گاجي کهاوڙ واٽر سپلاءِ اسڪيم''' الڳ اسڪيم طور درج آهي.<ref name="SFERP">{{cite web |title=Environmental and Social Screening Report: District Qambar Shahdadkot |url=https://sferp.gos.pk/wp-content/uploads/2024/05/ESSR_District_Qambar-Shahdadkot-V1.0_May-2024.pdf |publisher=سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ، سنڌ حڪومت |date=May 2024 |access-date=12 September 2026 }}</ref> پراڻن ترقياتي رڪارڊن ۾ پڻ گاجي کهاوڙ جي کهاوڙ محلي، لاشاري محلي ۽ چنا محلي ۾ سي سي بلاڪ، نالن ۽ ٻين شهري سهولتن جون اسڪيمون درج ٿيل آهن.<ref name="SPPRA">{{cite web |title=ترقياتي ڪم، تعلقو وارھ |url=https://pprasindh.gov.pk/tenders/10837TMAWarah190112.pdf |publisher=سنڌ پبلڪ پروڪيورمينٽ ريگيوليٽري اٿارٽي |access-date=12 September 2026 }}</ref> == مڪاني حڪومت == گاجي کهاوڙ کي سنڌ جي مڪاني حڪومت واري نظام ۾ '''ٽائون ڪميٽي''' جي حيثيت حاصل آهي. سنڌ حڪومت جي 2023ع واري سرڪاري گزيٽ موجب ٽائون ڪميٽي گاجي کهاوڙ '''پنج وارڊن''' تي مشتمل آهي.<ref name="LG2023">{{cite web |title=Local Councils of Larkana Division |url=https://lgdsindh.gov.pk/board/wp-content/uploads/2023/07/Larkana-Division_3.pdf |publisher=مڪاني حڪومت کاتو، سنڌ حڪومت |date=27 January 2023 |access-date=12 September 2026 }}</ref> ٽائون ڪميٽي ۾ پنج سڌي چونڊ وارا وارڊ ميمبر، مخصوص سيٽن جا ميمبر، چيئرمين ۽ وائيس چيئرمين شامل آهن.<ref name="LG2023"/> [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي چونڊيل مڪاني نمائندن واري فهرست موجب گاجي کهاوڙ ٽائون ڪميٽي جو چيئرمين '''ارشاد الله شاهه''' ۽ وائيس چيئرمين '''همت علي چانڊيو''' آهي. چيئرمين جو تعلق [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان درج آهي.<ref name="ECP">{{cite web |title=List of Returned Candidates of Local Governments in Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/fifPGfP5DCDgafHFThejBODZ54f5bHqlCHUSKJbX.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:78%; text-align:center;" |+ style="background:#8c4f70; color:white; font-size:115%;" | '''گاجي کهاوڙ ٽائون ڪميٽي''' |- style="background:#f0dce7;" ! خصوصيت ! تفصيل |- | مڪاني اداري جو درجو | ٽائون ڪميٽي |- style="background:#fcf7fa;" | وارڊ | 5 |- | چيئرمين | ارشاد الله شاهه |- style="background:#fcf7fa;" | وائيس چيئرمين | همت علي چانڊيو |- | ضلعو | [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] |} <small>ذريعا: سنڌ حڪومت ۽ اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان.<ref name="LG2023"/><ref name="ECP"/></small> == معيشت == گاجي کهاوڙ جي معيشت بنيادي طور ڀرپاسي جي زرعي علائقي سان ڳنڍيل آهي. شهر جي چوڌاري [[چانور]]، [[ڪڻڪ]] ۽ ٻيا موسمي فصل پوکيا وڃن ٿا. زرعي پيداوار جي خريد ۽ وڪري، چانورن جي ملنگ، زرعي ٻج، ڀاڻ ۽ ٻين شين جو واپار شهر جي مقامي معيشت جو حصو آهي. شهر ۾ چانورن جي ملن ۽ ننڍن واپاري ادارن جي موجودگي گاجي کهاوڙ کي ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ هڪ مقامي مارڪيٽ بڻائي ٿي. تنهن هوندي به اڳوڻي مسودي ۾ ڏنل ”80 سيڪڙو آبادي زراعت تي دارومدار رکي ٿي“ واري انگ لاءِ ڪو معتبر سرڪاري شمارياتي ماخذ نه مليو، تنهنڪري اهو انگ شامل نه ڪيو ويو آهي. == تعليم == گاجي کهاوڙ ۾ پرائمري کان سيڪنڊري سطح تائين سرڪاري تعليمي ادارا موجود آهن. سنڌ اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول گاجي کهاوڙ''' جو ذڪر موجود آهي.<ref name="SELD">{{cite web |title=School Education and Literacy Department Notifications |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=0&key=Nasirabad&pageNumber=1 |publisher=اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |access-date=12 September 2026 }}</ref> سنڌ بيسڪ ايجوڪيشن پروگرام جي دستاويزن ۾ '''گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول گاجي کهاوڙ''' جو ڪوڊ 427040069 درج آهي. منصوبي هيٺ اسڪول لاءِ نئون بلاڪ، ڪلاس روم، واش روم، بجلي، پاڻي، چوديواري ۽ راند جو ميدان ڄاڻايا ويا ۽ ان کي اعليٰ سطح تائين اپگريڊ ڪرڻ جي تجويز شامل هئي.<ref name="SBEP">{{cite web |title=Group 5 – GGPS Gaji Khuhawar, District Qambar Shahdadkot |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/Invitation%20for%20Bids%20for%20RFP-4%20Document%20for%20the%20Schools%20Education%20%26%20Literacy%20Department%20and%20PPPNode.pdf |publisher=اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |access-date=12 September 2026 }}</ref> مقامي تاريخ موجب گاجي کهاوڙ ۾ ڇوڪرين جي پرائمري تعليم جي شروعات برطانوي دور جي پڇاڙيءَ ۾ ٿي ۽ 1939ع ۾ خانبهادر ڪريم بخش کهاوڙ سان هڪ گرلز پرائمري اسڪول جي قيام کي منسوب ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Mehran"/> == صحت == گاجي کهاوڙ ۾ سرڪاري '''بنيادي صحت مرڪز گاجي کهاوڙ''' ڪم ڪري ٿو. سنڌ صحت کاتي جي ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول پروگرام جي سرڪاري فهرست ۾ هن بنيادي صحت مرڪز کي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي سرڪاري سينٽينل سائيٽن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="CDC">{{cite web |title=Sentinel Sites |url=https://www.cdc.gos.pk/sentinel_sites.php |publisher=ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول، صحت کاتو، سنڌ حڪومت |access-date=12 September 2026 }}</ref> ساڳئي پروگرام جي تپ دق واري سرڪاري فهرست ۾ پڻ '''بنيادي صحت مرڪز گاجي کهاوڙ''' کي عوامي صحت مرڪز طور شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=TB Sentinel Sites |url=https://www.cdc.gos.pk/sentinel_sites_tb.php |publisher=ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول، صحت کاتو، سنڌ حڪومت |access-date=12 September 2026 }}</ref> == تاريخي عمارتون == === اڇي مسجد === گاجي کهاوڙ جي اهم تاريخي عمارتن مان '''اڇي مسجد''' آهي. مقامي تاريخي تحقيق موجب مسجد کي چن ۽ چيروليءَ جي اڇي پلستر سبب اهو نالو مليو. مسجد ٽن قبن تي مشتمل هجڻ سبب مقامي طور '''ٽه قبائين مسجد''' پڻ سڏجي ٿي.<ref name="Mehran"/> مسجد جي اندروني ڀتين ۽ محرابي حصن ۾ پراڻي چٽسالي ۽ گلڪاريءَ جو ڪم موجود هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. مسجد ۾ ٽي مکيه دروازا ۽ اتر ۽ ڏکڻ طرف دريون آهن. مقامي روايت موجب اها عمارت سرائي گل محمد کهاوڙ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Mehran"/> مسجد ڀرسان اڳ هڪ بلند اڏاوت پڻ موجود هئي، جيڪا مقامي روايت موجب نئون چنڊ ڏسڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي، پر سار سنڀال نه ٿيڻ سبب بعد ۾ ڊهي وئي.<ref name="Mehran"/> === ميان گاجي کهاوڙ جو مقبرو ۽ قبرستان === شهر جي اتر-اولهه طرف ميان گاجي کهاوڙ سان منسوب پراڻو قبرستان ۽ مقبرا موجود آهن. مقامي تحقيق موجب قبرستان ۾ ميان گاجي ۽ سندس خاندان سان منسوب ڪيترائي قبا موجود آهن.<ref name="Mehran"/> انهن مان ميان گاجي جو مقبرو سڀ کان وڏو ڄاڻايو ويو آهي. روايت موجب اهو سندس پٽ ميان مبارڪ ٺهرايو، جڏهن تہ ڀرسان ميان مبارڪ ۽ ميان سائينداد سان منسوب مقبرا پڻ آهن. مقبرن جي اندر گلڪاري ۽ چٽساليءَ جا نمونا موجود هجڻ جو ذڪر مقامي تاريخي تحقيق ۾ ڪيو ويو آهي.<ref name="Mehran"/> == 2010ع جي ٻوڏ == [[2010ع پاڪستان جي ٻوڏ|2010ع جي وڏي ٻوڏ]] دوران گاجي کهاوڙ سخت متاثر ٿيو. آگسٽ 2010ع جي آخر ۾ نصير شاخ ۽ ٻين بندن ۾ گهارن کان پوءِ ٻوڏ جو پاڻي شهر ۾ داخل ٿيو. ان وقت شهر جي وڏي حصي مان ماڻهن کي محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref name="Flood2010">{{cite news |title=Town near Larkana under water; Thatta out of danger |url=https://www.dawn.com/news/858499 |work=[[ڊان]] |date=31 August 2010 |access-date=12 September 2026 }}</ref> ٻوڏ جي پاڻي وارھ ۽ ڀرپاسي جي ٻين آبادين لاءِ پڻ خطرو پيدا ڪيو ۽ گاجي کهاوڙ مان وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي.<ref name="Flood2010"/> == 2022ع جي ٻوڏ == [[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ|2022ع جي ٻوڏ]] ۾ گاجي کهاوڙ ٻيهر سخت متاثر ٿيو. سيپٽمبر 2022ع جي شروعات ۾ سپريو بند ۽ نصير شاخ مان ايندڙ پاڻي شهر ۾ داخل ٿيو ۽ ڪيترن علائقن ۾ پاڻي جي سطح ٽي کان چار فوٽ تائين پهتي.<ref name="Flood2022a">{{cite news |title=High-level flood in Sukkur Barrage as casualties rise by 57 |url=https://www.dawn.com/news/1708200 |work=[[ڊان]] |date=4 September 2022 |access-date=12 September 2026 }}</ref> 5 سيپٽمبر تائين شهر جا وارھ ۽ ميهڙ ڏانهن ويندڙ رستا پاڻي هيٺ اچي ويا هئا ۽ نصيرآباد وارو رستو محفوظ نڪرڻ جي اهم واٽ بڻيو. ڪيترن خاندانن ٻيڙين وسيلي ٻوڏيل پاڙن مان لڏپلاڻ ڪئي، جڏهن تہ فوج طرفان بچاءُ ۽ راشن ورهائڻ جون سرگرميون ڪيون ويون.<ref name="Flood2022b">{{cite news |title=Over 40,000 move out of Qambar-Shahdadkot's Warah to escape floodwater ravages |url=https://www.dawn.com/news/1708397 |work=[[ڊان]] |date=5 September 2022 |access-date=12 September 2026 }}</ref> ٻوڏ کان پوءِ گاجي کهاوڙ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي انهن آبادين ۾ شامل ٿيو، جتي پاڻي فراهمي ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي بحاليءَ جون اسڪيمون سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ ۾ شامل ڪيون ويون.<ref name="SFERP"/> == موسم ۽ قدرتي خطرا == گاجي کهاوڙ جو موسم اتر سنڌ جي ٻين ميداني شهرن وانگر گرم ۽ خشڪ آهي، جڏهن تہ اونهاري جي چوماسي دوران تيز برساتون ۽ ٻوڏ جو خطرو پيدا ٿي سگهي ٿو. اپريل 2022ع ۾ گاجي کهاوڙ، وارھ، لالو رائنڪ ۽ قبو سعيد خان سميت قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ڪيترن شهرن ۾ تيز برسات ۽ ڳڙو پيو، جنهن سبب بجلي بند ٿيڻ ۽ هيٺاهين علائقن ۾ پاڻي بيهڻ جا واقعا رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite news |title=Heavy rain, hailstorm batter Larkana, Qambar districts |url=https://www.dawn.com/news/1685988 |work=[[ڊان]] |date=21 April 2022 |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2010ع ۽ 2022ع جي ٻوڏن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ شهر خاص طور اولهه ۽ ڏکڻ-اولهه کان ايندڙ ٻوڏ جي وهڪرن، آبپاشي شاخن ۽ بندن ۾ گهارن جي خطري سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Flood2010"/><ref name="Flood2022a"/> == روڊ ۽ آمدرفت == گاجي کهاوڙ روڊن وسيلي [[وارھ]]، [[ميهڙ]] ۽ [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]] سان ڳنڍيل آهي. اهي رستا شهر کي لاڙڪاڻي ۽ دادو واري علائقي جي وڏي روڊ نيٽ ورڪ سان ڳنڍين ٿا. 2022ع جي ٻوڏ دوران وارھ ۽ ميهڙ ڏانهن ويندڙ رستن جي پاڻي هيٺ اچڻ سبب شهر جي آمدرفت سخت متاثر ٿي، جڏهن تہ نصيرآباد وارو رستو ڪجهه عرصي لاءِ اهم متبادل رستو رهيو.<ref name="Flood2022b"/> سنڌ حڪومت جي 2025–26ع جي بجيٽ ۾ '''وارھ کان ميهڙ، گاجي کهاوڙ رستي، 29.80 ڪلوميٽر روڊ جي بحالي''' لاءِ لڳ ڀڳ 1.93 ارب رپين جو منصوبو شامل ڪيو ويو.<ref name="SindhBudget">{{cite web |title=Citizens' Budget 2025–26 |url=https://finance.gos.pk/ |publisher=ناڻي کاتو، سنڌ حڪومت |year=2025 |access-date=12 September 2026 }}</ref> == مشهور شخصيتون == === فقير محمد لاشاري === سنڌي صحافي، ليکڪ ۽ ڪالم نگار '''[[فقير محمد لاشاري]]''' جو تعلق گاجي کهاوڙ سان هو. هن سنڌي صحافت ۾ سياسي ۽ سماجي مسئلن تي لکيو ۽ اخبار ''جاڳو'' سان پڻ لاڳاپيل رهيو.<ref name="Mehran"/> گاجي کهاوڙ جي سرڪاري هاءِ اسڪول کي پڻ سندس نالي سان منسوب ڪيو ويو آهي. === خانبهادر ڪريم بخش کهاوڙ === مقامي تاريخ ۾ '''سرائي ڪريم بخش خان کهاوڙ''' جو ذڪر زميندار ۽ سماجي شخصيت طور ملي ٿو. هو 1881ع ۾ ڄائو ۽ کيس برطانوي دور ۾ ''خان بهادر'' جو لقب حاصل ٿيو. مقامي تحقيق موجب هن 1939ع ۾ گاجي کهاوڙ ۾ ڇوڪرين جي پرائمري تعليم لاءِ اسڪول قائم ڪرائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Mehran"/> == ثقافتي ۽ سماجي ورثو == گاجي کهاوڙ جي مقامي ثقافتي سڃاڻپ ۾ ميان گاجي سان لاڳاپيل قبرستان، اڇي مسجد، پراڻا پاڙا ۽ شهر سان ڳنڍيل زباني روايتون اهم آهن. شهر ۾ سنڌي ٻولي روزمره رابطي جي مکيه ٻولي آهي. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ کهاوڙ، سيد، لاشاري، سومرا، ابڙا، سولنگي، چانڊيا، جوکيا، بروهي، چنا ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو رهن ٿا.<ref name="Mehran"/> سرڪاري آدمشماري شهر جي سطح تي ذات يا قبيلي موجب آبادي جا انگ شايع نٿي ڪري، تنهنڪري ڪنهن به برادريءَ جو عددي تناسب مقرر ڪرڻ مناسب ناهي. == پڻ ڏسو == * [[وارھ تعلقو]] * [[وارھ]] * [[نصيرآباد، سنڌ]] * [[ميهڙ]] * [[جوڻاڻي]] * [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] * [[ڪلهوڙا خاندان]] * [[فقير محمد لاشاري]] * [[2010ع پاڪستان جي ٻوڏ]] * [[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو] * [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ |date=2024-05-08 }} * [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي کاتو] * [https://www.cdc.gos.pk سنڌ ڪميون 30xqp6prgox0qiq8br95ynz8oilsdcu 0 39181 411933 372683 2026-09-13T14:31:55Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سلطنتون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 411933 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |conventional_long_name = هخامنشي سلطنت<br>Achaemenid Empire |common_name = فارس | |continent = افرو-يوريشيا |region = [[وچ اوڀر]] |era = [[ڪلاسيڪل قديم دؤر]] |government_type = [[مطلق العنان بادشاھت]] ||year_start = 550 قبل مسيح |year_end = 330 قبل مسيح |life_span = 550 ق.م. کان 330 ق.م. |event_start = [[فارس جو انقلاب]] |date_start = |event_end = [[يونان|مقدونيه]] جي شڪست |date_end = |event1 = [[لڊيا جي فتح]] |date_event1 = 547 BC |event2 = [[بابل جي فتح]] |date_event2 = 539 BC |event3 =پيلوسيم جي جنگ ۽ مصر جي فتح |date_event3 = 525 BC |event4 = [[يونان۽ فارس جون جنگون]] |date_event4 = 499–449 BC |event5 = [[Corinthian War]] |date_event5 = 395–387 BC |event6 = [[Peace of Antalcidas]] |date_event6 = 387 BC |event7 = [[Battle of Pelusium (343 BC)|Second conquest of Egypt]] |date_event7 = 343 BC | |p1 = ميڊيا جي شھنشاھيت |flag_p1 = Median Empire.jpg |p2 =نئين بابلي شھنشاھيت |flag_p2 = Neo-Babylonian Empire.png |p3 = لڊيا |flag_p3 = Map Anatolia ancient regions-en.svg |p4 = مصر جو ڇويھون خاندان |flag_p4 = Ancient Egypt map-en.svg |p5 = گنڌارا جي بادشاھت |flag_p5 = |p6 = سوگاديا |flag_p6 = |p7 = مئسگيٽا |flag_p7 = |s1 = سڪندراعظم جي شھنشاھيت |flag_s1 = Vergina Sun - Golden Larnax.png |border_s1 = no |s2 = مصر جو اٺاويهون خاندان |flag_s2 = | |image_flag = Standard of Cyrus the Great (Achaemenid Empire).svg |flag = Flag of Iran |flag_type = Standard of Cyrus the Great |image_coat = |symbol = |symbol_type = |image_map = Achaemenid Empire (flat map).svg |image_map_caption = اڪمئينڊ شھنشاھيت جوعروج وارو دؤر<br>[[دارا پھريون جو دور(522 کان 486 ق.م)]] }} '''هخامنشي سلطنت''' (<small>Achaemenid Empire</small>) [[ايران]] جي پھرين ۽ دنيا جي وڏي ۾ وڏي سلطنت ھئي. پنجين صدي قبل مسيح ۾ ھيء سلطنت پنھنجي عروج تي هئي ۽ ان جن حدون اولھه ۾ [[البانيا]]، اوڀر ۾ [[ٽيڪسلا]] ۽ [[سنڌو درياهه]] جي اولهائين ڪناري، اتر ۾ [[آرال سمنڊ]] کان موجوده [[لبيا|ليبيا]] جي علائقي، سائرني (Cyrene) تائين پکڙيل هيون، جن ۾ [[اولهه ايشيا]] ۽ [[مصر]] شامل ھئا.<ref>انسائيڪلوپيڊيا آف اينشنٽ ايشين سولائيزيش؛ چارلس ايف. ڊبليو. ھگم؛فئڪٽس آن فائيل انشورنس پبلشر؛ پيج 1</ref> [[فائل:Cyrus II of Persia.jpg|380px|thumb|left|[[سائرس اعظم]] جي پٿر تي اڪريل مورت [[پيسرگيدي]] ۾]] سال <small>'''550'''</small> ق.م. کان <small>'''330'''</small> ق.م. تائين ھلندڙ ھيء سلطنت پھرين فارسي سلطنت ھئي، جنھن جو بنياد [[سائرس اعظم]] (580 ق.م. کان 529 ق.م.) وڌو هو. ان جي پکيڙ 55 لک چورس ڪلوميٽر تائين ھئي ۽ اھي صوبن ۾ ورھايل ھئي. ھن جا جوڙڻ وارا فارسي خانا بدوش ھئا. لفظ فارسي اصل ۾ علائقي جي نالي سان نسبت رکي ٿو. ان علائقي جو نالو [[فارس]] آھي، جيڪو موجوده ايران جي ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] تي واقع آھي.<ref name=enc>{{cite book| author = Jamie Stokes| title = Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East, Volume 1| url = https://books.google.com/?id=Rtr7MQEACAAJ| year = 2009| publisher = Infobase Publishing| isbn = 978-0-8160-7158-6| pages = 2–3}}</ref> ايراني ان خطي ۾ 1000 قبل مسيح ۾ آيا<ref>Mallory, J.P. (1989), In Search of the Indo-Europeans: Language, Archaeology, and Myth, London: Thames & Hudson.</ref> ۽ ڪيترن ئي صدين تائين نئين آشوري سلطنت جي ماتحت رھيا، پوء [[بابل]] وارن، سميريئن، سيٿيئن ۽ٔ ڪلدانيئن فارسين سان گڏجي آشوري سلطنت جو خاتمو آندو ۽ فارسي هخامنشي سلطنت لاءِ رستو هموار ڪيو.<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/904507201|title=A history of the ancient Near East ca. 3000-323 BC|last=Marc.|first=Van de Mieroop,|isbn=9781118718179|edition=Third edition|location=Chichester, West Sussex, UK|oclc=904507201}}</ref> ==تفصيل== {{Short description|Ancient Iranian empire (550–330 BC)}} {{Pp-move}} {{Redirect|Persian Empire||Persian Empire (disambiguation)}} {{Infobox country | native_name = {{native name|peo|𐎧𐏁𐏂}}<br />{{Transliteration|peo|Xšāça}} | conventional_long_name = Achaemenid Empire | common_name = Persia | era = [[Classical antiquity]] | government_type = [[Monarchy]] | area_km2 = | year_start = 550 BC | year_end = 330 BC | life_span = 550–330 BC | event_start = [[Persian Revolt]] | date_start = | event_end = [[Wars of Alexander the Great|Fall to Macedonia]] | date_end = | event1 = [[Battle of Thymbra|Conquest of Lydia]] | date_event1 = 547 BC | event2 = [[Battle of Opis|Conquest of Babylon]] | date_event2 = 539 BC | event3 = [[Achaemenid conquest of the Indus Valley|Conquest of Indus Valley]] | date_event3 = 535–518 BC | event4 = [[Battle of Pelusium|Conquest of Egypt]] | date_event4 = 525 BC | event5 = [[Scythian campaign of Darius I|European Scythian Campaign]] | date_event5 = 513 BC | event6 = [[Greco-Persian Wars]] | date_event6 = 499–449 BC | event7 = [[Babylonian revolts (484 BC)|Babylonian Revolts]] | date_event7 = 484 BC | event8 = [[Corinthian War]] | date_event8 = 395–387 BC | event9 = [[Great Satraps' Revolt]] | date_event9 = 372–362 BC | event10 = [[Artaxerxes III#Conquest of Egypt|Second conquest of Egypt]] | date_event10 = 343 BC | image_flag = Standard of Cyrus the Great (Achaemenid Empire).svg | flag_size = 100px | flag_type = [[Shahbaz (bird)|Standard of Cyrus the Great]]{{efn|The standard was described as "a golden eagle mounted upon a lofty shaft." This image is a reconstruction, the design based on [[c:File:Achaemenid plaque from Persepolis.JPG|an Achaemenid tile from Persepolis]], and the coloring based on the [[Alexander Mosaic]], which depicts the standard in dark red and gold.<ref>{{cite web |title=DERAFŠ |url=http://www.iranicaonline.org/articles/derafs |website=Encyclopædia Iranica |publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=7 April 2019 |date=21 November 2011}}</ref>}} | image_coat = | symbol = | symbol_type = | image_map = Achaemenid Empire 500 BCE.jpg <!-- Consensus map, see talk page. --> | image_map_caption = Greatest territorial extent of the Achaemenid Empire, achieved during the reign of [[Darius the Great]] (522–486 BC)<ref>2002 Oxford Atlas of World History [https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&pg=PA42 p.42 (West portion of the Achaemenid Empire)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221129133020/https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&pg=PA42 |date=29 November 2022 }} and [https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&pg=PA43 p.43 (East portion of the Achaemenid Empire)].</ref><ref>{{cite book |last1=O'Brien |first1=Patrick Karl |title=Atlas of World History |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-521921-0 |pages=42–43 |url=https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&pg=PA43 |language=en}}</ref><ref>Visible online: [http://users.rowan.edu/~mcinneshin/101/wk05/images/NEWachaemexp.jpg Philip's Atlas of World History (1999)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181017082134/http://users.rowan.edu/~mcinneshin/101/wk05/images/NEWachaemexp.jpg |date=17 October 2018 }}</ref><ref>The Times Atlas of World History, p. 79 (1989): {{cite book |last1=Barraclough |first1=Geoffrey |title=The Times Atlas of World History |date=1997 |publisher=Times Books |isbn=978-0-7230-0906-1 |url=https://books.google.com/books?id=_IYYAQAAMAAJ |language=en}}</ref> | capital = {{ubl|[[Babylon]]<ref name=EY>{{cite book|last=Yarshater|first=Ehsan|author-link=Ehsan Yarshater|title=The Cambridge History of Iran|volume =3|year=1993|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-20092-9|page=482|quote=Of the four residences of the Achaemenids named by [[Herodotus]]—[[Ecbatana]], [[Pasargadae]] or [[Persepolis]], [[Susa]] and [[Babylon]]—the last [situated in Iraq] was maintained as their most important capital, the fixed winter quarters, the central office of bureaucracy, exchanged only in the heat of summer for some cool spot in the highlands. Under the [[Seleucid Empire|Seleucids]] and the [[Parthian Empire|Parthians]] the site of the Mesopotamian capital moved slightly to the north on the [[Tigris]]—to [[Seleucia]] and [[Ctesiphon]]. It is indeed symbolic that these new foundations were built from the bricks of ancient [[Babylon]], just as later [[Baghdad]], a little further upstream, was built out of the ruins of the [[Sasanian Empire|Sassanian]] double city of [[Al-Mada'in|Seleucia-Ctesiphon]].}}</ref>||[[Pasargadae]] (Cyrus the Great)|[[Ecbatana]] (ceremonial)|[[Susa]] (Darius the Great)|[[Persepolis]] (ceremonial)}} | common_languages = {{ubl|[[Old Persian]]{{anchor|infoa}}^{[[#inforefa|[a]]]}|[[Imperial Aramaic|Aramaic]]{{anchor|infob}}^{[[#inforefb|[b]]]}}}<hr>{{ubl|[[Akkadian language|Akkadian]]{{anchor|infoc}}^{[[#inforefc|[c]]]}<ref>{{cite book|last1=Kittel|first1=Harald|last2=Frank|first2=Armin Paul|last3=House|first3=Juliane|author-link3=Juliane House|last4=Greiner|first4=Norbert|last5=Schultze|first5=Brigitte|last6=Koller|first6=Werner| title = Traduction: encyclopédie internationale de la recherche sur la traduction| url = https://books.google.com/books?id=oD0dBqGDNscC| year = 2007| publisher = Walter de Gruyter| isbn = 978-3-11-017145-7| pages = 1194–1195}}</ref>|[[Elamite language|Elamite]]<ref>{{cite encyclopedia|last=Windfuhr|first=Gernot|title=Iran vii. Non-Iranian Languages (3) Elamite|url=http://www.iranicaonline.org/articles/iran-vii3-elamite|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|access-date=8 February 2017}}</ref>|[[Ancient Greek|Greek]]<ref name="Iranian, E. Tucker 2001">{{cite book |last=Tucker |first=Elizabeth |editor-last=Christidis |editor-first=Anastasios-Phoivos |year=2001 |title=A History of Ancient Greek: From the Beginnings to Late Antiquity |chapter=Greek and Iranian |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-83307-3 }}</ref>|[[Median language|Median]]<ref>{{Cite web |title=History of Iran: Achaemenid Society and Culture |url=https://www.iranchamber.com/history/articles/achaemenid_society_culture.php |access-date=2022-11-19 |website=www.iranchamber.com}}</ref>|''see {{section link|#Languages}}''}} | religion = [[Zoroastrianism]] (official)<hr>{{ubl|[[Ancient Mesopotamian religion|Mesopotamian religion]]<ref>{{cite book |last=Boiy |first=T. |year=2004 |title=Late Achaemenid and Hellenistic Babylon |location=Leuven |publisher=Peeters Publishers |page=101 |isbn=978-90-429-1449-0 }}</ref>|[[Second Temple Judaism|Judaism]]|[[Historical Vedic religion|Vedic Hinduism]]|[[Ancient Egyptian religion|Egyptian religion]]|[[Ancient Greek religion|Greek religion]]|''see {{section link|#Religion}}''}} | demonym = | currency = [[Daric]], [[siglos]] | title_leader = Monarchs{{efn|Either King ({{Transliteration|peo|Xšāyaθiya}}) or [[King of Kings]] ({{Transliteration|peo|Xšāyaθiya xšāyaθiyānām}})}} | year_leader1 = 559–530 BC | leader1 = [[Cyrus the Great]] | year_leader2 = 530–522 BC | leader2 = [[Cambyses II]] | year_leader3 = 522–522 BC | leader3 = [[Bardiya]] | year_leader4 = 522–486 BC | leader4 = [[Darius the Great]] | year_leader5 = 486–465 BC | leader5 = [[Xerxes I]] | year_leader6 = 465–424 BC | leader6 = [[Artaxerxes I]] | year_leader7 = 424–424 BC | leader7 = [[Xerxes II]] | year_leader8 = 424–423 BC | leader8 = [[Sogdianus]] | year_leader9 = 423–405 BC | leader9 = [[Darius II]] | year_leader10 = 405–358 BC | leader10 = [[Artaxerxes II]] | year_leader11 = 358–338 BC | leader11 = [[Artaxerxes III]] | year_leader12 = 338–336 BC | leader12 = [[Arses of Persia|Artaxerxes IV]] | year_leader13 = 336–330 BC | leader13 = [[Darius III]] | year_leader14 = 330–329 BC | leader14 = [[Bessus|Artaxerxes V]] | footnotes = {{plainlist| * {{anchor|inforefa}}a. '''[[#infoa|^]]''' [[Official language]] and native language of the ruling class. * {{anchor|inforefb}}b. '''[[#infob|^]]''' Official language and [[lingua franca]].{{sfn|Wiesehöfer|2001|p=119}} * {{anchor|inforefc}}c. '''[[#infoc|^]]''' Literary language in [[Achaemenid Babylonia|Babylonia]].}} | stat_area1 = 5500000 | stat_year1 = 500 BC | ref_area1 = <ref name="Turchin">{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=223 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=12 September 2016 |issn= 1076-156X}}</ref><ref name="Taagepera">{{cite journal|last1=Taagepera|first1=Rein|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D|journal=Social Science History|date=1979|volume=3|issue=3/4|page=121|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959| issn = 0145-5532 }}</ref><ref name="OxfordArea">{{Cite book|last1=Bang|first1=Peter Fibiger|url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92|title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience|last2=Bayly|first2=C. A.|last3=Scheidel|first3=Walter|year=2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-977311-4|pages=92–94|language=en}}</ref> | stat_pop1 = 17 million to 35&nbsp;million | ref_pop1 = <ref name="Dynamics of Ancient Empires">{{Cite book|title=The Dynamics of Ancient Empires: State Power from Assyria to Byzantium|url=https://archive.org/details/dynamicsanciente00sche|url-access=limited|last1=Morris|first1=Ian|last2=Scheidel|first2=Walter|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=978-0-19-975834-0|page=[https://archive.org/details/dynamicsanciente00sche/page/n95 77]}}</ref> | p1 = Persis | p2 = Median kingdom | p3 = Lydia | p4 = Neo-Babylonian Empire | p5 = Elam | p6 = Sindhu-Sauvīra | p7 = Gandhāra (kingdom) | p8 = Twenty-sixth Dynasty of Egypt | p9 = Macedonia (ancient kingdom) | s1 = Macedonian Empire | s2 = Gandhara | s3 = Aśvaka }} {{Use dmy dates|date=August 2021}} {{Use Oxford spelling|date=November 2022}} The '''Achaemenid Empire'''{{Efn|Also called the '''Achaemenian Empire''',{{sfn|Lavan|Payne|Weisweiler|2016|p=17}} the '''Persian Empire''',{{sfn|Lavan|Payne|Weisweiler|2016|p=17}} '''Ancient Persia''', '''Old Persia''', or the '''First Persian Empire'''.{{sfn|Brosius|2021|p=1}}}} ({{IPAc-en|ə|ˈ|k|iː|m|ə|n|ɪ|d}} {{respell|ə|KEE|mə|nid}}; {{langx|peo|[[wikt:𐎧𐏁𐏂𐎶<!-- This wiktionary link is to the Achaemenid endonym we've used (Xšāça) just in another tense, it's accurate -->|𐎧𐏁𐏂]]}}, {{Transliteration|peo|Xšāça}}, {{Text|{{Literal translation}}|&nbsp;'The Empire'<ref>{{cite book|editor-last1=Daryaee|editor-first1=Touraj|editor-link1=Touraj Daryaee|author-last1=Shahbazi|author-first1=A. Shapour|author-link1=Alireza Shapour Shahbazi|chapter=The Achaemenid Persian Empire (550–330 bce)|title=The Oxford handbook of Iranian history|date=2012|publisher=Oxford University Press |url=http://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199732159.001.0001/oxfordhb-9780199732159 |location=Oxford|isbn=978-0-19-973215-9|page=131|quote=Although the Persians and Medes shared domination and others were placed in important positions, the Achaemenids did not—could not—provide a name for their multinational state. Nevertheless, they referred to it as Khshassa, "the Empire".}}</ref> or 'The Kingdom'<ref name="auto">{{cite book |last1=Kent |first1=Roland G. |author-link=Roland Grubb Kent|title=Old Persian: grammar, texts, lexicon |date=1954 |publisher=American Oriental Society |isbn=978-0-940490-33-8 |page=181 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc1.32106016799493&view=1up&seq=203}}</ref>}}) was an [[Ancient Iran|ancient Iranian empire]] founded by [[Cyrus the Great]] of the [[Achaemenid dynasty]] in 550 BC. At peak, its territorial extent was roughly {{convert|5.5|e6sqkm|e6sqmi|abbr=off}}, making it the [[List of largest empires#Timeline of largest empires at the time|largest empire of its time]]. Based in the [[Iranian plateau]], it stretched from the [[Balkans]] and [[Achaemenid Egypt|Egypt]] in the west to the [[Achaemenid conquest of the Indus Valley|Indus Valley]] in the east, including [[Anatolia]], [[Ancient history of Cyprus#Persian period|Cyprus]], [[Mesopotamia]], the [[Levant]], parts of [[Eastern Arabia]], and large parts of [[Central Asia]].<ref name="Turchin" /><ref name="Taagepera" /><ref name="OxfordArea" /> By the 7th century BC, the region of [[Persis]], located in the southwestern part of the Iranian plateau, had been settled by [[Ancient Iranian peoples|Persians]].<ref name="book">{{cite book|last1=Sacks|first1=David|url=https://books.google.com/books?id=gsGmuQAACAAJ|title=Encyclopedia of the Ancient Greek World|last2=Murray|first2=Oswyn|last3=Brody|first3=Lisa|publisher=Infobase Publishing|year=2005|isbn=978-0-8160-5722-1|page=256}}</ref> From Persis, Cyrus rose and defeated [[Median kingdom|Media]], [[Lydia]], and the [[Neo-Babylonian Empire]], thus marking the establishment of a new imperial polity in the [[ancient Near East]]. While its conquests were largely successful in most regions, the Achaemenid Empire's attempts to expand into [[Ancient Greece|Greece]] proved extremely difficult over the course of [[Greco-Persian Wars|decades of wars]] and multiple kings, ultimately resulting in its defeat in the [[Greek mainland]]. In 330 BC, amidst [[Wars of Alexander the Great|a military campaign that began in 336 BC]], the Achaemenid Empire was conquered in its entirety by [[Alexander the Great]], who annexed it to his [[Macedonian Empire]].<ref name="Ulrich">{{cite book |author=Wilcken |first=Ulrich |url=https://archive.org/details/alexandergreat00wilc |title=Alexander the Great|publisher=W.W. Norton & Company |year=1967 |isbn=978-0-393-00381-9 |page=[https://archive.org/details/alexandergreat00wilc/page/146 146] |url-access=registration}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Taagepera |first=Rein |author-link=Rein Taagepera |date=1979 |title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D |journal=Social Science History |volume=3 |issue=3/4 |page=123 |doi=10.2307/1170959 |jstor=1170959 |quote=A superimposition of the maps of Achaemenid and Alexander's empires shows a 90% match, except that Alexander's realm never reached the peak size of the Achaemenid realm.}}</ref> Upon Alexander's death, which sparked the beginning of the [[Hellenistic period]] in 323 BC, the majority of the former Achaemenid Empire's territories came under the rule of the [[Seleucid Empire]] and the [[Ptolemaic Kingdom]]. Almost a century later, Iranian elites in the central plateau successfully reclaimed power from the Seleucids and established the [[Parthian Empire]], which would continue to exist for nearly half a millennium before being succeeded by the Iranian [[Sasanian Empire]].<ref name="book" /> In the modern era, the Achaemenid Empire has been recognized for its centralized bureaucracy and administration; its multicultural policy and religious tolerance, [[Religious tolerance#In Antiquity|especially under Cyrus]]; its complex infrastructure projects, such as the [[Royal Road]] and an [[Chapar Khaneh|organized postal system]]; the use of official languages ([[Old Persian|Persian]] and [[Aramaic]]) across its territories; and the development of a civil service and a large, professional [[Achaemenid Persian army|army]] and [[Achaemenid navy|navy]]. Many of these systems were adopted and expanded upon by a variety of later empires in the [[Greco-Roman world]] and beyond.<ref name="schmitt">{{cite encyclopedia |title=Achaemenid Dynasty |encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]] |url=http://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-dynasty |access-date=4 March 2019 |last=Schmitt |first=Rüdiger |date=21 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429155501/http://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-dynasty |archive-date=29 April 2011}}</ref> ==نالو ۽ مطلب== اڪئمنيڊ لفظ جي معني آهي: اڪئمني جي خاندان مان يا اڪئمني جي خاندان جي/جو.<ref>{{cite book|ref=harv|last1=Curtis|first1=Vesta Sarkhosh|authorlink1=Vesta Sarkhosh Curtis|last2=Stewart|first2=Sarah|authorlink2=Sarah Stewart (historian)|title=The Sasanian Era|url=https://books.google.com/books?id=qPVHBAAAQBAJ&pg=PA79|year=2010|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-0-85773-309-2}}</ref> اڪئمني نالي سان ستين صدي قبل مسيح ۾ ڏکڻ ايران ۾ فارس جي ھڪ علائقي انشان جو حاڪم ھيو .انشان ان وقت اشوريہ جي زير اثر ھيو.سائرس اڪئميني جي اولاد مان ھيو. ايراني ھن سلطنت کي اھخامنشي سڏين ٿا. فارسي انسائيڪلوپيڊيا ۾ بہ ھن سلطنت کي اڪئمنيڊ جي بجاءِ ھخامنشي لکيو ويو آھي. ==شھنشاھيت جو قيام== اٽڪل 550 ۾ سائرس ميڊيائين جي خلاف بغاوت ڪري ميڊيا فتح ڪيو ۽ اڪئميني شھنشاھيت جو بنياد وڌو.<ref>{{cite book| author = Simon Anglim|author2=Simon Anglim|author3=Phyllis Jestice|author4=Scott Rusch|author5= John Serrati| title = Fighting techniques of the ancient world 3,000 BC – 500 CE: equipment, combat skills, and tactics| url = https://books.google.com/?id=HL9cPgAACAAJ| year = 2002| publisher = Macmillan| isbn = 978-0-312-30932-9| page = 145}}</ref>سائرس ٻيون جيڪو سائرس اعظم سڏبو آھي ان بادشاھيءَ کي عروج تي پھچايو.ٽيڪس جي ادائيگي ۽ امن جي پاسداري جي شرطن تي سائرس II رياست جي سڀني قوميتن وارن سان ھڪجھڙو ۽ برابريءَ وارو سلوڪ رکيو جيڪا ان جي ھڪ سياسي ڏاھپ ھئي.<ref name=cyv>{{cite book| author = Palmira Johnson Brummett |author2=Robert R. Edgar |author3=Neil J. Hackett|author4=Robert R. Edgar|author5=Neil J. Hackett| title = Civilization past & present, Volume 1| url = https://books.google.com/?id=Vz65MAm_6JMC| year = 2003| publisher = Longman| isbn = 978-0-321-09097-3| page = 38}}</ref> ھن ماڻھن جي مذهب، رواجن ۽ ماتحت رياستن جي واپار۾ مداخلت کان پاسو ڪيو.ھن جي انھيءَ پاليسي بابل جي ماڻهن کي ھن سان راضي رکيو. وڏي رياست ھجڻ جي ڪري بعد ۾ انتظام ۽ ضابطي جي فقدان جا مسئلا پيدا ٿيا خاص ڪري دارا III جي دؤر ۾ رياست جي ٽٽڻ جو عمل شروع ٿي چڪو ھو. نئين رياست جي قيام کان پوءِ پارسين ان جو گاديءَ جو هنڌ پئسرگيدي قائم ڪيو ان سان گڏ پرسيپولس شھر پڻ مرڪز بڻيو. دارا I جي دؤر ۾ ھن خانداني بادشاھت کي ھڪ سو سال مڪمل ٿيا.<ref name=gov>{{cite book| author = Charles Gates| title = Ancient cities: the archaeology of urban life in the Ancient Near East and Egypt, Greece and Rome| url = https://books.google.com/?id=8aLb5pnm1j4C| year = 2003| publisher = Psychology Press| isbn = 978-0-415-12182-8| page = 186}}</ref> [[فائل:IranPersepolisXerxesPropyläen1.jpg|thumb|300px|پٿر تي اڪريل مورت جنھن ۾ [[اپادانا]] جي [[پرسيپولس]] جي ڏاڪڻ وٽ تحفن سان گڏ وفدن جي آمد. مٿئين حصي ۾ آرين جو وفد ۽ ھيٺين ۾ اشورين يا بابل جو وفد ڏيکاريل آهي.]] [[فائل:CyrustheGreatTomb 22057.jpg|thumb|380px|اڪئمنيڊ شھنشاھيت جي سائرس اعظم جو مقبرو]] دارا-I ۽ ان جي پٽ خسرو-/ (Xerxes-I) جي دؤر ۾ رياست جون يوناني شھري رياستن سان جنگون ھليون. [[فائل:Nations Gate palace (kakh-e-darvaz-e-keshvarha) in Persepolis.tif|thumb|380px|[[پرسيپولس]] وارو قومن جو دروازو]] [[فائل:Perspolis.jpg|thumb|right|380px|[[شيراز]] ۾ کولدن باري جي باغ ۾ [[پرسيپولس]] جي فارسي ٺلھ جو نقل]] [[فائل:Achaemenid Empire under different kings (flat map).svg|thumb|left|380px|اڪئمينڊ شھنشاھيت جي توسيع جي مرحلي جو نقشو]] [[فائل:Cyrus II le Grand et les Hébreux.jpg|thumb|380px|سائرس اعظم يھودين کي اشورين جي غلاميءَ مان آزادي ڏياري ۽کين يروشلم ۾ ٻيھر آباد ٿيڻ جي اجازت ڏني.ان ڪري يروشلم ۾ ان جو وڏو مرتبو ھيو]] [[فائل:Iranian queen.jpg|380px|thumb|upright| فارسي راڻي اٽوسا جو پتلو جيڪا دارا اعظم جي زال ۽خسرو يا Xerexes I جي ماء ھئي.]] ==پڻ ڏسو== {{Short description|Ancient Iranian empire (550–330 BC)}} {{Infobox country | native_name = 𐎧𐏁𐏂 (پراڻو فارسي لکت)<br>Xšāça (هشاخا) | conventional_long_name = هخامنشي سلطنت<br>Achaemenid Empire | common_name = فارس (Persia) | era = پراڻو ڪلاسيڪل دور | government_type = [[بادشاھت]] | area_km2 = | year_start = 550 BC | year_end = 330 BC | life_span = 550–330 BC | event_start = فارسي انقلاب | date_start = | event_end = مقدونيه (يونان) کان شڪست | date_end = | event1 = ليڊيا جي فتح | date_event1 = 547 ق.م. | event2 = بابل جي فتح | date_event2 = 539 ق.م. | event3 = سنڌو ماٿري جي فتح | date_event3 = 535–518 ق.م. | event4 = مصر جي فتح | date_event4 = 525 ق.م. | event5 = دارا جي سيٿيئن جي خلاف مهم | date_event5 = 513 ق.م. | event6 = يونان-فارس جنگيون | date_event6 = 499–449 ق.م. | event7 = بابل جي بغاوت | date_event7 = 484 ق.م. | event8 = ڪرنٿيا جي جنگيون | date_event8 = 395–387 ق.م. | event9 = سردارين جي وڏي بغاوت | date_event9 = 372–362 ق.م. | event10 = مصر جي ٻيھر فتح | date_event10 = 343 ق.م. | image_flag = Standard of Cyrus the Great (Achaemenid Empire).svg | flag_size = 100px | flag_type = [[Shahbaz (bird)|Standard of Cyrus the Great]]{{efn|The standard was described as "a golden eagle mounted upon a lofty shaft." This image is a reconstruction, the design based on [[c:File:Achaemenid plaque from Persepolis.JPG|an Achaemenid tile from Persepolis]], and the coloring based on the [[Alexander Mosaic]], which depicts the standard in dark red and gold.<ref>{{cite web |title=DERAFŠ |url=http://www.iranicaonline.org/articles/derafs |website=Encyclopædia Iranica |publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=7 April 2019 |date=21 November 2011}}</ref>}} | image_coat = | symbol = | symbol_type = | image_map = Achaemenid Empire 500 BCE.jpg | image_map_caption = Greatest territorial extent of the Achaemenid Empire, achieved during the reign of [[Darius the Great]] (522–486 BC)<ref>2002 Oxford Atlas of World History [https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&pg=PA42 p.42 (West portion of the Achaemenid Empire)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221129133020/https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&pg=PA42 |date=29 November 2022 }} and [https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&pg=PA43 p.43 (East portion of the Achaemenid Empire)].</ref><ref>{{cite book |last1=O'Brien |first1=Patrick Karl |title=Atlas of World History |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-521921-0 |pages=42–43 |url=https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&pg=PA43 |language=en}}</ref><ref>Visible online: [http://users.rowan.edu/~mcinneshin/101/wk05/images/NEWachaemexp.jpg Philip's Atlas of World History (1999)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181017082134/http://users.rowan.edu/~mcinneshin/101/wk05/images/NEWachaemexp.jpg |date=17 October 2018 }}</ref><ref>The Times Atlas of World History, p. 79 (1989): {{cite book |last1=Barraclough |first1=Geoffrey |title=The Times Atlas of World History |date=1997 |publisher=Times Books |isbn=978-0-7230-0906-1 |url=https://books.google.com/books?id=_IYYAQAAMAAJ |language=en}}</ref> | capital = {{ubl|[[بابل]]<ref name=EY>{{cite book|last=Yarshater|first=Ehsan|author-link=Ehsan Yarshater|title=The Cambridge History of Iran|volume =3|year=1993|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-20092-9|page=482|quote=Of the four residences of the Achaemenids named by [[Herodotus]]—[[Ecbatana]], [[Pasargadae]] or [[Persepolis]], [[Susa]] and [[Babylon]]—the last [situated in Iraq] was maintained as their most important capital, the fixed winter quarters, the central office of bureaucracy, exchanged only in the heat of summer for some cool spot in the highlands. Under the [[Seleucid Empire|Seleucids]] and the [[Parthian Empire|Parthians]] the site of the Mesopotamian capital moved slightly to the north on the [[Tigris]]—to [[Seleucia]] and [[Ctesiphon]]. It is indeed symbolic that these new foundations were built from the bricks of ancient [[Babylon]], just as later [[Baghdad]], a little further upstream, was built out of the ruins of the [[Sasanian Empire|Sassanian]] double city of [[Al-Mada'in|Seleucia-Ctesiphon]].}}</ref>|پاسارگادائ يا پارساگرد (سائرس اعظم)|ايخبتانا (رسمي)|سوسا (دارا اعظم)|پرسي پولس (رسمي)}} | common_languages = {{ubl|پراڻي فارسي|آرامي|اڪادي|مدائني|پراني يوناني {{anchor|infoa}}^{[[#inforefa|[a]]]}|[[Imperial Aramaic|Aramaic]]{{anchor|infob}}^{[[#inforefb|[b]]]}}}<hr>{{ubl|[[Akkadian language|Akkadian]]{{anchor|infoc}}^{[[#inforefc|[c]]]}<ref>{{cite book|last1=Kittel|first1=Harald|last2=Frank|first2=Armin Paul|last3=House|first3=Juliane|author-link3=Juliane House|last4=Greiner|first4=Norbert|last5=Schultze|first5=Brigitte|last6=Koller|first6=Werner| title = Traduction: encyclopédie internationale de la recherche sur la traduction| url = https://books.google.com/books?id=oD0dBqGDNscC| year = 2007| publisher = Walter de Gruyter| isbn = 978-3-11-017145-7| pages = 1194–1195}}</ref>|[[Elamite language|Elamite]]<ref>{{cite encyclopedia|last=Windfuhr|first=Gernot|title=Iran vii. Non-Iranian Languages (3) Elamite|url=http://www.iranicaonline.org/articles/iran-vii3-elamite|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|access-date=8 February 2017}}</ref>|[[Ancient Greek|Greek]]<ref name="Iranian, E. Tucker 2001">{{cite book |last=Tucker |first=Elizabeth |editor-last=Christidis |editor-first=Anastasios-Phoivos |year=2001 |title=A History of Ancient Greek: From the Beginnings to Late Antiquity |chapter=Greek and Iranian |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-83307-3 }}</ref>|[[Median language|Median]]<ref>{{Cite web |title=History of Iran: Achaemenid Society and Culture |url=https://www.iranchamber.com/history/articles/achaemenid_society_culture.php |access-date=2022-11-19 |website=www.iranchamber.com}}</ref>|''see {{section link|#Languages}}''}} | religion = زرتشتي مذهب (سرڪاري)<hr> {{ubl|قديم بابلي مذهب<ref>{{cite book |last=Boiy |first=T. |year=2004 |title=Late Achaemenid and Hellenistic Babylon |location=Leuven |publisher=Peeters Publishers |page=101 |isbn=978-90-429-1449-0 }}</ref>|[[يهوديت]]|ويدڪ هندومت|قديم مصري مذهب|قديم يوناني مذهب|''see {{section link|#Religion}}''}} | demonym = | currency = دريڪ، سگلوس | title_leader = Monarchs{{efn|Either King ({{Transliteration|peo|Xšāyaθiya}}) or [[King of Kings]] ({{Transliteration|peo|Xšāyaθiya xšāyaθiyānām}})}} | year_leader1 = 559–530 BC | leader1 = [[Cyrus the Great]] | year_leader2 = 530–522 BC | leader2 = [[Cambyses II]] | year_leader3 = 522–522 BC | leader3 = [[Bardiya]] | year_leader4 = 522–486 BC | leader4 = [[Darius the Great]] | year_leader5 = 486–465 BC | leader5 = [[Xerxes I]] | year_leader6 = 465–424 BC | leader6 = [[Artaxerxes I]] | year_leader7 = 424–424 BC | leader7 = [[Xerxes II]] | year_leader8 = 424–423 BC | leader8 = [[Sogdianus]] | year_leader9 = 423–405 BC | leader9 = [[Darius II]] | year_leader10 = 405–358 BC | leader10 = [[Artaxerxes II]] | year_leader11 = 358–338 BC | leader11 = [[Artaxerxes III]] | year_leader12 = 338–336 BC | leader12 = [[Arses of Persia|Artaxerxes IV]] | year_leader13 = 336–330 BC | leader13 = [[Darius III]] | year_leader14 = 330–329 BC | leader14 = [[Bessus|Artaxerxes V]] | footnotes = {{plainlist| * {{anchor|inforefa}}a. '''[[#infoa|^]]''' [[Official language]] and native language of the ruling class. * {{anchor|inforefb}}b. '''[[#infob|^]]''' Official language and [[lingua franca]].{{sfn|Wiesehöfer|2001|p=119}} * {{anchor|inforefc}}c. '''[[#infoc|^]]''' Literary language in [[Achaemenid Babylonia|Babylonia]].}} | stat_area1 = 5500000 | stat_year1 = 500 BC | ref_area1 = <ref name="Turchin">{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=223 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=12 September 2016 |issn= 1076-156X}}</ref><ref name="Taagepera">{{cite journal|last1=Taagepera|first1=Rein|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D|journal=Social Science History|date=1979|volume=3|issue=3/4|page=121|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959| issn = 0145-5532 }}</ref><ref name="OxfordArea">{{Cite book|last1=Bang|first1=Peter Fibiger|url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92|title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience|last2=Bayly|first2=C. A.|last3=Scheidel|first3=Walter|year=2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-977311-4|pages=92–94|language=en}}</ref> | stat_pop1 = 17 ملين کان 35 ملين تائين | ref_pop1 = <ref name="Dynamics of Ancient Empires">{{Cite book|title=The Dynamics of Ancient Empires: State Power from Assyria to Byzantium|url=https://archive.org/details/dynamicsanciente00sche|url-access=limited|last1=Morris|first1=Ian|last2=Scheidel|first2=Walter|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=978-0-19-975834-0|page=[https://archive.org/details/dynamicsanciente00sche/page/n95 77]}}</ref> | p1 = Persis | p2 = Median kingdom | p3 = Lydia | p4 = Neo-Babylonian Empire | p5 = Elam | p6 = Sindhu-Sauvīra | p7 = Gandhāra (kingdom) | p8 = Twenty-sixth Dynasty of Egypt | p9 = Macedonia (ancient kingdom) | s1 = Macedonian Empire | s2 = Gandhara | s3 = Aśvaka }} '''هخاميني سلطنت''' (Achaemenid Empire، {{IPAc-en|ə|ˈ|k|iː|m|ə|n|ɪ|d}} ؛ پراني فارسي: 𐎧𐏁𐏂، هساخا يعني سلطنت) هڪ قديم ايراني سلطنت هئي جيڪا 550 ق.م. ۾ هخاميني خاندان جي سائرس اعظم پاران قائم ڪئي وئي هئي. پنهنجي عروج تي، ان جي علائقائي حد تقريباً 55 لک چورس ڪلوميٽر (22 چورس ميل) هئي، جيڪا ان کي هن وقت جي سڀ کان وڏي سلطنت بڻائي ٿي. ايراني سطح مرتفع تي ٻڌل، اها بلقان ۽ اولهه ۾ مصر کان اوڀر ۾ سنڌو ماٿري تائين پکڙيل هئي، جن ۾ اناطوليا، قبرص، ميسوپوٽيميا، ليونٽ، اوڀر عرب جا ڪجهه حصا ۽ وچ ايشيا جا وڏا حصا شامل هئا.<ref name="Turchin" /><ref name="Taagepera" /><ref name="OxfordArea" /> 7هين صدي قبل مسيح تائين، ايراني سطح مرتفع جي ڏکڻ اولهه واري حصي ۾ واقع، فارس جو علائقو فارسي ماڻهن پاران آباد ڪيو ويو هو.<ref name="book2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gsGmuQAACAAJ|title=Encyclopedia of the Ancient Greek World|last1=Sacks|first1=David|last2=Murray|first2=Oswyn|last3=Brody|first3=Lisa|publisher=Infobase Publishing|year=2005|isbn=978-0-8160-5722-1|page=256}}</ref> فارس کان، سائرس اٿيو ۽ ميديا، ليڊيا ۽ نيو-بابلي سلطنت کي شڪست ڏني ۽ اهڙي طرح قديم ويجهي اوڀر ۾ هڪ نئين سامراجي سلطنت جي قيام جي نشاندهي ڪئي، جڏهن ته ان جون فتحون اڪثر علائقن ۾ وڏي پيماني تي ڪامياب ٿيون. آخاميني سلطنت جون يونان ۾ وڌائڻ جون ڪوششون، ڏهاڪن جي جنگين ۽ ڪيترن ئي بادشاهن جي دورن سان انتهائي مشڪل ثابت ٿيون ۽ يوناني سرزمين ۾ ان جي شڪست جي نتيجي ۾ آيو. سال330 ق.م ۾، هڪ فوجي مهم جي وچ ۾، جيڪا 336 ق.م. ۾ شروع ٿي هئي، سڪندر اعظم آخميني سلطنت کي مڪمل طور تي فتح ڪيو ۽ ان کي پنهنجي مقدونيه جي سلطنت سان ملائي ڇڏيو.<ref name="Ulrich2">{{cite book|url=https://archive.org/details/alexandergreat00wilc|title=Alexander the Great|author=Wilcken|first=Ulrich|publisher=W.W. Norton & Company|year=1967|isbn=978-0-393-00381-9|page=[https://archive.org/details/alexandergreat00wilc/page/146 146]|url-access=registration}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Taagepera|first=Rein|author-link=Rein Taagepera|date=1979|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D|journal=Social Science History|volume=3|issue=3/4|page=123|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959|quote=A superimposition of the maps of Achaemenid and Alexander's empires shows a 90% match, except that Alexander's realm never reached the peak size of the Achaemenid realm.}}</ref> سڪندر اعظم جي موت تي، جتان کان سال 323 ق.م ۾ هيليني دور جي شروعات ٿي، اڳوڻي آخميني سلطنت جا گهڻا علائقا سليوسي سلطنت ۽ بطليموس بادشاهت جي حڪمراني هيٺ آيا. تقريبن سو سال پوء مرڪزي سطح مرتفع ۾ ايراني اشرافيه ڪاميابي سان سليوسي سلطنت کان طاقت حاصل ڪئي ۽ پارٿينيئن سلطنت قائم ڪئي، جيڪا ايراني ساساني سلطنت جي قائم ٿيڻ کان اڳ تقريبن اڌ هزار سال تائين موجود رهي.<ref name="book3">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gsGmuQAACAAJ|title=Encyclopedia of the Ancient Greek World|last1=Sacks|first1=David|last2=Murray|first2=Oswyn|last3=Brody|first3=Lisa|publisher=Infobase Publishing|year=2005|isbn=978-0-8160-5722-1|page=256}}</ref> جديد دور ۾، آخميني سلطنت کي، خاص طور تي سائرس جي دور ۾، ان جي مرڪزي بيوروڪريسي ۽ انتظام، ان جي گهڻ ثقافتي پاليسي ۽ مذهبي رواداري، ان جي پيچيده ڍانچي واري منصوبن، جهڙوڪ شاهراهن ۽ هڪ منظم ٽپال جي نظام، ان جي علائقن ۾ سرڪاري ٻولين (فارسي ۽ آرامي) جو استعمال، سول سروس جي ترقي ۽ هڪ وڏي پيشه ور فوج ۽ بحريه لاءِ تسليم ڪيو ويو آهي. انهن مان ڪيترائي نظام بعد ۾ ايندڙ سلطنتن پاران اپنايا ويا ۽ انهن کي گريڪو-رومن دنيا ۽ ان کان ٻاهر وڌايو ويو.<ref name="schmitt2">{{cite encyclopedia|title=Achaemenid Dynasty|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|url=http://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-dynasty|access-date=4 March 2019|last=Schmitt|first=Rüdiger|date=21 July 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429155501/http://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-dynasty|archive-date=29 April 2011}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} {{Wiktionary|Achaemenid Empire}} * [http://www.persiansarenotarabs.com/persian-history Persian History] * {{cite EB1911 |wstitle=Persia |volume=21 |pages=187–252 |short=1}} * [https://www.livius.org/aa-ac/achaemenians/achaemenians.html Livius.org on Achaemenids] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131017093213/https://www.livius.org/aa-ac/achaemenians/achaemenians.html |date=17 October 2013 }} * [http://www.iranicaonline.org/articles/cispis-opers Čišpiš] * [https://www.livius.org/be-bm/behistun/behistun01.html The Behistun Inscription] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303225415/http://www.livius.org/be-bm/behistun/behistun01.html |date=3 March 2016 }} * [https://www.livius.org/aa-ac/achaemenians/inscriptions.html Livius.org on Achaemenid Royal Inscriptions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161218193522/http://www.livius.org/aa-ac/achaemenians/inscriptions.html |date=18 December 2016 }} * [http://www.iranchamber.com/art/articles/art_of_achaemenids.php Achaemenid art on Iran Chamber Society (www.iranchamber.com)] * [http://www.persianempire.info/AchaemenidArchitecture.htm#tribute Photos of the tribute bearers from the 23 satrapies of the Achaemenid empire, from Persepolis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831003854/http://www.persianempire.info/AchaemenidArchitecture.htm#tribute |date=31 August 2021 }} * [http://irancollection.alborzi.com/ Coins, medals and orders of the Persian empire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126095027/http://irancollection.alborzi.com/ |date=26 January 2021 }} * [https://web.archive.org/web/20100502073108/http://en.tarikhema.ir/category/ancient/ancient-iran/achaemenid-empire Dynasty Achaemenid] * [http://www.farsmovie.com/eng/index.htm Iran, The Forgotten Glory – Documentary Film About Ancient Iran (achaemenids & Sassanids)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100428091251/http://farsmovie.com/eng/index.htm |date=28 April 2010 }} * [http://www.achemenet.com/ Achemenet] an electronic resource for the study of the history, literature and archaeology of the Persian Empire * [http://www.virtualtourengine.com/tour.aspx?id=17&langindex=1 Persepolis Before Incursion] (Virtual tour project) * [https://web.archive.org/web/20061126081333/http://www.museum-achemenet.college-de-france.fr/ Musée achéménide virtuel et interactif (Mavi)] a "Virtual Interactive Achemenide Museum" of more than 8000 items of the Persian Empire * [http://persianpast.com/ Persian history in detail]{{dead link|date=February 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} * [http://samla.raa.se/xmlui/bitstream/handle/raa/3156/2007_168.pdf?sequence=1 Swedish Contributions to the Archaeology of Iran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210722052638/http://samla.raa.se/xmlui/bitstream/handle/raa/3156/2007_168.pdf?sequence=1 |date=22 July 2021 }} Artikel i ''Fornvännen'' (2007) by Carl Nylander {{Achaemenid Empire}} {{Achaemenid Provinces}} {{Ancient seafaring}} {{Ancient Syria and Mesopotamia}} {{Empires}} {{Iran topics}} {{Rulers of the Ancient Near East}} [[زمرو:هخامنشي سلطنت]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]] [[زمرو:اوڀر يورپ جي تاريخ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:قديم آفريڪا ۾ ملڪ]] [[زمرو:اتر آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] [[زمرو:ايران جون اڳوڻيون بادشاهتون]] [[زمرو:اوڀر جي ويجھو قديم تھذيبون]] [[زمرو:زرتشتي مذهب جي تاريخ]] [[زمرو:فارس ۽ ايران ۾ بادشاهت]] [[زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] [[زمرو:تاريخي بين البراعظمي سلطنتون]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون بادشاھتون]] [[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] [[زمرو:ايشيا ۾ لوھه جي دور جا ملڪ]] [[زمرو:ڇهين صدي قبل مسيح ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:چوٿين صدي قبل مسيح ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:مضمون جيڪي گرافڪ ٽائم لائنز تي مشتمل آهن]] [[زمرو:سرنامو]] [[زمرو:قديم مصر]] [[زمرو:اڪئمنيڊ بادشاھت]] [[زمرو:قديم ويجهو اوڀر]] [[زمرو:اڳوڻيون سلطنتون]] [[زمرو:سال 330 قبل مسيح]] [[زمرو:سال 550 قبل مسيح]] [[زمرو:ايران ۾ چوٿين صدي قبل مسيح]] [[زمرو:ايران ۾ 5هين صدي قبل مسيح]] [[زمرو:ايران ۾ 6هين صدي قبل مسيح]] [[زمرو:يورپ ۾ لوھه جي دور جا ملڪ]] [[زمرو:سلطنتون]] 84lss3hpy129ff3ub1vtz5xcfyz38is 412127 411933 2026-09-14T06:52:58Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412127 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |conventional_long_name = هخامنشي سلطنت<br>Achaemenid Empire |common_name = فارس | |continent = افرو-يوريشيا |region = [[وچ اوڀر]] |era = [[ڪلاسيڪل قديم دؤر]] |government_type = [[مطلق العنان بادشاھت]] ||year_start = 550 قبل مسيح |year_end = 330 قبل مسيح |life_span = 550 ق.م. کان 330 ق.م. |event_start = [[فارس جو انقلاب]] |date_start = |event_end = [[يونان|مقدونيه]] جي شڪست |date_end = |event1 = [[لڊيا جي فتح]] |date_event1 = 547 BC |event2 = [[بابل جي فتح]] |date_event2 = 539 BC |event3 =پيلوسيم جي جنگ ۽ مصر جي فتح |date_event3 = 525 BC |event4 = [[يونان۽ فارس جون جنگون]] |date_event4 = 499–449 BC |event5 = [[Corinthian War]] |date_event5 = 395–387 BC |event6 = [[Peace of Antalcidas]] |date_event6 = 387 BC |event7 = [[Battle of Pelusium (343 BC)|Second conquest of Egypt]] |date_event7 = 343 BC | |p1 = ميڊيا جي شھنشاھيت |flag_p1 = Median Empire.jpg |p2 =نئين بابلي شھنشاھيت |flag_p2 = Neo-Babylonian Empire.png |p3 = لڊيا |flag_p3 = Map Anatolia ancient regions-en.svg |p4 = مصر جو ڇويھون خاندان |flag_p4 = Ancient Egypt map-en.svg |p5 = گنڌارا جي بادشاھت |flag_p5 = |p6 = سوگاديا |flag_p6 = |p7 = مئسگيٽا |flag_p7 = |s1 = سڪندراعظم جي شھنشاھيت |flag_s1 = Vergina Sun - Golden Larnax.png |border_s1 = no |s2 = مصر جو اٺاويهون خاندان |flag_s2 = | |image_flag = Standard of Cyrus the Great (Achaemenid Empire).svg |flag = Flag of Iran |flag_type = Standard of Cyrus the Great |image_coat = |symbol = |symbol_type = |image_map = Achaemenid Empire (flat map).svg |image_map_caption = اڪمئينڊ شھنشاھيت جوعروج وارو دؤر<br>[[دارا پھريون جو دور(522 کان 486 ق.م)]] }} '''هخامنشي سلطنت''' (<small>Achaemenid Empire</small>) [[ايران]] جي پھرين ۽ دنيا جي وڏي ۾ وڏي سلطنت ھئي. پنجين صدي قبل مسيح ۾ ھيء سلطنت پنھنجي عروج تي هئي ۽ ان جن حدون اولھه ۾ [[البانيا]]، اوڀر ۾ [[ٽيڪسلا]] ۽ [[سنڌو درياهه]] جي اولهائين ڪناري، اتر ۾ [[آرال سمنڊ]] کان موجوده [[لبيا|ليبيا]] جي علائقي، سائرني (Cyrene) تائين پکڙيل هيون، جن ۾ [[اولهه ايشيا]] ۽ [[مصر]] شامل ھئا.<ref>انسائيڪلوپيڊيا آف اينشنٽ ايشين سولائيزيش؛ چارلس ايف. ڊبليو. ھگم؛فئڪٽس آن فائيل انشورنس پبلشر؛ پيج 1</ref> [[فائل:Cyrus II of Persia.jpg|380px|thumb|left|[[سائرس اعظم]] جي پٿر تي اڪريل مورت [[پيسرگيدي]] ۾]] سال <small>'''550'''</small> ق.م. کان <small>'''330'''</small> ق.م. تائين ھلندڙ ھيء سلطنت پھرين فارسي سلطنت ھئي، جنھن جو بنياد [[سائرس اعظم]] (580 ق.م. کان 529 ق.م.) وڌو هو. ان جي پکيڙ 55 لک چورس ڪلوميٽر تائين ھئي ۽ اھي صوبن ۾ ورھايل ھئي. ھن جا جوڙڻ وارا فارسي خانا بدوش ھئا. لفظ فارسي اصل ۾ علائقي جي نالي سان نسبت رکي ٿو. ان علائقي جو نالو [[فارس]] آھي، جيڪو موجوده ايران جي ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] تي واقع آھي.<ref name=enc>{{cite book| author = Jamie Stokes| title = Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East, Volume 1| url = https://books.google.com/?id=Rtr7MQEACAAJ| year = 2009| publisher = Infobase Publishing| isbn = 978-0-8160-7158-6| pages = 2–3}}</ref> ايراني ان خطي ۾ 1000 قبل مسيح ۾ آيا<ref>Mallory, J.P. (1989), In Search of the Indo-Europeans: Language, Archaeology, and Myth, London: Thames & Hudson.</ref> ۽ ڪيترن ئي صدين تائين نئين آشوري سلطنت جي ماتحت رھيا، پوء [[بابل]] وارن، سميريئن، سيٿيئن ۽ٔ ڪلدانيئن فارسين سان گڏجي آشوري سلطنت جو خاتمو آندو ۽ فارسي هخامنشي سلطنت لاءِ رستو هموار ڪيو.<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/904507201|title=A history of the ancient Near East ca. 3000-323 BC|last=Marc.|first=Van de Mieroop,|isbn=9781118718179|edition=Third edition|location=Chichester, West Sussex, UK|oclc=904507201}}</ref> ==تفصيل== {{Short description|Ancient Iranian empire (550–330 BC)}} {{Pp-move}} {{Redirect|Persian Empire||Persian Empire (disambiguation)}} {{Infobox country | native_name = {{native name|peo|𐎧𐏁𐏂}}<br />{{Transliteration|peo|Xšāça}} | conventional_long_name = Achaemenid Empire | common_name = Persia | era = [[Classical antiquity]] | government_type = [[Monarchy]] | area_km2 = | year_start = 550 BC | year_end = 330 BC | life_span = 550–330 BC | event_start = [[Persian Revolt]] | date_start = | event_end = [[Wars of Alexander the Great|Fall to Macedonia]] | date_end = | event1 = [[Battle of Thymbra|Conquest of Lydia]] | date_event1 = 547 BC | event2 = [[Battle of Opis|Conquest of Babylon]] | date_event2 = 539 BC | event3 = [[Achaemenid conquest of the Indus Valley|Conquest of Indus Valley]] | date_event3 = 535–518 BC | event4 = [[Battle of Pelusium|Conquest of Egypt]] | date_event4 = 525 BC | event5 = [[Scythian campaign of Darius I|European Scythian Campaign]] | date_event5 = 513 BC | event6 = [[Greco-Persian Wars]] | date_event6 = 499–449 BC | event7 = [[Babylonian revolts (484 BC)|Babylonian Revolts]] | date_event7 = 484 BC | event8 = [[Corinthian War]] | date_event8 = 395–387 BC | event9 = [[Great Satraps' Revolt]] | date_event9 = 372–362 BC | event10 = [[Artaxerxes III#Conquest of Egypt|Second conquest of Egypt]] | date_event10 = 343 BC | image_flag = Standard of Cyrus the Great (Achaemenid Empire).svg | flag_size = 100px | flag_type = [[Shahbaz (bird)|Standard of Cyrus the Great]]{{efn|The standard was described as "a golden eagle mounted upon a lofty shaft." This image is a reconstruction, the design based on [[c:File:Achaemenid plaque from Persepolis.JPG|an Achaemenid tile from Persepolis]], and the coloring based on the [[Alexander Mosaic]], which depicts the standard in dark red and gold.<ref>{{cite web |title=DERAFŠ |url=http://www.iranicaonline.org/articles/derafs |website=Encyclopædia Iranica |publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=7 April 2019 |date=21 November 2011}}</ref>}} | image_coat = | symbol = | symbol_type = | image_map = Achaemenid Empire 500 BCE.jpg <!-- Consensus map, see talk page. --> | image_map_caption = Greatest territorial extent of the Achaemenid Empire, achieved during the reign of [[Darius the Great]] (522–486 BC)<ref>2002 Oxford Atlas of World History [https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&pg=PA42 p.42 (West portion of the Achaemenid Empire)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221129133020/https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&pg=PA42 |date=29 November 2022 }} and [https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&pg=PA43 p.43 (East portion of the Achaemenid Empire)].</ref><ref>{{cite book |last1=O'Brien |first1=Patrick Karl |title=Atlas of World History |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-521921-0 |pages=42–43 |url=https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&pg=PA43 |language=en}}</ref><ref>Visible online: [http://users.rowan.edu/~mcinneshin/101/wk05/images/NEWachaemexp.jpg Philip's Atlas of World History (1999)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181017082134/http://users.rowan.edu/~mcinneshin/101/wk05/images/NEWachaemexp.jpg |date=17 October 2018 }}</ref><ref>The Times Atlas of World History, p. 79 (1989): {{cite book |last1=Barraclough |first1=Geoffrey |title=The Times Atlas of World History |date=1997 |publisher=Times Books |isbn=978-0-7230-0906-1 |url=https://books.google.com/books?id=_IYYAQAAMAAJ |language=en}}</ref> | capital = {{ubl|[[Babylon]]<ref name=EY>{{cite book|last=Yarshater|first=Ehsan|author-link=Ehsan Yarshater|title=The Cambridge History of Iran|volume =3|year=1993|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-20092-9|page=482|quote=Of the four residences of the Achaemenids named by [[Herodotus]]—[[Ecbatana]], [[Pasargadae]] or [[Persepolis]], [[Susa]] and [[Babylon]]—the last [situated in Iraq] was maintained as their most important capital, the fixed winter quarters, the central office of bureaucracy, exchanged only in the heat of summer for some cool spot in the highlands. Under the [[Seleucid Empire|Seleucids]] and the [[Parthian Empire|Parthians]] the site of the Mesopotamian capital moved slightly to the north on the [[Tigris]]—to [[Seleucia]] and [[Ctesiphon]]. It is indeed symbolic that these new foundations were built from the bricks of ancient [[Babylon]], just as later [[Baghdad]], a little further upstream, was built out of the ruins of the [[Sasanian Empire|Sassanian]] double city of [[Al-Mada'in|Seleucia-Ctesiphon]].}}</ref>||[[Pasargadae]] (Cyrus the Great)|[[Ecbatana]] (ceremonial)|[[Susa]] (Darius the Great)|[[Persepolis]] (ceremonial)}} | common_languages = {{ubl|[[Old Persian]]{{anchor|infoa}}^{[[#inforefa|[a]]]}|[[Imperial Aramaic|Aramaic]]{{anchor|infob}}^{[[#inforefb|[b]]]}}}<hr>{{ubl|[[Akkadian language|Akkadian]]{{anchor|infoc}}^{[[#inforefc|[c]]]}<ref>{{cite book|last1=Kittel|first1=Harald|last2=Frank|first2=Armin Paul|last3=House|first3=Juliane|author-link3=Juliane House|last4=Greiner|first4=Norbert|last5=Schultze|first5=Brigitte|last6=Koller|first6=Werner| title = Traduction: encyclopédie internationale de la recherche sur la traduction| url = https://books.google.com/books?id=oD0dBqGDNscC| year = 2007| publisher = Walter de Gruyter| isbn = 978-3-11-017145-7| pages = 1194–1195}}</ref>|[[Elamite language|Elamite]]<ref>{{cite encyclopedia|last=Windfuhr|first=Gernot|title=Iran vii. Non-Iranian Languages (3) Elamite|url=http://www.iranicaonline.org/articles/iran-vii3-elamite|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|access-date=8 February 2017}}</ref>|[[Ancient Greek|Greek]]<ref name="Iranian, E. Tucker 2001">{{cite book |last=Tucker |first=Elizabeth |editor-last=Christidis |editor-first=Anastasios-Phoivos |year=2001 |title=A History of Ancient Greek: From the Beginnings to Late Antiquity |chapter=Greek and Iranian |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-83307-3 }}</ref>|[[Median language|Median]]<ref>{{Cite web |title=History of Iran: Achaemenid Society and Culture |url=https://www.iranchamber.com/history/articles/achaemenid_society_culture.php |access-date=2022-11-19 |website=www.iranchamber.com}}</ref>|''see {{section link|#Languages}}''}} | religion = [[Zoroastrianism]] (official)<hr>{{ubl|[[Ancient Mesopotamian religion|Mesopotamian religion]]<ref>{{cite book |last=Boiy |first=T. |year=2004 |title=Late Achaemenid and Hellenistic Babylon |location=Leuven |publisher=Peeters Publishers |page=101 |isbn=978-90-429-1449-0 }}</ref>|[[Second Temple Judaism|Judaism]]|[[Historical Vedic religion|Vedic Hinduism]]|[[Ancient Egyptian religion|Egyptian religion]]|[[Ancient Greek religion|Greek religion]]|''see {{section link|#Religion}}''}} | demonym = | currency = [[Daric]], [[siglos]] | title_leader = Monarchs{{efn|Either King ({{Transliteration|peo|Xšāyaθiya}}) or [[King of Kings]] ({{Transliteration|peo|Xšāyaθiya xšāyaθiyānām}})}} | year_leader1 = 559–530 BC | leader1 = [[Cyrus the Great]] | year_leader2 = 530–522 BC | leader2 = [[Cambyses II]] | year_leader3 = 522–522 BC | leader3 = [[Bardiya]] | year_leader4 = 522–486 BC | leader4 = [[Darius the Great]] | year_leader5 = 486–465 BC | leader5 = [[Xerxes I]] | year_leader6 = 465–424 BC | leader6 = [[Artaxerxes I]] | year_leader7 = 424–424 BC | leader7 = [[Xerxes II]] | year_leader8 = 424–423 BC | leader8 = [[Sogdianus]] | year_leader9 = 423–405 BC | leader9 = [[Darius II]] | year_leader10 = 405–358 BC | leader10 = [[Artaxerxes II]] | year_leader11 = 358–338 BC | leader11 = [[Artaxerxes III]] | year_leader12 = 338–336 BC | leader12 = [[Arses of Persia|Artaxerxes IV]] | year_leader13 = 336–330 BC | leader13 = [[Darius III]] | year_leader14 = 330–329 BC | leader14 = [[Bessus|Artaxerxes V]] | footnotes = {{plainlist| * {{anchor|inforefa}}a. '''[[#infoa|^]]''' [[Official language]] and native language of the ruling class. * {{anchor|inforefb}}b. '''[[#infob|^]]''' Official language and [[lingua franca]].{{sfn|Wiesehöfer|2001|p=119}} * {{anchor|inforefc}}c. '''[[#infoc|^]]''' Literary language in [[Achaemenid Babylonia|Babylonia]].}} | stat_area1 = 5500000 | stat_year1 = 500 BC | ref_area1 = <ref name="Turchin">{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=223 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=12 September 2016 |issn= 1076-156X}}</ref><ref name="Taagepera">{{cite journal|last1=Taagepera|first1=Rein|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D|journal=Social Science History|date=1979|volume=3|issue=3/4|page=121|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959| issn = 0145-5532 }}</ref><ref name="OxfordArea">{{Cite book|last1=Bang|first1=Peter Fibiger|url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92|title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience|last2=Bayly|first2=C. A.|last3=Scheidel|first3=Walter|year=2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-977311-4|pages=92–94|language=en}}</ref> | stat_pop1 = 17 million to 35&nbsp;million | ref_pop1 = <ref name="Dynamics of Ancient Empires">{{Cite book|title=The Dynamics of Ancient Empires: State Power from Assyria to Byzantium|url=https://archive.org/details/dynamicsanciente00sche|url-access=limited|last1=Morris|first1=Ian|last2=Scheidel|first2=Walter|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=978-0-19-975834-0|page=[https://archive.org/details/dynamicsanciente00sche/page/n95 77]}}</ref> | p1 = Persis | p2 = Median kingdom | p3 = Lydia | p4 = Neo-Babylonian Empire | p5 = Elam | p6 = Sindhu-Sauvīra | p7 = Gandhāra (kingdom) | p8 = Twenty-sixth Dynasty of Egypt | p9 = Macedonia (ancient kingdom) | s1 = Macedonian Empire | s2 = Gandhara | s3 = Aśvaka }} {{Use dmy dates|date=August 2021}} {{Use Oxford spelling|date=November 2022}} The '''Achaemenid Empire'''{{Efn|Also called the '''Achaemenian Empire''',{{sfn|Lavan|Payne|Weisweiler|2016|p=17}} the '''Persian Empire''',{{sfn|Lavan|Payne|Weisweiler|2016|p=17}} '''Ancient Persia''', '''Old Persia''', or the '''First Persian Empire'''.{{sfn|Brosius|2021|p=1}}}} ({{IPAc-en|ə|ˈ|k|iː|m|ə|n|ɪ|d}} {{respell|ə|KEE|mə|nid}}; {{langx|peo|[[wikt:𐎧𐏁𐏂𐎶<!-- This wiktionary link is to the Achaemenid endonym we've used (Xšāça) just in another tense, it's accurate -->|𐎧𐏁𐏂]]}}, {{Transliteration|peo|Xšāça}}, {{Text|{{Literal translation}}|&nbsp;'The Empire'<ref>{{cite book|editor-last1=Daryaee|editor-first1=Touraj|editor-link1=Touraj Daryaee|author-last1=Shahbazi|author-first1=A. Shapour|author-link1=Alireza Shapour Shahbazi|chapter=The Achaemenid Persian Empire (550–330 bce)|title=The Oxford handbook of Iranian history|date=2012|publisher=Oxford University Press |url=http://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199732159.001.0001/oxfordhb-9780199732159 |location=Oxford|isbn=978-0-19-973215-9|page=131|quote=Although the Persians and Medes shared domination and others were placed in important positions, the Achaemenids did not—could not—provide a name for their multinational state. Nevertheless, they referred to it as Khshassa, "the Empire".}}</ref> or 'The Kingdom'<ref name="auto">{{cite book |last1=Kent |first1=Roland G. |author-link=Roland Grubb Kent|title=Old Persian: grammar, texts, lexicon |date=1954 |publisher=American Oriental Society |isbn=978-0-940490-33-8 |page=181 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc1.32106016799493&view=1up&seq=203}}</ref>}}) was an [[Ancient Iran|ancient Iranian empire]] founded by [[Cyrus the Great]] of the [[Achaemenid dynasty]] in 550 BC. At peak, its territorial extent was roughly {{convert|5.5|e6sqkm|e6sqmi|abbr=off}}, making it the [[List of largest empires#Timeline of largest empires at the time|largest empire of its time]]. Based in the [[Iranian plateau]], it stretched from the [[Balkans]] and [[Achaemenid Egypt|Egypt]] in the west to the [[Achaemenid conquest of the Indus Valley|Indus Valley]] in the east, including [[Anatolia]], [[Ancient history of Cyprus#Persian period|Cyprus]], [[Mesopotamia]], the [[Levant]], parts of [[Eastern Arabia]], and large parts of [[Central Asia]].<ref name="Turchin" /><ref name="Taagepera" /><ref name="OxfordArea" /> By the 7th century BC, the region of [[Persis]], located in the southwestern part of the Iranian plateau, had been settled by [[Ancient Iranian peoples|Persians]].<ref name="book">{{cite book|last1=Sacks|first1=David|url=https://books.google.com/books?id=gsGmuQAACAAJ|title=Encyclopedia of the Ancient Greek World|last2=Murray|first2=Oswyn|last3=Brody|first3=Lisa|publisher=Infobase Publishing|year=2005|isbn=978-0-8160-5722-1|page=256}}</ref> From Persis, Cyrus rose and defeated [[Median kingdom|Media]], [[Lydia]], and the [[Neo-Babylonian Empire]], thus marking the establishment of a new imperial polity in the [[ancient Near East]]. While its conquests were largely successful in most regions, the Achaemenid Empire's attempts to expand into [[Ancient Greece|Greece]] proved extremely difficult over the course of [[Greco-Persian Wars|decades of wars]] and multiple kings, ultimately resulting in its defeat in the [[Greek mainland]]. In 330 BC, amidst [[Wars of Alexander the Great|a military campaign that began in 336 BC]], the Achaemenid Empire was conquered in its entirety by [[Alexander the Great]], who annexed it to his [[Macedonian Empire]].<ref name="Ulrich">{{cite book |author=Wilcken |first=Ulrich |url=https://archive.org/details/alexandergreat00wilc |title=Alexander the Great|publisher=W.W. Norton & Company |year=1967 |isbn=978-0-393-00381-9 |page=[https://archive.org/details/alexandergreat00wilc/page/146 146] |url-access=registration}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Taagepera |first=Rein |author-link=Rein Taagepera |date=1979 |title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D |journal=Social Science History |volume=3 |issue=3/4 |page=123 |doi=10.2307/1170959 |jstor=1170959 |quote=A superimposition of the maps of Achaemenid and Alexander's empires shows a 90% match, except that Alexander's realm never reached the peak size of the Achaemenid realm.}}</ref> Upon Alexander's death, which sparked the beginning of the [[Hellenistic period]] in 323 BC, the majority of the former Achaemenid Empire's territories came under the rule of the [[Seleucid Empire]] and the [[Ptolemaic Kingdom]]. Almost a century later, Iranian elites in the central plateau successfully reclaimed power from the Seleucids and established the [[Parthian Empire]], which would continue to exist for nearly half a millennium before being succeeded by the Iranian [[Sasanian Empire]].<ref name="book" /> In the modern era, the Achaemenid Empire has been recognized for its centralized bureaucracy and administration; its multicultural policy and religious tolerance, [[Religious tolerance#In Antiquity|especially under Cyrus]]; its complex infrastructure projects, such as the [[Royal Road]] and an [[Chapar Khaneh|organized postal system]]; the use of official languages ([[Old Persian|Persian]] and [[Aramaic]]) across its territories; and the development of a civil service and a large, professional [[Achaemenid Persian army|army]] and [[Achaemenid navy|navy]]. Many of these systems were adopted and expanded upon by a variety of later empires in the [[Greco-Roman world]] and beyond.<ref name="schmitt">{{cite encyclopedia |title=Achaemenid Dynasty |encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]] |url=http://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-dynasty |access-date=4 March 2019 |last=Schmitt |first=Rüdiger |date=21 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429155501/http://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-dynasty |archive-date=29 April 2011}}</ref> ==نالو ۽ مطلب== اڪئمنيڊ لفظ جي معني آهي: اڪئمني جي خاندان مان يا اڪئمني جي خاندان جي/جو.<ref>{{cite book|ref=harv|last1=Curtis|first1=Vesta Sarkhosh|authorlink1=Vesta Sarkhosh Curtis|last2=Stewart|first2=Sarah|authorlink2=Sarah Stewart (historian)|title=The Sasanian Era|url=https://books.google.com/books?id=qPVHBAAAQBAJ&pg=PA79|year=2010|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-0-85773-309-2}}</ref> اڪئمني نالي سان ستين صدي قبل مسيح ۾ ڏکڻ ايران ۾ فارس جي ھڪ علائقي انشان جو حاڪم ھيو .انشان ان وقت اشوريہ جي زير اثر ھيو.سائرس اڪئميني جي اولاد مان ھيو. ايراني ھن سلطنت کي اھخامنشي سڏين ٿا. فارسي انسائيڪلوپيڊيا ۾ بہ ھن سلطنت کي اڪئمنيڊ جي بجاءِ ھخامنشي لکيو ويو آھي. ==شھنشاھيت جو قيام== اٽڪل 550 ۾ سائرس ميڊيائين جي خلاف بغاوت ڪري ميڊيا فتح ڪيو ۽ اڪئميني شھنشاھيت جو بنياد وڌو.<ref>{{cite book| author = Simon Anglim|author2=Simon Anglim|author3=Phyllis Jestice|author4=Scott Rusch|author5= John Serrati| title = Fighting techniques of the ancient world 3,000 BC – 500 CE: equipment, combat skills, and tactics| url = https://books.google.com/?id=HL9cPgAACAAJ| year = 2002| publisher = Macmillan| isbn = 978-0-312-30932-9| page = 145}}</ref>سائرس ٻيون جيڪو سائرس اعظم سڏبو آھي ان بادشاھيءَ کي عروج تي پھچايو.ٽيڪس جي ادائيگي ۽ امن جي پاسداري جي شرطن تي سائرس II رياست جي سڀني قوميتن وارن سان ھڪجھڙو ۽ برابريءَ وارو سلوڪ رکيو جيڪا ان جي ھڪ سياسي ڏاھپ ھئي.<ref name=cyv>{{cite book| author = Palmira Johnson Brummett |author2=Robert R. Edgar |author3=Neil J. Hackett|author4=Robert R. Edgar|author5=Neil J. Hackett| title = Civilization past & present, Volume 1| url = https://books.google.com/?id=Vz65MAm_6JMC| year = 2003| publisher = Longman| isbn = 978-0-321-09097-3| page = 38}}</ref> ھن ماڻھن جي مذهب، رواجن ۽ ماتحت رياستن جي واپار۾ مداخلت کان پاسو ڪيو.ھن جي انھيءَ پاليسي بابل جي ماڻهن کي ھن سان راضي رکيو. وڏي رياست ھجڻ جي ڪري بعد ۾ انتظام ۽ ضابطي جي فقدان جا مسئلا پيدا ٿيا خاص ڪري دارا III جي دؤر ۾ رياست جي ٽٽڻ جو عمل شروع ٿي چڪو ھو. نئين رياست جي قيام کان پوءِ پارسين ان جو گاديءَ جو هنڌ پئسرگيدي قائم ڪيو ان سان گڏ پرسيپولس شھر پڻ مرڪز بڻيو. دارا I جي دؤر ۾ ھن خانداني بادشاھت کي ھڪ سو سال مڪمل ٿيا.<ref name=gov>{{cite book| author = Charles Gates| title = Ancient cities: the archaeology of urban life in the Ancient Near East and Egypt, Greece and Rome| url = https://books.google.com/?id=8aLb5pnm1j4C| year = 2003| publisher = Psychology Press| isbn = 978-0-415-12182-8| page = 186}}</ref> [[فائل:IranPersepolisXerxesPropyläen1.jpg|thumb|300px|پٿر تي اڪريل مورت جنھن ۾ [[اپادانا]] جي [[پرسيپولس]] جي ڏاڪڻ وٽ تحفن سان گڏ وفدن جي آمد. مٿئين حصي ۾ آرين جو وفد ۽ ھيٺين ۾ اشورين يا بابل جو وفد ڏيکاريل آهي.]] [[فائل:CyrustheGreatTomb 22057.jpg|thumb|380px|اڪئمنيڊ شھنشاھيت جي سائرس اعظم جو مقبرو]] دارا-I ۽ ان جي پٽ خسرو-/ (Xerxes-I) جي دؤر ۾ رياست جون يوناني شھري رياستن سان جنگون ھليون. [[فائل:Nations Gate palace (kakh-e-darvaz-e-keshvarha) in Persepolis.tif|thumb|380px|[[پرسيپولس]] وارو قومن جو دروازو]] [[فائل:Perspolis.jpg|thumb|right|380px|[[شيراز]] ۾ کولدن باري جي باغ ۾ [[پرسيپولس]] جي فارسي ٺلھ جو نقل]] [[فائل:Achaemenid Empire under different kings (flat map).svg|thumb|left|380px|اڪئمينڊ شھنشاھيت جي توسيع جي مرحلي جو نقشو]] [[فائل:Cyrus II le Grand et les Hébreux.jpg|thumb|380px|سائرس اعظم يھودين کي اشورين جي غلاميءَ مان آزادي ڏياري ۽کين يروشلم ۾ ٻيھر آباد ٿيڻ جي اجازت ڏني.ان ڪري يروشلم ۾ ان جو وڏو مرتبو ھيو]] [[فائل:Iranian queen.jpg|380px|thumb|upright| فارسي راڻي اٽوسا جو پتلو جيڪا دارا اعظم جي زال ۽خسرو يا Xerexes I جي ماء ھئي.]] ==پڻ ڏسو== {{Short description|Ancient Iranian empire (550–330 BC)}} {{Infobox country | native_name = 𐎧𐏁𐏂 (پراڻو فارسي لکت)<br>Xšāça (هشاخا) | conventional_long_name = هخامنشي سلطنت<br>Achaemenid Empire | common_name = فارس (Persia) | era = پراڻو ڪلاسيڪل دور | government_type = [[بادشاھت]] | area_km2 = | year_start = 550 BC | year_end = 330 BC | life_span = 550–330 BC | event_start = فارسي انقلاب | date_start = | event_end = مقدونيه (يونان) کان شڪست | date_end = | event1 = ليڊيا جي فتح | date_event1 = 547 ق.م. | event2 = بابل جي فتح | date_event2 = 539 ق.م. | event3 = سنڌو ماٿري جي فتح | date_event3 = 535–518 ق.م. | event4 = مصر جي فتح | date_event4 = 525 ق.م. | event5 = دارا جي سيٿيئن جي خلاف مهم | date_event5 = 513 ق.م. | event6 = يونان-فارس جنگيون | date_event6 = 499–449 ق.م. | event7 = بابل جي بغاوت | date_event7 = 484 ق.م. | event8 = ڪرنٿيا جي جنگيون | date_event8 = 395–387 ق.م. | event9 = سردارين جي وڏي بغاوت | date_event9 = 372–362 ق.م. | event10 = مصر جي ٻيھر فتح | date_event10 = 343 ق.م. | image_flag = Standard of Cyrus the Great (Achaemenid Empire).svg | flag_size = 100px | flag_type = [[Shahbaz (bird)|Standard of Cyrus the Great]]{{efn|The standard was described as "a golden eagle mounted upon a lofty shaft." This image is a reconstruction, the design based on [[c:File:Achaemenid plaque from Persepolis.JPG|an Achaemenid tile from Persepolis]], and the coloring based on the [[Alexander Mosaic]], which depicts the standard in dark red and gold.<ref>{{cite web |title=DERAFŠ |url=http://www.iranicaonline.org/articles/derafs |website=Encyclopædia Iranica |publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=7 April 2019 |date=21 November 2011}}</ref>}} | image_coat = | symbol = | symbol_type = | image_map = Achaemenid Empire 500 BCE.jpg | image_map_caption = Greatest territorial extent of the Achaemenid Empire, achieved during the reign of [[Darius the Great]] (522–486 BC)<ref>2002 Oxford Atlas of World History [https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&pg=PA42 p.42 (West portion of the Achaemenid Empire)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221129133020/https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&pg=PA42 |date=29 November 2022 }} and [https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&pg=PA43 p.43 (East portion of the Achaemenid Empire)].</ref><ref>{{cite book |last1=O'Brien |first1=Patrick Karl |title=Atlas of World History |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-521921-0 |pages=42–43 |url=https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&pg=PA43 |language=en}}</ref><ref>Visible online: [http://users.rowan.edu/~mcinneshin/101/wk05/images/NEWachaemexp.jpg Philip's Atlas of World History (1999)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181017082134/http://users.rowan.edu/~mcinneshin/101/wk05/images/NEWachaemexp.jpg |date=17 October 2018 }}</ref><ref>The Times Atlas of World History, p. 79 (1989): {{cite book |last1=Barraclough |first1=Geoffrey |title=The Times Atlas of World History |date=1997 |publisher=Times Books |isbn=978-0-7230-0906-1 |url=https://books.google.com/books?id=_IYYAQAAMAAJ |language=en}}</ref> | capital = {{ubl|[[بابل]]<ref name=EY>{{cite book|last=Yarshater|first=Ehsan|author-link=Ehsan Yarshater|title=The Cambridge History of Iran|volume =3|year=1993|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-20092-9|page=482|quote=Of the four residences of the Achaemenids named by [[Herodotus]]—[[Ecbatana]], [[Pasargadae]] or [[Persepolis]], [[Susa]] and [[Babylon]]—the last [situated in Iraq] was maintained as their most important capital, the fixed winter quarters, the central office of bureaucracy, exchanged only in the heat of summer for some cool spot in the highlands. Under the [[Seleucid Empire|Seleucids]] and the [[Parthian Empire|Parthians]] the site of the Mesopotamian capital moved slightly to the north on the [[Tigris]]—to [[Seleucia]] and [[Ctesiphon]]. It is indeed symbolic that these new foundations were built from the bricks of ancient [[Babylon]], just as later [[Baghdad]], a little further upstream, was built out of the ruins of the [[Sasanian Empire|Sassanian]] double city of [[Al-Mada'in|Seleucia-Ctesiphon]].}}</ref>|پاسارگادائ يا پارساگرد (سائرس اعظم)|ايخبتانا (رسمي)|سوسا (دارا اعظم)|پرسي پولس (رسمي)}} | common_languages = {{ubl|پراڻي فارسي|آرامي|اڪادي|مدائني|پراني يوناني {{anchor|infoa}}^{[[#inforefa|[a]]]}|[[Imperial Aramaic|Aramaic]]{{anchor|infob}}^{[[#inforefb|[b]]]}}}<hr>{{ubl|[[Akkadian language|Akkadian]]{{anchor|infoc}}^{[[#inforefc|[c]]]}<ref>{{cite book|last1=Kittel|first1=Harald|last2=Frank|first2=Armin Paul|last3=House|first3=Juliane|author-link3=Juliane House|last4=Greiner|first4=Norbert|last5=Schultze|first5=Brigitte|last6=Koller|first6=Werner| title = Traduction: encyclopédie internationale de la recherche sur la traduction| url = https://books.google.com/books?id=oD0dBqGDNscC| year = 2007| publisher = Walter de Gruyter| isbn = 978-3-11-017145-7| pages = 1194–1195}}</ref>|[[Elamite language|Elamite]]<ref>{{cite encyclopedia|last=Windfuhr|first=Gernot|title=Iran vii. Non-Iranian Languages (3) Elamite|url=http://www.iranicaonline.org/articles/iran-vii3-elamite|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|access-date=8 February 2017}}</ref>|[[Ancient Greek|Greek]]<ref name="Iranian, E. Tucker 2001">{{cite book |last=Tucker |first=Elizabeth |editor-last=Christidis |editor-first=Anastasios-Phoivos |year=2001 |title=A History of Ancient Greek: From the Beginnings to Late Antiquity |chapter=Greek and Iranian |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-83307-3 }}</ref>|[[Median language|Median]]<ref>{{Cite web |title=History of Iran: Achaemenid Society and Culture |url=https://www.iranchamber.com/history/articles/achaemenid_society_culture.php |access-date=2022-11-19 |website=www.iranchamber.com}}</ref>|''see {{section link|#Languages}}''}} | religion = زرتشتي مذهب (سرڪاري)<hr> {{ubl|قديم بابلي مذهب<ref>{{cite book |last=Boiy |first=T. |year=2004 |title=Late Achaemenid and Hellenistic Babylon |location=Leuven |publisher=Peeters Publishers |page=101 |isbn=978-90-429-1449-0 }}</ref>|[[يهوديت]]|ويدڪ هندومت|قديم مصري مذهب|قديم يوناني مذهب|''see {{section link|#Religion}}''}} | demonym = | currency = دريڪ، سگلوس | title_leader = Monarchs{{efn|Either King ({{Transliteration|peo|Xšāyaθiya}}) or [[King of Kings]] ({{Transliteration|peo|Xšāyaθiya xšāyaθiyānām}})}} | year_leader1 = 559–530 BC | leader1 = [[Cyrus the Great]] | year_leader2 = 530–522 BC | leader2 = [[Cambyses II]] | year_leader3 = 522–522 BC | leader3 = [[Bardiya]] | year_leader4 = 522–486 BC | leader4 = [[Darius the Great]] | year_leader5 = 486–465 BC | leader5 = [[Xerxes I]] | year_leader6 = 465–424 BC | leader6 = [[Artaxerxes I]] | year_leader7 = 424–424 BC | leader7 = [[Xerxes II]] | year_leader8 = 424–423 BC | leader8 = [[Sogdianus]] | year_leader9 = 423–405 BC | leader9 = [[Darius II]] | year_leader10 = 405–358 BC | leader10 = [[Artaxerxes II]] | year_leader11 = 358–338 BC | leader11 = [[Artaxerxes III]] | year_leader12 = 338–336 BC | leader12 = [[Arses of Persia|Artaxerxes IV]] | year_leader13 = 336–330 BC | leader13 = [[Darius III]] | year_leader14 = 330–329 BC | leader14 = [[Bessus|Artaxerxes V]] | footnotes = {{plainlist| * {{anchor|inforefa}}a. '''[[#infoa|^]]''' [[Official language]] and native language of the ruling class. * {{anchor|inforefb}}b. '''[[#infob|^]]''' Official language and [[lingua franca]].{{sfn|Wiesehöfer|2001|p=119}} * {{anchor|inforefc}}c. '''[[#infoc|^]]''' Literary language in [[Achaemenid Babylonia|Babylonia]].}} | stat_area1 = 5500000 | stat_year1 = 500 BC | ref_area1 = <ref name="Turchin">{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=223 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=12 September 2016 |issn= 1076-156X}}</ref><ref name="Taagepera">{{cite journal|last1=Taagepera|first1=Rein|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D|journal=Social Science History|date=1979|volume=3|issue=3/4|page=121|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959| issn = 0145-5532 }}</ref><ref name="OxfordArea">{{Cite book|last1=Bang|first1=Peter Fibiger|url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92|title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience|last2=Bayly|first2=C. A.|last3=Scheidel|first3=Walter|year=2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-977311-4|pages=92–94|language=en}}</ref> | stat_pop1 = 17 ملين کان 35 ملين تائين | ref_pop1 = <ref name="Dynamics of Ancient Empires">{{Cite book|title=The Dynamics of Ancient Empires: State Power from Assyria to Byzantium|url=https://archive.org/details/dynamicsanciente00sche|url-access=limited|last1=Morris|first1=Ian|last2=Scheidel|first2=Walter|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=978-0-19-975834-0|page=[https://archive.org/details/dynamicsanciente00sche/page/n95 77]}}</ref> | p1 = Persis | p2 = Median kingdom | p3 = Lydia | p4 = Neo-Babylonian Empire | p5 = Elam | p6 = Sindhu-Sauvīra | p7 = Gandhāra (kingdom) | p8 = Twenty-sixth Dynasty of Egypt | p9 = Macedonia (ancient kingdom) | s1 = Macedonian Empire | s2 = Gandhara | s3 = Aśvaka }} '''هخاميني سلطنت''' (Achaemenid Empire، {{IPAc-en|ə|ˈ|k|iː|m|ə|n|ɪ|d}} ؛ پراني فارسي: 𐎧𐏁𐏂، هساخا يعني سلطنت) هڪ قديم ايراني سلطنت هئي جيڪا 550 ق.م. ۾ هخاميني خاندان جي سائرس اعظم پاران قائم ڪئي وئي هئي. پنهنجي عروج تي، ان جي علائقائي حد تقريباً 55 لک چورس ڪلوميٽر (22 چورس ميل) هئي، جيڪا ان کي هن وقت جي سڀ کان وڏي سلطنت بڻائي ٿي. ايراني سطح مرتفع تي ٻڌل، اها بلقان ۽ اولهه ۾ مصر کان اوڀر ۾ سنڌو ماٿري تائين پکڙيل هئي، جن ۾ اناطوليا، قبرص، ميسوپوٽيميا، ليونٽ، اوڀر عرب جا ڪجهه حصا ۽ وچ ايشيا جا وڏا حصا شامل هئا.<ref name="Turchin" /><ref name="Taagepera" /><ref name="OxfordArea" /> 7هين صدي قبل مسيح تائين، ايراني سطح مرتفع جي ڏکڻ اولهه واري حصي ۾ واقع، فارس جو علائقو فارسي ماڻهن پاران آباد ڪيو ويو هو.<ref name="book2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gsGmuQAACAAJ|title=Encyclopedia of the Ancient Greek World|last1=Sacks|first1=David|last2=Murray|first2=Oswyn|last3=Brody|first3=Lisa|publisher=Infobase Publishing|year=2005|isbn=978-0-8160-5722-1|page=256}}</ref> فارس کان، سائرس اٿيو ۽ ميديا، ليڊيا ۽ نيو-بابلي سلطنت کي شڪست ڏني ۽ اهڙي طرح قديم ويجهي اوڀر ۾ هڪ نئين سامراجي سلطنت جي قيام جي نشاندهي ڪئي، جڏهن ته ان جون فتحون اڪثر علائقن ۾ وڏي پيماني تي ڪامياب ٿيون. آخاميني سلطنت جون يونان ۾ وڌائڻ جون ڪوششون، ڏهاڪن جي جنگين ۽ ڪيترن ئي بادشاهن جي دورن سان انتهائي مشڪل ثابت ٿيون ۽ يوناني سرزمين ۾ ان جي شڪست جي نتيجي ۾ آيو. سال330 ق.م ۾، هڪ فوجي مهم جي وچ ۾، جيڪا 336 ق.م. ۾ شروع ٿي هئي، سڪندر اعظم آخميني سلطنت کي مڪمل طور تي فتح ڪيو ۽ ان کي پنهنجي مقدونيه جي سلطنت سان ملائي ڇڏيو.<ref name="Ulrich2">{{cite book|url=https://archive.org/details/alexandergreat00wilc|title=Alexander the Great|author=Wilcken|first=Ulrich|publisher=W.W. Norton & Company|year=1967|isbn=978-0-393-00381-9|page=[https://archive.org/details/alexandergreat00wilc/page/146 146]|url-access=registration}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Taagepera|first=Rein|author-link=Rein Taagepera|date=1979|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D|journal=Social Science History|volume=3|issue=3/4|page=123|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959|quote=A superimposition of the maps of Achaemenid and Alexander's empires shows a 90% match, except that Alexander's realm never reached the peak size of the Achaemenid realm.}}</ref> سڪندر اعظم جي موت تي، جتان کان سال 323 ق.م ۾ هيليني دور جي شروعات ٿي، اڳوڻي آخميني سلطنت جا گهڻا علائقا سليوسي سلطنت ۽ بطليموس بادشاهت جي حڪمراني هيٺ آيا. تقريبن سو سال پوء مرڪزي سطح مرتفع ۾ ايراني اشرافيه ڪاميابي سان سليوسي سلطنت کان طاقت حاصل ڪئي ۽ پارٿينيئن سلطنت قائم ڪئي، جيڪا ايراني ساساني سلطنت جي قائم ٿيڻ کان اڳ تقريبن اڌ هزار سال تائين موجود رهي.<ref name="book3">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gsGmuQAACAAJ|title=Encyclopedia of the Ancient Greek World|last1=Sacks|first1=David|last2=Murray|first2=Oswyn|last3=Brody|first3=Lisa|publisher=Infobase Publishing|year=2005|isbn=978-0-8160-5722-1|page=256}}</ref> جديد دور ۾، آخميني سلطنت کي، خاص طور تي سائرس جي دور ۾، ان جي مرڪزي بيوروڪريسي ۽ انتظام، ان جي گهڻ ثقافتي پاليسي ۽ مذهبي رواداري، ان جي پيچيده ڍانچي واري منصوبن، جهڙوڪ شاهراهن ۽ هڪ منظم ٽپال جي نظام، ان جي علائقن ۾ سرڪاري ٻولين (فارسي ۽ آرامي) جو استعمال، سول سروس جي ترقي ۽ هڪ وڏي پيشه ور فوج ۽ بحريه لاءِ تسليم ڪيو ويو آهي. انهن مان ڪيترائي نظام بعد ۾ ايندڙ سلطنتن پاران اپنايا ويا ۽ انهن کي گريڪو-رومن دنيا ۽ ان کان ٻاهر وڌايو ويو.<ref name="schmitt2">{{cite encyclopedia|title=Achaemenid Dynasty|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|url=http://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-dynasty|access-date=4 March 2019|last=Schmitt|first=Rüdiger|date=21 July 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429155501/http://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-dynasty|archive-date=29 April 2011}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} {{Wiktionary|Achaemenid Empire}} * [http://www.persiansarenotarabs.com/persian-history Persian History] * {{cite EB1911 |wstitle=Persia |volume=21 |pages=187–252 |short=1}} * [https://www.livius.org/aa-ac/achaemenians/achaemenians.html Livius.org on Achaemenids] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131017093213/https://www.livius.org/aa-ac/achaemenians/achaemenians.html |date=17 October 2013 }} * [http://www.iranicaonline.org/articles/cispis-opers Čišpiš] * [https://www.livius.org/be-bm/behistun/behistun01.html The Behistun Inscription] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303225415/http://www.livius.org/be-bm/behistun/behistun01.html |date=3 March 2016 }} * [https://www.livius.org/aa-ac/achaemenians/inscriptions.html Livius.org on Achaemenid Royal Inscriptions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161218193522/http://www.livius.org/aa-ac/achaemenians/inscriptions.html |date=18 December 2016 }} * [http://www.iranchamber.com/art/articles/art_of_achaemenids.php Achaemenid art on Iran Chamber Society (www.iranchamber.com)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713054240/http://www.iranchamber.com/art/articles/art_of_achaemenids.php |date=13 July 2011 }} * [http://www.persianempire.info/AchaemenidArchitecture.htm#tribute Photos of the tribute bearers from the 23 satrapies of the Achaemenid empire, from Persepolis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831003854/http://www.persianempire.info/AchaemenidArchitecture.htm#tribute |date=31 August 2021 }} * [http://irancollection.alborzi.com/ Coins, medals and orders of the Persian empire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126095027/http://irancollection.alborzi.com/ |date=26 January 2021 }} * [https://web.archive.org/web/20100502073108/http://en.tarikhema.ir/category/ancient/ancient-iran/achaemenid-empire Dynasty Achaemenid] * [http://www.farsmovie.com/eng/index.htm Iran, The Forgotten Glory – Documentary Film About Ancient Iran (achaemenids & Sassanids)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100428091251/http://farsmovie.com/eng/index.htm |date=28 April 2010 }} * [http://www.achemenet.com/ Achemenet] an electronic resource for the study of the history, literature and archaeology of the Persian Empire * [http://www.virtualtourengine.com/tour.aspx?id=17&langindex=1 Persepolis Before Incursion] (Virtual tour project) * [https://web.archive.org/web/20061126081333/http://www.museum-achemenet.college-de-france.fr/ Musée achéménide virtuel et interactif (Mavi)] a "Virtual Interactive Achemenide Museum" of more than 8000 items of the Persian Empire * [http://persianpast.com/ Persian history in detail]{{dead link|date=February 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} * [http://samla.raa.se/xmlui/bitstream/handle/raa/3156/2007_168.pdf?sequence=1 Swedish Contributions to the Archaeology of Iran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210722052638/http://samla.raa.se/xmlui/bitstream/handle/raa/3156/2007_168.pdf?sequence=1 |date=22 July 2021 }} Artikel i ''Fornvännen'' (2007) by Carl Nylander {{Achaemenid Empire}} {{Achaemenid Provinces}} {{Ancient seafaring}} {{Ancient Syria and Mesopotamia}} {{Empires}} {{Iran topics}} {{Rulers of the Ancient Near East}} [[زمرو:هخامنشي سلطنت]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]] [[زمرو:اوڀر يورپ جي تاريخ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:قديم آفريڪا ۾ ملڪ]] [[زمرو:اتر آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] [[زمرو:ايران جون اڳوڻيون بادشاهتون]] [[زمرو:اوڀر جي ويجھو قديم تھذيبون]] [[زمرو:زرتشتي مذهب جي تاريخ]] [[زمرو:فارس ۽ ايران ۾ بادشاهت]] [[زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] [[زمرو:تاريخي بين البراعظمي سلطنتون]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون بادشاھتون]] [[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] [[زمرو:ايشيا ۾ لوھه جي دور جا ملڪ]] [[زمرو:ڇهين صدي قبل مسيح ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:چوٿين صدي قبل مسيح ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:مضمون جيڪي گرافڪ ٽائم لائنز تي مشتمل آهن]] [[زمرو:سرنامو]] [[زمرو:قديم مصر]] [[زمرو:اڪئمنيڊ بادشاھت]] [[زمرو:قديم ويجهو اوڀر]] [[زمرو:اڳوڻيون سلطنتون]] [[زمرو:سال 330 قبل مسيح]] [[زمرو:سال 550 قبل مسيح]] [[زمرو:ايران ۾ چوٿين صدي قبل مسيح]] [[زمرو:ايران ۾ 5هين صدي قبل مسيح]] [[زمرو:ايران ۾ 6هين صدي قبل مسيح]] [[زمرو:يورپ ۾ لوھه جي دور جا ملڪ]] [[زمرو:سلطنتون]] 5ts8c29dslgbg9tvsczx6j5gbq0e4mx 0 39188 412149 104822 2026-09-14T09:06:14Z Intisar Ali 8681 412149 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = رانجهاپور | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | image_map = Thul Taluka.jpg | mapsize = 250px | map_caption = [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جو نقشو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ رانجهاپور جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ٺل تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | blank_name_sec1 = پراڻو ضلعي ڪائونسل يو سي نمبر | blank_info_sec1 = 29 | blank1_name_sec1 = 2023ع مردم شماري ٽي سي آبادي | blank1_info_sec1 = 19,085 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''رانجهاپور''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي هڪ [[يونين ڪائونسل]]، روينيو [[ديهه]] ۽ پراڻي ڳوٺاڻي آبادي آهي. پراڻي ضلعي ڪائونسل واري ترتيب ۾ رانجهاپور '''يونين ڪائونسل نمبر 29''' طور درج هئي.<ref name="OldUC">{{cite web |title=List of Union Councils, District Jacobabad |url=https://www.scribd.com/document/712605710/List-of-UCs-District-Jacobabad-Sindh |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> رانجهاپور [[ميرپور ٻرڙو]] جي ڀرپاسي واري ڳوٺاڻي پٽي ۾ واقع آهي. سرڪاري تعليمي رڪارڊ ۾ پڻ '''جيڪب آباد → ٺل → رانجهاپور''' جي صورت ۾ ان جي الڳ يو سي سڃاڻپ موجود آهي.<ref name="Schools">{{cite web |title=SAT Time Schedule, District Jacobabad |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/SAT/SAT%20Time%20Schedule%2006-02-2015.pdf |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |year=2015 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == تاريخ == رانجهاپور ٺل تعلقي جي پراڻين آبادين مان هڪ آهي. سنڌي ليکڪ [[نظام الدين کوسو]] پنهنجي مضمون '''''نئين ٺل جا پراڻا گل''''' ۾ رانجهاپور کي [[ميرپور ٻرڙو]] کان ٿوري مفاصلي تي، روڊ ڀرسان واقع هڪ پراڻو ڳوٺ ڄاڻائي ٿو.<ref name="Khoso1992">{{cite journal |last=کوسو |first=نظام الدين |title=نئين ٺل جا پراڻا گل |journal=مھراڻ |volume=45 |year=1992 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |location=ڄامشورو |language=sd }}</ref> نظام الدين کوسي موجب رانجهاپور جي شروعاتي آبادي مسلمانن جي هئي، پر بعد ۾ ڳوٺ ۽ ان جي وڏي زرعي ملڪيت سان مقامي هندو زميندار '''سيٺ آوت راءِ''' جو نالو نمايان طور لاڳاپيل ٿيو.<ref name="Khoso1992" /> === سيٺ آوت راءِ === نظام الدين کوسو سيٺ آوت راءِ کي رانجهاپور جي اهم زميندارن مان هڪ ڄاڻائي ٿو. سندس بيان موجب آوت راءِ مقامي هندو زميندار هو، جيڪو روايتي لباس، ڌوتي ۽ پٽڪي ۾ رهندو هو ۽ مقامي سرڪاري ۽ سماجي مجلسن ۾ شرڪت ڪندو هو.<ref name="Khoso1992" /> مصنف آوت راءِ کي نرم مزاج، بااخلاق ۽ مقامي سماجي زندگيءَ ۾ سرگرم شخص طور ياد ڪري ٿو. سندس بيان موجب [[پاڪستان جي آزادي|1947ع ۾ پاڪستان ٺهڻ]] کان پوءِ به آوت راءِ پنهنجي حياتيءَ تائين رانجهاپور ۾ رهيو ۽ اتي زمينداري سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="Khoso1992" /> هي ڳالهه ان لحاظ کان قابل ذڪر آهي ته ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي ڪيترن هندو زميندار ۽ واپاري خاندانن ڀارت ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي، جڏهن ته کوسي جي بيان موجب آوت راءِ پنهنجي باقي زندگي رانجهاپور ۾ گذاري.<ref name="Khoso1992" /> === هوندراج === آوت راءِ پنهنجي پٽ '''هوندراج''' کي اعليٰ تعليم ڏياري. نظام الدين کوسي جي بيان موجب هوندراج تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ پاڪستان جي سرڪاري ملازمت حاصل نه ڪري سگهيو، تنهن هوندي به خاندان جون زمينون ۽ ملڪيتون رانجهاپور ۾ رهيون.<ref name="Khoso1992" /> کوسي موجب آوت راءِ جي وفات کان پوءِ هوندراج کي رانجهاپور جي زرعي زمين مان هٿياربند ڌاڙيلن اغوا ڪيو. ڀُنگ جي ادائيگي ۽ هڪ عرصي کان پوءِ سندس آزادي ٿي. ان واقعي کان پوءِ هوندراج خاندان جون زمينون، گهر ۽ ٻي ملڪيت وڪڻي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] هليو ويو، جتي مصنف جي 1992ع واري بيان موجب هو ڪاروبار سان لاڳاپيل هو.<ref name="Khoso1992" /> هي تفصيل نظام الدين کوسي جي شخصي ۽ مقامي تاريخي بيان تان ورتل آهي؛ هوندراج جي اغوا، ڀُنگ يا بعد واري زندگيءَ بابت هن وقت ٻيو آزاد شايع ٿيل ذريعو دستياب نه آهي. == پراڻو قبرستان == نظام الدين کوسو رانجهاپور جي هڪ '''قديم قبرستان''' جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. سندس لکڻي موجب قبرستان ۾ پراڻيون قبرون ۽ ڪجهه قبرن مٿان ٺهيل [[قبو|قبا]] موجود هئا.<ref name="Khoso1992" /> هي قبرستان ڳوٺ جي پراڻي آبادڪاريءَ لاءِ مقامي تاريخي اهميت رکي سگهي ٿو، پر ان جي: * صحيح زماني؛ * قبرن جي تاريخ؛ * تعميري طرز؛ * ۽ دفن ٿيل شخصيتن بابت آثار قديمه يا ثقافت کاتي جي تفصيلي سروي موجود تحقيق مان نه ملي آهي. تنهنڪري ان کي ڪنهن خاص تاريخي دور سان منسوب ڪرڻ لاءِ وڌيڪ تحقيق ضروري آهي. == زرعي تاريخ == رانجهاپور ۽ ان جي ڀرپاسي جو علائقو تاريخي طور زرعي زمينن تي مشتمل رهيو آهي. نظام الدين کوسي جي بيان ۾ سيٺ آوت راءِ جي دور ۾ رانجهاپور جي زمينن جي زرعي پيداوار جو خاص ذڪر ملي ٿو.<ref name="Khoso1992" /> مصنف پنهنجي يادگيرين ۾ آوت راءِ جي زمينداريءَ دوران فصلن جي پيداوار کي گهڻو ڄاڻائي ٿو، جڏهن ته بعد واري دور ۾ انهن زمينن جي پيداوار گهٽجڻ بابت پڻ پنهنجي مشاهدي جو اظهار ڪري ٿو.<ref name="Khoso1992" /> هي حصو مصنف جو ذاتي تاريخي مشاهدو آهي؛ ان کي زرعي پيداوار بابت شمارياتي حقيقت نه سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف دورن جي رانجهاپور جي فصلوار پيداوار جا سرڪاري انگ هن وقت دستياب نه آهن. == انتظامي حيثيت == رانجهاپور ڪافي عرصي کان ٺل تعلقي جي الڳ يونين ڪائونسل طور مختلف سرڪاري ۽ انتظامي رڪارڊن ۾ موجود آهي. پراڻي ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد جي ترتيب ۾ رانجهاپور '''يو سي نمبر 29''' هئي.<ref name="OldUC" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | پراڻو يو سي نمبر ! style="background:#315F7D;color:white;" | يونين ڪائونسل |- | 27 || [[ميرپور (ٺل)|ميرپور]] |- | 28 || [[جهانگي واهه]] |- ! style="background:#DDEBF7;" | 29 ! style="background:#DDEBF7;" | '''رانجهاپور''' |- | 30 || [[ٻچڙو]] |- | 31 || [[ٺل نئون]] |- | 32 || [[مبارڪپور]] |} <ref name="OldUC" /> تعليم کاتي جي پراڻي انتظامي درجي بنديءَ ۾ رانجهاپور کي '''17-رانجهاپور''' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.<ref name="Schools" /> ضلعي ڪائونسل وارو يو سي نمبر ۽ تعليم کاتي وارو نمبر مختلف انتظامي نمبرنگ نظامن سان تعلق رکن ٿا. == ديهه رانجهاپور == '''رانجهاپور''' ساڳئي وقت ٺل تعلقي جي روينيو [[ديهه]] پڻ آهي. چونڊ ۽ ٻين سرڪاري رڪارڊن ۾ '''ديهه رانجهاپور''' نالو استعمال ٿيندو رهيو آهي. 2024ع جي چونڊن واري پولنگ اسڪيم ۾ ديهه رانجهاپور جي مختلف مردم شماري بلاڪن لاءِ پولنگ اسٽيشنون قائم ڪيون ويون هيون، جن ۾: * گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول خاوند ڏنو مهر؛ * گورنمينٽ ڊسپينسري خاوند ڏنو مهر شامل هئا. يونين ڪائونسل رانجهاپور، ديهه رانجهاپور ۽ رانجهاپور مردم شماري ٽي سي کي هڪجهڙيون جاگرافيائي حدون سمجهڻ ضروري نه آهي. == آبادي == [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب مردم شماريءَ جي '''رانجهاپور ٽي سي''' جي ڪُل آبادي '''19,085''' هئي، جنهن ۾ '''9,453 مرد''' ۽ '''9,632 عورتون''' شامل هيون.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto; width:72%;" ! style="background:#376D7A;color:white;" | خصوصيت ! style="background:#376D7A;color:white;" | 2023ع |- | ڪُل آبادي || '''19,085''' |- | مرد || 9,453 |- | عورتون || 9,632 |- | عورتون مردن کان وڌيڪ || 179 |- | خواندگي || 22.5٪ |- | مردن جي خواندگي || 33.3٪ |- | عورتن جي خواندگي || 11.6٪ |} <ref name="PBS2023" /> هي '''رانجهاپور ٽي سي''' جو انگ آهي؛ موجوده يونين ڪائونسل جي مڪمل آباديءَ جي حدن سان ان جي مڪمل هڪجهڙائي الڳ حدبنديءَ سان ثابت ڪرڻ ضروري آهي. === آباديءَ ۾ تبديلي === 2017ع ۾ رانجهاپور ٽي سي جي آبادي '''21,792''' درج هئي، جڏهن ته 2023ع ۾ اها '''19,085''' هئي. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#725A86;color:white;" | آدمشماري ! style="background:#725A86;color:white;" | رانجهاپور ٽي سي جي آبادي |- | 2017ع || 21,792 |- | 2023ع || 19,085 |- | فرق || −2,707 |} مردم شماري جي حدن يا درجي بنديءَ ۾ ممڪن تبديليءَ جي مڪمل ڄاڻ کان سواءِ هن گهٽتائي کي خالص لڏپلاڻ يا آباديءَ جي حقيقي گهٽتائي قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == خواندگي == 2023ع ۾ رانجهاپور ٽي سي جي 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگي '''22.5 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها '''33.3 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''11.6 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS2023" /> مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ جي شرح ۾ '''21.7 سيڪڙو پوائنٽن''' جو فرق هو. == تعليم == رانجهاپور يو سي ۾ سرڪاري تعليمي ادارن جو هڪ ڳوٺاڻو نيٽ ورڪ موجود آهي. سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊ ۾: '''جيڪب آباد → ٺل → رانجهاپور''' هيٺ ڪيترائي اسڪول درج آهن.<ref name="Schools" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | سيمس ڪوڊ ! style="background:#315F7D;color:white;" | اسڪول ! style="background:#315F7D;color:white;" | سطح |- | 412030655 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول محمد صالح جعفري || پرائمري |- | 412030485 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول 15 خاوند ڏنو || پرائمري |- | 412030012 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول حاجي علي شير جعفري || پرائمري |- | 412030496 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول علي مراد ڀٽي || پرائمري |- | 412030678 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول عبدالله ٻرڙو || پرائمري |- | 412030506 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول عمر ڪنراڻي || پرائمري |- | 412030340 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ميوو کوسو || پرائمري |- | 412030486 || گورنمينٽ اسڪول رانجهاپور || سيڪنڊري |} <ref name="Schools" /> سنڌ حڪومت جي 2015ع واري SAT شيڊيول ۾ پڻ `17-Ranjhapur` هيٺ رانجهاپور، لال ڀٽي، سخي جو ڳوٺ، حاجي علي شير جعفري، خاوند ڏنو ۽ ٻين آبادين جا اسڪول درج آهن.<ref name="Schools" /> == ڳوٺاڻي ترقي == ڳوٺاڻن علائقن جي بحاليءَ واري هڪ منصوبي جي مڪمل ٿيڻ واري رپورٽ ۾: '''ضلعو جيڪب آباد → تعلقو ٺل → يو سي رانجهاپور → ڳوٺ رانجهاپور''' صاف طور درج آهي.<ref name="PPRP">{{cite web |title=Village Rehabilitation Project Completion Report |url=https://www.pprp.net.pk/assets/pages/reports/PCR/PCR-VRP_2012.pdf |publisher=People's Poverty Reduction Programme |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> رپورٽ ۾ رانجهاپور ڳوٺ لاءِ '''218 گهراڻا''' ۽ منصوبي سان لاڳاپيل '''210 گهراڻا''' درج هئا.<ref name="PPRP" /> هي انگ موجوده مردم شماريءَ جو انگ نه، پر منصوبي جي گهرن/فائدو وٺندڙن واري انتظامي ڊيٽا هئي. == صحت == رانجهاپور ۽ ان جي ڀرپاسي لاءِ سرڪاري صحت جون سهولتون پڻ موجود رهيون آهن. چونڊ رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ ڊسپينسري خاوند ڏنو مهر''' کي ديهه رانجهاپور ۾ پولنگ اسٽيشن طور استعمال ٿيل ڄاڻايو ويو آهي. جنوري 2013ع ۾ رانجهاپور ڳوٺ ۾ خسره جي وبا دوران هڪ ٻارڙي جي فوت ٿيڻ جي خبر پڻ رپورٽ ٿي. ساڳئي وقت جيڪب آباد ضلعي جي ڪيترن علائقن ۾ ٻارن کي خسره کان بچاءُ جا ٽڪا لڳائڻ لاءِ صحت جون ٽيمون ڪم ڪري رهيون هيون.<ref name="Measles2013">{{cite news |title=Measles claims three more lives in Jacobabad |url=https://www.dawn.com/news/781808/measles-claims-three-more-lives-in-jacobabad |work=ڊان |date=28 January 2013 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == اهم مقامي واقعا == مئي 2018ع ۾ رانجهاپور جي هڪ گهر ۾ باهه لڳڻ سبب هڪ شخص ۽ سندس چئن سالن جي پٽ جي فوت ٿيڻ جو واقعو رپورٽ ٿيو. رپورٽ موجب باهه گهر جي رڌڻي مان لڳي ۽ سڄو گهر سڙي ويو.<ref name="Fire2018">{{cite news |title=House fire kills man, son |url=https://dailytimes.com.pk/238089/house-fire-kills-man-son/ |work=ڊيلي ٽائيمز |date=10 May 2018 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> اهڙا واقعا ڳوٺ جي تاريخ جو مرڪزي حصو نه آهن، تنهنڪري انهن کي صرف مقامي دستاويزي واقعن طور ڏسڻ گهرجي. == ميرپور ٻرڙو سان لاڳاپو == رانجهاپور [[ميرپور ٻرڙو]] جي ويجهو واقع آهي. نظام الدين کوسو به ڳوٺ کي ميرپور کان ٿوري مفاصلي تي روڊ ڀرسان بيان ڪري ٿو.<ref name="Khoso1992" /> سرڪاري تعليمي رڪارڊ ۾ رانجهاپور يو سي جي ڪيترن اسڪولن لاءِ پوسٽل پتو '''ميرپور ٻرڙو''' ڏنو ويو آهي؛ مثال طور سخي جو ڳوٺ ۽ حاجي علي شير جعفري جا اسڪول.<ref name="Schools" /> ان ڪري ميرپور ٻرڙو رانجهاپور جي ڳوٺاڻين آبادين لاءِ هڪ اهم: * پوسٽل؛ * واپاري؛ * تعليمي؛ * ۽ شهري خدمتي مرڪز آهي. بهرحال '''رانجهاپور يونين ڪائونسل''' ۽ '''ميرپور ٻرڙو ٽائون ڪميٽي''' ٻه الڳ مڪاني انتظامي يونٽ آهن. == جاگرافي ۽ معيشت == رانجهاپور [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي ميداني زرعي علائقي ۾ واقع آهي. تاريخي ۽ جديد ذريعا ڳوٺ کي زرعي زمينداري ۽ ڳوٺاڻين آبادين سان لاڳاپيل ڏيکارين ٿا.<ref name="Khoso1992" /> علائقي ۾ روايتي طور: * زراعت؛ * مال پالڻ؛ * زرعي مزدوري؛ * ۽ ويجهن شهرن سان ننڍي سطح جو واپار ڳوٺاڻي معيشت جا اهم حصا رهيا آهن. يو سي سطح تي مخصوص فصلن جي پيداوار يا پوک هيٺ ايراضيءَ جا تصديق ٿيل انگ نه هجڻ سبب عددي زرعي دعوائون شامل نه ڪيون ويون آهن. == تاريخي ۽ موجوده سڃاڻپ == {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto; width:90%;" ! style="background:#284B63;color:white;" | خصوصيت ! style="background:#284B63;color:white;" | ڄاڻ |- | صوبو || [[سنڌ]] |- | ڊويزن || [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] |- | ضلعو || [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] |- | تعلقو || [[ٺل تعلقو|ٺل]] |- | انتظامي حيثيت || [[يونين ڪائونسل]] |- | پراڻو ضلعي ڪائونسل نمبر || 29 |- | پراڻو تعليمي يو سي نمبر || 17 |- | روينيو سڃاڻپ || ديهه رانجهاپور |- | تاريخي زميندار || سيٺ آوت راءِ |- | تاريخي ماڳ || پراڻو قبرستان ۽ قبا |- | 2017ع رانجهاپور ٽي سي آبادي || 21,792 |- | 2023ع رانجهاپور ٽي سي آبادي || '''19,085''' |- | مرد || 9,453 |- | عورتون || 9,632 |- | خواندگي || 22.5٪ |- | مردن جي خواندگي || 33.3٪ |- | عورتن جي خواندگي || 11.6٪ |} == پڻ ڏسو == * [[ٺل تعلقو]] * [[ٺل]] * [[ميرپور ٻرڙو]] * [[ميرپور (ٺل)|ميرپور]] * [[جهانگي واهه]] * [[ٻچڙو]] * [[مبارڪپور]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:رانجهاپور]] [[زمرو:ٺل تعلقو]] [[زمرو:ٺل تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:ٺل تعلقي جون ديهون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] nnt8yy8w6r9pfll5b7w01roofvuij7a 0 39189 412156 288643 2026-09-14T09:29:01Z Intisar Ali 8681 412156 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{ٻيا نالا|انگريزي=Mubarakpur}} {{Infobox settlement | name = مبارڪپور | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | image_map = Thul Taluka.jpg | mapsize = 250px | map_caption = [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جو نقشو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ مبارڪپور جو مقام | coordinates = {{coord|28|10|08|N|68|38|18|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ٺل تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | elevation_m = 47 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''مبارڪپور''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي هڪ [[يونين ڪائونسل]] ۽ ڳوٺاڻو آباديءَ وارو علائقو آهي. سرڪاري تعليمي، آفتن جي انتظام، پوليس ۽ ٻين سرڪاري رڪارڊن ۾ مبارڪپور کي ٺل تعلقي جي الڳ يونين ڪائونسل طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="Education">{{cite web |title=District and Taluka wise School Directory with old and new SEMIS ID |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/12-District_Jacobabad.pdf |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref><ref name="PDMA">{{cite web |title=District Disaster Management Plan Jacobabad |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Jacobabad.pdf |publisher=صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي سنڌ |year=2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> مبارڪپور [[ٺل]] جي ڏکڻ-اولهه طرف [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي سرحدي علائقي جي ويجهو واقع آهي. جاگرافيائي ڊيٽابيسن موجب آباديءَ جو هنڌ لڳ ڀڳ '''28°10′08″ اتر ۽ 68°38′18″ اوڀر''' ۽ سامونڊي سطح کان لڳ ڀڳ '''47 ميٽر''' مٿي آهي.<ref name="Map">{{cite web |title=Mubarakpur Map – Village, Sindh, Pakistan |url=https://mapcarta.com/15139406 |website=Mapcarta |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == انتظامي حيثيت == مبارڪپور ٺل تعلقي جي پراڻين ۽ موجوده مڪاني انتظامي ورهاستن ۾ يونين ڪائونسل طور موجود رهيو آهي. ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد جي هڪ اڳوڻي انتظامي فهرست ۾ ان کي '''يو سي نمبر 32''' طور درج ڪيو ويو هو.<ref name="OldUC">{{cite web |title=District Jacobabad Union Councils |url=https://www.scribd.com/document/712605710/List-of-UCs-District-Jacobabad-Sindh |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ان پراڻي ترتيب ۾ هن حصي جون يونين ڪائونسلون هن ريت هيون: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | پراڻو يو سي نمبر ! style="background:#315F7D;color:white;" | يونين ڪائونسل |- | 29 || [[رانجهاپور]] |- | 30 || [[ٻچڙو]] |- | 31 || [[ٺل نئون]] |- ! style="background:#DDEBF7;" | 32 ! style="background:#DDEBF7;" | '''مبارڪپور''' |- | 33 || [[ميرل]] |- | 34 || [[بلوچ آباد (ٺل)|بلوچ آباد]] |- | 35 || [[بهادرپور]] |} <ref name="OldUC" /> تعليم کاتي جي پراڻي انتظامي نمبرنگ ۾ مبارڪپور کي '''16-مبارڪپور''' طور پڻ درج ڪيو ويندو هو. اهي ٻه نمبر مختلف سرڪاري انتظامي نظامن جا هئا ۽ انهن کي هڪ ٻئي سان ملائڻ نه گهرجي.<ref name="Reopened">{{cite web |title=List of Reopened Schools |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SEMIS/List%20of%20reopened%20schools.pdf |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == ديهه مبارڪپور == '''مبارڪپور''' ٺل تعلقي جي روينيو [[ديهه]] پڻ آهي. بورڊ آف روينيو جي ٺل تعلقي واري ديهن جي ترتيب ۾ مبارڪپور '''ديهه نمبر 65''' آهي. ديهن جي ترتيب ۾ ان جي ڀرپاسي وارا روينيو يونٽ هن ريت آهن: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#557A5B;color:white;" | ديهه نمبر ! style="background:#557A5B;color:white;" | ديهه |- | 61 || [[ميرپور (ديهه)|ميرپور]] |- | 62 || [[مرسيپور]] |- | 63 || [[مٺو ٿرڙي]] |- | 64 || [[موسا واهه]] |- ! style="background:#E5F1E8;" | 65 ! style="background:#E5F1E8;" | '''مبارڪپور''' |- | 66 || [[محب واهه]] |- | 67 || [[ناڳڻ]] |- | 68 || [[نئون واهه]] |- | 69 || [[اوڍاڻو (ٺل)|اوڍاڻو]] |} '''ديهه مبارڪپور''' ۽ '''يونين ڪائونسل مبارڪپور''' ٻه مختلف نوعيت جا انتظامي يونٽ آهن؛ تنهنڪري ٻنهي جون حدون لازمي طور مڪمل هڪجهڙيون نه آهن. == جاگرافي == مبارڪپور اتر سنڌ جي [[سنڌو ماٿري]] واري هموار زرعي ميدان ۾ واقع آهي. آبادي [[ٺل]] ۽ [[ميان جو ڳوٺ]] جي ڀرپاسي واري ڳوٺاڻي پٽي جو حصو آهي. نقشي جي ذريعن موجب مبارڪپور جي ويجهو ميان جو ڳوٺ ۽ ٻيون ننڍيون زرعي آباديون واقع آهن.<ref name="Map" /> علائقي جي زمين گهڻو ڪري زرعي استعمال هيٺ آهي. [[صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي سنڌ]] جي ضلعي جيڪب آباد بابت آفتن جي انتظام واري منصوبي ۾ مبارڪپور يو سي لاءِ لڳ ڀڳ '''94.877 چورس ڪلوميٽر زرعي ايراضي''' خطري جي تشخيص واري ڊيٽا ۾ درج ڪئي وئي آهي.<ref name="PDMA" /> == آبادي ۽ آباديون == صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي سنڌ جي 2022ع واري ضلعي منصوبي ۾ مبارڪپور يو سي لاءِ استعمال ڪيل خطري واري ڊيٽا ۾ آبادي '''30,300''' ۽ گهرن جو تعداد '''5,504''' ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي ڊيٽا ۾ يو سي اندر '''58 آبادين''' جو انگ پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="PDMA" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto; width:75%;" ! style="background:#376D7A;color:white;" | خصوصيت ! style="background:#376D7A;color:white;" | پي ڊي ايم اي ڊيٽا |- | آبادي || '''30,300''' |- | گهر || 5,504 |- | آباديون || 58 |- | زرعي ايراضي || 94.877 چورس ڪلوميٽر |- | روڊن جو ڄار || 80.405 ڪلوميٽر |- | آبپاشي ۽ نيڪال جو ڄار || 79.844 ڪلوميٽر |- | ريلوي لائين || 3.336 ڪلوميٽر |} <ref name="PDMA" /> هي انگ 2022ع جي آفتن جي خطري واري انتظامي ڊيٽا جا آهن؛ انهن کي [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] جي موجوده يو سي آباديءَ جي انگ طور پيش ڪرڻ مناسب نه ٿيندو. سنڌ پوليس جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''ڳوٺ مبارڪپور، تعلقو ٺل، ضلعو جيڪب آباد''' جي پتي کان سواءِ يو سي مبارڪپور سان لاڳاپيل '''ڳوٺ گجو ٽانوري''' جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="Police">{{cite web |title=Candidate Verification List, District Jacobabad |url=https://sbvs.sindhpolice.gov.pk/images/67272509a818a.pdf |publisher=سنڌ پوليس |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ساڳئي رڪارڊ ۾ '''هلاني ڪٽا''' جي پوسٽ آفيس پڻ مبارڪپور ڄاڻايل آهي، جنهن مان مبارڪپور جي ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ پوسٽل مرڪز طور ان جي اهميت ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="Police" /> == تعليم == مبارڪپور ٺل تعلقي جي انهن ڳوٺاڻن مرڪزن مان آهي جتي پرائمري کان هائير سيڪنڊري سطح تائين سرڪاري تعليمي ادارن جي موجودگيءَ جا سرڪاري رڪارڊ ملن ٿا. سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري ۾ مبارڪپور يونين ڪائونسل هيٺ ڪيترائي اسڪول درج ٿيل آهن. انهن ۾ '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول حميد پٺاڻ''' پڻ شامل آهي، جنهن جو پوسٽل پتو مبارڪپور ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Education" /> سرڪاري اسڪول ڊائريڪٽري ۾ هن اداري جي سڃاڻپ هن ريت آهي: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | سيمس ڪوڊ ! style="background:#315F7D;color:white;" | اسڪول ! style="background:#315F7D;color:white;" | يو سي ! style="background:#315F7D;color:white;" | سطح |- | 412030125 || گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول حميد پٺاڻ || مبارڪپور || پرائمري |} <ref name="Education" /> سنڌ حڪومت جي غير فعال اسڪولن کي ٻيهر کولڻ واري سرڪاري فهرست ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول سچل سرڪي''' پڻ '''16-مبارڪپور، ٺل''' هيٺ درج ٿيل هو؛ ان جو سيمس ڪوڊ '''412030061''' آهي.<ref name="Reopened" /> == گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول == مبارڪپور جو اهم تعليمي ادارو '''گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول مبارڪپور''' آهي. تعليم کاتي جي 2020–21ع واري سرڪاري اسٽافنگ رڪارڊ ۾ اهو ان وقت '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول مبارڪپور، ٺل''' طور يو سي مبارڪپور هيٺ درج هو ۽ ان جو سيمس ڪوڊ '''412030760''' هو.<ref name="JEST">{{cite web |title=ESHS District Jacobabad – JEST |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/VP21/ESHS/ESHS%20District%20Jacobabad%20%28JEST%29.pdf |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |year=2021 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ساڳئي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول عبدالقادر کوسو'''، سيمس ڪوڊ '''412030761'''، پڻ يو سي مبارڪپور هيٺ درج ٿيل هو.<ref name="JEST" /> سنڌ حڪومت جي مالي سال '''2025–26ع''' جي بجيٽ ۾ مبارڪپور واري اسڪول کي هاڻي '''گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول مبارڪپور، تعلقو ٺل، ضلعو جيڪب آباد''' طور درج ڪيو ويو آهي. اسڪيم نمبر '''JK2071''' تحت ان لاءِ '''7.682 ملين رپيا''' بجيٽ تخمينو رکيو ويو.<ref name="Budget2025">{{cite web |title=Higher Secondary Education-II, Budget Estimates 2025–26 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CVOLUME_III_Detail%5CSC21205-Higher+Secondary+II.pdf |publisher=ناڻي کاتو، سنڌ حڪومت |year=2025 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" ! style="background:#6B4E71;color:white;" | ادارو ! style="background:#6B4E71;color:white;" | سيمس ڪوڊ ! style="background:#6B4E71;color:white;" | سطح/حيثيت |- | گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول مبارڪپور || 412030760 || هائير سيڪنڊري |- | گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول عبدالقادر کوسو || 412030761 || هاءِ اسڪول |- | گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول حميد پٺاڻ || 412030125 || پرائمري |- | گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول سچل سرڪي || 412030061 || پرائمري |} <ref name="Education" /><ref name="Reopened" /><ref name="JEST" /><ref name="Budget2025" /> == صحت == مبارڪپور ۾ بنيادي صحت جون سرڪاري سهولتون پڻ موجود رهيون آهن. ضلعي جيڪب آباد جي يونين ڪائونسلن ۽ بنيادي طبي يونٽن واري رڪارڊ ۾ '''بي ايم يو مبارڪپور''' کي الڳ صحت مرڪز طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="OldUC" /> آباديءَ جي ڀلائي کاتي سنڌ جي خانداني ڀلائي مرڪزن واري فهرست ۾ '''فيملي ويلفيئر سينٽر مبارڪپور''' پڻ موجود آهي. مرڪز جو پتو '''ڀٽا محلو، پراڻي ڪيبل آفيس، مبارڪپور''' ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="PWD">{{cite web |title=Population Welfare Department Sindh – Service Delivery Outlets |url=https://doczz.net/doc/3152899/population-bookl-layout---population-welfare-department-s... |publisher=پاپوليشن ويلفيئر ڊپارٽمينٽ، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> پي ڊي ايم اي جي 2022ع واري خطري جي ڊيٽا ۾ پڻ مبارڪپور يو سي اندر '''هڪ صحت سهولت''' درج ڪئي وئي آهي.<ref name="PDMA" /> == پوليس ۽ امن امان == '''مبارڪپور پوليس اسٽيشن''' ٺل تعلقي جي پوليس انتظام جو حصو آهي. 2007ع جي هڪ رپورٽ ۾ مبارڪپور پوليس اسٽيشن جي حدن اندر پيش آيل واقعي جو ذڪر موجود آهي، جنهن مان پوليس اسٽيشن جي علائقائي دائري جي پراڻي موجودگيءَ جي تصديق ٿئي ٿي.<ref name="DawnPolice">{{cite news |title=Jacobabad: Man, woman shot dead |url=https://www.dawn.com/news/246992 |work=ڊان |date=15 May 2007 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سنڌ پوليس جي موجوده ڀرتي ۽ تصديقي رڪارڊن ۾ پڻ مبارڪپور ۽ ان جي ڀرپاسي جي آبادين جا پتا ٺل تعلقي، ضلعي جيڪب آباد سان درج ٿيل آهن.<ref name="Police" /> == زراعت ۽ معيشت == مبارڪپور جي زمين جو وڏو حصو زرعي نوعيت جو آهي. پي ڊي ايم اي جي خطري واري جاگرافيائي ڊيٽا ۾ تقريباً '''95 چورس ڪلوميٽر''' ايراضي زرعي زمين طور درج ٿيل آهي.<ref name="PDMA" /> ضلعي جيڪب آباد جي مجموعي زرعي معيشت ۾ چانور، ڪڻڪ، ڪپهه، جوئر، ڪمند، جَوَ، چڻا، سرنهن ۽ ٻين فصلن جي پوک شامل آهي. ضلعي سطح تي زراعت، مال پالڻ، مڇي مارڻ ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪم روزگار جو اهم ذريعو آهن.<ref name="Almanac">{{cite web |title=Sindh – Jacobabad |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-jacobabad/ |website=Pakistan Almanac |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> مبارڪپور لاءِ فصلوار پيداوار جا الڳ يو سي سطح جا معتبر انگ دستياب نه هجڻ سبب ضلعي جي فصلن جي پيداوار کي سڌي طرح مبارڪپور جي پيداوار قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == آبپاشي == مبارڪپور جي زرعي معيشت لاءِ واهن ۽ نيڪال جو ڄار اهم آهي. پي ڊي ايم اي جي جغرافيائي خطري واري ڊيٽا موجب يو سي جي تشخيص ڪيل حدن اندر '''79.844 ڪلوميٽر آبپاشي ۽ نيڪال جو نيٽ ورڪ''' موجود هو.<ref name="PDMA" /> آگسٽ 2018ع ۾ مبارڪپور شهر جي ڀرسان '''مرزا شاخ''' جي بند ۾ لڳ ڀڳ 30 فوٽ گهارو پئجي ويو، جنهن سبب ڀرپاسي جي ٻن ڳوٺن جي سوين ايڪڙ زرعي زمين پاڻي هيٺ اچي وئي. مقامي آبادگارن موجب واقعي سان فصلن ۽ زرعي زمين کي وڏو نقصان پهتو.<ref name="Canal2018">{{cite news |title=30 feet breach in canal inundates land |url=https://dailytimes.com.pk/281972/30-feet-breach-in-canal-inundates-land/ |work=ڊيلي ٽائيمز |date=12 August 2018 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == آمدرفت == مبارڪپور کي مقامي روڊن ذريعي [[ٺل]]، [[ميرپور ٻرڙو]] ۽ شڪارپور ضلعي جي ڀرپاسي وارن علائقن سان رسائي حاصل آهي. پي ڊي ايم اي جي جاگرافيائي ڊيٽا موجب مبارڪپور يو سي جي تشخيص ڪيل حدن ۾: * '''80.405 ڪلوميٽر''' روڊن جو ڄار؛ * '''2 پل'''؛ * ۽ '''3.336 ڪلوميٽر''' ريلوي لائين شامل هئي.<ref name="PDMA" /> ان ڪري مبارڪپور جي ڳوٺاڻي آباديءَ جو زميني رابطو روڊ ۽ ريلوي ٻنهي ڍانچن سان لاڳاپيل آهي، جيتوڻيڪ مسافر ريلوي سروس جي موجوده حالت کي الڳ ذريعي سان تصديق ڪرڻ ضروري آهي. == قدرتي آفتون == مبارڪپور ٻوڏ، شديد برسات ۽ خشڪيءَ جي اثر هيٺ ايندڙ اتر سنڌ جي علائقن مان هڪ آهي. === 2010ع جي ٻوڏ === [[2010ع پاڪستان جون ٻوڏون|2010ع جي ٻوڏ]] دوران ٺل تعلقو جيڪب آباد ضلعي جي وڌيڪ متاثر علائقن مان هو. سنڌ رورل سپورٽ آرگنائيزيشن جي 12 آگسٽ 2010ع واري صورتحال رپورٽ ۾ ٺل تعلقي جون ڏهه يونين ڪائونسلون مڪمل طور متاثر ڄاڻايون ويون ۽ سرڪاري امدادي ڪئمپن ۾ مبارڪپور مان لڏپلاڻ ڪندڙ خاندانن جو پڻ ذڪر ڪيو ويو.<ref name="SRSO2010">{{cite web |title=Flood Relief Update Report |url=https://srso.org.pk/wp-content/uploads/2024/10/36_August_122010.pdf |publisher=سنڌ رورل سپورٽ آرگنائيزيشن |date=12 August 2010 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> === 2012ع جي ٻوڏ === [[2012ع پاڪستان جون ٻوڏون|2012ع جي ٻوڏن]] مبارڪپور کي ٻيهر سخت متاثر ڪيو. [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري]] جي هڪ دستاويزي رپورٽ ۾ مبارڪپور يو سي جي '''محمد سومرو''' ڳوٺ جي رهواسڻ شبيران جي خاندان جو احوال ڏنو ويو آهي. پاڻي مسلسل وڌڻ سبب ڳوٺاڻن پهرين اوچي روڊ تي پناهه ورتي ۽ پوءِ شڪارپور ۽ ڪوئيٽا ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي. واپس اچڻ تي ڪيترن خاندانن جا چوپايا ۽ ڪڪڙ مري چڪا هئا.<ref name="FAO">{{cite web |title=Rising above the flood waters |url=https://www.fao.org/pakistan/our-work/success-stories/project-success-stories/rising-above-the-flood-waters/en/ |publisher=گڏيل قومن جو خوراڪ ۽ زراعت وارو ادارو |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> [[ڪراچي رليف ٽرسٽ]] پڻ 2012ع جي برساتن کان پوءِ ٺل جي '''مبارڪپور، راجاپور ۽ لال ڀٽي''' واري علائقي کي پنهنجي امدادي سرگرمين جي مرڪزن مان هڪ ڄاڻايو آهي.<ref name="KRT">{{cite web |title=Our Journey – Floods in Upper Sindh Relief |url=https://karachirelief.org/our-journey/ |publisher=ڪراچي رليف ٽرسٽ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> === آفتن جو خطرو == پي ڊي ايم اي جي 2022ع واري خطري جي جائزي ۾ مبارڪپور لاءِ زلزلي جو خطرو '''گهٽ'''، جڏهن ته موسمي خشڪيءَ جو خطرو '''وچولي کان انتهائي''' درجي تائين ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="PDMA" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#8A6848;color:white;" | خطرو ! style="background:#8A6848;color:white;" | پي ڊي ايم اي درجو |- | زلزلو || گهٽ |- | موسمي خشڪي || وچولي کان انتهائي |- | سونامي || ڪوبه ڄاڻايل خطرو نه |- | سامونڊي طوفان || ڪوبه ڄاڻايل خطرو نه |} <ref name="PDMA" /> == ماحوليات == [[سنڌ ٻيلي کاتو|سنڌ ٻيلي کاتي]] جي سرڪاري فهرست ۾ '''دلمراد فاريسٽ نرسري''' کي مبارڪپور جي ڀرسان واقع ڄاڻايو ويو آهي. اها نرسري سوشل فاريسٽري ڊويزن جيڪب آباد جي انتظام هيٺ ٻوٽن جي فراهمي ۽ فني سهڪار لاءِ قائم آهي.<ref name="Forest">{{cite web |title=Public Forest Nurseries |url=https://sindhforests.gov.pk/page-public-forest-nurseries |publisher=سنڌ ٻيلي کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == بنيادي ڍانچي جو خلاصو == پي ڊي ايم اي جي 2022ع واري جاگرافيائي خطري جي ڊيٽا مبارڪپور جي بنيادي ڍانچي جو هڪ جامع خاڪو ڏئي ٿي:<ref name="PDMA" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto; width:80%;" ! style="background:#284B63;color:white;" | بنيادي ڍانچو ! style="background:#284B63;color:white;" | انگ / ڊيگهه |- | آبادين جو تعداد || 58 |- | تعليمي سهولتون || 56 |- | صحت جون سهولتون || 1 |- | موبائل ٽاور || 3 |- | پيٽرول پمپ || 4 |- | پل || 2 |- | روڊن جو ڄار || 80.405 ڪلوميٽر |- | آبپاشي ۽ نيڪال جو ڄار || 79.844 ڪلوميٽر |- | ريلوي لائين || 3.336 ڪلوميٽر |- | پڪي غير رٿابندي ٿيل آبادي || 1.77 چورس ڪلوميٽر |- | زرعي ايراضي || لڳ ڀڳ 95 چورس ڪلوميٽر |} هي انگ آفتن جي خطري جي ماڊل ۾ استعمال ٿيل جاگرافيائي ڊيٽا جا آهن، تنهنڪري انهن کي موجوده مڪاني حڪومت جي سالياني انتظامي انگن طور نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="PDMA" /> == انتظامي ۽ سماجي سڃاڻپ جو خلاصو == {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto; width:85%;" ! style="background:#4F6272;color:white;" | خصوصيت ! style="background:#4F6272;color:white;" | ڄاڻ |- | ملڪ || [[پاڪستان]] |- | صوبو || [[سنڌ]] |- | ڊويزن || [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] |- | ضلعو || [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] |- | تعلقو || [[ٺل تعلقو|ٺل]] |- | انتظامي حيثيت || [[يونين ڪائونسل]] |- | پراڻو ضلعي ڪائونسل يو سي نمبر || 32 |- | پراڻو تعليمي يو سي نمبر || 16 |- | روينيو يونٽ || ديهه مبارڪپور |- | ديهه نمبر || 65 |- | اوچائي || لڳ ڀڳ 47 ميٽر |- | اهم تعليمي ادارو || گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول مبارڪپور |- | خانداني ڀلائي مرڪز || فيملي ويلفيئر سينٽر مبارڪپور |- | پوليس انتظام || مبارڪپور پوليس اسٽيشن |} == پڻ ڏسو == * [[ٺل تعلقو]] * [[ٺل]] * [[موسا واهه]] * [[رانجهاپور]] * [[ٺل نئون]] * [[ميرل]] * [[بلوچ آباد (ٺل)|بلوچ آباد]] * [[بهادرپور]] * [[ميان جو ڳوٺ]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:مبارڪپور]] [[زمرو:ٺل تعلقو]] [[زمرو:ٺل تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:ٺل تعلقي جون ديهون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] kt7tgtrrr79ryxbkb37yavgoimvtl9v 412157 412156 2026-09-14T09:32:03Z Intisar Ali 8681 /* */ 412157 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = مبارڪپور<br/>Mubarakpur | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | image_map = Thul Talaka.jpg | mapsize = 250px | map_caption = [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جو نقشو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ مبارڪپور جو مقام | coordinates = {{coord|28|10|08|N|68|38|18|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ٺل تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | elevation_m = 47 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''مبارڪپور''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي هڪ [[يونين ڪائونسل]]، روينيو [[ديهه]] ۽ پراڻي ڳوٺاڻي آبادي آهي. مبارڪپور [[بيگاري واهه]] جي ڀرپاسي واري زرعي علائقي ۾ واقع آهي ۽ مقامي تاريخي روايت موجب هن آباديءَ جو پراڻو نالو '''شاهل مهر''' هو.<ref name="Khoso1992">{{cite journal |last=کوسو |first=نظام الدين |title=نئين ٺل جا پراڻا گل |journal=مھراڻ |volume=45 |year=1992 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |location=ڄامشورو |language=sd }}</ref> سرڪاري تعليمي، آفتن جي انتظام، پوليس ۽ ٻين رڪارڊن ۾ مبارڪپور کي ٺل تعلقي جي الڳ يونين ڪائونسل طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="Education">{{cite web |title=District and Taluka wise School Directory with old and new SEMIS ID |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/12-District_Jacobabad.pdf |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref><ref name="PDMA">{{cite web |title=District Disaster Management Plan Jacobabad |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Jacobabad.pdf |publisher=صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي سنڌ |year=2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == نالو ۽ تاريخ == نظام الدين کوسو پنهنجي مضمون '''''نئين ٺل جا پراڻا گل''''' ۾ لکي ٿو ته موجوده مبارڪپور کي ڪنهن زماني ۾ '''شاهل مهر''' سڏيو ويندو هو ۽ ڳوٺ ۾ مهر ۽ ڀٽي برادريون آباد هيون.<ref name="Khoso1992" /> ساڳئي ماخذ موجب انگريزن جي دور ۾ [[بيگاري واهه]] کي مبارڪپور جي سامهون هڪ وڏو گهارو پيو. مقامي ڀٽي برادريءَ جي ماڻهن گڏجي اهو گهارو بند ڪيو. کوسي جي بيان موجب ان ڪم کان متاثر ٿيل انگريز انجنيئر ڳوٺ لاءِ ”مبارڪ“ جو لفظ استعمال ڪيو، جنهن کان پوءِ آبادي '''مبارڪپور''' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref name="Khoso1992" /> هن نالي جي روايت جو بنيادي ذريعو نظام الدين کوسي جو مقامي تاريخي بيان آهي؛ موجود تحقيق ۾ اهڙو همعصر برطانوي سرڪاري دستاويز نه مليو آهي جيڪو نالي جي هن وضاحت جي آزاد تصديق ڪري، تنهنڪري ان کي مقامي تاريخي روايت طور ڏسڻ مناسب آهي. == بيگاري واهه سان لاڳاپو == مبارڪپور جي تاريخ ۽ آبادڪاري [[بيگاري واهه]] واري آبپاشي نظام سان ويجهي طرح لاڳاپيل رهي آهي. نظام الدين کوسي موجب ڳوٺ بيگاري واهه جي ڀرسان آباد هو ۽ انگريزن جي دور ۾ واهه جي هڪ وڏي گهاري سان ڳوٺ جي تاريخ بابت مشهور روايت جڙيل آهي.<ref name="Khoso1992" /> اتر سنڌ جي هن حصي ۾ واهن ۽ شاخن وسيلي آبپاشي زرعي معيشت جو بنيادي ذريعو رهي آهي. جديد دور ۾ پڻ مبارڪپور جي علائقي ۾ واهن ۽ نيڪال جي نيٽ ورڪ جي وڏي موجودگي سرڪاري خطري واري ڊيٽا ۾ درج ٿيل آهي.<ref name="PDMA" /> == آبادي ۽ سماجي جوڙجڪ == نظام الدين کوسي جي 1992ع واري بيان موجب مبارڪپور ۾ تاريخي طور '''مهر''' ۽ '''ڀٽي''' برادرين جا ماڻهو آباد هئا. سندس بيان مطابق ويهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن تائين مهر خاندانن جو تعداد گهٽجي ويو هو، جڏهن ته ڀٽي برادري جا گهر وڌيڪ هئا.<ref name="Khoso1992" /> مصنف مبارڪپور جي ڀٽي برادريءَ ۾ تعليم جي روايت جو پڻ ذڪر ڪري ٿو ۽ کين مقامي سطح تي تعليم يافته برادري طور بيان ڪري ٿو.<ref name="Khoso1992" /> هي آباديءَ جي نسلي يا ذاتي جوڙجڪ بابت تاريخي بيان آهي؛ موجوده آباديءَ جي ذاتي ورهاست بابت سرڪاري آدمشماري انگ دستياب نه هجڻ سبب ان کي هاڻوڪي تناسب طور استعمال ڪرڻ مناسب ناهي. == تعليم جي تاريخ == مبارڪپور ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن ۾ تعليم جي هڪ پراڻي روايت جو ذڪر ملي ٿو. نظام الدين کوسو لکي ٿو ته [[ميرپور ٻرڙو]]، [[رانجهاپور]]، چنا ۽ مبارڪپور جا ڪيترائي هندو رهواسي استاد هوندا هئا ۽ انهن مقامي مسلمان شاگردن کي پڻ تعليم ڏني.<ref name="Khoso1992" /> سندس بيان موجب ٺل تعلقي جي اترين علائقن ۾ سنڌي اسڪولن جا ڪيترائي استاد انهن ڳوٺن مان ايندا هئا. [[پاڪستان جي آزادي|1947ع جي ورهاڱي]] کان پوءِ هندن جي لڏپلاڻ باوجود علائقي ۾ پرائمري تعليم سان وابسته استادن جي روايت جاري رهي.<ref name="Khoso1992" /> هي بيان مبارڪپور ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن ۾ تعليم جي سماجي تاريخ بابت هڪ اهم مقامي حوالو فراهم ڪري ٿو. == برطانوي دور ۽ انتظامي پسمنظر == نظام الدين کوسي جي بيان موجب ٺل ۽ ڀرپاسي وارو علائقو برطانوي قبضي کان اڳ [[قلات جي خاني]] جي سياسي اثر هيٺ رهيو. هو لکي ٿو ته 1876ع ۾ قلات جي خان علائقي بابت اختيار برطانوي وائسراءِ [[لارڊ لٽن]] جي حڪومت حوالي ڪيو ۽ پوءِ انگريزن علائقي تي پنهنجو انتظام وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref name="Khoso1992" /> مصنف موجب انگريزن 1880ع ڌاري هن علائقي ۾ زمينن ۽ آبادين جي سروي جو ڪم شروع ڪيو.<ref name="Khoso1992" /> هي علائقائي تاريخي بيان وڌيڪ وسيع جيڪب آباد ۽ اپر سنڌ جي سرحدي انتظامي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. قلات ۽ برطانوي هندستان جي وچ ۾ اتر سنڌ ۽ ڪڇي واري سرحدي پٽيءَ بابت مختلف معاهدا ۽ انتظامي تبديليون ٿيون، تنهنڪري 1876ع واري واقعي کي مبارڪپور جي مخصوص ملڪيت يا خودمختياريءَ جي منتقلي طور نه، پر علائقائي سياسي پسمنظر ۾ ڏسڻ مناسب آهي. == انتظامي حيثيت == مبارڪپور ٺل تعلقي جي پراڻين مڪاني انتظامي ورهاستن ۾ يونين ڪائونسل طور موجود رهيو آهي. ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد جي اڳوڻي انتظامي فهرست ۾ ان کي '''يو سي نمبر 32''' طور درج ڪيو ويو هو.<ref name="OldUC">{{cite web |title=District Jacobabad Union Councils |url=https://www.scribd.com/document/712605710/List-of-UCs-District-Jacobabad-Sindh |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | پراڻو يو سي نمبر ! style="background:#315F7D;color:white;" | يونين ڪائونسل |- | 29 || [[رانجهاپور]] |- | 30 || [[ٻچڙو]] |- | 31 || [[ٺل نئون]] |- ! style="background:#DDEBF7;" | 32 ! style="background:#DDEBF7;" | '''مبارڪپور''' |- | 33 || [[ميرل]] |- | 34 || [[بلوچ آباد (ٺل)|بلوچ آباد]] |- | 35 || [[بهادرپور]] |} <ref name="OldUC" /> تعليم کاتي جي پراڻي انتظامي درجي بنديءَ ۾ مبارڪپور کي '''16-مبارڪپور''' طور پڻ درج ڪيو ويندو هو.<ref name="Reopened">{{cite web |title=List of Reopened Schools |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/List%20of%20reopened%20schools.pdf |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ضلعي ڪائونسل جو يو سي نمبر ۽ تعليم کاتي جو يو سي نمبر ٻه الڳ انتظامي نمبرنگ نظام هئا. == ديهه مبارڪپور == '''مبارڪپور''' ٺل تعلقي جي هڪ روينيو [[ديهه]] پڻ آهي. بورڊ آف روينيو سنڌ جي ديهن واري ترتيب موجب مبارڪپور '''ديهه نمبر 65''' آهي. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#557A5B;color:white;" | ديهه نمبر ! style="background:#557A5B;color:white;" | ديهه |- | 61 || [[ميرپور (ديهه)|ميرپور]] |- | 62 || [[مرسيپور]] |- | 63 || [[مٺو ٿرڙي]] |- | 64 || [[موسا واهه]] |- ! style="background:#E5F1E8;" | 65 ! style="background:#E5F1E8;" | '''مبارڪپور''' |- | 66 || [[محب واهه]] |- | 67 || [[ناڳڻ]] |- | 68 || [[نئون واهه]] |- | 69 || [[اوڍاڻو (ٺل)|اوڍاڻو]] |} '''يونين ڪائونسل مبارڪپور''' ۽ '''ديهه مبارڪپور''' مختلف انتظامي نوعيت جا يونٽ آهن ۽ انهن جون حدون لازمي طور مڪمل طور هڪجهڙيون نه آهن. == جاگرافي == مبارڪپور اتر سنڌ جي [[سنڌو ماٿري]] واري هموار ۽ آبپاشيءَ تي دارومدار رکندڙ زرعي ميدان ۾ واقع آهي. آبادي [[ٺل]] ۽ [[ميان جو ڳوٺ]] جي ڀرپاسي واري ڳوٺاڻي پٽي جو حصو آهي. جاگرافيائي ڊيٽابيس موجب مبارڪپور جو مقام لڳ ڀڳ '''28°10′08″ اتر ۽ 68°38′18″ اوڀر''' تي ۽ سامونڊي سطح کان لڳ ڀڳ '''47 ميٽر''' مٿي آهي.<ref name="Map">{{cite web |title=Mubarakpur Map – Village, Sindh, Pakistan |url=https://mapcarta.com/15139406 |website=Mapcarta |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> [[صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي سنڌ]] جي ضلعي جيڪب آباد بابت آفتن جي انتظام واري منصوبي ۾ مبارڪپور يو سي لاءِ لڳ ڀڳ '''94.877 چورس ڪلوميٽر زرعي ايراضي''' خطري جي تشخيص واري ڊيٽا ۾ شامل ڪئي وئي آهي.<ref name="PDMA" /> == آبادي ۽ بنيادي ڍانچو == پي ڊي ايم اي سنڌ جي 2022ع واري ضلعي منصوبي ۾ مبارڪپور يو سي لاءِ استعمال ڪيل خطري واري ڊيٽا ۾ آبادي '''30,300'''، گهرن جو تعداد '''5,504''' ۽ '''58 آباديون''' درج آهن.<ref name="PDMA" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto; width:80%;" ! style="background:#376D7A;color:white;" | خصوصيت ! style="background:#376D7A;color:white;" | پي ڊي ايم اي ڊيٽا |- | آبادي || '''30,300''' |- | گهر || 5,504 |- | آباديون || 58 |- | تعليمي سهولتون || 56 |- | صحت جون سهولتون || 1 |- | موبائل ٽاور || 3 |- | پيٽرول پمپ || 4 |- | پل || 2 |- | زرعي ايراضي || 94.877 چورس ڪلوميٽر |- | روڊن جو ڄار || 80.405 ڪلوميٽر |- | آبپاشي ۽ نيڪال جو ڄار || 79.844 ڪلوميٽر |- | ريلوي لائين || 3.336 ڪلوميٽر |} <ref name="PDMA" /> اهي انگ آفتن جي خطري جي تشخيص لاءِ استعمال ٿيل انتظامي ۽ جاگرافيائي ڊيٽا جا آهن؛ انهن کي [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] جي يو سي آبادي نه سمجهڻ گهرجي. == تعليم == مبارڪپور ۾ پرائمري کان هائير سيڪنڊري سطح تائين سرڪاري تعليمي ادارا موجود آهن. سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري ۾ مبارڪپور سان لاڳاپيل اسڪولن ۾ '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول حميد پٺاڻ''' شامل آهي.<ref name="Education" /> سنڌ حڪومت جي غير فعال اسڪولن کي ٻيهر کولڻ واري فهرست ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول سچل سرڪي''' کي پڻ '''16-مبارڪپور، ٺل''' هيٺ درج ڪيو ويو؛ ان جو سيمس ڪوڊ '''412030061''' آهي.<ref name="Reopened" /> === گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول مبارڪپور === مبارڪپور جو اهم تعليمي ادارو '''گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول مبارڪپور''' آهي. تعليم کاتي جي 2020–21ع واري اسٽافنگ رڪارڊ ۾ اهو '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول مبارڪپور''' طور درج هو ۽ ان جو سيمس ڪوڊ '''412030760''' هو.<ref name="JEST">{{cite web |title=ESHS District Jacobabad – JEST |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/VP21/ESHS/ESHS%20District%20Jacobabad%20%28JEST%29.pdf |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |year=2021 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ساڳئي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول عبدالقادر کوسو'''، سيمس ڪوڊ '''412030761'''، پڻ مبارڪپور واري تعليمي دائري ۾ درج آهي.<ref name="JEST" /> سنڌ حڪومت جي مالي سال 2025–26ع واري بجيٽ ۾ مبارڪپور واري اسڪول کي '''گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول مبارڪپور، تعلقو ٺل، ضلعو جيڪب آباد''' طور درج ڪيو ويو آهي. اسڪيم نمبر '''JK2071''' تحت ان لاءِ '''7.682 ملين رپيا''' رکيا ويا.<ref name="Budget2025">{{cite web |title=Higher Secondary Education-II, Budget Estimates 2025–26 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CVOLUME_III_Detail%5CSC21205-Higher+Secondary+II.pdf |publisher=ناڻي کاتو، سنڌ حڪومت |year=2025 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" ! style="background:#6B4E71;color:white;" | ادارو ! style="background:#6B4E71;color:white;" | سيمس ڪوڊ ! style="background:#6B4E71;color:white;" | سطح |- | گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول مبارڪپور || 412030760 || هائير سيڪنڊري |- | گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول عبدالقادر کوسو || 412030761 || هاءِ اسڪول |- | گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول حميد پٺاڻ || 412030125 || پرائمري |- | گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول سچل سرڪي || 412030061 || پرائمري |} == صحت == مبارڪپور ۾ بنيادي صحت جون سرڪاري سهولتون موجود رهيون آهن. پراڻي مڪاني انتظامي رڪارڊ ۾ '''بي ايم يو مبارڪپور''' جو ذڪر ملي ٿو. سنڌ حڪومت جي آبادي ڀلائي کاتي جي فهرست ۾ '''فيملي ويلفيئر سينٽر مبارڪپور''' پڻ درج آهي، جنهن جو پتو '''ڀٽا محلو، پراڻي ڪيبل آفيس، مبارڪپور''' ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="PWD">{{cite web |title=Population Welfare Department Sindh – Service Delivery Outlets |url=https://doczz.net/doc/3152899/population-bookl-layout---population-welfare-department-s... |publisher=آبادي ڀلائي کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> پي ڊي ايم اي جي 2022ع واري خطري واري ڊيٽا ۾ پڻ مبارڪپور يو سي اندر هڪ صحت سهولت درج آهي.<ref name="PDMA" /> == پوليس انتظام == '''مبارڪپور پوليس اسٽيشن''' ٺل تعلقي جي پوليس انتظام جو حصو آهي. 2007ع جي هڪ اخباري رپورٽ ۾ مبارڪپور پوليس اسٽيشن جي حدن اندر پيش آيل واقعي جو ذڪر موجود آهي.<ref name="DawnPolice">{{cite news |title=Jacobabad: Man, woman shot dead |url=https://www.dawn.com/news/246992 |work=ڊان |date=15 May 2007 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سنڌ پوليس جي موجوده ڀرتي ۽ تصديقي رڪارڊن ۾ پڻ مبارڪپور ۽ ان جي ڀرپاسي جي آبادين جا پتا ٺل تعلقي، ضلعي جيڪب آباد سان درج ٿيل آهن.<ref name="Police">{{cite web |title=Candidate Verification List, District Jacobabad |url=https://sbvs.sindhpolice.gov.pk/images/67272509a818a.pdf |publisher=سنڌ پوليس |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == زراعت ۽ معيشت == مبارڪپور جي معيشت تاريخي طور آبپاشيءَ تي ٻڌل زراعت سان جڙيل رهي آهي. نظام الدين کوسي جي بيان ۾ به بيگاري واهه سان ڳوٺ جو ويجهو لاڳاپو نمايان آهي.<ref name="Khoso1992" /> پي ڊي ايم اي جي جاگرافيائي ڊيٽا موجب يو سي جي تشخيص ڪيل حدن ۾ لڳ ڀڳ 95 چورس ڪلوميٽر زرعي ايراضي ۽ 79.844 ڪلوميٽر آبپاشي ۽ نيڪال جو نيٽ ورڪ موجود هو.<ref name="PDMA" /> ضلعي جيڪب آباد جي مجموعي زرعي معيشت ۾ چانور، ڪڻڪ، ڪپهه، جوئر، ڪمند، جَوَ، چڻا ۽ سرنهن جهڙا فصل شامل آهن، پر يو سي مبارڪپور لاءِ فصلوار پيداوار جا الڳ معتبر انگ موجود نه هجڻ سبب انهن کي مبارڪپور جي مخصوص پيداوار طور بيان ڪرڻ مناسب ناهي. == آبپاشي ۽ واهن جا گهارا == مبارڪپور جي مقامي تاريخ ۾ واهن جا گهارا خاص اهميت رکن ٿا. نظام الدين کوسي موجب انگريزي دور ۾ [[بيگاري واهه]] کي مبارڪپور جي سامهون وڏو گهارو پيو، جنهن کي مقامي ڀٽي برادريءَ بند ڪيو؛ ڳوٺ جي موجوده نالي بابت مقامي روايت به هن واقعي سان ڳنڍيل آهي.<ref name="Khoso1992" /> جديد دور ۾ پڻ علائقو واهن جي گهارن کان متاثر ٿيو. آگسٽ 2018ع ۾ مبارڪپور ڀرسان '''مرزا شاخ''' جي بند ۾ لڳ ڀڳ 30 فوٽ گهارو پيو، جنهن سبب ڀرپاسي جي ٻن ڳوٺن جي سوين ايڪڙ زرعي زمين پاڻي هيٺ اچي وئي.<ref name="Canal2018">{{cite news |title=30 feet breach in canal inundates land |url=https://dailytimes.com.pk/281972/30-feet-breach-in-canal-inundates-land/ |work=ڊيلي ٽائيمز |date=12 August 2018 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == آمدرفت == مبارڪپور مقامي روڊن ذريعي [[ٺل]]، [[ميرپور ٻرڙو]] ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻين آبادين سان ڳنڍيل آهي. پي ڊي ايم اي جي جاگرافيائي ڊيٽا موجب مبارڪپور جي تشخيص ڪيل يو سي حدن اندر: * 80.405 ڪلوميٽر روڊ؛ * 2 پل؛ * 3.336 ڪلوميٽر ريلوي لائين موجود هئي.<ref name="PDMA" /> == قدرتي آفتون == مبارڪپور ٻوڏ، شديد برسات ۽ خشڪيءَ جي اثر هيٺ ايندڙ اتر سنڌ جي علائقن مان هڪ آهي. === 2010ع جي ٻوڏ === [[2010ع پاڪستان جون ٻوڏون|2010ع جي ٻوڏ]] دوران ٺل تعلقو سخت متاثر ٿيو. سنڌ رورل سپورٽ آرگنائيزيشن جي 12 آگسٽ 2010ع واري صورتحال رپورٽ ۾ ٺل تعلقي جون ڪيترائي يو سيون مڪمل متاثر ڄاڻايون ويون ۽ مبارڪپور مان لڏپلاڻ ڪندڙ خاندانن جو پڻ ذڪر ڪيو ويو.<ref name="SRSO2010">{{cite web |title=Flood Relief Update Report |url=https://srso.org.pk/wp-content/uploads/2024/10/36_August_122010.pdf |publisher=سنڌ رورل سپورٽ آرگنائيزيشن |date=12 August 2010 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> === 2012ع جي ٻوڏ === [[2012ع پاڪستان جون ٻوڏون|2012ع جي ٻوڏن]] مبارڪپور کي ٻيهر متاثر ڪيو. [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري]] جي هڪ رپورٽ ۾ مبارڪپور يو سي جي محمد سومرو ڳوٺ جي هڪ خاندان جو احوال ڏنو ويو آهي، جنهن ۾ ٻوڏ سبب لڏپلاڻ ۽ مال متاع جي نقصان جو ذڪر آهي.<ref name="FAO">{{cite web |title=Rising above the flood waters |url=https://www.fao.org/pakistan/our-work/success-stories/project-success-stories/rising-above-the-flood-waters/en/ |publisher=گڏيل قومن جو خوراڪ ۽ زراعت وارو ادارو |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> [[ڪراچي رليف ٽرسٽ]] پڻ 2012ع جي برساتن کان پوءِ ٺل جي مبارڪپور، راجاپور ۽ لال ڀٽي وارن علائقن کي امدادي سرگرمين جي مرڪزن مان ڄاڻايو آهي.<ref name="KRT">{{cite web |title=Our Journey – Floods in Upper Sindh Relief |url=https://karachirelief.org/our-journey/ |publisher=ڪراچي رليف ٽرسٽ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == ماحوليات == [[سنڌ ٻيلي کاتو|سنڌ ٻيلي کاتي]] جي سرڪاري فهرست ۾ '''دلمراد فاريسٽ نرسري''' کي مبارڪپور جي ڀرسان واقع ڄاڻايو ويو آهي. اها نرسري سوشل فاريسٽري ڊويزن جيڪب آباد جي انتظام هيٺ آهي.<ref name="Forest">{{cite web |title=Public Forest Nurseries |url=https://sindhforests.gov.pk/page-public-forest-nurseries |publisher=سنڌ ٻيلي کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == تاريخي ۽ موجوده سڃاڻپ جو خلاصو == {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto; width:88%;" ! style="background:#4F6272;color:white;" | خصوصيت ! style="background:#4F6272;color:white;" | ڄاڻ |- | پراڻو نالو || '''شاهل مهر'''<ref name="Khoso1992" /> |- | موجوده نالو || '''مبارڪپور''' |- | نالي بابت روايت || بيگاري واهه جو گهارو بند ڪرڻ سان منسوب<ref name="Khoso1992" /> |- | تاريخي آبادي || مهر ۽ ڀٽي برادريون<ref name="Khoso1992" /> |- | ملڪ || [[پاڪستان]] |- | صوبو || [[سنڌ]] |- | ڊويزن || [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] |- | ضلعو || [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] |- | تعلقو || [[ٺل تعلقو|ٺل]] |- | انتظامي حيثيت || [[يونين ڪائونسل]] |- | پراڻو ضلعي ڪائونسل نمبر || 32 |- | پراڻو تعليمي يو سي نمبر || 16 |- | روينيو يونٽ || ديهه مبارڪپور |- | ديهه نمبر || 65 |- | اوچائي || لڳ ڀڳ 47 ميٽر |- | اهم تعليمي ادارو || گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول مبارڪپور |- | پوليس انتظام || مبارڪپور پوليس اسٽيشن |- | اهم تاريخي آبپاشي لاڳاپو || [[بيگاري واهه]] |} == پڻ ڏسو == * [[ٺل تعلقو]] * [[ٺل]] * [[بيگاري واهه]] * [[موسا واهه]] * [[رانجهاپور]] * [[ٺل نئون]] * [[ميرل]] * [[بلوچ آباد (ٺل)|بلوچ آباد]] * [[بهادرپور]] * [[ميرپور ٻرڙو]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:مبارڪپور]] [[زمرو:ٺل تعلقو]] [[زمرو:ٺل تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:ٺل تعلقي جون ديهون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] == انتظامي حيثيت == مبارڪپور ٺل تعلقي جي پراڻين ۽ موجوده مڪاني انتظامي ورهاستن ۾ يونين ڪائونسل طور موجود رهيو آهي. ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد جي هڪ اڳوڻي انتظامي فهرست ۾ ان کي '''يو سي نمبر 32''' طور درج ڪيو ويو هو.<ref name="OldUC">{{cite web |title=District Jacobabad Union Councils |url=https://www.scribd.com/document/712605710/List-of-UCs-District-Jacobabad-Sindh |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ان پراڻي ترتيب ۾ هن حصي جون يونين ڪائونسلون هن ريت هيون: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | پراڻو يو سي نمبر ! style="background:#315F7D;color:white;" | يونين ڪائونسل |- | 29 || [[رانجهاپور]] |- | 30 || [[ٻچڙو]] |- | 31 || [[ٺل نئون]] |- ! style="background:#DDEBF7;" | 32 ! style="background:#DDEBF7;" | '''مبارڪپور''' |- | 33 || [[ميرل]] |- | 34 || [[بلوچ آباد (ٺل)|بلوچ آباد]] |- | 35 || [[بهادرپور]] |} <ref name="OldUC" /> تعليم کاتي جي پراڻي انتظامي نمبرنگ ۾ مبارڪپور کي '''16-مبارڪپور''' طور پڻ درج ڪيو ويندو هو. اهي ٻه نمبر مختلف سرڪاري انتظامي نظامن جا هئا ۽ انهن کي هڪ ٻئي سان ملائڻ نه گهرجي.<ref name="Reopened">{{cite web |title=List of Reopened Schools |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SEMIS/List%20of%20reopened%20schools.pdf |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == ديهه مبارڪپور == '''مبارڪپور''' ٺل تعلقي جي روينيو [[ديهه]] پڻ آهي. بورڊ آف روينيو جي ٺل تعلقي واري ديهن جي ترتيب ۾ مبارڪپور '''ديهه نمبر 65''' آهي. ديهن جي ترتيب ۾ ان جي ڀرپاسي وارا روينيو يونٽ هن ريت آهن: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#557A5B;color:white;" | ديهه نمبر ! style="background:#557A5B;color:white;" | ديهه |- | 61 || [[ميرپور (ديهه)|ميرپور]] |- | 62 || [[مرسيپور]] |- | 63 || [[مٺو ٿرڙي]] |- | 64 || [[موسا واهه]] |- ! style="background:#E5F1E8;" | 65 ! style="background:#E5F1E8;" | '''مبارڪپور''' |- | 66 || [[محب واهه]] |- | 67 || [[ناڳڻ]] |- | 68 || [[نئون واهه]] |- | 69 || [[اوڍاڻو (ٺل)|اوڍاڻو]] |} '''ديهه مبارڪپور''' ۽ '''يونين ڪائونسل مبارڪپور''' ٻه مختلف نوعيت جا انتظامي يونٽ آهن؛ تنهنڪري ٻنهي جون حدون لازمي طور مڪمل هڪجهڙيون نه آهن. == جاگرافي == مبارڪپور اتر سنڌ جي [[سنڌو ماٿري]] واري هموار زرعي ميدان ۾ واقع آهي. آبادي [[ٺل]] ۽ [[ميان جو ڳوٺ]] جي ڀرپاسي واري ڳوٺاڻي پٽي جو حصو آهي. نقشي جي ذريعن موجب مبارڪپور جي ويجهو ميان جو ڳوٺ ۽ ٻيون ننڍيون زرعي آباديون واقع آهن.<ref name="Map" /> علائقي جي زمين گهڻو ڪري زرعي استعمال هيٺ آهي. [[صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي سنڌ]] جي ضلعي جيڪب آباد بابت آفتن جي انتظام واري منصوبي ۾ مبارڪپور يو سي لاءِ لڳ ڀڳ '''94.877 چورس ڪلوميٽر زرعي ايراضي''' خطري جي تشخيص واري ڊيٽا ۾ درج ڪئي وئي آهي.<ref name="PDMA" /> == آبادي ۽ آباديون == صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي سنڌ جي 2022ع واري ضلعي منصوبي ۾ مبارڪپور يو سي لاءِ استعمال ڪيل خطري واري ڊيٽا ۾ آبادي '''30,300''' ۽ گهرن جو تعداد '''5,504''' ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي ڊيٽا ۾ يو سي اندر '''58 آبادين''' جو انگ پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="PDMA" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto; width:75%;" ! style="background:#376D7A;color:white;" | خصوصيت ! style="background:#376D7A;color:white;" | پي ڊي ايم اي ڊيٽا |- | آبادي || '''30,300''' |- | گهر || 5,504 |- | آباديون || 58 |- | زرعي ايراضي || 94.877 چورس ڪلوميٽر |- | روڊن جو ڄار || 80.405 ڪلوميٽر |- | آبپاشي ۽ نيڪال جو ڄار || 79.844 ڪلوميٽر |- | ريلوي لائين || 3.336 ڪلوميٽر |} <ref name="PDMA" /> هي انگ 2022ع جي آفتن جي خطري واري انتظامي ڊيٽا جا آهن؛ انهن کي [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] جي موجوده يو سي آباديءَ جي انگ طور پيش ڪرڻ مناسب نه ٿيندو. سنڌ پوليس جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''ڳوٺ مبارڪپور، تعلقو ٺل، ضلعو جيڪب آباد''' جي پتي کان سواءِ يو سي مبارڪپور سان لاڳاپيل '''ڳوٺ گجو ٽانوري''' جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="Police">{{cite web |title=Candidate Verification List, District Jacobabad |url=https://sbvs.sindhpolice.gov.pk/images/67272509a818a.pdf |publisher=سنڌ پوليس |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ساڳئي رڪارڊ ۾ '''هلاني ڪٽا''' جي پوسٽ آفيس پڻ مبارڪپور ڄاڻايل آهي، جنهن مان مبارڪپور جي ڀرپاسي جي ڳوٺن لاءِ پوسٽل مرڪز طور ان جي اهميت ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="Police" /> == تعليم == مبارڪپور ٺل تعلقي جي انهن ڳوٺاڻن مرڪزن مان آهي جتي پرائمري کان هائير سيڪنڊري سطح تائين سرڪاري تعليمي ادارن جي موجودگيءَ جا سرڪاري رڪارڊ ملن ٿا. سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري ۾ مبارڪپور يونين ڪائونسل هيٺ ڪيترائي اسڪول درج ٿيل آهن. انهن ۾ '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول حميد پٺاڻ''' پڻ شامل آهي، جنهن جو پوسٽل پتو مبارڪپور ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Education" /> سرڪاري اسڪول ڊائريڪٽري ۾ هن اداري جي سڃاڻپ هن ريت آهي: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | سيمس ڪوڊ ! style="background:#315F7D;color:white;" | اسڪول ! style="background:#315F7D;color:white;" | يو سي ! style="background:#315F7D;color:white;" | سطح |- | 412030125 || گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول حميد پٺاڻ || مبارڪپور || پرائمري |} <ref name="Education" /> سنڌ حڪومت جي غير فعال اسڪولن کي ٻيهر کولڻ واري سرڪاري فهرست ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول سچل سرڪي''' پڻ '''16-مبارڪپور، ٺل''' هيٺ درج ٿيل هو؛ ان جو سيمس ڪوڊ '''412030061''' آهي.<ref name="Reopened" /> == گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول == مبارڪپور جو اهم تعليمي ادارو '''گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول مبارڪپور''' آهي. تعليم کاتي جي 2020–21ع واري سرڪاري اسٽافنگ رڪارڊ ۾ اهو ان وقت '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول مبارڪپور، ٺل''' طور يو سي مبارڪپور هيٺ درج هو ۽ ان جو سيمس ڪوڊ '''412030760''' هو.<ref name="JEST">{{cite web |title=ESHS District Jacobabad – JEST |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/VP21/ESHS/ESHS%20District%20Jacobabad%20%28JEST%29.pdf |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |year=2021 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ساڳئي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول عبدالقادر کوسو'''، سيمس ڪوڊ '''412030761'''، پڻ يو سي مبارڪپور هيٺ درج ٿيل هو.<ref name="JEST" /> سنڌ حڪومت جي مالي سال '''2025–26ع''' جي بجيٽ ۾ مبارڪپور واري اسڪول کي هاڻي '''گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول مبارڪپور، تعلقو ٺل، ضلعو جيڪب آباد''' طور درج ڪيو ويو آهي. اسڪيم نمبر '''JK2071''' تحت ان لاءِ '''7.682 ملين رپيا''' بجيٽ تخمينو رکيو ويو.<ref name="Budget2025">{{cite web |title=Higher Secondary Education-II, Budget Estimates 2025–26 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CVOLUME_III_Detail%5CSC21205-Higher+Secondary+II.pdf |publisher=ناڻي کاتو، سنڌ حڪومت |year=2025 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" ! style="background:#6B4E71;color:white;" | ادارو ! style="background:#6B4E71;color:white;" | سيمس ڪوڊ ! style="background:#6B4E71;color:white;" | سطح/حيثيت |- | گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول مبارڪپور || 412030760 || هائير سيڪنڊري |- | گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول عبدالقادر کوسو || 412030761 || هاءِ اسڪول |- | گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول حميد پٺاڻ || 412030125 || پرائمري |- | گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول سچل سرڪي || 412030061 || پرائمري |} <ref name="Education" /><ref name="Reopened" /><ref name="JEST" /><ref name="Budget2025" /> == صحت == مبارڪپور ۾ بنيادي صحت جون سرڪاري سهولتون پڻ موجود رهيون آهن. ضلعي جيڪب آباد جي يونين ڪائونسلن ۽ بنيادي طبي يونٽن واري رڪارڊ ۾ '''بي ايم يو مبارڪپور''' کي الڳ صحت مرڪز طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="OldUC" /> آباديءَ جي ڀلائي کاتي سنڌ جي خانداني ڀلائي مرڪزن واري فهرست ۾ '''فيملي ويلفيئر سينٽر مبارڪپور''' پڻ موجود آهي. مرڪز جو پتو '''ڀٽا محلو، پراڻي ڪيبل آفيس، مبارڪپور''' ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="PWD">{{cite web |title=Population Welfare Department Sindh – Service Delivery Outlets |url=https://doczz.net/doc/3152899/population-bookl-layout---population-welfare-department-s... |publisher=پاپوليشن ويلفيئر ڊپارٽمينٽ، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> پي ڊي ايم اي جي 2022ع واري خطري جي ڊيٽا ۾ پڻ مبارڪپور يو سي اندر '''هڪ صحت سهولت''' درج ڪئي وئي آهي.<ref name="PDMA" /> == پوليس ۽ امن امان == '''مبارڪپور پوليس اسٽيشن''' ٺل تعلقي جي پوليس انتظام جو حصو آهي. 2007ع جي هڪ رپورٽ ۾ مبارڪپور پوليس اسٽيشن جي حدن اندر پيش آيل واقعي جو ذڪر موجود آهي، جنهن مان پوليس اسٽيشن جي علائقائي دائري جي پراڻي موجودگيءَ جي تصديق ٿئي ٿي.<ref name="DawnPolice">{{cite news |title=Jacobabad: Man, woman shot dead |url=https://www.dawn.com/news/246992 |work=ڊان |date=15 May 2007 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سنڌ پوليس جي موجوده ڀرتي ۽ تصديقي رڪارڊن ۾ پڻ مبارڪپور ۽ ان جي ڀرپاسي جي آبادين جا پتا ٺل تعلقي، ضلعي جيڪب آباد سان درج ٿيل آهن.<ref name="Police" /> == زراعت ۽ معيشت == مبارڪپور جي زمين جو وڏو حصو زرعي نوعيت جو آهي. پي ڊي ايم اي جي خطري واري جاگرافيائي ڊيٽا ۾ تقريباً '''95 چورس ڪلوميٽر''' ايراضي زرعي زمين طور درج ٿيل آهي.<ref name="PDMA" /> ضلعي جيڪب آباد جي مجموعي زرعي معيشت ۾ چانور، ڪڻڪ، ڪپهه، جوئر، ڪمند، جَوَ، چڻا، سرنهن ۽ ٻين فصلن جي پوک شامل آهي. ضلعي سطح تي زراعت، مال پالڻ، مڇي مارڻ ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪم روزگار جو اهم ذريعو آهن.<ref name="Almanac">{{cite web |title=Sindh – Jacobabad |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-jacobabad/ |website=Pakistan Almanac |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> مبارڪپور لاءِ فصلوار پيداوار جا الڳ يو سي سطح جا معتبر انگ دستياب نه هجڻ سبب ضلعي جي فصلن جي پيداوار کي سڌي طرح مبارڪپور جي پيداوار قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == آبپاشي == مبارڪپور جي زرعي معيشت لاءِ واهن ۽ نيڪال جو ڄار اهم آهي. پي ڊي ايم اي جي جغرافيائي خطري واري ڊيٽا موجب يو سي جي تشخيص ڪيل حدن اندر '''79.844 ڪلوميٽر آبپاشي ۽ نيڪال جو نيٽ ورڪ''' موجود هو.<ref name="PDMA" /> آگسٽ 2018ع ۾ مبارڪپور شهر جي ڀرسان '''مرزا شاخ''' جي بند ۾ لڳ ڀڳ 30 فوٽ گهارو پئجي ويو، جنهن سبب ڀرپاسي جي ٻن ڳوٺن جي سوين ايڪڙ زرعي زمين پاڻي هيٺ اچي وئي. مقامي آبادگارن موجب واقعي سان فصلن ۽ زرعي زمين کي وڏو نقصان پهتو.<ref name="Canal2018">{{cite news |title=30 feet breach in canal inundates land |url=https://dailytimes.com.pk/281972/30-feet-breach-in-canal-inundates-land/ |work=ڊيلي ٽائيمز |date=12 August 2018 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == آمدرفت == مبارڪپور کي مقامي روڊن ذريعي [[ٺل]]، [[ميرپور ٻرڙو]] ۽ شڪارپور ضلعي جي ڀرپاسي وارن علائقن سان رسائي حاصل آهي. پي ڊي ايم اي جي جاگرافيائي ڊيٽا موجب مبارڪپور يو سي جي تشخيص ڪيل حدن ۾: * '''80.405 ڪلوميٽر''' روڊن جو ڄار؛ * '''2 پل'''؛ * ۽ '''3.336 ڪلوميٽر''' ريلوي لائين شامل هئي.<ref name="PDMA" /> ان ڪري مبارڪپور جي ڳوٺاڻي آباديءَ جو زميني رابطو روڊ ۽ ريلوي ٻنهي ڍانچن سان لاڳاپيل آهي، جيتوڻيڪ مسافر ريلوي سروس جي موجوده حالت کي الڳ ذريعي سان تصديق ڪرڻ ضروري آهي. == قدرتي آفتون == مبارڪپور ٻوڏ، شديد برسات ۽ خشڪيءَ جي اثر هيٺ ايندڙ اتر سنڌ جي علائقن مان هڪ آهي. === 2010ع جي ٻوڏ === [[2010ع پاڪستان جون ٻوڏون|2010ع جي ٻوڏ]] دوران ٺل تعلقو جيڪب آباد ضلعي جي وڌيڪ متاثر علائقن مان هو. سنڌ رورل سپورٽ آرگنائيزيشن جي 12 آگسٽ 2010ع واري صورتحال رپورٽ ۾ ٺل تعلقي جون ڏهه يونين ڪائونسلون مڪمل طور متاثر ڄاڻايون ويون ۽ سرڪاري امدادي ڪئمپن ۾ مبارڪپور مان لڏپلاڻ ڪندڙ خاندانن جو پڻ ذڪر ڪيو ويو.<ref name="SRSO2010">{{cite web |title=Flood Relief Update Report |url=https://srso.org.pk/wp-content/uploads/2024/10/36_August_122010.pdf |publisher=سنڌ رورل سپورٽ آرگنائيزيشن |date=12 August 2010 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> === 2012ع جي ٻوڏ === [[2012ع پاڪستان جون ٻوڏون|2012ع جي ٻوڏن]] مبارڪپور کي ٻيهر سخت متاثر ڪيو. [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري]] جي هڪ دستاويزي رپورٽ ۾ مبارڪپور يو سي جي '''محمد سومرو''' ڳوٺ جي رهواسڻ شبيران جي خاندان جو احوال ڏنو ويو آهي. پاڻي مسلسل وڌڻ سبب ڳوٺاڻن پهرين اوچي روڊ تي پناهه ورتي ۽ پوءِ شڪارپور ۽ ڪوئيٽا ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي. واپس اچڻ تي ڪيترن خاندانن جا چوپايا ۽ ڪڪڙ مري چڪا هئا.<ref name="FAO">{{cite web |title=Rising above the flood waters |url=https://www.fao.org/pakistan/our-work/success-stories/project-success-stories/rising-above-the-flood-waters/en/ |publisher=گڏيل قومن جو خوراڪ ۽ زراعت وارو ادارو |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> [[ڪراچي رليف ٽرسٽ]] پڻ 2012ع جي برساتن کان پوءِ ٺل جي '''مبارڪپور، راجاپور ۽ لال ڀٽي''' واري علائقي کي پنهنجي امدادي سرگرمين جي مرڪزن مان هڪ ڄاڻايو آهي.<ref name="KRT">{{cite web |title=Our Journey – Floods in Upper Sindh Relief |url=https://karachirelief.org/our-journey/ |publisher=ڪراچي رليف ٽرسٽ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> === آفتن جو خطرو == پي ڊي ايم اي جي 2022ع واري خطري جي جائزي ۾ مبارڪپور لاءِ زلزلي جو خطرو '''گهٽ'''، جڏهن ته موسمي خشڪيءَ جو خطرو '''وچولي کان انتهائي''' درجي تائين ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="PDMA" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#8A6848;color:white;" | خطرو ! style="background:#8A6848;color:white;" | پي ڊي ايم اي درجو |- | زلزلو || گهٽ |- | موسمي خشڪي || وچولي کان انتهائي |- | سونامي || ڪوبه ڄاڻايل خطرو نه |- | سامونڊي طوفان || ڪوبه ڄاڻايل خطرو نه |} <ref name="PDMA" /> == ماحوليات == [[سنڌ ٻيلي کاتو|سنڌ ٻيلي کاتي]] جي سرڪاري فهرست ۾ '''دلمراد فاريسٽ نرسري''' کي مبارڪپور جي ڀرسان واقع ڄاڻايو ويو آهي. اها نرسري سوشل فاريسٽري ڊويزن جيڪب آباد جي انتظام هيٺ ٻوٽن جي فراهمي ۽ فني سهڪار لاءِ قائم آهي.<ref name="Forest">{{cite web |title=Public Forest Nurseries |url=https://sindhforests.gov.pk/page-public-forest-nurseries |publisher=سنڌ ٻيلي کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == بنيادي ڍانچي جو خلاصو == پي ڊي ايم اي جي 2022ع واري جاگرافيائي خطري جي ڊيٽا مبارڪپور جي بنيادي ڍانچي جو هڪ جامع خاڪو ڏئي ٿي:<ref name="PDMA" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto; width:80%;" ! style="background:#284B63;color:white;" | بنيادي ڍانچو ! style="background:#284B63;color:white;" | انگ / ڊيگهه |- | آبادين جو تعداد || 58 |- | تعليمي سهولتون || 56 |- | صحت جون سهولتون || 1 |- | موبائل ٽاور || 3 |- | پيٽرول پمپ || 4 |- | پل || 2 |- | روڊن جو ڄار || 80.405 ڪلوميٽر |- | آبپاشي ۽ نيڪال جو ڄار || 79.844 ڪلوميٽر |- | ريلوي لائين || 3.336 ڪلوميٽر |- | پڪي غير رٿابندي ٿيل آبادي || 1.77 چورس ڪلوميٽر |- | زرعي ايراضي || لڳ ڀڳ 95 چورس ڪلوميٽر |} هي انگ آفتن جي خطري جي ماڊل ۾ استعمال ٿيل جاگرافيائي ڊيٽا جا آهن، تنهنڪري انهن کي موجوده مڪاني حڪومت جي سالياني انتظامي انگن طور نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="PDMA" /> == انتظامي ۽ سماجي سڃاڻپ جو خلاصو == {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto; width:85%;" ! style="background:#4F6272;color:white;" | خصوصيت ! style="background:#4F6272;color:white;" | ڄاڻ |- | ملڪ || [[پاڪستان]] |- | صوبو || [[سنڌ]] |- | ڊويزن || [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] |- | ضلعو || [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] |- | تعلقو || [[ٺل تعلقو|ٺل]] |- | انتظامي حيثيت || [[يونين ڪائونسل]] |- | پراڻو ضلعي ڪائونسل يو سي نمبر || 32 |- | پراڻو تعليمي يو سي نمبر || 16 |- | روينيو يونٽ || ديهه مبارڪپور |- | ديهه نمبر || 65 |- | اوچائي || لڳ ڀڳ 47 ميٽر |- | اهم تعليمي ادارو || گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول مبارڪپور |- | خانداني ڀلائي مرڪز || فيملي ويلفيئر سينٽر مبارڪپور |- | پوليس انتظام || مبارڪپور پوليس اسٽيشن |} == پڻ ڏسو == * [[ٺل تعلقو]] * [[ٺل]] * [[موسا واهه]] * [[رانجهاپور]] * [[ٺل نئون]] * [[ميرل]] * [[بلوچ آباد (ٺل)|بلوچ آباد]] * [[بهادرپور]] * [[ميان جو ڳوٺ]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:مبارڪپور]] [[زمرو:ٺل تعلقو]] [[زمرو:ٺل تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:ٺل تعلقي جون ديهون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] jkivujw9kcbe3hj66klxot616p9qm8r 0 39191 412159 152663 2026-09-14T09:39:57Z Intisar Ali 8681 412159 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{ٻيا نالا|انگريزي=Madadpur Khoso}} {{Infobox settlement | name = مددپور | official_name = مددپور کوسو | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]]، ڳوٺ | image_map = Thul Taluka.jpg | mapsize = 250px | map_caption = [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جو نقشو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ مددپور جو مقام | coordinates = {{coord|28|17|09|N|68|31|32|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ٺل تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | blank_name_sec1 = موجوده يو سي نمبر | blank_info_sec1 = 41 | elevation_m = 62 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''مددپور'''، جنهن کي '''مددپور کوسو''' ۽ تاريخي رڪارڊن ۾ '''مدد خان کوسو''' پڻ لکيو ويو آهي، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي هڪ [[يونين ڪائونسل]] ۽ پراڻي ڳوٺاڻي آبادي آهي. جديد جاگرافيائي رڪارڊن ۾ مددپور کوسو جو مقام لڳ ڀڳ 28°17′09″ اتر ۽ 68°31′32″ اوڀر تي ڄاڻايل آهي؛ ساڳئي علائقي لاءِ هڪ ٻئي جاگرافيائي اندراج ۾ 62 ميٽر اوچائي ڏني وئي آهي.<ref name="Map">{{cite web |title=Madadpur Khoso |url=https://mapcarta.com/N11237550049 |website=Mapcarta |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref><ref name="Map2">{{cite web |title=Madadpur Khosa |url=https://mapcarta.com/15141392 |website=Mapcarta |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2022ع کان پوءِ واري مڪاني حڪومت جي ترتيب ۾ مددپور کي الڳ يونين ڪائونسل طور استعمال ڪيو وڃي ٿو. جديد تعليمي رڪارڊ ۾ پڻ '''يو سي مدد کوسو''' جي سڃاڻپ ملي ٿي، جڏهن ته پراڻن صحت ۽ تعليمي دستاويزن ۾ مددپور جو ڪجهه انتظامي لاڳاپو [[بلوچ آباد (ٺل)|بلوچ آباد]] سان پڻ ملي ٿو.<ref name="PST">{{cite web |title=Recruitment Test Result for the Post of Primary School Teacher, Taluka Thul |url=https://www.scribd.com/document/579346160/Taluka-Thul-Final-PST-May-18-2022-at-cut-off-40-2 |publisher=سيبا ٽيسٽنگ سروسز / اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |year=2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == نالو ۽ بنياد == مقامي تاريخدان [[نظام الدين کوسو]] پنهنجي مضمون '''''نئين ٺل جا پراڻا گل''''' ۾ مددپور جي بنياد کي '''مدد خان کوسو''' سان منسوب ڪري ٿو. سندس بيان موجب مدد خان کوسي هي ڳوٺ آباد ڪيو، جنهن ڪري آباديءَ کي مددپور يا مددپور کوسو سڏيو ويو.<ref name="Khoso1992">{{cite journal |last=کوسو |first=نظام الدين |title=نئين ٺل جا پراڻا گل |journal=مھراڻ |volume=45 |year=1992 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |location=ڄامشورو |language=sd }}</ref> جديد جاگرافيائي رڪارڊن ۾ پڻ هن آباديءَ لاءِ '''Madadpur Khoso'''، '''Madadpur Khosa''' ۽ ڀرپاسي واري علائقي لاءِ '''Madad Khan Khosa''' جا نالا استعمال ٿيل ملن ٿا.<ref name="Map" /><ref name="Map2">{{cite web |title=Madadpur Khosa |url=https://mapcarta.com/15141392 |website=Mapcarta |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref><ref name="MadadKhan">{{cite web |title=Madad Khan Khosa |url=https://mapcarta.com/15141394 |website=Mapcarta |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == تاريخ == === ڪلهوڙا دور ۽ ڪڇي جو علائقو === نظام الدين کوسي جي بيان موجب مددپور سان لاڳاپيل کوسن جون زمينون تاريخي طور [[ڪڇي]] ۽ موجوده [[جهٽ پٽ]] واري علائقي تائين پکڙيل هيون. هو لکي ٿو ته 1734ع ڌاري [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] جي دور ۾ ڪلهوڙن [[قلات جي خاني]] سان جنگ کان پوءِ ڪڇي جي هڪ حصي تي پنهنجو اثر قائم ڪيو ۽ علائقي ۾ زرعي آبادي وڌائڻ لاءِ قدم کنيا.<ref name="Khoso1992" /> کوسي موجب ميان نور محمد ڪلهوڙي ۽ سندس عملدار '''مراد ڪهيري''' جي دور ۾ '''نور واهه''' ۽ '''مراد واهه''' جهڙا آبپاشي واهه کوٽايا ويا. مدد خان کوسو بعد ۾ نور واهه جي آبادي هيٺ آيل زمينن تي اچي آباد ٿيو ۽ هن آباديءَ سان مددپور جي شروعات منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Khoso1992" /> هي تفصيل مقامي تاريخي ماخذ جو بيان آهي؛ 1734ع جي واقعي، ڪڇي جي سياسي حدن ۽ واهن جي صحيح تعميراتي تاريخ لاءِ وڌيڪ همعصر سرڪاري يا تاريخي ماخذن سان تحقيق گهربل آهي. === مراد ڪهيري ۽ مقامي انتظام === نظام الدين کوسو لکي ٿو ته ڪڇي تي ڪلهوڙا اثر قائم ٿيڻ کان پوءِ مراد ڪهيري کي علائقي جو منتظم مقرر ڪيو ويو. سندس بيان موجب ان وقت انتظامي دائرو ڪشمور تائين پکڙيل هو ۽ علائقو زراعت جي توسيع لاءِ واهن ۽ ڪڙين جي کوٽائيءَ سبب ڪجهه عرصي لاءِ وڌيڪ آباد ٿيو.<ref name="Khoso1992" /> کوسو هڪ مقامي روايت پڻ نقل ڪري ٿو، جنهن موجب مراد ڪهيري فصل جي چوريءَ بابت سخت حڪم جاري ڪيو هو، جنهن تي سردار رحيم خان کوسي اعتراض ڪيو. مصنف موجب مراد ڪهيري سندس اعتراض قبول ڪندي حڪم واپس ورتو ۽ رحيم خان کوسي کي عزت طور پڳ ٻڌائي.<ref name="Khoso1992" /> ساڳئي بيان موجب رحيم خان کوسي جي قبر '''چکڙا''' ريلوي اسٽيشن جي سامهون موجود هئي ۽ ننڍين پڪين سرن سان تعمير ٿيل هئي.<ref name="Khoso1992" /> اهي واقعا مقامي تاريخي روايتن مان نقل ٿيل آهن ۽ انهن جي هر جزوي تفصيل جي آزاد تصديق موجوده تحقيق مان نه ٿي ملي. == نور واهه ۽ آبپاشي == مددپور جي پراڻي آبادي ۽ مقامي زمينداريءَ جي تاريخ '''نور واهه''' سان ويجهي طرح جڙيل بيان ڪئي وئي آهي. نظام الدين کوسي موجب نور واهه ميان نور محمد ڪلهوڙي جي دور ۾ کوٽايو ويو ۽ مدد خان کوسو ان واهه جي آبادي هيٺ آيل زمين تي اچي آباد ٿيو.<ref name="Khoso1992" /> مصنف جي بيان موجب ڪلهوڙا دور ۾ علائقي ۾ ڪيترائي ننڍا آبپاشي ڪڙيا پڻ کوٽايا ويا، جنهن سان زراعت کي هٿي ملي؛ جڏهن ته سياسي تبديليءَ ۽ آبپاشي نظام جي سار سنڀال گهٽجڻ کان پوءِ ڪجهه علائقا ٻيهر پاڻيءَ جي کوٽ ۽ غيرآباد ٿيڻ جو شڪار ٿيا.<ref name="Khoso1992" /> == مير نصير خان کوسو ۽ پاڻيءَ وارو واقعو == نظام الدين کوسو مدد خان کوسي جي خاندان سان لاڳاپيل '''مير نصير خان کوسو''' کي انگريزن جي دور جو هڪ اثرائتو زميندار بيان ڪري ٿو.<ref name="Khoso1992" /> مصنف موجب هڪ ربيع جي موسم ۾ درياهه يا آبپاشي پاڻيءَ جي گهٽتائي سبب مير نصير خان جي زمين ٻئي پاڻيءَ کان رهجي وئي. هو پاڻيءَ جي فراهمي لاءِ [[ڪشمور]] ويو ۽ اتي آبپاشي کاتي جي انجنيئر سان ملاقات ڪري نور واهه لاءِ محدود مدت تائين پاڻي ڇڏڻ جي درخواست ڪئي.<ref name="Khoso1992" /> کوسي جي روايت موجب انجنيئر سندس درخواست قبول ڪري تقريباً '''74 ڪلاڪن''' لاءِ پاڻي ڇڏڻ جي اجازت ڏني. مير نصير خان جلد واپس پهچڻ لاءِ ڪشمور ريلوي اسٽيشن تان ويندڙ مال گاڏيءَ جي گارڊ سان ڳالهائي سفر جو بندوبست ڪيو ۽ گاڏيءَ مان مددپور ڀرسان لهي پنهنجي زمينن تائين پاڻي پهچائڻ جو انتظام ڪيو.<ref name="Khoso1992" /> هي واقعو مقامي تاريخي يادگيري طور مشهور ٻڌايو ويو آهي. ان بابت آبپاشي کاتي يا ريلوي جو همعصر سرڪاري رڪارڊ موجود تحقيق مان نه مليو آهي، تنهنڪري ان کي نظام الدين کوسي جي بيان طور ئي پيش ڪيو وڃي ٿو. == کوسا خاندان ۽ سياسي اثر == نظام الدين کوسي جي لکڻي موجب مددپور جي کوسا خاندان جا ڪجهه فرد بعد جي سياسي دورن ۾ پڻ سرڪاري ۽ سياسي ادارن سان لاڳاپيل رهيا. هو لکي ٿو ته مير نصير خان جي خاندان جو هڪ فرد [[محمد ضياء الحق]] جي دور ۾ مجلسِ شورا جو ميمبر پڻ رهيو.<ref name="Khoso1992" /> هن خاندان ۾ '''مير نصير خان''' نالو مختلف نسلن ۾ استعمال ٿيڻ سبب تاريخي زميندار ۽ بعد واري دور جي هم نالي سياسي شخصيتن کي پاڻ ۾ ملائڻ کان احتياط ڪرڻ ضروري آهي. == قلات سان ٻيهر لاڳاپو == نظام الدين کوسي موجب ڪلهوڙن جي ڪڇي تي اثر کان پوءِ علائقو هڪ مرحلي تي ٻيهر [[قلات جي خاني]] جي حڪمراني هيٺ آيو، جنهن کي هو [[نصير خان اول|خان نصير خان]] جي دور سان ڳنڍي ٿو.<ref name="Khoso1992" /> هن سياسي تبديليءَ سان آبپاشي ۽ زرعي انتظام ۾ پڻ تبديليون آيون. مصنف جي بيان موجب ڪلهوڙا دور ۾ کوٽايل ڪجهه واهن ۽ ڪڙين جي مناسب سار سنڀال نه ٿيڻ سبب بعد ۾ پاڻيءَ جي کوٽ وڌي ۽ ڪجهه زرعي زمينون ٻيهر غيرآباد ٿي ويون.<ref name="Khoso1992" /> == انتظامي حيثيت == مددپور [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي ڳوٺاڻي مڪاني حڪومت جو حصو آهي. موجوده ترتيب ۾ مددپور کي '''يونين ڪائونسل نمبر 41''' طور استعمال ڪيو وڃي ٿو. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | يو سي نمبر ! style="background:#315F7D;color:white;" | يونين ڪائونسل |- | 38 || [[ٽانوري]] |- | 39 || [[مبارڪپور]] |- | 40 || [[بلوچ آباد (ٺل)|بلوچ آباد]] |- ! style="background:#DDEBF7;" | 41 ! style="background:#DDEBF7;" | '''مددپور''' |} 2021ع–22ع جي پرائمري اسڪول ٽيچر ڀرتيءَ جي رڪارڊ ۾ `UC MADAD KHOSO` جي صورت ۾ پڻ هن يونين ڪائونسل جي سڃاڻپ ملي ٿي.<ref name="PST" /> == ديهه مدد کوسو == 2023ع جي چونڊن لاءِ تيار ڪيل پولنگ اسڪيم ۾ '''ديهه مدد کوسو''' کي الڳ چونڊ علائقي طور درج ڪيو ويو آهي. ان ۾ ديهه مدد کوسو جا نو مردم شماري بلاڪ درج آهن.<ref name="Polling2023">{{cite web |title=Polling Scheme NA-190 Jacobabad |url=https://www.scribd.com/document/983448320/NA-190-Jacobabad |date=20 December 2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> پولنگ اسڪيم ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مددپور کوسو''' کي پولنگ اسٽيشن طور استعمال ڪيو ويو، جنهن سان مددپور کوسو جي روينيو ۽ تعليمي سڃاڻپ جي پڻ تصديق ٿئي ٿي.<ref name="Polling2023" /> ساڳئي پولنگ رڪارڊ ۾ ڀرپاسي جي '''ديهه سرڪي''' ۽ '''ڳوٺ راجا عبدالقادر کوسو''' جا چونڊ بلاڪ پڻ درج آهن.<ref name="Polling2023" /> == جاگرافي == مددپور ٺل تعلقي جي اولهه واري ڳوٺاڻي پٽي ۾ [[جيڪب آباد]] ۽ [[ٺل]] جي وچ واري علائقي ۾ واقع آهي. جديد نقشي جي ذريعن موجب مددپور کوسو جو مقام: '''28°17′09″ اتر، 68°31′32″ اوڀر''' آهي.<ref name="Map" /> ويجهن آبادين ۾: * نهال خان لاشاري؛ * نذير خان کوسو؛ * زنگي پير؛ * پير بخش ڀنگر؛ * علي پور شامل آهن.<ref name="Map" /> مدد خان کوسو نالي ويجهو علائقو 28°16′58″ اتر ۽ 68°30′49″ اوڀر تي پڻ درج آهي.<ref name="MadadKhan" /> == دلمراد ريلوي اسٽيشن == [[دلمراد ريلوي اسٽيشن]] مددپور جي ويجهو اهم تاريخي مواصلاتي مرڪز رهيو آهي. سنڌ جي ورثي بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب دلمراد ريلوي اسٽيشن جيڪب آباد کان ٺل ويندڙ رستي تي واقع آهي ۽ مددپور سميت ڀرپاسي جي ڪيترن ڳوٺن لاءِ آمدرفت جو ذريعو رهي آهي.<ref name="DilMurad">{{cite web |title=Dil Murad Railway Station, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/dil-murad-railway-station.php |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ان ماخذ موجب اسٽيشن جي خدمتي علائقي ۾: * مددپور؛ * راجا عبدالقادر خان کوسو ڳوٺ؛ * ڪوٽ جنگو خان کوسو؛ * باهو کوسو؛ * ميهپور؛ * صحبتپور؛ * ۽ بلوچستان جا ڀرپاسي وارا علائقا شامل رهيا آهن.<ref name="DilMurad" /> 2010ع جي ٻوڏ دوران دلمراد واري ريلوي لائين ۽ اسٽيشن کي پڻ نقصان پهتو.<ref name="DilMurad" /> == صحت == مددپور ۾ '''بنيادي صحت مرڪز مددپور''' قائم آهي. سنڌ حڪومت جي نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام جي سرڪاري فهرست ۾ هن مرڪز کي: '''ضلعو جيڪب آباد → تعلقو ٺل → بلوچ آباد → بي ايڇ يو مددپور''' طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="Health">{{cite web |title=Information of the BHUs and RHCs in 15 Districts of Sindh |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2025/04/List-of-HF-in-15-Districts-of-NHSP.pdf |publisher=صحت کاتو، سنڌ حڪومت |year=2025 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> هن صحت مرڪز جو سرڪاري ڪوڊ '''231022''' آهي ۽ اهو [[پي پي ايڇ آءِ سنڌ]] جي انتظام هيٺ درج آهي.<ref name="Health" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#467C5A;color:white;" | صحت ادارو ! style="background:#467C5A;color:white;" | سرڪاري ڪوڊ ! style="background:#467C5A;color:white;" | انتظام |- | بي ايڇ يو مددپور || 231022 || [[پي پي ايڇ آءِ سنڌ]] |} پراڻي صحت انتظام ۾ مددپور کي بلوچ آباد واري دائري سان گڏ رکيو ويو هو، جڏهن ته جديد مڪاني حدبنديءَ ۾ مددپور جي الڳ يو سي سڃاڻپ استعمال ٿئي ٿي. == هنگامي صحت جون خدمتون == جون 2023ع ۾ مددپور ۾ هڪ موبائل طبي ڪئمپ لڳائي وئي. [[صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي سنڌ]] جي رپورٽ موجب ڪئمپ ۾ 14 مردن، 50 عورتن ۽ 90 ٻارن سميت مجموعي طور '''154 ماڻهن''' کي طبي سهولتون ڏنيون ويون.<ref name="PDMA2023">{{cite web |title=Situation Report – Cyclone Biparjoy |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Cyclone/Cyclone_2023_%28BIPARJOY%29/Situation_Reports/Sitrep%20Cyclone%2017-06-2023.pdf |publisher=صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي سنڌ |date=17 June 2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#557B9D;color:white;" | زمرو ! style="background:#557B9D;color:white;" | علاج ڪيل ماڻهو |- | مرد || 14 |- | عورتون || 50 |- | ٻار || 90 |- ! ڪُل ! '''154''' |} == تعليم == مددپور ۾ سرڪاري پرائمري تعليم جي پراڻي موجودگيءَ جا حوالا ملن ٿا. هڪ مقامي تعليمي ماخذ موجب 1982ع ۾ هڪ استاد ڪجهه عرصي لاءِ '''پرائمري اسڪول مددپور کوسو''' ۾ مقرر رهيو.<ref name="SindhSalamat">{{cite web |title=استاد ڇا کي چئبو آهي؟ ۽ هڪ مثالي استاد جون ڪيل خدمتون |url=https://books.sindhsalamat.com/book/659/read/35300 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2023ع جي چونڊ پولنگ اسڪيم ۾ پڻ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مددپور کوسو''' جو واضح سرڪاري اندراج موجود آهي.<ref name="Polling2023" /> 2021ع–22ع جي استادن جي ڀرتي واري ميرٽ لسٽ ۾ پڻ: '''جيڪب آباد → ٺل → يو سي مدد کوسو''' جي سڃاڻپ استعمال ٿيل آهي.<ref name="PST" /> == بلوچ آباد سان انتظامي لاڳاپو == مددپور ۽ [[بلوچ آباد (ٺل)|بلوچ آباد]] جو انتظامي لاڳاپو مختلف پراڻن سرڪاري رڪارڊن ۾ ملي ٿو. استادن جي ڀرتيءَ واري رڪارڊ ۾ هڪ هنڌ '''UC Madadpur (Balouchabad)''' جي صورت استعمال ٿيل آهي، جڏهن ته صحت کاتي جي فهرست ۾ بي ايڇ يو مددپور کي بلوچ آباد جي تحت درج ڪيو ويو آهي.<ref name="PST" /><ref name="Health" /> ان ڪري مختلف دورن ۽ سرڪاري شعبن جي حدبندين کي موجوده مڪاني حڪومت جي يو سي حدن سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ مناسب ناهي. == آباديون == مددپور جي ڀرپاسي ۽ انتظامي دائري سان مختلف رڪارڊن ۾ هي آباديون لاڳاپيل ملن ٿيون: * راجا عبدالقادر خان کوسو؛ * زنگي پير؛ * نهال خان لاشاري؛ * نذير خان کوسو؛ * علي پور؛ * پير بخش ڀنگر. <ref name="Map" /><ref name="DilMurad" /> 2023ع جي پولنگ اسڪيم ۾ '''ڳوٺ راجا عبدالقادر کوسو''' لاءِ الڳ پولنگ اسٽيشن پڻ درج آهي.<ref name="Polling2023" /> == زنگي پير == '''زنگي پير''' مددپور جي اتر-اوڀر طرف واقع هڪ ڳوٺاڻي آبادي آهي. مختلف عوامي صحت مهمن ۾ جامع مسجد زنگي پير کي مددپور واري انتظامي دائري سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي. زنگي پير ساڳئي وقت ٺل تعلقي جي روينيو ديهن واري فهرست ۾ هڪ الڳ ديهه پڻ آهي؛ تنهنڪري ڳوٺ، ديهه ۽ يو سي جون حدون پاڻ ۾ نه ملائڻ گهرجن. == صحت سان لاڳاپيل واقعو == فيبروري 2019ع ۾ مددپور جي هڪ خاندان جي ٻن سالن جي ٻارڙي جي جيڪب آباد سول اسپتال ۾ فوت ٿيڻ کان پوءِ ضلعي انتظاميا جاچ جو حڪم ڏنو. خاندان علاج ۾ دير ۽ ڊيوٽي ڊاڪٽر جي غير موجودگيءَ جي شڪايت ڪئي هئي.<ref name="Dawn2019">{{cite news |title=Probe ordered into baby’s death ‘due to absence of doctors’ |url=https://www.dawn.com/news/1461042 |work=ڊان |date=1 February 2019 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> هي هڪ دستاويزي مقامي واقعو آهي ۽ ان کي مددپور جي مجموعي صحت واري صورتحال جي نمائندگي طور نه ڏسڻ گهرجي. == معيشت == مددپور [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي زرعي ميداني پٽي جو حصو آهي. تاريخي طور نور واهه ۽ ٻين آبپاشي رستن سان هن علائقي جي آبادڪاري ۽ زراعت جو لاڳاپو بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Khoso1992" /> مقامي معيشت جا اهم شعبا: * زراعت؛ * مال پالڻ؛ * زرعي مزدوري؛ * ۽ [[جيڪب آباد]] ۽ [[ٺل]] سان مقامي واپار آهن. يو سي سطح تي فصلوار پيداوار ۽ زرعي ايراضيءَ جا اهڙا جديد سرڪاري انگ دستياب نه آهن جيڪي موجوده يو سي حدن سان پڪ سان ڳنڍي سگهجن؛ تنهنڪري مخصوص پيداوار جا انگ شامل نه ڪيا ويا آهن. == آبادي == [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] ۾ مددپور ڳوٺ، ديهه مدد کوسو ۽ موجوده يونين ڪائونسل مددپور جي حدن کي مڪمل طور هڪجهڙو ثابت ڪندڙ صاف سرڪاري مجموعي انگ موجود تحقيق مان نه مليو آهي. ان ڪري ڪنهن هڪ: * ڳوٺ؛ * ديهه؛ * مردم شماري بلاڪ؛ * يا پراڻي انتظامي دائري جي آباديءَ کي موجوده يو سي مددپور جي ڪُل آبادي طور استعمال نه ڪيو ويو آهي. == انتظامي ۽ تاريخي سڃاڻپ جو خلاصو == {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto; width:88%;" ! style="background:#284B63;color:white;" | خصوصيت ! style="background:#284B63;color:white;" | ڄاڻ |- | مڪمل نالو || مددپور کوسو |- | نالي سان منسوب || مدد خان کوسو<ref name="Khoso1992" /> |- | ملڪ || [[پاڪستان]] |- | صوبو || [[سنڌ]] |- | ڊويزن || [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] |- | ضلعو || [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] |- | تعلقو || [[ٺل تعلقو|ٺل]] |- | انتظامي حيثيت || [[يونين ڪائونسل]] |- | موجوده يو سي نمبر || '''41''' |- | روينيو سڃاڻپ || ديهه مدد کوسو |- | جاگرافيائي هنڌ || 28°17′09″ اتر، 68°31′32″ اوڀر |- | اوچائي || لڳ ڀڳ 62 ميٽر |- | تاريخي آبپاشي لاڳاپو || نور واهه |- | اهم صحت ادارو || بي ايڇ يو مددپور |- | صحت مرڪز ڪوڊ || 231022 |- | انتظام || [[پي پي ايڇ آءِ سنڌ]] |- | ويجهي ريلوي اسٽيشن || [[دلمراد ريلوي اسٽيشن]] |- | پراڻو انتظامي لاڳاپو || [[بلوچ آباد (ٺل)|بلوچ آباد]] |} == پڻ ڏسو == * [[ٺل تعلقو]] * [[ٺل]] * [[بلوچ آباد (ٺل)|بلوچ آباد]] * [[مبارڪپور]] * [[دلمراد ريلوي اسٽيشن]] * [[زنگي پير]] * [[علي پور]] * [[ڪوٽ جنگو]] * [[ڪڇي]] * [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:مددپور]] [[زمرو:ٺل تعلقو]] [[زمرو:ٺل تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] igg9szuoz41fe28pagnz7l3m9ug2pji 412160 412159 2026-09-14T09:40:38Z Intisar Ali 8681 /* */ 412160 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = مددپور | official_name = مددپور کوسو | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]]، ڳوٺ | image_map = Thul Taluka.jpg | mapsize = 250px | map_caption = [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جو نقشو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ مددپور جو مقام | coordinates = {{coord|28|17|09|N|68|31|32|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ٺل تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | blank_name_sec1 = موجوده يو سي نمبر | blank_info_sec1 = 41 | elevation_m = 62 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''مددپور'''، جنهن کي '''مددپور کوسو''' ۽ تاريخي رڪارڊن ۾ '''مدد خان کوسو''' پڻ لکيو ويو آهي، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي هڪ [[يونين ڪائونسل]] ۽ پراڻي ڳوٺاڻي آبادي آهي. جديد جاگرافيائي رڪارڊن ۾ مددپور کوسو جو مقام لڳ ڀڳ 28°17′09″ اتر ۽ 68°31′32″ اوڀر تي ڄاڻايل آهي؛ ساڳئي علائقي لاءِ هڪ ٻئي جاگرافيائي اندراج ۾ 62 ميٽر اوچائي ڏني وئي آهي.<ref name="Map">{{cite web |title=Madadpur Khoso |url=https://mapcarta.com/N11237550049 |website=Mapcarta |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref><ref name="Map2">{{cite web |title=Madadpur Khosa |url=https://mapcarta.com/15141392 |website=Mapcarta |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2022ع کان پوءِ واري مڪاني حڪومت جي ترتيب ۾ مددپور کي الڳ يونين ڪائونسل طور استعمال ڪيو وڃي ٿو. جديد تعليمي رڪارڊ ۾ پڻ '''يو سي مدد کوسو''' جي سڃاڻپ ملي ٿي، جڏهن ته پراڻن صحت ۽ تعليمي دستاويزن ۾ مددپور جو ڪجهه انتظامي لاڳاپو [[بلوچ آباد (ٺل)|بلوچ آباد]] سان پڻ ملي ٿو.<ref name="PST">{{cite web |title=Recruitment Test Result for the Post of Primary School Teacher, Taluka Thul |url=https://www.scribd.com/document/579346160/Taluka-Thul-Final-PST-May-18-2022-at-cut-off-40-2 |publisher=سيبا ٽيسٽنگ سروسز / اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |year=2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == نالو ۽ بنياد == مقامي تاريخدان [[نظام الدين کوسو]] پنهنجي مضمون '''''نئين ٺل جا پراڻا گل''''' ۾ مددپور جي بنياد کي '''مدد خان کوسو''' سان منسوب ڪري ٿو. سندس بيان موجب مدد خان کوسي هي ڳوٺ آباد ڪيو، جنهن ڪري آباديءَ کي مددپور يا مددپور کوسو سڏيو ويو.<ref name="Khoso1992">{{cite journal |last=کوسو |first=نظام الدين |title=نئين ٺل جا پراڻا گل |journal=مھراڻ |volume=45 |year=1992 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |location=ڄامشورو |language=sd }}</ref> جديد جاگرافيائي رڪارڊن ۾ پڻ هن آباديءَ لاءِ '''Madadpur Khoso'''، '''Madadpur Khosa''' ۽ ڀرپاسي واري علائقي لاءِ '''Madad Khan Khosa''' جا نالا استعمال ٿيل ملن ٿا.<ref name="Map" /><ref name="Map2">{{cite web |title=Madadpur Khosa |url=https://mapcarta.com/15141392 |website=Mapcarta |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref><ref name="MadadKhan">{{cite web |title=Madad Khan Khosa |url=https://mapcarta.com/15141394 |website=Mapcarta |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == تاريخ == === ڪلهوڙا دور ۽ ڪڇي جو علائقو === نظام الدين کوسي جي بيان موجب مددپور سان لاڳاپيل کوسن جون زمينون تاريخي طور [[ڪڇي]] ۽ موجوده [[جهٽ پٽ]] واري علائقي تائين پکڙيل هيون. هو لکي ٿو ته 1734ع ڌاري [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] جي دور ۾ ڪلهوڙن [[قلات جي خاني]] سان جنگ کان پوءِ ڪڇي جي هڪ حصي تي پنهنجو اثر قائم ڪيو ۽ علائقي ۾ زرعي آبادي وڌائڻ لاءِ قدم کنيا.<ref name="Khoso1992" /> کوسي موجب ميان نور محمد ڪلهوڙي ۽ سندس عملدار '''مراد ڪهيري''' جي دور ۾ '''نور واهه''' ۽ '''مراد واهه''' جهڙا آبپاشي واهه کوٽايا ويا. مدد خان کوسو بعد ۾ نور واهه جي آبادي هيٺ آيل زمينن تي اچي آباد ٿيو ۽ هن آباديءَ سان مددپور جي شروعات منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Khoso1992" /> هي تفصيل مقامي تاريخي ماخذ جو بيان آهي؛ 1734ع جي واقعي، ڪڇي جي سياسي حدن ۽ واهن جي صحيح تعميراتي تاريخ لاءِ وڌيڪ همعصر سرڪاري يا تاريخي ماخذن سان تحقيق گهربل آهي. === مراد ڪهيري ۽ مقامي انتظام === نظام الدين کوسو لکي ٿو ته ڪڇي تي ڪلهوڙا اثر قائم ٿيڻ کان پوءِ مراد ڪهيري کي علائقي جو منتظم مقرر ڪيو ويو. سندس بيان موجب ان وقت انتظامي دائرو ڪشمور تائين پکڙيل هو ۽ علائقو زراعت جي توسيع لاءِ واهن ۽ ڪڙين جي کوٽائيءَ سبب ڪجهه عرصي لاءِ وڌيڪ آباد ٿيو.<ref name="Khoso1992" /> کوسو هڪ مقامي روايت پڻ نقل ڪري ٿو، جنهن موجب مراد ڪهيري فصل جي چوريءَ بابت سخت حڪم جاري ڪيو هو، جنهن تي سردار رحيم خان کوسي اعتراض ڪيو. مصنف موجب مراد ڪهيري سندس اعتراض قبول ڪندي حڪم واپس ورتو ۽ رحيم خان کوسي کي عزت طور پڳ ٻڌائي.<ref name="Khoso1992" /> ساڳئي بيان موجب رحيم خان کوسي جي قبر '''چکڙا''' ريلوي اسٽيشن جي سامهون موجود هئي ۽ ننڍين پڪين سرن سان تعمير ٿيل هئي.<ref name="Khoso1992" /> اهي واقعا مقامي تاريخي روايتن مان نقل ٿيل آهن ۽ انهن جي هر جزوي تفصيل جي آزاد تصديق موجوده تحقيق مان نه ٿي ملي. == نور واهه ۽ آبپاشي == مددپور جي پراڻي آبادي ۽ مقامي زمينداريءَ جي تاريخ '''نور واهه''' سان ويجهي طرح جڙيل بيان ڪئي وئي آهي. نظام الدين کوسي موجب نور واهه ميان نور محمد ڪلهوڙي جي دور ۾ کوٽايو ويو ۽ مدد خان کوسو ان واهه جي آبادي هيٺ آيل زمين تي اچي آباد ٿيو.<ref name="Khoso1992" /> مصنف جي بيان موجب ڪلهوڙا دور ۾ علائقي ۾ ڪيترائي ننڍا آبپاشي ڪڙيا پڻ کوٽايا ويا، جنهن سان زراعت کي هٿي ملي؛ جڏهن ته سياسي تبديليءَ ۽ آبپاشي نظام جي سار سنڀال گهٽجڻ کان پوءِ ڪجهه علائقا ٻيهر پاڻيءَ جي کوٽ ۽ غيرآباد ٿيڻ جو شڪار ٿيا.<ref name="Khoso1992" /> == مير نصير خان کوسو ۽ پاڻيءَ وارو واقعو == نظام الدين کوسو مدد خان کوسي جي خاندان سان لاڳاپيل '''مير نصير خان کوسو''' کي انگريزن جي دور جو هڪ اثرائتو زميندار بيان ڪري ٿو.<ref name="Khoso1992" /> مصنف موجب هڪ ربيع جي موسم ۾ درياهه يا آبپاشي پاڻيءَ جي گهٽتائي سبب مير نصير خان جي زمين ٻئي پاڻيءَ کان رهجي وئي. هو پاڻيءَ جي فراهمي لاءِ [[ڪشمور]] ويو ۽ اتي آبپاشي کاتي جي انجنيئر سان ملاقات ڪري نور واهه لاءِ محدود مدت تائين پاڻي ڇڏڻ جي درخواست ڪئي.<ref name="Khoso1992" /> کوسي جي روايت موجب انجنيئر سندس درخواست قبول ڪري تقريباً '''74 ڪلاڪن''' لاءِ پاڻي ڇڏڻ جي اجازت ڏني. مير نصير خان جلد واپس پهچڻ لاءِ ڪشمور ريلوي اسٽيشن تان ويندڙ مال گاڏيءَ جي گارڊ سان ڳالهائي سفر جو بندوبست ڪيو ۽ گاڏيءَ مان مددپور ڀرسان لهي پنهنجي زمينن تائين پاڻي پهچائڻ جو انتظام ڪيو.<ref name="Khoso1992" /> هي واقعو مقامي تاريخي يادگيري طور مشهور ٻڌايو ويو آهي. ان بابت آبپاشي کاتي يا ريلوي جو همعصر سرڪاري رڪارڊ موجود تحقيق مان نه مليو آهي، تنهنڪري ان کي نظام الدين کوسي جي بيان طور ئي پيش ڪيو وڃي ٿو. == کوسا خاندان ۽ سياسي اثر == نظام الدين کوسي جي لکڻي موجب مددپور جي کوسا خاندان جا ڪجهه فرد بعد جي سياسي دورن ۾ پڻ سرڪاري ۽ سياسي ادارن سان لاڳاپيل رهيا. هو لکي ٿو ته مير نصير خان جي خاندان جو هڪ فرد [[محمد ضياء الحق]] جي دور ۾ مجلسِ شورا جو ميمبر پڻ رهيو.<ref name="Khoso1992" /> هن خاندان ۾ '''مير نصير خان''' نالو مختلف نسلن ۾ استعمال ٿيڻ سبب تاريخي زميندار ۽ بعد واري دور جي هم نالي سياسي شخصيتن کي پاڻ ۾ ملائڻ کان احتياط ڪرڻ ضروري آهي. == قلات سان ٻيهر لاڳاپو == نظام الدين کوسي موجب ڪلهوڙن جي ڪڇي تي اثر کان پوءِ علائقو هڪ مرحلي تي ٻيهر [[قلات جي خاني]] جي حڪمراني هيٺ آيو، جنهن کي هو [[نصير خان اول|خان نصير خان]] جي دور سان ڳنڍي ٿو.<ref name="Khoso1992" /> هن سياسي تبديليءَ سان آبپاشي ۽ زرعي انتظام ۾ پڻ تبديليون آيون. مصنف جي بيان موجب ڪلهوڙا دور ۾ کوٽايل ڪجهه واهن ۽ ڪڙين جي مناسب سار سنڀال نه ٿيڻ سبب بعد ۾ پاڻيءَ جي کوٽ وڌي ۽ ڪجهه زرعي زمينون ٻيهر غيرآباد ٿي ويون.<ref name="Khoso1992" /> == انتظامي حيثيت == مددپور [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي ڳوٺاڻي مڪاني حڪومت جو حصو آهي. موجوده ترتيب ۾ مددپور کي '''يونين ڪائونسل نمبر 41''' طور استعمال ڪيو وڃي ٿو. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | يو سي نمبر ! style="background:#315F7D;color:white;" | يونين ڪائونسل |- | 38 || [[ٽانوري]] |- | 39 || [[مبارڪپور]] |- | 40 || [[بلوچ آباد (ٺل)|بلوچ آباد]] |- ! style="background:#DDEBF7;" | 41 ! style="background:#DDEBF7;" | '''مددپور''' |} 2021ع–22ع جي پرائمري اسڪول ٽيچر ڀرتيءَ جي رڪارڊ ۾ `UC MADAD KHOSO` جي صورت ۾ پڻ هن يونين ڪائونسل جي سڃاڻپ ملي ٿي.<ref name="PST" /> == ديهه مدد کوسو == 2023ع جي چونڊن لاءِ تيار ڪيل پولنگ اسڪيم ۾ '''ديهه مدد کوسو''' کي الڳ چونڊ علائقي طور درج ڪيو ويو آهي. ان ۾ ديهه مدد کوسو جا نو مردم شماري بلاڪ درج آهن.<ref name="Polling2023">{{cite web |title=Polling Scheme NA-190 Jacobabad |url=https://www.scribd.com/document/983448320/NA-190-Jacobabad |date=20 December 2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> پولنگ اسڪيم ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مددپور کوسو''' کي پولنگ اسٽيشن طور استعمال ڪيو ويو، جنهن سان مددپور کوسو جي روينيو ۽ تعليمي سڃاڻپ جي پڻ تصديق ٿئي ٿي.<ref name="Polling2023" /> ساڳئي پولنگ رڪارڊ ۾ ڀرپاسي جي '''ديهه سرڪي''' ۽ '''ڳوٺ راجا عبدالقادر کوسو''' جا چونڊ بلاڪ پڻ درج آهن.<ref name="Polling2023" /> == جاگرافي == مددپور ٺل تعلقي جي اولهه واري ڳوٺاڻي پٽي ۾ [[جيڪب آباد]] ۽ [[ٺل]] جي وچ واري علائقي ۾ واقع آهي. جديد نقشي جي ذريعن موجب مددپور کوسو جو مقام: '''28°17′09″ اتر، 68°31′32″ اوڀر''' آهي.<ref name="Map" /> ويجهن آبادين ۾: * نهال خان لاشاري؛ * نذير خان کوسو؛ * زنگي پير؛ * پير بخش ڀنگر؛ * علي پور شامل آهن.<ref name="Map" /> مدد خان کوسو نالي ويجهو علائقو 28°16′58″ اتر ۽ 68°30′49″ اوڀر تي پڻ درج آهي.<ref name="MadadKhan" /> == دلمراد ريلوي اسٽيشن == [[دلمراد ريلوي اسٽيشن]] مددپور جي ويجهو اهم تاريخي مواصلاتي مرڪز رهيو آهي. سنڌ جي ورثي بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب دلمراد ريلوي اسٽيشن جيڪب آباد کان ٺل ويندڙ رستي تي واقع آهي ۽ مددپور سميت ڀرپاسي جي ڪيترن ڳوٺن لاءِ آمدرفت جو ذريعو رهي آهي.<ref name="DilMurad">{{cite web |title=Dil Murad Railway Station, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/dil-murad-railway-station.php |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ان ماخذ موجب اسٽيشن جي خدمتي علائقي ۾: * مددپور؛ * راجا عبدالقادر خان کوسو ڳوٺ؛ * ڪوٽ جنگو خان کوسو؛ * باهو کوسو؛ * ميهپور؛ * صحبتپور؛ * ۽ بلوچستان جا ڀرپاسي وارا علائقا شامل رهيا آهن.<ref name="DilMurad" /> 2010ع جي ٻوڏ دوران دلمراد واري ريلوي لائين ۽ اسٽيشن کي پڻ نقصان پهتو.<ref name="DilMurad" /> == صحت == مددپور ۾ '''بنيادي صحت مرڪز مددپور''' قائم آهي. سنڌ حڪومت جي نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام جي سرڪاري فهرست ۾ هن مرڪز کي: '''ضلعو جيڪب آباد → تعلقو ٺل → بلوچ آباد → بي ايڇ يو مددپور''' طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="Health">{{cite web |title=Information of the BHUs and RHCs in 15 Districts of Sindh |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2025/04/List-of-HF-in-15-Districts-of-NHSP.pdf |publisher=صحت کاتو، سنڌ حڪومت |year=2025 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> هن صحت مرڪز جو سرڪاري ڪوڊ '''231022''' آهي ۽ اهو [[پي پي ايڇ آءِ سنڌ]] جي انتظام هيٺ درج آهي.<ref name="Health" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#467C5A;color:white;" | صحت ادارو ! style="background:#467C5A;color:white;" | سرڪاري ڪوڊ ! style="background:#467C5A;color:white;" | انتظام |- | بي ايڇ يو مددپور || 231022 || [[پي پي ايڇ آءِ سنڌ]] |} پراڻي صحت انتظام ۾ مددپور کي بلوچ آباد واري دائري سان گڏ رکيو ويو هو، جڏهن ته جديد مڪاني حدبنديءَ ۾ مددپور جي الڳ يو سي سڃاڻپ استعمال ٿئي ٿي. == هنگامي صحت جون خدمتون == جون 2023ع ۾ مددپور ۾ هڪ موبائل طبي ڪئمپ لڳائي وئي. [[صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي سنڌ]] جي رپورٽ موجب ڪئمپ ۾ 14 مردن، 50 عورتن ۽ 90 ٻارن سميت مجموعي طور '''154 ماڻهن''' کي طبي سهولتون ڏنيون ويون.<ref name="PDMA2023">{{cite web |title=Situation Report – Cyclone Biparjoy |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Cyclone/Cyclone_2023_%28BIPARJOY%29/Situation_Reports/Sitrep%20Cyclone%2017-06-2023.pdf |publisher=صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي سنڌ |date=17 June 2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#557B9D;color:white;" | زمرو ! style="background:#557B9D;color:white;" | علاج ڪيل ماڻهو |- | مرد || 14 |- | عورتون || 50 |- | ٻار || 90 |- ! ڪُل ! '''154''' |} == تعليم == مددپور ۾ سرڪاري پرائمري تعليم جي پراڻي موجودگيءَ جا حوالا ملن ٿا. هڪ مقامي تعليمي ماخذ موجب 1982ع ۾ هڪ استاد ڪجهه عرصي لاءِ '''پرائمري اسڪول مددپور کوسو''' ۾ مقرر رهيو.<ref name="SindhSalamat">{{cite web |title=استاد ڇا کي چئبو آهي؟ ۽ هڪ مثالي استاد جون ڪيل خدمتون |url=https://books.sindhsalamat.com/book/659/read/35300 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2023ع جي چونڊ پولنگ اسڪيم ۾ پڻ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مددپور کوسو''' جو واضح سرڪاري اندراج موجود آهي.<ref name="Polling2023" /> 2021ع–22ع جي استادن جي ڀرتي واري ميرٽ لسٽ ۾ پڻ: '''جيڪب آباد → ٺل → يو سي مدد کوسو''' جي سڃاڻپ استعمال ٿيل آهي.<ref name="PST" /> == بلوچ آباد سان انتظامي لاڳاپو == مددپور ۽ [[بلوچ آباد (ٺل)|بلوچ آباد]] جو انتظامي لاڳاپو مختلف پراڻن سرڪاري رڪارڊن ۾ ملي ٿو. استادن جي ڀرتيءَ واري رڪارڊ ۾ هڪ هنڌ '''UC Madadpur (Balouchabad)''' جي صورت استعمال ٿيل آهي، جڏهن ته صحت کاتي جي فهرست ۾ بي ايڇ يو مددپور کي بلوچ آباد جي تحت درج ڪيو ويو آهي.<ref name="PST" /><ref name="Health" /> ان ڪري مختلف دورن ۽ سرڪاري شعبن جي حدبندين کي موجوده مڪاني حڪومت جي يو سي حدن سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ مناسب ناهي. == آباديون == مددپور جي ڀرپاسي ۽ انتظامي دائري سان مختلف رڪارڊن ۾ هي آباديون لاڳاپيل ملن ٿيون: * راجا عبدالقادر خان کوسو؛ * زنگي پير؛ * نهال خان لاشاري؛ * نذير خان کوسو؛ * علي پور؛ * پير بخش ڀنگر. <ref name="Map" /><ref name="DilMurad" /> 2023ع جي پولنگ اسڪيم ۾ '''ڳوٺ راجا عبدالقادر کوسو''' لاءِ الڳ پولنگ اسٽيشن پڻ درج آهي.<ref name="Polling2023" /> == زنگي پير == '''زنگي پير''' مددپور جي اتر-اوڀر طرف واقع هڪ ڳوٺاڻي آبادي آهي. مختلف عوامي صحت مهمن ۾ جامع مسجد زنگي پير کي مددپور واري انتظامي دائري سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي. زنگي پير ساڳئي وقت ٺل تعلقي جي روينيو ديهن واري فهرست ۾ هڪ الڳ ديهه پڻ آهي؛ تنهنڪري ڳوٺ، ديهه ۽ يو سي جون حدون پاڻ ۾ نه ملائڻ گهرجن. == صحت سان لاڳاپيل واقعو == فيبروري 2019ع ۾ مددپور جي هڪ خاندان جي ٻن سالن جي ٻارڙي جي جيڪب آباد سول اسپتال ۾ فوت ٿيڻ کان پوءِ ضلعي انتظاميا جاچ جو حڪم ڏنو. خاندان علاج ۾ دير ۽ ڊيوٽي ڊاڪٽر جي غير موجودگيءَ جي شڪايت ڪئي هئي.<ref name="Dawn2019">{{cite news |title=Probe ordered into baby’s death ‘due to absence of doctors’ |url=https://www.dawn.com/news/1461042 |work=ڊان |date=1 February 2019 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> هي هڪ دستاويزي مقامي واقعو آهي ۽ ان کي مددپور جي مجموعي صحت واري صورتحال جي نمائندگي طور نه ڏسڻ گهرجي. == معيشت == مددپور [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي زرعي ميداني پٽي جو حصو آهي. تاريخي طور نور واهه ۽ ٻين آبپاشي رستن سان هن علائقي جي آبادڪاري ۽ زراعت جو لاڳاپو بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Khoso1992" /> مقامي معيشت جا اهم شعبا: * زراعت؛ * مال پالڻ؛ * زرعي مزدوري؛ * ۽ [[جيڪب آباد]] ۽ [[ٺل]] سان مقامي واپار آهن. يو سي سطح تي فصلوار پيداوار ۽ زرعي ايراضيءَ جا اهڙا جديد سرڪاري انگ دستياب نه آهن جيڪي موجوده يو سي حدن سان پڪ سان ڳنڍي سگهجن؛ تنهنڪري مخصوص پيداوار جا انگ شامل نه ڪيا ويا آهن. == آبادي == [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] ۾ مددپور ڳوٺ، ديهه مدد کوسو ۽ موجوده يونين ڪائونسل مددپور جي حدن کي مڪمل طور هڪجهڙو ثابت ڪندڙ صاف سرڪاري مجموعي انگ موجود تحقيق مان نه مليو آهي. ان ڪري ڪنهن هڪ: * ڳوٺ؛ * ديهه؛ * مردم شماري بلاڪ؛ * يا پراڻي انتظامي دائري جي آباديءَ کي موجوده يو سي مددپور جي ڪُل آبادي طور استعمال نه ڪيو ويو آهي. == انتظامي ۽ تاريخي سڃاڻپ جو خلاصو == {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto; width:88%;" ! style="background:#284B63;color:white;" | خصوصيت ! style="background:#284B63;color:white;" | ڄاڻ |- | مڪمل نالو || مددپور کوسو |- | نالي سان منسوب || مدد خان کوسو<ref name="Khoso1992" /> |- | ملڪ || [[پاڪستان]] |- | صوبو || [[سنڌ]] |- | ڊويزن || [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] |- | ضلعو || [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] |- | تعلقو || [[ٺل تعلقو|ٺل]] |- | انتظامي حيثيت || [[يونين ڪائونسل]] |- | موجوده يو سي نمبر || '''41''' |- | روينيو سڃاڻپ || ديهه مدد کوسو |- | جاگرافيائي هنڌ || 28°17′09″ اتر، 68°31′32″ اوڀر |- | اوچائي || لڳ ڀڳ 62 ميٽر |- | تاريخي آبپاشي لاڳاپو || نور واهه |- | اهم صحت ادارو || بي ايڇ يو مددپور |- | صحت مرڪز ڪوڊ || 231022 |- | انتظام || [[پي پي ايڇ آءِ سنڌ]] |- | ويجهي ريلوي اسٽيشن || [[دلمراد ريلوي اسٽيشن]] |- | پراڻو انتظامي لاڳاپو || [[بلوچ آباد (ٺل)|بلوچ آباد]] |} == پڻ ڏسو == * [[ٺل تعلقو]] * [[ٺل]] * [[بلوچ آباد (ٺل)|بلوچ آباد]] * [[مبارڪپور]] * [[دلمراد ريلوي اسٽيشن]] * [[زنگي پير]] * [[علي پور]] * [[ڪوٽ جنگو]] * [[ڪڇي]] * [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:مددپور]] [[زمرو:ٺل تعلقو]] [[زمرو:ٺل تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] 66jrxp5h4ojmy680huivl5nrxoiir54 412161 412160 2026-09-14T09:42:17Z Intisar Ali 8681 412161 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = مددپور | official_name = مددپور کوسو | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]]، ڳوٺ | image_map = Thul Taluka.jpg | mapsize = 250px | map_caption = [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جو نقشو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ مددپور جو مقام | coordinates = {{coord|28|17|09|N|68|31|32|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ٺل تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | blank_name_sec1 = موجوده يو سي نمبر | blank_info_sec1 = 41 | elevation_m = 62 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''مددپور'''، جنهن کي '''مددپور کوسو''' ۽ تاريخي رڪارڊن ۾ '''مدد خان کوسو''' پڻ لکيو ويو آهي، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي هڪ [[يونين ڪائونسل]] ۽ پراڻي ڳوٺاڻي آبادي آهي. جديد جاگرافيائي رڪارڊن ۾ مددپور کوسو جو مقام لڳ ڀڳ 28°17′09″ اتر ۽ 68°31′32″ اوڀر تي ڄاڻايل آهي؛ ساڳئي علائقي لاءِ هڪ ٻئي جاگرافيائي اندراج ۾ 62 ميٽر اوچائي ڏني وئي آهي.<ref name="Map">{{cite web |title=Madadpur Khoso |url=https://mapcarta.com/N11237550049 |website=Mapcarta |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref><ref name="Map2">{{cite web |title=Madadpur Khosa |url=https://mapcarta.com/15141392 |website=Mapcarta |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2022ع کان پوءِ واري مڪاني حڪومت جي ترتيب ۾ مددپور کي الڳ يونين ڪائونسل طور استعمال ڪيو وڃي ٿو. جديد تعليمي رڪارڊ ۾ پڻ '''يو سي مدد کوسو''' جي سڃاڻپ ملي ٿي، جڏهن ته پراڻن صحت ۽ تعليمي دستاويزن ۾ مددپور جو ڪجهه انتظامي لاڳاپو [[بلوچ آباد (ٺل)|بلوچ آباد]] سان پڻ ملي ٿو.<ref name="PST">{{cite web |title=Recruitment Test Result for the Post of Primary School Teacher, Taluka Thul |url=https://www.scribd.com/document/579346160/Taluka-Thul-Final-PST-May-18-2022-at-cut-off-40-2 |publisher=سيبا ٽيسٽنگ سروسز / اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |year=2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == نالو ۽ بنياد == مقامي تاريخدان [[نظام الدين کوسو]] پنهنجي مضمون '''''نئين ٺل جا پراڻا گل''''' ۾ مددپور جي بنياد کي '''مدد خان کوسو''' سان منسوب ڪري ٿو. سندس بيان موجب مدد خان کوسي هي ڳوٺ آباد ڪيو، جنهن ڪري آباديءَ کي مددپور يا مددپور کوسو سڏيو ويو.<ref name="Khoso1992">{{cite journal |last=کوسو |first=نظام الدين |title=نئين ٺل جا پراڻا گل |journal=مھراڻ |volume=45 |year=1992 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |location=ڄامشورو |language=sd }}</ref> جديد جاگرافيائي رڪارڊن ۾ پڻ هن آباديءَ لاءِ '''مددپور'''، '''مددپور کوسو''' ۽ ڀرپاسي واري علائقي لاءِ '''مدد خان کوسا''' جا نالا استعمال ٿيل ملن ٿا.<ref name="Map" /><ref name="Map2">{{cite web |title=Madadpur Khosa |url=https://mapcarta.com/15141392 |website=Mapcarta |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref><ref name="MadadKhan">{{cite web |title=Madad Khan Khosa |url=https://mapcarta.com/15141394 |website=Mapcarta |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == تاريخ == === ڪلهوڙا دور ۽ ڪڇي جو علائقو === نظام الدين کوسي جي بيان موجب مددپور سان لاڳاپيل کوسن جون زمينون تاريخي طور [[ڪڇي]] ۽ موجوده [[جهٽ پٽ]] واري علائقي تائين پکڙيل هيون. هو لکي ٿو ته 1734ع ڌاري [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] جي دور ۾ ڪلهوڙن [[قلات جي خاني]] سان جنگ کان پوءِ ڪڇي جي هڪ حصي تي پنهنجو اثر قائم ڪيو ۽ علائقي ۾ زرعي آبادي وڌائڻ لاءِ قدم کنيا.<ref name="Khoso1992" /> کوسي موجب ميان نور محمد ڪلهوڙي ۽ سندس عملدار '''مراد ڪهيري''' جي دور ۾ '''نور واهه''' ۽ '''مراد واهه''' جهڙا آبپاشي واهه کوٽايا ويا. مدد خان کوسو بعد ۾ نور واهه جي آبادي هيٺ آيل زمينن تي اچي آباد ٿيو ۽ هن آباديءَ سان مددپور جي شروعات منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Khoso1992" /> هي تفصيل مقامي تاريخي ماخذ جو بيان آهي؛ 1734ع جي واقعي، ڪڇي جي سياسي حدن ۽ واهن جي صحيح تعميراتي تاريخ لاءِ وڌيڪ همعصر سرڪاري يا تاريخي ماخذن سان تحقيق گهربل آهي. === مراد ڪهيري ۽ مقامي انتظام === نظام الدين کوسو لکي ٿو ته ڪڇي تي ڪلهوڙا اثر قائم ٿيڻ کان پوءِ مراد ڪهيري کي علائقي جو منتظم مقرر ڪيو ويو. سندس بيان موجب ان وقت انتظامي دائرو ڪشمور تائين پکڙيل هو ۽ علائقو زراعت جي توسيع لاءِ واهن ۽ ڪڙين جي کوٽائيءَ سبب ڪجهه عرصي لاءِ وڌيڪ آباد ٿيو.<ref name="Khoso1992" /> کوسو هڪ مقامي روايت پڻ نقل ڪري ٿو، جنهن موجب مراد ڪهيري فصل جي چوريءَ بابت سخت حڪم جاري ڪيو هو، جنهن تي سردار رحيم خان کوسي اعتراض ڪيو. مصنف موجب مراد ڪهيري سندس اعتراض قبول ڪندي حڪم واپس ورتو ۽ رحيم خان کوسي کي عزت طور پڳ ٻڌائي.<ref name="Khoso1992" /> ساڳئي بيان موجب رحيم خان کوسي جي قبر '''چکڙا''' ريلوي اسٽيشن جي سامهون موجود هئي ۽ ننڍين پڪين سرن سان تعمير ٿيل هئي.<ref name="Khoso1992" /> اهي واقعا مقامي تاريخي روايتن مان نقل ٿيل آهن ۽ انهن جي هر جزوي تفصيل جي آزاد تصديق موجوده تحقيق مان نه ٿي ملي. == نور واهه ۽ آبپاشي == مددپور جي پراڻي آبادي ۽ مقامي زمينداريءَ جي تاريخ '''نور واهه''' سان ويجهي طرح جڙيل بيان ڪئي وئي آهي. نظام الدين کوسي موجب نور واهه ميان نور محمد ڪلهوڙي جي دور ۾ کوٽايو ويو ۽ مدد خان کوسو ان واهه جي آبادي هيٺ آيل زمين تي اچي آباد ٿيو.<ref name="Khoso1992" /> مصنف جي بيان موجب ڪلهوڙا دور ۾ علائقي ۾ ڪيترائي ننڍا آبپاشي ڪڙيا پڻ کوٽايا ويا، جنهن سان زراعت کي هٿي ملي؛ جڏهن ته سياسي تبديليءَ ۽ آبپاشي نظام جي سار سنڀال گهٽجڻ کان پوءِ ڪجهه علائقا ٻيهر پاڻيءَ جي کوٽ ۽ غيرآباد ٿيڻ جو شڪار ٿيا.<ref name="Khoso1992" /> == مير نصير خان کوسو ۽ پاڻيءَ وارو واقعو == نظام الدين کوسو مدد خان کوسي جي خاندان سان لاڳاپيل '''مير نصير خان کوسو''' کي انگريزن جي دور جو هڪ اثرائتو زميندار بيان ڪري ٿو.<ref name="Khoso1992" /> مصنف موجب هڪ ربيع جي موسم ۾ درياهه يا آبپاشي پاڻيءَ جي گهٽتائي سبب مير نصير خان جي زمين ٻئي پاڻيءَ کان رهجي وئي. هو پاڻيءَ جي فراهمي لاءِ [[ڪشمور]] ويو ۽ اتي آبپاشي کاتي جي انجنيئر سان ملاقات ڪري نور واهه لاءِ محدود مدت تائين پاڻي ڇڏڻ جي درخواست ڪئي.<ref name="Khoso1992" /> کوسي جي روايت موجب انجنيئر سندس درخواست قبول ڪري تقريباً '''74 ڪلاڪن''' لاءِ پاڻي ڇڏڻ جي اجازت ڏني. مير نصير خان جلد واپس پهچڻ لاءِ ڪشمور ريلوي اسٽيشن تان ويندڙ مال گاڏيءَ جي گارڊ سان ڳالهائي سفر جو بندوبست ڪيو ۽ گاڏيءَ مان مددپور ڀرسان لهي پنهنجي زمينن تائين پاڻي پهچائڻ جو انتظام ڪيو.<ref name="Khoso1992" /> هي واقعو مقامي تاريخي يادگيري طور مشهور ٻڌايو ويو آهي. ان بابت آبپاشي کاتي يا ريلوي جو همعصر سرڪاري رڪارڊ موجود تحقيق مان نه مليو آهي، تنهنڪري ان کي نظام الدين کوسي جي بيان طور ئي پيش ڪيو وڃي ٿو. == کوسا خاندان ۽ سياسي اثر == نظام الدين کوسي جي لکڻي موجب مددپور جي کوسا خاندان جا ڪجهه فرد بعد جي سياسي دورن ۾ پڻ سرڪاري ۽ سياسي ادارن سان لاڳاپيل رهيا. هو لکي ٿو ته مير نصير خان جي خاندان جو هڪ فرد [[محمد ضياء الحق]] جي دور ۾ مجلسِ شورا جو ميمبر پڻ رهيو.<ref name="Khoso1992" /> هن خاندان ۾ '''مير نصير خان''' نالو مختلف نسلن ۾ استعمال ٿيڻ سبب تاريخي زميندار ۽ بعد واري دور جي هم نالي سياسي شخصيتن کي پاڻ ۾ ملائڻ کان احتياط ڪرڻ ضروري آهي. == قلات سان ٻيهر لاڳاپو == نظام الدين کوسي موجب ڪلهوڙن جي ڪڇي تي اثر کان پوءِ علائقو هڪ مرحلي تي ٻيهر [[قلات جي خاني]] جي حڪمراني هيٺ آيو، جنهن کي هو [[نصير خان اول|خان نصير خان]] جي دور سان ڳنڍي ٿو.<ref name="Khoso1992" /> هن سياسي تبديليءَ سان آبپاشي ۽ زرعي انتظام ۾ پڻ تبديليون آيون. مصنف جي بيان موجب ڪلهوڙا دور ۾ کوٽايل ڪجهه واهن ۽ ڪڙين جي مناسب سار سنڀال نه ٿيڻ سبب بعد ۾ پاڻيءَ جي کوٽ وڌي ۽ ڪجهه زرعي زمينون ٻيهر غيرآباد ٿي ويون.<ref name="Khoso1992" /> == انتظامي حيثيت == مددپور [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي ڳوٺاڻي مڪاني حڪومت جو حصو آهي. موجوده ترتيب ۾ مددپور کي '''يونين ڪائونسل نمبر 41''' طور استعمال ڪيو وڃي ٿو. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | يو سي نمبر ! style="background:#315F7D;color:white;" | يونين ڪائونسل |- | 38 || [[ٽانوري]] |- | 39 || [[مبارڪپور]] |- | 40 || [[بلوچ آباد (ٺل)|بلوچ آباد]] |- ! style="background:#DDEBF7;" | 41 ! style="background:#DDEBF7;" | '''مددپور''' |} 2021ع–22ع جي پرائمري اسڪول ٽيچر ڀرتيءَ جي رڪارڊ ۾ `UC MADAD KHOSO` جي صورت ۾ پڻ هن يونين ڪائونسل جي سڃاڻپ ملي ٿي.<ref name="PST" /> == ديهه مدد کوسو == 2023ع جي چونڊن لاءِ تيار ڪيل پولنگ اسڪيم ۾ '''ديهه مدد کوسو''' کي الڳ چونڊ علائقي طور درج ڪيو ويو آهي. ان ۾ ديهه مدد کوسو جا نو مردم شماري بلاڪ درج آهن.<ref name="Polling2023">{{cite web |title=Polling Scheme NA-190 Jacobabad |url=https://www.scribd.com/document/983448320/NA-190-Jacobabad |date=20 December 2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> پولنگ اسڪيم ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مددپور کوسو''' کي پولنگ اسٽيشن طور استعمال ڪيو ويو، جنهن سان مددپور کوسو جي روينيو ۽ تعليمي سڃاڻپ جي پڻ تصديق ٿئي ٿي.<ref name="Polling2023" /> ساڳئي پولنگ رڪارڊ ۾ ڀرپاسي جي '''ديهه سرڪي''' ۽ '''ڳوٺ راجا عبدالقادر کوسو''' جا چونڊ بلاڪ پڻ درج آهن.<ref name="Polling2023" /> == جاگرافي == مددپور ٺل تعلقي جي اولهه واري ڳوٺاڻي پٽي ۾ [[جيڪب آباد]] ۽ [[ٺل]] جي وچ واري علائقي ۾ واقع آهي. جديد نقشي جي ذريعن موجب مددپور کوسو جو مقام: '''28°17′09″ اتر، 68°31′32″ اوڀر''' آهي.<ref name="Map" /> ويجهن آبادين ۾: * نهال خان لاشاري؛ * نذير خان کوسو؛ * زنگي پير؛ * پير بخش ڀنگر؛ * علي پور شامل آهن.<ref name="Map" /> مدد خان کوسو نالي ويجهو علائقو 28°16′58″ اتر ۽ 68°30′49″ اوڀر تي پڻ درج آهي.<ref name="MadadKhan" /> == دلمراد ريلوي اسٽيشن == [[دلمراد ريلوي اسٽيشن]] مددپور جي ويجهو اهم تاريخي مواصلاتي مرڪز رهيو آهي. سنڌ جي ورثي بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب دلمراد ريلوي اسٽيشن جيڪب آباد کان ٺل ويندڙ رستي تي واقع آهي ۽ مددپور سميت ڀرپاسي جي ڪيترن ڳوٺن لاءِ آمدرفت جو ذريعو رهي آهي.<ref name="DilMurad">{{cite web |title=Dil Murad Railway Station, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/dil-murad-railway-station.php |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ان ماخذ موجب اسٽيشن جي خدمتي علائقي ۾: * مددپور؛ * راجا عبدالقادر خان کوسو ڳوٺ؛ * ڪوٽ جنگو خان کوسو؛ * باهو کوسو؛ * ميهپور؛ * صحبتپور؛ * ۽ بلوچستان جا ڀرپاسي وارا علائقا شامل رهيا آهن.<ref name="DilMurad" /> 2010ع جي ٻوڏ دوران دلمراد واري ريلوي لائين ۽ اسٽيشن کي پڻ نقصان پهتو.<ref name="DilMurad" /> == صحت == مددپور ۾ '''بنيادي صحت مرڪز مددپور''' قائم آهي. سنڌ حڪومت جي نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام جي سرڪاري فهرست ۾ هن مرڪز کي: '''ضلعو جيڪب آباد → تعلقو ٺل → بلوچ آباد → بي ايڇ يو مددپور''' طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="Health">{{cite web |title=Information of the BHUs and RHCs in 15 Districts of Sindh |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2025/04/List-of-HF-in-15-Districts-of-NHSP.pdf |publisher=صحت کاتو، سنڌ حڪومت |year=2025 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> هن صحت مرڪز جو سرڪاري ڪوڊ '''231022''' آهي ۽ اهو [[پي پي ايڇ آءِ سنڌ]] جي انتظام هيٺ درج آهي.<ref name="Health" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#467C5A;color:white;" | صحت ادارو ! style="background:#467C5A;color:white;" | سرڪاري ڪوڊ ! style="background:#467C5A;color:white;" | انتظام |- | بي ايڇ يو مددپور || 231022 || [[پي پي ايڇ آءِ سنڌ]] |} پراڻي صحت انتظام ۾ مددپور کي بلوچ آباد واري دائري سان گڏ رکيو ويو هو، جڏهن ته جديد مڪاني حدبنديءَ ۾ مددپور جي الڳ يو سي سڃاڻپ استعمال ٿئي ٿي. == هنگامي صحت جون خدمتون == جون 2023ع ۾ مددپور ۾ هڪ موبائل طبي ڪئمپ لڳائي وئي. [[صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي سنڌ]] جي رپورٽ موجب ڪئمپ ۾ 14 مردن، 50 عورتن ۽ 90 ٻارن سميت مجموعي طور '''154 ماڻهن''' کي طبي سهولتون ڏنيون ويون.<ref name="PDMA2023">{{cite web |title=Situation Report – Cyclone Biparjoy |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Cyclone/Cyclone_2023_%28BIPARJOY%29/Situation_Reports/Sitrep%20Cyclone%2017-06-2023.pdf |publisher=صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي سنڌ |date=17 June 2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#557B9D;color:white;" | زمرو ! style="background:#557B9D;color:white;" | علاج ڪيل ماڻهو |- | مرد || 14 |- | عورتون || 50 |- | ٻار || 90 |- ! ڪُل ! '''154''' |} == تعليم == مددپور ۾ سرڪاري پرائمري تعليم جي پراڻي موجودگيءَ جا حوالا ملن ٿا. هڪ مقامي تعليمي ماخذ موجب 1982ع ۾ هڪ استاد ڪجهه عرصي لاءِ '''پرائمري اسڪول مددپور کوسو''' ۾ مقرر رهيو.<ref name="SindhSalamat">{{cite web |title=استاد ڇا کي چئبو آهي؟ ۽ هڪ مثالي استاد جون ڪيل خدمتون |url=https://books.sindhsalamat.com/book/659/read/35300 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2023ع جي چونڊ پولنگ اسڪيم ۾ پڻ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مددپور کوسو''' جو واضح سرڪاري اندراج موجود آهي.<ref name="Polling2023" /> 2021ع–22ع جي استادن جي ڀرتي واري ميرٽ لسٽ ۾ پڻ: '''جيڪب آباد → ٺل → يو سي مدد کوسو''' جي سڃاڻپ استعمال ٿيل آهي.<ref name="PST" /> == بلوچ آباد سان انتظامي لاڳاپو == مددپور ۽ [[بلوچ آباد (ٺل)|بلوچ آباد]] جو انتظامي لاڳاپو مختلف پراڻن سرڪاري رڪارڊن ۾ ملي ٿو. استادن جي ڀرتيءَ واري رڪارڊ ۾ هڪ هنڌ '''UC Madadpur (Balouchabad)''' جي صورت استعمال ٿيل آهي، جڏهن ته صحت کاتي جي فهرست ۾ بي ايڇ يو مددپور کي بلوچ آباد جي تحت درج ڪيو ويو آهي.<ref name="PST" /><ref name="Health" /> ان ڪري مختلف دورن ۽ سرڪاري شعبن جي حدبندين کي موجوده مڪاني حڪومت جي يو سي حدن سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ مناسب ناهي. == آباديون == مددپور جي ڀرپاسي ۽ انتظامي دائري سان مختلف رڪارڊن ۾ هي آباديون لاڳاپيل ملن ٿيون: * راجا عبدالقادر خان کوسو؛ * زنگي پير؛ * نهال خان لاشاري؛ * نذير خان کوسو؛ * علي پور؛ * پير بخش ڀنگر. <ref name="Map" /><ref name="DilMurad" /> 2023ع جي پولنگ اسڪيم ۾ '''ڳوٺ راجا عبدالقادر کوسو''' لاءِ الڳ پولنگ اسٽيشن پڻ درج آهي.<ref name="Polling2023" /> == زنگي پير == '''زنگي پير''' مددپور جي اتر-اوڀر طرف واقع هڪ ڳوٺاڻي آبادي آهي. مختلف عوامي صحت مهمن ۾ جامع مسجد زنگي پير کي مددپور واري انتظامي دائري سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي. زنگي پير ساڳئي وقت ٺل تعلقي جي روينيو ديهن واري فهرست ۾ هڪ الڳ ديهه پڻ آهي؛ تنهنڪري ڳوٺ، ديهه ۽ يو سي جون حدون پاڻ ۾ نه ملائڻ گهرجن. == صحت سان لاڳاپيل واقعو == فيبروري 2019ع ۾ مددپور جي هڪ خاندان جي ٻن سالن جي ٻارڙي جي جيڪب آباد سول اسپتال ۾ فوت ٿيڻ کان پوءِ ضلعي انتظاميا جاچ جو حڪم ڏنو. خاندان علاج ۾ دير ۽ ڊيوٽي ڊاڪٽر جي غير موجودگيءَ جي شڪايت ڪئي هئي.<ref name="Dawn2019">{{cite news |title=Probe ordered into baby’s death ‘due to absence of doctors’ |url=https://www.dawn.com/news/1461042 |work=ڊان |date=1 February 2019 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> هي هڪ دستاويزي مقامي واقعو آهي ۽ ان کي مددپور جي مجموعي صحت واري صورتحال جي نمائندگي طور نه ڏسڻ گهرجي. == معيشت == مددپور [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي زرعي ميداني پٽي جو حصو آهي. تاريخي طور نور واهه ۽ ٻين آبپاشي رستن سان هن علائقي جي آبادڪاري ۽ زراعت جو لاڳاپو بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Khoso1992" /> مقامي معيشت جا اهم شعبا: * زراعت؛ * مال پالڻ؛ * زرعي مزدوري؛ * ۽ [[جيڪب آباد]] ۽ [[ٺل]] سان مقامي واپار آهن. يو سي سطح تي فصلوار پيداوار ۽ زرعي ايراضيءَ جا اهڙا جديد سرڪاري انگ دستياب نه آهن جيڪي موجوده يو سي حدن سان پڪ سان ڳنڍي سگهجن؛ تنهنڪري مخصوص پيداوار جا انگ شامل نه ڪيا ويا آهن. == آبادي == [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] ۾ مددپور ڳوٺ، ديهه مدد کوسو ۽ موجوده يونين ڪائونسل مددپور جي حدن کي مڪمل طور هڪجهڙو ثابت ڪندڙ صاف سرڪاري مجموعي انگ موجود تحقيق مان نه مليو آهي. ان ڪري ڪنهن هڪ: * ڳوٺ؛ * ديهه؛ * مردم شماري بلاڪ؛ * يا پراڻي انتظامي دائري جي آباديءَ کي موجوده يو سي مددپور جي ڪُل آبادي طور استعمال نه ڪيو ويو آهي. == انتظامي ۽ تاريخي سڃاڻپ جو خلاصو == {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto; width:88%;" ! style="background:#284B63;color:white;" | خصوصيت ! style="background:#284B63;color:white;" | ڄاڻ |- | مڪمل نالو || مددپور کوسو |- | نالي سان منسوب || مدد خان کوسو<ref name="Khoso1992" /> |- | ملڪ || [[پاڪستان]] |- | صوبو || [[سنڌ]] |- | ڊويزن || [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] |- | ضلعو || [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] |- | تعلقو || [[ٺل تعلقو|ٺل]] |- | انتظامي حيثيت || [[يونين ڪائونسل]] |- | موجوده يو سي نمبر || '''41''' |- | روينيو سڃاڻپ || ديهه مدد کوسو |- | جاگرافيائي هنڌ || 28°17′09″ اتر، 68°31′32″ اوڀر |- | اوچائي || لڳ ڀڳ 62 ميٽر |- | تاريخي آبپاشي لاڳاپو || نور واهه |- | اهم صحت ادارو || بي ايڇ يو مددپور |- | صحت مرڪز ڪوڊ || 231022 |- | انتظام || [[پي پي ايڇ آءِ سنڌ]] |- | ويجهي ريلوي اسٽيشن || [[دلمراد ريلوي اسٽيشن]] |- | پراڻو انتظامي لاڳاپو || [[بلوچ آباد (ٺل)|بلوچ آباد]] |} == پڻ ڏسو == * [[ٺل تعلقو]] * [[ٺل]] * [[بلوچ آباد (ٺل)|بلوچ آباد]] * [[مبارڪپور]] * [[دلمراد ريلوي اسٽيشن]] * [[زنگي پير]] * [[علي پور]] * [[ڪوٽ جنگو]] * [[ڪڇي]] * [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:مددپور]] [[زمرو:ٺل تعلقو]] [[زمرو:ٺل تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] 7g8xibfjufrbvc8i1n94z8pv8dgbt8h 0 40118 412139 407445 2026-09-14T08:01:08Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412139 wikitext text/x-wiki {{Short description|هوائن يا پاڻيءَ جي وهڪري سان ٺهندڙ واريءَ جو دڙو}} [[فائل:Morocco Africa Flickr Rosino December 2005 84514010.jpg|thumb|واري جي ڀٽ]] [[File:Dunas de Maspalomas.jpg|400px|thumbnail|اسپين جي [[گران ڪينيريا]] ٻيٽ تي [[ماسپالوماس واريءَ جا دڙا]]]] '''ڀٽ''' ('''واريءَ جو دڙو''') اهڙي [[زميني بناوٽ]] آهي، جيڪا هوائن يا پاڻيءَ جي وهڪري سان گڏ ٿيل [[واري]] مان ٺهندي آهي. اها عام طور تي [[دڙو|دڙي]]، [[ٽڪري]] يا ڊگهين قطاري چوٽين جي صورت اختيار ڪندي آهي.<ref name="AGI-dune">{{cite book |editor1-last=Jackson |editor1-first=Julia A. |title=Glossary of geology. |date=1997 |publisher=American Geological Institute |location=Alexandria, Virginia |isbn=0-922152-34-9 |edition=Fourth |chapter=Dune [geomorph] }}</ref> جتي وڏي تعداد ۾ واريءَ جا دڙا موجود هجن، ان کي '''ڀٽن جو سرشتو''' (''ڊيون سسٽم'') يا '''ڀٽن وارو پيچيدہ علائقو''' (''ڊيون ڪامپليڪس'') چيو ويندو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |chapter-url=http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/394.html |access-date=15 January 2021 |chapter=Dune system |title=Encyclopedia of Chicago |last1=Pavlovic |first1=Noel B. |year=2005 |archive-date=12 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230912225801/http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/394.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.biology-fieldwork.org/a-level/succession/sand-dunes/ |title=Sand dunes |website=Biology fieldwork |publisher=Field Studies Council |year=2016}}</ref> تمام وسيع دڙن واري علائقي کي '''ڀٽن وارو ميدان''' (''ڊيون فيلڊ'') چيو ويندو آهي، جڏهن ته اهڙا وسيع ۽ هموار علائقا، جيڪي هوائن سان اڏامندڙ واري يا واريءَ جي دڙن سان ڍڪيل هجن ۽ جتي نباتات تمام گهٽ يا نه هجي، انهن کي '''اَرگ''' (''erg'') يا '''واريءَ جو سمنڊ''' سڏيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://worldlandforms.com/landforms/erg/ |title=Erg Landforms}}</ref> ڀٽون مختلف شڪلين ۽ جسامتن جون ٿينديون آهن، ڀٽن جو '''اسٽاس پاسو''' ڊگهو ۽ ٿوري لاٿ وارو هوندو آهي، جتان هوائون واريءَ کي مٿي ڌڪينديون آهن، جڏهن ته سامهون واري پاسي تي تيز لاڙو هوندو آهي، جنهن کي '''سلپ چهرو''' (''slip face'') چيو ويندو آهي.<ref name="AGI-dune" /> ٻن دڙن جي وچ واري هيٺاهين حصي کي '''ڊيون سلاڪ''' (''dune slack'') چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |editor1-last=Allaby |editor1-first=Michael |title=A Dictionary of Geology and Earth Sciences |chapter=Dune slack |publisher=Oxford University Press |edition=Fourth |date=2008}}</ref> واريءَ جا دڙا سڀ کان وڌيڪ [[رڻپٽ]] وارن علائقن ۾ ملن ٿا، جتي نميءَ جي کوٽ سبب نباتات گهٽ هوندي آهي ۽ واري آسانيءَ سان هوائن ذريعي منتقل ٿيندي آهي. بهرحال، اهي رڳو رڻپٽن تائين محدود نه آهن، بلڪه سامونڊي ڪنارن، نيم خشڪ علائقن جي دريائن، [[برفاني پاڻي وارا ميدان]] (گليشيئل آئوٽ واش)، ۽ انهن هنڌن تي پڻ ملن ٿا، جتي [[واري وارو پٿر]] ٽٽي وڏي مقدار ۾ واري پيدا ڪري ٿو.<ref name="thornbury-1969">{{cite book |last1=Thornbury |first1=William D. |title=Principles of Geomorphology |url=https://archive.org/details/principlesofgeom0000will_l4q9 |publisher=Wiley |edition=2nd |date=1969 |pages=[https://archive.org/details/principlesofgeom0000will_l4q9/page/288 288]–302}}</ref> پاڻيءَ جي وهڪري سان به واري يا بجريءَ جي تري تي دڙا ٺهي سگهن ٿا، جيڪي [[درياهه]]، [[خاري]] (estuary) ۽ سمنڊ جي تري ۾ موجود هوندا آهن. انهن کي '''زيرِ آب واريءَ جا دڙا''' چيو وڃي ٿو.<ref name="oxford">{{cite dictionary |title=The Concise Oxford Dictionary of Current English |edition=7th |publisher=Clarendon Press |date=1984}}</ref> سامونڊي ڪنارن تي اڪثر هڪ يا وڌيڪ قطارن ۾ واريءَ جا دڙا ڪناري سان متوازي ٺهندا آهن. اهي سامونڊي طوفانن ۽ بلند لهرن کان اندروني زمين جي قدرتي حفاظت ڪن ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=McClelland |first1=Mac |title=Slip Sliding Away |journal=Audubon |date=March 2015}}</ref> ڪيترن ملڪن ۾ ساحلي تحفظ لاءِ مصنوعي واريءَ جا دڙا پڻ تعمير ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite news |title=Dutch construct dunes against rising seas |periodical=The Telegraph |date=20 November 2009}}</ref><ref>{{cite web |title=Artificial Sand Dunes and Dunes Rehabilitation |publisher=UNET DTU Partnership |date=14 June 2018}}</ref> هوائن ۽ پاڻيءَ جي لڳاتار عمل سبب واريءَ جا دڙا وقت سان گڏ پنهنجي جاءِ تبديل ڪندا رهن ٿا، جنهن کي '''ڀٽن. جي لڏپلاڻ''' چيو ويندو آهي. اهڙي حرڪت سبب ڪڏهن ڪڏهن انساني آباديون به متاثر ٿينديون آهن؛ مثال طور [[يوڪلا، مغربي آسٽريليا]] جي آبادي کي 1890ع واري ڏهاڪي ۾ دڙن جي اڳتي وڌڻ سبب ٻي هنڌ منتقل ڪرڻو پيو.<ref>[http://members.iinet.net.au/~oseagram/eucla.html The intercolonial telegraph line at Eucla]</ref> انگريزي لفظ '''ڊيون''' لڳ ڀڳ 1790ع ڌاري [[فرانسيسي ٻولي]] وسيلي داخل ٿيو، جيڪو وري [[وچولي ڊچ ٻولي]] جي لفظ ''dūne'' مان نڪتل آهي.<ref>{{cite dictionary |url=http://www.dictionary.com/browse/dune |title=Dune—Define Dune |dictionary=Dictionary.com}}</ref><ref name="oxford"/> [[واري]] جي ٺھيل ٽڪري کي ڀٽ چئبو آهي جيڪا ھوا جي مستقل زور سبب يا پاڻي جي وھڪ جي ڪري واري جي اڳتي ڌوڪجڻ سان ٺھندي آھي.<ref name="oxford"/> اھي مختلف نمونن ۽ ماپ جون ھونديون آھن. ڀٽون رڻپٽن ۽ سمنڊ جي وارياسي ساحلن تي ھونديون آھن. [[فائل:Rub al Khali 002.JPG|thumb| متحده عرب امارات ۾ واقع ڀٽون]] == ڀٽ اصطلاح == '''ڀِٽ''' يا '''واريءَ جو دڙو''' سنڌيءَ ۾ ’ڀِٽ‘، واريءَ جي دڙي کي چوندا آهن، ’ڀٽ‘ جو اصطلاح شاھ لطيف “ڀٽائي”سان منسوب آهي. شاھ لطيف کي مجازي ۽ حقيقي عشقَ آرام نہ ڏنو. سير سفر دوران نون هالن کان ٻن ڪوهن جي پنڌ تي، ڪراڙ ڍنڍ وٽ ڪرڙن ۽ ڪنڊن ۾ ويڙهيل، واريءَ جي دڙي کي پنھنجو آدرشي آستان ٺاهيائين. نھايت ڪشالي ۽ محنت سان، ان کي پنھنجي ”ڀٽ“ جي صورت ڏنائين. فقيرن سان گڏ، انهيءَ واريءَ جي دڙي تي چيڪي مٽي وڌائين، ۽ پوءِ پنھنجي لاءِ هڪ جهوپڙي اڏيائين. سندس حوالي سان ان ڀٽ کي هاڻي ’ڀٽ شاھ‘ جي نالي سان سڏيو وڃي ٿو، جيڪو هڪ ننڍڙو شھر بنجي چڪو آهي.<ref>ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> ==بناوٽ== [[File:Saltation on sand dune.png|thumb|upright=1.25|جڏهن واريءَ جا ذرڙا واريءَ سان ٽڪرائجن ٿا ته اهي گهڻو ڪري اتي ئي چنبڙي وڃن ٿا، جڏهن ته وڌيڪ سخت سطح سان ٽڪرائجڻ تي وري ٽپو کائي اڳتي وڌن ٿا ('''سالٽيشن'''). هي مثبت موٽ وارو عمل (فيڊبيڪ لوپ) واريءَ کي گڏ ڪري '''ڀٽن''' جي ٺهڻ ۾ مدد ڪري ٿو.]] '''ڀٽن'''، واريءَ جي ننڍين لهرن ۽ '''دڙن''' جي وچ ۾ ڪا مڪمل طور تي متفقه حدبندي موجود نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سڀ هڪ ئي قسم جي مواد جا ذخيرا آهن.<ref name="Leeder2012">{{cite book |author=M.R. Leeder |title=Sedimentology: Process and Product |url=https://books.google.com/books?id=CUTvCAAAQBAJ&pg=PA97 |date=6 December 2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-94-009-5986-6 |pages=97– }}</ref> عام طور تي 7 سينٽي ميٽر کان وڌيڪ اوچائي وارن واريءَ جي بناوٽ کي '''ڀٽ''' چيو ويندو آهي، جڏهن ته 3 سينٽي ميٽر کان گهٽ اوچائي وارا ٺهڻ '''واريءَ جون لهرون''' سڏبو آهي.<ref name="PettijohnPotter2012">{{cite book |author1=F. J. Pettijohn |author2=P. E. Potter |author3=R. Siever |title=Sand and Sandstone |url=https://books.google.com/books?id=FFEyBwAAQBAJ&pg=PA346 |date=6 December 2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4615-9974-6 |pages=346– }}</ref> '''دڙو''' هڪ تمام وڏو هوائي ٺهيل زميني خاڪو هوندو آهي، جيڪو ڪيترن ڪلوميٽرن تائين ڊگهو ۽ ڏهن کان سوين ميٽرن تائين اوچو ٿي سگهي ٿو، ۽ ان جي مٿان ننڍيون ڀٽون به موجود ٿي سگهن ٿيون.{{sfn|Jackson|1997|loc="Draa"}} {{anchor|Slip face}} ڀٽون عام طور واريءَ جي جسامت وارن ذرڙن مان ٺهن ٿيون ۽ انهن ۾ [[ڪوارٽز]]، [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]]، برف، [[جپسم]] يا ٻيا مادا شامل ٿي سگهن ٿا. ڀٽ جو اهو پاسو، جنهن ڏانهن هوائون يا پاڻي وهندو اچي ٿو، '''اسٽاس پاسو''' (''stoss side'') سڏجي ٿو، جڏهن ته ابتو پاسو '''لي پاسو''' (''lee side'') سڏجي ٿو. واريءَ جا ذرڙا اسٽاس پاسي تي آهستي سرڪندا يا ٽپ کائيندا ('''سالٽيشن''') مٿي چڙهن ٿا، پوءِ لي پاسي کان هيٺ لڙهي پون ٿا. ڀٽ جي انهيءَ تيز لاڙ واري حصي کي، جتان واري هيٺ سرڪي ٿي، '''سلپ چهرو''' (''slip face'') چيو ويندو آهي. [[بيگنولڊ فارمولو]] (''Bagnold formula'') ان رفتار جو اندازو ڏئي ٿو، جنهن سان واريءَ جا ذرڙا هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ٿين ٿا. ==هوائي ڀٽون== ===هوائي ڀٽن جون شڪليون=== ڀٽن جا پنج بنيادي قسم سڃاتا وڃن ٿا: هلالي، خطي، تاري جهڙيون، گنبذي ۽ پيرابولائي. ڀٽن وارا علائقا ٽن صورتن ۾ ٿي سگهن ٿا: سادا (بنيادي قسم جون ڌار ڌار ڀٽون)، مرڪب (وڏيون ڀٽون، جن جي مٿان ساڳئي قسم جون ننڍيون ڀٽون ٺهن) ۽ پيچيدا (مختلف قسمن جي ڀٽن جا گڏيل روپ).<ref name="USG Types of Dunes"/> ====بارخان يا هلالي ڀٽ==== {{مک|بارخان}} [[File:Barchan in Noachis.jpg|thumb|right|[[مريخ]] جي مٿاڇري تي ڌار ڌار بارخان ڀٽون؛ غالب هوا جو رخ کاٻي کان ساڄي پاسي هوندو.]] '''بارخان ڀٽون''' هلال جهڙا واريءَ جا دڙا آهن، جيڪي عام طور پنهنجي ڊيگهه کان وڌيڪ ويڪرا هوندا آهن. انهن جو لي پاسو، جتي واري هيٺ سرڪي ٿي، ڀٽ جي اندرئين وڪريل پاسي تي هوندو آهي. اهي ڀٽون اهڙين هوائن هيٺ ٺهن ٿيون، جيڪي لڳاتار هڪ ئي رخ کان هلن ٿيون.<ref name=dkp>{{cite book |title=The Ultimate Visual Family Dictionary |url=https://archive.org/details/isbn_9780143419549 |chapter=Geology, Geography, and Meteorology |pages=[https://archive.org/details/isbn_9780143419549/page/282 282]–283 |publisher=[[ڊي ڪي پبلشنگ]] |year=2012 |location=New Delhi |language=en |isbn=978-0-1434-1954-9 }}</ref> جڏهن واريءَ جي فراهمي گهٽ هجي ته اهي ڌار ڌار هلالن جي صورت اختيار ڪن ٿيون. وڌيڪ واري موجود هجي ته اهي پاڻ ۾ ملي '''بارخانوئيڊ ريجن''' ۽ پوءِ '''عرضي ڀٽن''' ۾ بدلجي سگهن ٿيون.<ref name=Mangimeli/> هلالي ڀٽن جا ڪي قسم ٻين سڀني ڀٽن جي ڀيٽ ۾ رڻپٽ جي مٿاڇري تي وڌيڪ تيزيءَ سان لڏپلاڻ ڪن ٿا. چين جي [[ننگشيا]] صوبي ۾ 1954ع کان 1959ع تائين ڀٽن جي هڪ ٽولي هر سال 100 ميٽر کان وڌيڪ سفر ڪيو، جڏهن ته اهڙي رفتار مصر جي [[اولهه رڻپٽ]] ۾ پڻ ماپي وئي آهي. ڌرتيءَ جون سڀ کان وڏيون هلالي ڀٽون، جن جي ٻن چوٽين جي وچ ۾ سراسري مفاصلو ٽن ڪلوميٽرن کان وڌيڪ آهي، چين جي [[تڪلامڪان رڻپٽ]] ۾ آهن.<ref name="USG Types of Dunes">{{cite web |title=Types of Dunes |url=https://pubs.usgs.gov/gip/deserts/dunes/ |access-date=8 March 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314161113/http://pubs.usgs.gov/gip/deserts/dunes/ |archive-date=14 March 2012 |publisher=[[آمريڪي ارضياتي سروي]] |date=29 October 1997 }}</ref> ====عرضي ڀٽون==== جڏهن بارخان ڀٽون گهڻيون ٿي وڃن ته اهي پاڻ ۾ ملي بارخانوئيڊ ريجون ٺاهين ٿيون، جيڪي اڳتي هلي سڌين يا ٿوريون وڪريل '''عرضي ڀٽن''' ۾ بدلجن ٿيون. انهن کي عرضي ڀٽون ان ڪري چيو وڃي ٿو، جو اهي هوا جي رخ جي آرپار واقع هونديون آهن ۽ هوا سندن چوٽيءَ تي عمودي رخ سان لڳندي آهي.<ref name=Mangimeli/><ref name=dkp/> ====سيف يا طولي ڀٽون==== '''سيف ڀٽون''' سڌيون يا هلڪيون وڪريل ڀٽون آهن، جن جا ٻه سلپ چهرا هوندا آهن ۽ اهي عام طور هڪ ٻئي جي متوازي پکڙيل هونديون آهن.<ref name=Mangimeli/><ref name=dkp/> ٻنهي پاسي سلپ چهرا هجڻ سبب انهن جون چوٽيون تيز هونديون آهن. لفظ ''سيف'' عربيءَ جي لفظ '''تلوار''' مان ورتل آهي. اهي ڀٽون 160 ڪلوميٽر کان به وڌيڪ ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون ۽ ان ڪري اپگرهي تصويرن ۾ آسانيءَ سان ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. سيف ڀٽون ٻن رخن کان هلندڙ هوائن سان لاڳاپيل آهن. انهن جو ڊگهو محور ۽ ريجون واريءَ جي گڏيل حرڪت واري رخ سان هلن ٿيون، تنهنڪري انهن کي '''طولي ڀٽون''' پڻ چيو ويندو آهي.<ref name=seif_terminology>{{cite book |doi=10.1007/978-1-4614-9213-9_460-2 |chapter=Longitudinal Dunes (or Linear Dunes) |title=Encyclopedia of Planetary Landforms |pages=1–11 |year=2014 |last1=Radebaugh |first1=Jani |last2=Sharma |first2=Priyanka |last3=Korteniemi |first3=Jarmo |last4=Fitzsimmons |first4=Kathryn E. |isbn=978-1-4614-9213-9 }}</ref> ڪي خطي ڀٽون پاڻ ۾ ملي ''Y'' شڪل جون مرڪب ڀٽون ٺاهين ٿيون.<ref name="USG Types of Dunes"/> انهن جي ٺهڻ بابت ماهرن ۾ اختلاف آهي. [[رالف بيگنولڊ]] پنهنجي ڪتاب ''[[اڏامندڙ واري ۽ رڻپٽ جي ڀٽن جي طبعيات]]'' ۾ راءِ ڏني ته ڪي سيف ڀٽون ان وقت ٺهن ٿيون، جڏهن بارخان ڀٽ ٻن رخن وارين هوائن واري نظام ۾ داخل ٿئي ٿي ۽ ان جو هڪ پاسو ڊگهو ٿيندو وڃي ٿو. ٻين نظرين موجب، سيف ڀٽون هڪ رخ واري هوا ۾ ٺهندڙ گردابي وهڪرن سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref name=Mangimeli/> تمام ترقي يافته سيف ڀٽن جي وچ واري محفوظ کڏن ۾ بارخان پڻ ٺهي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ڀٽن جي وچ ۾ هوا هڪ رخ ۾ محدود ٿي وڃي ٿي. <gallery mode="packed" heights="150"> File:Rub' al Khali (Arabian Empty Quarter) sand dunes imaged by Terra (EOS AM-1).jpg|[[ربع الخالي]] جون واريءَ جون ڀٽون؛ انهن مان گهڻيون سيف ڀٽون آهن. بارخان مان سندن بڻجڻ جو پتو ڀٽن جي پڇاڙيءَ تي رهجي ويل ننڍن ڪُنڊن مان پوي ٿو. هوا جو رخ کاٻي کان ساڄي طرف هوندو. File:ISS-31 Linear dunes in the Great Sand Sea in southwest Egypt.jpg|ڏکڻ اولهه مصر جي [[وڏي واريءَ جي سمنڊ]] ۾ وڏيون خطي سيف ڀٽون، جيئن [[بين الاقوامي خلائي اسٽيشن]] تان ڏٺيون ويون. هر ٻن ڀٽن جي وچ ۾ مفاصلو 1.5 کان 2.5 ڪلوميٽر آهي. File:Longitudinal_dune.jpg|سيف ڀٽن جي ٺهڻ جو سراسري رخ وارو طولي نمونو File:Tranverse dune.jpg|عرضي ڀٽون هوا جي رخ جي عمودي ٺهن ٿيون ۽ رڳو لي پاسي هڪ سلپ چهرو رکن ٿيون؛ اسٽاس پاسو نسبتاً گهٽ تيز هوندو آهي. File:Cross-bedding.gif|عرضي ڀٽون هوا جي عمودي رخ تي واقع ٿين ٿيون؛ هوا انهن کي اڳتي ڌڪي ٿي ۽ نتيجي ۾ [[ترڇي تهه بندي]] ٺهي ٿي. </gallery> سيف ڀٽون [[صحرا]] ۾ عام آهن. اهي {{convert|300|m|ft|abbr=on}} اوچيون ۽ {{convert|300|km|mi|abbr=on}} ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون. عربي اپٻيٽ جي ڏاکڻي ٽئين حصي ۾ [[ربع الخالي]] نالي وڏي [[ارگ]] ۾ سيف ڀٽون لڳ ڀڳ {{convert|200|km|mi|abbr=on}} تائين پکڙيل ۽ {{convert|300|m|ft|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچيون آهن. [[پها]] نالي خطي [[لوئيس]] ٽڪريون ظاهري طور انهن سان مشابهت رکن ٿيون. اهي ٽڪريون شايد آخري [[چوٿين دور جي برفاني زماني]] دوران [[هميشه ڄميل زمين]] جي حالتن ۾ ٺهيون، جڏهن ٽنڊرا نباتات تمام گهٽ هئي. ====تاري جهڙيون ڀٽون==== [[File:Elk and Star Dune (49097789642).jpg|thumb|[[وڏي واريءَ جي ڀٽن وارو قومي پارڪ ۽ محفوظ علائقو]] ۾ تاري جهڙيون، لڳ ڀڳ هرمي شڪل واريون ڀٽون]] '''تاري جهڙيون ڀٽون''' هرمي صورت جون واريءَ جون ڀٽون آهن، جن جي اوچي مرڪز مان ٽي يا وڌيڪ ريجون ٻاهر نڪرن ٿيون ۽ هر پاسي سلپ چهرا ٺهن ٿا. اهي عام طور ڪيترن رخن کان هلندڙ هوائن وارن علائقن ۾ ٺهن ٿيون.<ref name=dkp/> اهي پاسن ڏانهن وڌڻ بدران مٿي وڌنديون آهن. هوا مسلسل واريءَ کي ٻيهر ترتيب ڏئي انهن جي شڪل قائم رکندي آهي، جيتوڻيڪ صحيح جي پي ايس ماپن مان ڪيترن هنڌن تي انهن جي لڏپلاڻ پڻ معلوم ٿي آهي.<ref>Geof Duller, Charles Bristow, [https://www.nature.com/articles/s41598-024-53485-3 "Structure and chronology of a star dune at Erg Chebbi, Morocco, reveals why star dunes are rarely recognized in the rock record"], ''Scientific Reports'', 2024, p. 4.</ref> اهي [[وڏي اڀرندي ارگ]] ۾ غالب ڀٽن جو قسم آهن. ٻين رڻپٽن ۾ اهي واريءَ جي سمنڊن جي ڪنارن، خاص طور زميني رڪاوٽن ويجهو ملن ٿيون. چين جي ڏکڻ اوڀر [[بادائين جاران رڻپٽ]] ۾ اهي 500 ميٽرن تائين اوچيون آهن ۽ شايد ڏکڻ آمريڪا کان ٻاهر دنيا جون سڀ کان اوچيون ڀٽون آهن. ====گنبذي ڀٽون==== [[File:ISS016-E-5862 - View of Algeria.jpg|thumb|[[وڏي اڀرندي ارگ]]؛ وچ ۽ کاٻي پاسي تاري ڀٽون، ساڄي ڪناري تي وڏا گنبذ]] '''گنبذي ڀٽون''' گول يا بيضوي واريءَ جا جسم آهن، جيڪي چپٽي گنبذ جهڙي شڪل رکن ٿا ۽ انهن تي واضح سلپ چهرو نه هوندو آهي. گنبذي ڀٽن جا ٻه قسم آهن: * ننڍيون گنبذي ڀٽون، جيڪي رڳو ڪجهه ميٽر اوچيون ۽ هموار سطح واريون هونديون آهن. * '''وڏا گنبذ'''، جيڪي تاري ڀٽن جيترا وڏا ٿي سگهن ٿا. سعودي عرب جي نجد علائقي ۾ انهن جي وڌ ۾ وڌ اوچائي 150 ميٽر ۽ [[وڏي اڀرندي ارگ]] ۾ سندن قطر 1.5 ڪلوميٽر کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. وڏن گنبذن جي مٿاڇري ننڍين ثانوي ڀٽن جي ڳاٽي ڄار سان ڍڪيل هوندي آهي. ڪڏهن انهن مان سنهي واريءَ جون ريجون ٻاهر نڪرنديون آهن، جيڪي تاري ڀٽن سان مشابهت رکن ٿيون. مٿان ڏسڻ سان اهي ڇلرن واري خول رکندڙ جيت جهڙا نظر اچن ٿا. وڏا گنبذ گهٽ ملن ٿا<ref>مثال طور [[وڏي اڀرندي ارگ]] جي ڏکڻ تيونس ۽ ڀرپاسي واري الجزائر جي لڳ ڀڳ 2,600 چورس ڪلوميٽر علائقي ۾ 444 وڏا گنبذ ڳڻيا ويا.</ref> ۽ اڪثر واريءَ جي سمنڊ جي ان ڪناري تي ملن ٿا، جتان هوا اندر داخل ٿئي ٿي. اهي عام طور تاري ڀٽن جي وڏن ٽولن جي ڀرسان هوندا آهن. ٻنهي قسمن جي هوائي نظام ۾ فرق کي سمجهڻ لاءِ وڌيڪ سائنسي تحقيق گهربل آهي.<ref>Andrew S. Goudie et al., “The distribution and nature of star dunes: A global analysis”, 2021, pp. 10–12.</ref> =====لُنيٽ ڀٽون===== خشڪ ڍنڍن ۽ رڻائتن يا نيم رڻائتن علائقن جي دريائي ماٿرين جي لي پاسي، غالب هوائن جي رخ موجب ٺهندڙ مستقل هلالي ڀٽن کي '''لُنيٽ'''، '''ذريعي جي ڪناري واريون ڀٽون'''، '''بورليٽ''' يا '''مٽيءَ جون ڀٽون''' چيو ويندو آهي. اهي مٽي، گاد، واري يا جپسم مان ٺهي سگهن ٿيون، جيڪي ڍنڍ جي تري يا ڪناري تان ڪٽجي، ڀٽ جي اندرئين وڪريل پاسي مٿي چڙهن ٿيون ۽ ٻاهرئين اُڀريل پاسي جمع ٿين ٿيون. آسٽريليا ۾ انهن جا مثال 6.5 ڪلوميٽر ڊگها، 1 ڪلوميٽر ويڪرا ۽ 50 ميٽر اوچا آهن. اهي ڏکڻ ۽ اولهه آفريڪا ۽ آمريڪا جي اولهندي حصن، خاص طور ٽيڪساس ۾ پڻ ملن ٿيون.<ref>Twidale, C.R. & Campbell, E.M. (2005): ''Australian landforms''. Rosenberg Publishing. pp. 241–243.</ref> ====پيرابولائي ڀٽون==== [[File:Parabolic dune.jpg|thumb|upright=1.5|سامونڊي پيرابولائي ڀٽن جو خاڪو]] ڊگهن ٻانهن ۽ اُڀريل اڳئين حصي واري ''U'' شڪل جي واريءَ جي ڀٽن کي '''پيرابولائي ڀٽون''' چيو ويندو آهي. اهي اهڙين ڦوڪ ڀٽن مان ٺهن ٿيون، جتي نباتات سان ڍڪيل واريءَ جي ڪٽجڻ سبب ''U'' شڪل جي کڏ ٺهي ٿي. انهن جون ڊگهيون ٻانهون نباتات سان جڪڙيل رهنديون آهن؛ ڌرتيءَ تي سڃاتل سڀ کان ڊگهي ٻانهن 12 ڪلوميٽر ڊگهي آهي. انهن کي ڪڏهن ''U'' شڪل واريون، ڦوڪ ڀٽون يا وارپن جهڙيون ڀٽون پڻ چيو ويندو آهي، ۽ اهي ساحلي رڻپٽن ۾ عام آهن. هلالي ڀٽن جي ابتڙ، انهن جون چوٽيون هوا ڏانهن رخ رکن ٿيون، جڏهن ته ڀٽ جي واريءَ جو وڏو حصو اڳتي وڌندو رهي ٿو. مٿان ڏسڻ سان اهي سٺي نموني ڇانيل، تمام سنهي کان وچولي جسامت واري واريءَ جا ''U'' يا ''V'' شڪل جا دڙا نظر اچن ٿا، جن جون ڊگهيون ٻانهون مرڪزي حصي کان پٺتي هوا ڏانهن پکڙيل هونديون آهن. سلپ چهرا اڪثر اڳئين نڪ جي ٻاهرئين پاسي ۽ ٻانهن جي ٻاهرئين لاڙن تي ٺهن ٿا. اهي ڀٽون عام طور نيم خشڪ علائقن ۾ ملن ٿيون، جتي مينهن جو پاڻي ڀٽ جي هيٺين حصن ۽ هيٺين [[مٽي]] ۾ محفوظ رهي ٿو. اڳ انهن جي استحڪام جو ڪارڻ نباتاتي ڍڪ سمجهيو ويندو هو، پر جديد تحقيق پاڻيءَ کي مکيه ڪارڻ قرار ڏئي ٿي. گاهه، ٻوٽا ۽ وڻ انهن جي پٺتي رهجي ويل ٻانهن کي جڪڙي رکندا آهن. اندروني رڻپٽن ۾ پيرابولائي ڀٽون عام طور انهن واريءَ جي چادرن ۾ ڦوڪ کڏن مان ٺهن ٿيون، جيڪي جزوي طور نباتات سان جڪڙيل هونديون آهن. ساحلي علائقن ۽ وڏين ڍنڍن جي ڪنارن تي اهي سمنڊ ڪناري جي واريءَ مان ٺهي، اندر نباتات وارن علائقن ڏانهن وڌي سگهن ٿيون. گهڻيون پيرابولائي ڀٽون چند ڏهاڪن ميٽرن کان وڌيڪ اوچيون نه ٿينديون آهن، سواءِ اڳئين نڪ جي، جتي نباتات واريءَ جي اڳڀرائي کي روڪي يا سست ڪري ٿي. سادي پيرابولائي ڀٽ ۾ رڳو ٻانهن جو هڪ جوڙو هوندو آهي. مرڪب پيرابولائي ڀٽون ڪيترن ٻانهن وارن گڏيل روپن مان ٺهن ٿيون. پيچيدا پيرابولائي ڀٽون اڪثر بارخانوئيڊ يا خطي ننڍين ڀٽن کي پاڻ تي کڻن ٿيون. پيرابولائي ۽ هلالي ڀٽون انهن علائقن ۾ ٺهن ٿيون، جتي تمام تيز هوائون گهڻو ڪري هڪ ئي رخ ۾ هلن ٿيون. ڀلي هاڻوڪي وقت ۾ انهن علائقن ۾ هوائن جي رفتار ۽ رخ بدلجندڙ هجي، پر انهن ڀٽن جي ٺهڻ ۽ لڏپلاڻ وقت غالب هوائون گهڻو ڪري هڪجهڙي رخ واريون هونديون آهن. انهن ڀٽن جي سٺي نموني ڇانيل، سنهي کان وچولي واريءَ جي ذرڙن جي جسامت لڳ ڀڳ 0.06 کان 0.5 ملي ميٽر هوندي آهي. ڍلي واري ۽ تيز لاڙا رڳو ٻاهرين پاسن تي هوندا آهن؛ اندروني لاڙا ۽ ٻن ڀٽن جي وچ جا رستا نباتات سان جڪڙيل ۽ نسبتاً مضبوط هوندا آهن. تنهنڪري ٻانهن جي وچ واري رستي مان گذرڻ نسبتاً آسان، پر ٻانهن يا اڳئين نڪ جي مٿان چڙهي پار ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. هڪ وسيع پيرابولائي ڀٽ، جنهن تي واضح سلپ چهرو نه هجي ۽ جنهن جي واري گهڻو ڪري موٽي داڻيدار هجي، ان کي '''زيبار''' چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |last=Goudie |first=Ron Cooke; Andrew Warren; Andrew |title=Desert geomorphology |year=1996 |publisher=UCL Press |location=London |isbn=978-1-85728-017-3 |pages=395–396 |edition=2. impr. }}</ref> لفظ ''زيبار'' عربي اصطلاح مان ورتل آهي، جيڪو ”سخت سطح وارين لهردار عرضي ريجن“ لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>{{cite book |last=Goudie |first=Ron Cooke; Andrew Warren; Andrew |title=Desert geomorphology |year=1996 |publisher=UCL Press |location=London |isbn=978-1-85728-017-3 |page=395 |edition=2. impr. }}</ref> زيبار ننڍيون ۽ گهٽ اوچائي واريون ڀٽون آهن، جيڪي آمريڪا جي وائيومنگ کان سعودي عرب ۽ آسٽريليا تائين ڪيترن علائقن ۾ ملن ٿيون.<ref>{{Cite FTP |title=USGS Landform Glossary |url=ftp://ftp-fc.sc.egov.usda.gov/NSSC/Soil_Survey_Handbook/629_glossary.pdf |server=United States Geological Survey |url-status=dead |access-date=3 October 2013 }}</ref> ٻن زيبارن جي وچ ۾ مفاصلو 50 کان 400 ميٽر هوندو آهي ۽ انهن جي اوچائي 10 ميٽر کان وڌيڪ نه هوندي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Warren |first1=A. |title=Dunes in the Tenere Desert |url=https://archive.org/details/sim_geographical-journal_1971-12_137_4/page/458 |journal=The Geographical Journal |date=December 1971 |volume=137 |issue=4 |pages=458–461 |doi=10.2307/1797141 |jstor=1797141 }}</ref> اهي غالب هوا جي لڳ ڀڳ نوي درجا عمودي ٺهن ٿيون؛ هوا سنهي واري اڏائي ڇڏي ٿي ۽ موٽي واري ريج جي چوٽيءَ تي رهجي وڃي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Nielson |first1=Jamie |last2=Kocurek |first2=Gary |title=Climbing Zibars of the Algodones |url=https://archive.org/details/sedimentary-geology_1986-06_48_1-2/page/1 |journal=Sedimentary Geology |date=June 1986 |volume=48 |issue=1–2 |pages=1–15 |doi=10.1016/0037-0738(86)90078-3 }}</ref> ====موٽندڙ ڀٽون==== [[File:Libya 4608 Idehan Ubari Dunes Luca Galuzzi 2007.jpg|thumb|left|موٽندڙ ڀٽ؛ مکيه اسٽاس پاسي جي مٿان ننڍو ثانوي سلپ چهرو ڏسڻ ۾ اچي ٿو]] جتي هوائون وقت بوقت پنهنجو رخ ابتو ڪن ٿيون، اتي مٿي بيان ڪيل ڪنهن به شڪل جون '''موٽندڙ ڀٽون''' ٺهي سگهن ٿيون. انهن ۾ عام طور هڪ وڏو ۽ هڪ ننڍو سلپ چهرو ابتڙ رخن ۾ هوندا آهن. ننڍو سلپ چهرو عارضي هوندو آهي؛ اهو ابتڙي هوا کان پوءِ ٺهندو آهي ۽ غالب هوا جي ٻيهر هلڻ سان گهڻو ڪري ختم ٿي ويندو آهي.<ref name=Mangimeli/> {{anchor|دڙو}} ====دڙا==== [[File:350m Düne Deadvlei Sossusvlei.JPG|thumb|نميبيا جي [[سوسوسولي]] ۾ ”ڊيون نائين“ 300 ميٽر کان وڌيڪ اوچي آهي.]] '''دڙا''' تمام وڏي پيماني واريون ڀٽون آهن. اهي ڏهن کان سوين ميٽرن تائين اوچيون، ڪلوميٽرن تائين ويڪريون ۽ سوين ڪلوميٽرن تائين ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون.<ref name=Mangimeli>{{cite web |publisher=U.S.A. National Park Service |last=Mangimeli |first=John |title=Geology of Sand Dunes |date=10 September 2007 |url=https://home.nps.gov/whsa/learn/nature/loader.cfm?csModule=security/getfile&PageID=2033934 |access-date=15 January 2021 }}</ref> جڏهن دڙا هڪ خاص جسامت تائين پهچي وڃي ٿي ته ان جي مٿان ننڍيون ثانوي ڀٽون ٺهڻ لڳن ٿيون.<ref name=Lancaster>{{cite journal |title=The development of large aeolian bedforms |url=https://archive.org/details/sim_sedimentary-geology_1988-03-10_55_1-2/page/69 |first=N. |last=Lancaster |date=1 March 1988 |journal=Sedimentary Geology |volume=55 |issue=1–2 |pages=69–89 |doi=10.1016/0037-0738(88)90090-5 }}</ref> انهن کي ننڍين ڀٽن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ قديم ۽ آهستي لڏندڙ سمجهيو وڃي ٿو، ۽ خيال آهي ته اهي موجود ڀٽن جي عمودي واڌ سان ٺهن ٿيون.<ref name=Mangimeli/> دڙا واريءَ جي سمنڊن ۾ عام آهن ۽ [[ترڇي تهه بندي]] جي صورت ۾ ارضياتي رڪارڊ ۾ چڱيءَ طرح محفوظ ملن ٿيون.<ref name=Lancaster/> ===ڀٽن جي پيچيدگي=== ڀٽن جون سڀ شڪليون ٽن صورتن ۾ ملي سگهن ٿيون: سادي، مرڪب ۽ پيچيدي.<ref name="USG Types of Dunes"/> سادي ڀٽ بنيادي شڪل آهي، جنهن ۾ ان قسم جي سڃاڻپ لاءِ گهٽ ۾ گهٽ گهربل سلپ چهرا هوندا آهن. مرڪب ڀٽ وڏي ڀٽ هوندي آهي، جنهن جي مٿان ساڳئي قسم ۽ رخ جون ننڍيون ڀٽون ٺهن ٿيون. پيچيده ڀٽ ٻن يا وڌيڪ مختلف قسمن جو گڏيل روپ هوندي آهي. هلالي ڀٽ جي چوٽيءَ تي تاري ڀٽ جو ٺهڻ سڀ کان عام پيچيده روپ آهي. ساديون ڀٽون اهڙي هوائي نظام جي نشاندهي ڪن ٿيون، جنهن جي شدت يا رخ ڀٽ جي ٺهڻ کان پوءِ گهڻو نه بدليو هجي، جڏهن ته مرڪب ۽ پيچيده ڀٽون هوا جي شدت ۽ رخ ۾ تبديلين جو پتو ڏين ٿيون. ===ڀٽن جي لڏپلاڻ=== ڀٽن جي واريءَ جو مجموعو هوا ڏانهن يا هوا کان پري ٻنهي رخن ۾ منتقل ٿي سگهي ٿو؛ اهو ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته هوا ڀٽ جي چوٽيءَ کان هيٺ لڳي ٿي يا مٿان. جيڪڏهن هوا مٿان لڳي ته واريءَ جا ذرڙا لي پاسي منتقل ٿين ٿا ۽ لي پاسي واري وهڪري جو مقدار اسٽاس پاسي کان وڌيڪ هوندو آهي. جيڪڏهن هوا هيٺان لڳي ته ذرڙا هوا ڏانهن مٿي چڙهن ٿا. جيڪڏهن هوا پاڻ سان واريءَ جا ذرڙا کڻي ڀٽ سان ٽڪرائجي ٿي ته ڀٽ جا ذرڙا وڌيڪ سالٽيشن ڪندا آهن، بنسبت اهڙي هوا جي، جيڪا واري کان خالي هجي.<ref>{{Cite journal |last1=Jiang |first1=Hong |last2=Dun |first2=Hongchao |last3=Tong |first3=Ding |last4=Huang |first4=Ning |date=15 April 2017 |title=Sand transportation and reverse patterns over leeward face of sand dune |journal=Geomorphology |volume=283 |pages=41–47 |doi=10.1016/j.geomorph.2016.12.030 }}</ref> ===ساحلي ڀٽون=== [[File:LIVER AAS UDLOEB I JULI 2012 (ubt)-002.JPG|thumb|ڊينمارڪ ۾ ليور آ درياهه جي ڇوڙ ڀرسان گاهه سان ڍڪيل ساحلي ڀٽون]] [[File:Newborough Dune Rejuvenation.webm|thumb|ويلز ۾ نيوبره ڀٽن جي بحاليءَ جو ڪم، 2015ع]] '''ساحلي ڀٽون''' ان وقت ٺهن ٿيون، جڏهن سامونڊي ڪناري تي آلي واري جمع ٿئي، پوءِ سڪي وڃي ۽ هوا ان کي ڪناري جي مٿان اڏائي کڻي وڃي.<ref name="sloss-etal-2012">{{Cite journal |url=https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/coastal-dunes-geomorphology-25822000/ |last1=Sloss |first1=C. R. |last2=Shepherd |first2=M. |last3=Hesp |first3=P |year=2012 |title=Coastal Dunes: Geomorphology |journal=Nature Education Knowledge |volume=3 |number=10 |page=2 |access-date=15 January 2021 |archive-date=18 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818082248/https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/coastal-dunes-geomorphology-25822000/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Bird |first1=ECF |title=Coasts: an introduction to systematic geomorphology |date=1976 |publisher=Australian National University Press |location=Canberra, Australia |asin=B004750SVK }}</ref> آخري ساحلي ڀٽن وارو اصل متن اڌورو ختم ٿيو هو، تنهنڪري رڳو مڪمل موجود جملن جو ترجمو شامل ڪيو ويو آهي. ==آبي ڀٽون== [[File:Cross-section of Migrating Subaqueous Dunes.jpg|thumb|هڪ رخي وهڪري ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ آبي ڀٽن جي پٺيان رهجي ويل ترڇي تهه بنديءَ جو مثالي عمودي خاڪو]] {{Main|لهر جا نشان}} '''آبي ڀٽون''' (پاڻي هيٺ ٺهندڙ ڀٽون) پاڻيءَ جي وهڪري جي اثر هيٺ واري يا بجريءَ جي تهه تي ٺهن ٿيون. اهي قدرتي [[وهڪرو|وهڪرن]]، جهڙوڪ درياهن ۽ ڇوڙن (ايسچورين) ۾ تمام عام آهن، ۽ انسان جي ٺاهيل [[واهه|واهن]] ۽ پائيپ لائينن ۾ پڻ ٺهن ٿيون.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.powtec.2008.04.065 |title=Morphology and displacement of dunes in a closed-conduit flow |journal=Powder Technology |volume=190 |issue=1–2 |pages=247–251 |year=2009 |last1=Franklin |first1=E.M. |last2=Charru |first2=F. |arxiv=1608.07729 |s2cid=93576651 }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1017/S0022112011000139 |title=Subaqueous barchan dunes in turbulent shear flow. Part 1. Dune motion |journal=Journal of Fluid Mechanics |volume=675 |pages=199–222 |year=2011 |last1=Franklin |first1=E. M. |last2=Charru |first2=F. |bibcode=2011JFM...675..199F |s2cid=51792324 }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.expthermflusci.2015.10.017 |title=The formation and migration of sand ripples in closed conduits: Experiments with turbulent water flows |journal=Experimental Thermal and Fluid Science |volume=71 |pages=95–102 |year=2016 |last1=Cardona Florez |first1=Jorge Eduar |last2=Franklin |first2=Erick de Moraes |arxiv=1608.04792 |bibcode=2016ETFS...71...95C |s2cid=119268350 }}</ref> آبي ڀٽون وهڪري جي رخ ۾ آهستي آهستي اڳتي وڌنديون آهن. وهڪري ڏانهن رخ ڪندڙ (اپ اسٽريم) لاڙو ڪٽجڻ سبب ختم ٿيندو رهي ٿو، جڏهن ته اها واري هيٺئين يا '''لي پاسي''' واري لاڙي تي جمع ٿيندي رهي ٿي، جنهن سان ڀٽ جي بناوت برقرار رهي ٿي.<ref>Prothero, D. R. and Schwab, F., 1996, ''Sedimentary Geology'', pp. 45–49, {{ISBN|0-7167-2726-9}}</ref> آبي بارخان ڀٽن جي صورت ۾ واريءَ جو ڪجهه حصو انهن جي ڪنڊن، جن کي '''سينگ''' چيو وڃي ٿو، تان ضايع ٿيندو رهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Alvarez |first1=Carlos A. |last2=Franklin |first2=Erick M. |date=18 December 2017 |title=Birth of a subaqueous barchan dune |journal=Physical Review E |volume=96 |issue=6 |article-number=062906 |doi=10.1103/PhysRevE.96.062906 |pmid=29347350 |arxiv=1712.07162 |bibcode=2017PhRvE..96f2906A |s2cid=25558699 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Alvarez |first1=Carlos A. |last2=Franklin |first2=Erick M. |date=19 October 2018 |title=Role of Transverse Displacements in the Formation of Subaqueous Barchan Dunes |journal=Physical Review Letters |volume=121 |issue=16 |article-number=164503 |doi=10.1103/PhysRevLett.121.164503 |pmid=30387641 |arxiv=1810.11074 |bibcode=2018PhRvL.121p4503A |s2cid=53231618 }}</ref> اهي ڀٽون گهڻو ڪري لڳاتار قطارن ('''ٽرين''') جي صورت ۾ ٺهن ٿيون، جن ۾ لهر جي ڊيگهه ۽ اوچائي حيرت انگيز حد تائين هڪجهڙي هوندي آهي. ڀٽ جي شڪل ان جي ٺهڻ واري ماحول بابت اهم ڄاڻ مهيا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www4.uwm.edu/course/geosci697/ripple-indices/Ripple%20Indices.html |title=Ripples |access-date=11 January 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180501201547/https://www4.uwm.edu/course/geosci697/ripple-indices/Ripple%20Indices.html |archive-date=1 May 2018 }}</ref> مثال طور، درياهن ۾ ٺهندڙ لهر جا نشان اڻبرابر (غير متناسق) هوندا آهن، جن جو وڌيڪ تيز سلپ چهرو وهڪري جي هيٺئين رخ ڏانهن هوندو آهي. ارضياتي رڪارڊ ۾ تهه بند پٿرن اندر محفوظ ٿيل لهر جا نشان وهڪري جي رخ کي سڃاڻڻ ۽ ان سان گڏ تلڇٽ جي اصل ماخذ جو تعين ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. وهڪري جي پيٽ ۾ موجود ڀٽون پاڻيءَ جي وهڪري جي مزاحمت کي نمايان طور وڌائي ڇڏين ٿيون. انهن جي موجودگي ۽ واڌ ويجهه درياهن ۾ ٻوڏن جي شدت ۽ وهڪري جي رويي تي اهم اثر وجهي ٿي. ==پٿر بڻيل ڀٽون== [[File:Cross-bedding Of Sandstone Near Mt Carmel Road Zion Canyon Utah.jpg|thumb|يوٽا جي زايون نيشنل پارڪ ۾ واريائي پٿر اندر محفوظ هوائي ڀٽن جي ترڇي تهه بندي]] '''پٿر بڻيل ڀٽون''' (Lithified dunes) اهي [[واريائي پٿر]] آهن، جيڪي سامونڊي يا هوائي واريءَ جي ڀٽن جي دٻجڻ ۽ سخت ٿي وڃڻ ('''[[پٿرائپ]]''') جي نتيجي ۾ ٺهن ٿيون. جڏهن ڀٽون پٿر ۾ تبديل ٿي وڃن ٿيون، تڏهن انهن مان گذرندڙ پاڻي مختلف معدنيات کي کڻي اچي پٿر ۾ جمع ڪندو آهي، جنهن سبب پٿر جو رنگ ۽ بناوت تبديل ٿي سگهي ٿي. اهڙين ڀٽن ۾ '''[[ترڇي تھ بندي]]''' (ڪراس-بيڊنگ) نمايان هوندي آهي، جتي هڪ ٻئي تي چڙهيل ڀٽن جون تهون ترڇي نموني ترتيب وٺنديون آهن. انهيءَ ڪري واريائي پٿر ۾ جال جهڙا يا ترڇا نقش پيدا ٿيندا آهن، جيئن آمريڪا جي [[زايون نيشنل پارڪ]] ۾ ڏسي سگهجن ٿا. آمريڪا جي ڏکڻ اولهه وارن علائقن ۾ اهڙين سخت ۽ گڏيل واريءَ جي ڀٽن لاءِ عام ٻوليءَ ۾ '''سلڪ راڪ''' (Slickrock) جو اصطلاح استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو نالو پراڻي اولهه جي آبادڪارن ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي فولادي ڦيٿن وارن گاڏن کي هن هموار ۽ سخت پٿر تي مناسب پڪ نه ملندي هئي.<ref>{{Cite book |title=Toward a sociology of the trace |date=2010 |publisher=University of Minnesota Press |isbn=978-0-8166-5597-7 |editor-last=Gray |editor-first=Herman |location=Minneapolis, Minn |pages=197–198 |editor-last2=Gómez-Barris |editor-first2=Macarena }}</ref> ==ريگستانيت== {{Main|ريگستانيت}} جڏهن واريءَ جون ڀٽون انساني آبادين ڏانهن وڌن ٿيون، تڏهن اهي ماڻهن لاءِ ڪيترائي مسئلا پيدا ڪن ٿيون. ڀٽون مختلف طريقن سان لڏپلاڻ ڪن ٿيون، جن سڀني ۾ هوا بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. انهن مان هڪ طريقو '''[[لوڏائپ (ارضيات)|لوڏائپ]]''' (سالٽيشن) آهي، جنهن ۾ واريءَ جا ذرڙا ٽپو ڏيندڙ گولي وانگر زمين تي ٽپندا اڳتي وڌن ٿا. جڏهن اهي ذرڙا زمين تي لهن ٿا ته ٻين ذرڙن کي به ڌڪ ڏئي حرڪت ۾ آڻين ٿا، جنهن عمل کي '''[[رڙهڻ (واريءَ جون ڀٽون)|رڙهڻ]]''' چيو وڃي ٿو. وڌيڪ تيز هوا ۾ ذرڙا هوا ۾ پاڻ ۾ ٽڪرائجن ٿا ۽ '''چادر نما وهڪرا''' (شيٽ فلوز) ٺهن ٿا. وڏي [[مٽيءَ جي طوفان]] دوران اهڙن وهڪرن سبب ڀٽون ڏهن ميٽرن تائين به اڳتي وڌي سگهن ٿيون. ان کان سواءِ، برفاني ڇپ وانگر واريءَ جون '''ڇپون''' به ڀٽن جي '''سلپ چهري''' تان هيٺ ڪري، ڀٽن کي اڳتي ڌڪيندا رهن ٿا. آفريڪا، وچ اوڀر ۽ چين ۾ اڳتي وڌندڙ واري عمارتن، زرعي زمينن ۽ فصلن لاءِ وڏو خطرو بڻجي ٿي. ڪڏهن ڪڏهن ڀٽن جي لڏپلاڻ روڪڻ لاءِ انهن تي تيل هاريو ويندو آهي، پر اهو طريقو قيمتي وسيلن جو زيان ڪرڻ سان گڏ ڀٽن جي جيوتياتي ماحول لاءِ پڻ نقصانڪار آهي. '''[[واريءَ جي باڙ]]''' پڻ ڀٽن جي حرڪت کي سست ڪري سگهي ٿي، پر ان جي مؤثريت ۽ بهتر بناوت بابت ارضيات جا ماهر اڃا تحقيق ڪري رهيا آهن.<ref>{{Cite journal |last=Grafals-Soto |first=Rosana |title=Effects of sand fences on coastal dune vegetation distribution |journal=Geomorphology |year=2012 |language=en |volume=145-146 |pages=45–55 |doi=10.1016/j.geomorph.2011.12.004 |bibcode=2012Geomo.145...45G }}</ref> واريءَ جي ڀٽن کي شهرن، ڳوٺن ۽ زرعي علائقن تي پکڙجڻ کان روڪڻ [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] جي اهم ترجيحن مان هڪ آهي. ڀٽن تي ٻوٽا پوکڻ پڻ انهن کي مضبوط ۽ مستحڪم بڻائڻ جو هڪ مؤثر طريقو آهي. ==تحفظ== [[File:KelsoSand.JPG|thumb|آمريڪا جي رياست ڪيليفورنيا ۾ [[موجاو ريگستان]] جي [[ڪيلسو ڀٽون|ڪيلسو ڀٽن]] جي چوٽيءَ تان اڏامندڙ واري]] واريءَ جي ڀٽن جا ماحولياتي نظام ڪيترن ئي انتهائي موافق بڻيل ٻوٽن ۽ جانورن لاءِ رهائش فراهم ڪن ٿا، جن ۾ ڪيترائي [[نادر جنس|نادر]] ۽ ڪجهه [[خطري هيٺ جنس|خطرن هيٺ آيل]] قسم پڻ شامل آهن. انساني آباديءَ جي تيزيءَ سان واڌ، زمين جي تعميراتي استعمال، تفريحي سرگرمين ۽ آباد علائقن ڏانهن واريءَ جي وڌڻ کي روڪڻ لاءِ ڪيل مداخلتن سبب ڀٽن جا قدرتي ماحول خطري کي منهن ڏئي رهيا آهن. ڪيترن ئي ملڪن، جهڙوڪ [[آمريڪا]]، [[آسٽريليا]]، [[ڪينيڊا]]، [[نيوزيلينڊ]]، [[برطانيه]]، [[نيدرلينڊ]] ۽ [[سري لنڪا]]، واريءَ جي ڀٽن جي تحفظ لاءِ جامع منصوبا تيار ڪيا آهن. انهن منصوبن ۾ خاص طور '''[[واريءَ جي ڀٽن جي استحڪام]]''' (Sand dune stabilization) جا طريقا اختيار ڪيا ويندا آهن، جيئن ڀٽن جي حرڪت کي محدود ڪري انهن جي قدرتي ماحول کي محفوظ رکيو وڃي. برطانيه ۾ ڀٽن جي گهٽجندڙ ايراضيءَ جو جائزو وٺڻ ۽ مستقبل ۾ انهن جي تباهي کي روڪڻ لاءِ '''[[حياتياتي تنوع عملي منصوبو]]''' (Biodiversity Action Plan) پڻ تيار ڪيو ويو آهي. ==مثال== ===آفريڪا=== * [[اليگزينڊريا ساحلي ڀٽ ميدان]]، [[اوڀر ڪيپ]]، ڏکڻ آفريڪا<ref name="unesco-alexandriadunes">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5453/ |title=Alexandria Coastal Dunefields |publisher=UNESCO World Heritage |access-date=11 January 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091118220211/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5453/ |archive-date=18 November 2009 }}</ref> * [[ڪلهاڙي ريگستان]] ۾ وِٽسانڊ قدرتي محفوظ علائقو، ڏکڻ آفريڪا * [[ڊي هوپ قدرتي محفوظ علائقو]] جون اڇيون ڀٽون، ڏکڻ آفريڪا * ڪينيا جي [[سوگوتا ماٿري]] جون ڀٽون * ايٿوپيا جي [[ڊاناڪل هيٺاهين]] جون ڀٽون * نميبيا جي [[سوسسولي]] جون ڀٽون * نائيجيريا ۾ [[چاڊ بيسن نيشنل پارڪ]] * انگولا جي [[آئيونا نيشنل پارڪ]] جون ساحلي ڀٽون * بوٽسوانا جي [[خوا ڀٽون]] * مالي جي [[گائو]] شهر ڀرسان ''لا ڊيون روز'' * [[ارگ اوڪار]]، موريتانيا ۽ مالي * [[ارگ شيش]]، الجزائر ۽ مالي * [[ارگ شيبي]] ۽ [[ارگ شيگاگا]]، مراڪش * [[گرانڊ ارگ اورينٽال]]، الجزائر ۽ تونس * [[گرانڊ ارگ اوڪسيدانٽال]]، الجزائر * [[آئيڊيهان اوباري]] ۽ [[آئيڊيهان مرزوق]]، ليبيا * [[گريٽ سينڊ سي]]، ليبيا ۽ مصر * سوڊان جي [[بيودا ريگستان]] جون ڀٽون * سينيگال جي [[لومپول ريگستان]] جون ڀٽون * موزمبيق جي [[بازاروٽو ٻيٽ]] جون ساحلي ڀٽون * چاڊ جي [[جوراب ريگستان]] جون ڀٽون * نائجر جي [[ٽينيري]] واري علائقي جون ڀٽون * تنزانيا جون ''شفٽنگ سينڊز'' (هلندڙ ڀٽون) ===ايشيا=== * سري لنڪا جي [[ڪلپيٽيا ٻيٽ نما]] جون ڀٽون * [[ٿر ريگستان]] جون ڀٽون (هندستان ۽ پاڪستان) * [[ٽوٽوري واريءَ جون ڀٽون]]، جاپان * [[چارا واريون ڀٽون]]، روس * [[ريگ جن]]، ايران * [[ريگ لوٽ]]، ايران * فلپائن جون [[ايلوڪوس نورتي واريون ڀٽون]] * [[موريب ڀٽ]]، گڏيل عرب امارات * [[گومڪ پاسير پرانگ ڪوسومو]]، انڊونيشيا * [[لاوتان پاسير]]، انڊونيشيا * [[مئي ني]]، ويٽنام * [[شرقيا واريون ڀٽون]]، عمان * [[ٽيري]]، ڏکڻ هندستان * [[تڪلامڪان ريگستان]] جون ڀٽون، چين * [[ٽوڪولان]]، روس ===يورپ=== * [[ديوني جون ڀٽون]]، بلغاريا * [[پيلا جي ڀٽ]]، فرانس * [[پيسيناس جون ڀٽون]]، سارڊينيا * [[سينڊز آف فوروي]]، اسڪاٽلينڊ * [[آڪسوچ ڀٽون]]، ويلز * [[ونٽرٽن ڀٽون]]، انگلينڊ * [[سوووينسڪي نيشنل پارڪ]]، پولينڊ * [[ليمناس واريون ڀٽون]]، يونان * [[اڪروتيري واريون ڀٽون]]، قبرص * [[رابيئرگ مائل]]، ڊينمارڪ * [[ٿي نيشنل پارڪ]]، ڊينمارڪ * [[ڪوروبيڊو جون ڀٽون]]، اسپين * [[ڪريسمينا ڀٽ]]، پرتگال * [[سائو جيسنٽو قدرتي محفوظ ڀٽون]]، پرتگال * [[ڊي هوخي فيلووي نيشنل پارڪ]]، نيدرلينڊ * [[ڪوٽوائيڪر زاند]]، نيدرلينڊ * [[ٽيڪسل نيشنل پارڪ جون ڀٽون]]، نيدرلينڊ * [[ڪيورونين اسپٽ]] جون ڀٽون، لٿوينيا ۽ روس * [[اوليشڪي واريون ڀٽون]]، يوڪرين * [[اُلاهاو]]، سويڊن ===اتر آمريڪا=== ====ڪينيڊا==== * وڪٽوريا ٻيٽ جون واريون ڀٽون، نوناوٽ * [[اٿاباسڪا واريون ڀٽون صوبائي پارڪ]] * [[ڪارڪراس ريگستان]] ====آمريڪا==== * [[نوگاهابارا واريون ڀٽون]]، الاسڪا * [[گريٽ ڪوبڪ واريون ڀٽون]]، الاسڪا * [[ڪيڊز واريون ڀٽون]]، ڪيليفورنيا * [[ڪيلسو ڀٽون]]، ڪيليفورنيا * [[يوريڪا ويلي واريون ڀٽون]] * [[الگوڊونس واريون ڀٽون]] * [[گواڊالوپي-نيپومو ڀٽون]] * [[گريٽ سينڊ ڊيونز نيشنل پارڪ]]، ڪولوراڊو * [[برونيو ڀٽون اسٽيٽ پارڪ]]، آئيڊاهو * [[انڊيانا ڊيونز نيشنل پارڪ]] * [[سلپنگ بيئر ڊيونز نيشنل ليڪ شور]]، مشيگن * [[وارن ڊيونز اسٽيٽ پارڪ]] * [[گرينڊ سيبل ڀٽون]] * [[سلور ليڪ اسٽيٽ پارڪ]] * [[وائيٽ سينڊز نيشنل پارڪ]]، نيو ميڪسيڪو * [[جاڪيز رج اسٽيٽ پارڪ]]، نارٿ ڪيرولائنا * [[اوريگن ڊيونز نيشنل ريڪريئيشن ايريا]] * [[موناهانس سينڊ هلز اسٽيٽ پارڪ]]، ٽيڪساس * [[لٽل سهارا ريڪريئيشن ايريا]]، يوٽا ====ميڪسيڪو==== * [[سامالياڪا واريون ڀٽون]] ===ڏکڻ آمريڪا=== * [[ڊونا فيڊريڪو ڪربس]]، ارجنٽائن * [[ويلا گيسيل]]، ارجنٽائن * [[لينسوئس مارانينسيس نيشنل پارڪ]]، برازيل * [[ايلها ڪمپريدا ماحولياتي تحفظ وارو علائقو]] * [[جواڪينا ساحل جون ڀٽون]] * [[جيريڪواڪوارا نيشنل پارڪ]] * [[جينپابو]] * [[سيرو ميدانوسو]]، چلي * [[ڪولون ساحل]] * [[ڊيوناس ڊي ڪنڪون]] * [[سيرو ڊراگون]] * [[سيرو بلانڪو]]، پيرو * [[واڪاچينا]] * [[ميڊانوس ڊي ڪورو نيشنل پارڪ]]، وينزويلا ===اوشينيا=== * [[سمپسن ريگستان]] جون ڀٽون، آسٽريليا * [[ڪورونگ نيشنل پارڪ]] * [[لنڪن نيشنل پارڪ]] * [[ڪوفن بي نيشنل پارڪ]] * [[فريزر ٻيٽ]] * [[ڪرونولا واريون ڀٽون]] * [[اسٽاڪٽن ساحل]] * [[لينسلن واريون ڀٽون]] * [[ٽي پاڪي واريون ڀٽون]]، نيوزيلينڊ ==دنيا جون سڀ کان اوچيون ڀٽون== {| class="wikitable sortable" ! ڀٽ ! بنياد کان اوچائي ! سمنڊ جي سطح کان اوچائي ! هنڌ ! نوٽ |- |[[ڊونا فيڊريڪو ڪربس]] |تقريباً 1٬230 م |تقريباً 2٬845 م |ارجنٽائن |دنيا جي سڀ کان اوچي ڀٽ |- |[[سيرو بلانڪو]] |تقريباً 1٬176 م |تقريباً 2٬080 م |پيرو |پيرو جي سڀ کان اوچي، دنيا ۾ ٻي نمبر |- |[[بادائين جاران واريون ڀٽون]] |تقريباً 500 م |تقريباً 2٬020 م |چين |ايشيا جون سڀ کان اوچيون بيهڪ واريون ڀٽون |- |[[ريگ يالان]] |تقريباً 470 م |تقريباً 950 م |ايران |لوٽ ريگستان |- |ڊرا ڀٽ |420 م |تقريباً 870 م |الجزائر |آفريڪا جي سڀ کان اوچي ڀٽ |- |بگ ڊيڊي / ڊيون 7 |383 م |تقريباً 570 م |نميبيا |نميبيا موجب دنيا جي سڀ کان اوچي ڀٽ |- |[[مائونٽ ٽيمپسٽ]] |تقريباً 280 م |تقريباً 280 م |آسٽريليا |آسٽريليا جي سڀ کان اوچي ڀٽ |- |اسٽار ڀٽ |230 م کان وڌيڪ |تقريباً 2٬730 م |آمريڪا |اتر آمريڪا جي سڀ کان اوچي ڀٽ |- |[[پيلا جي ڀٽ]] |تقريباً 105 م |تقريباً 130 م |فرانس |يورپ جي سڀ کان اوچي ڀٽ |} ==واريءَ جي ڀٽن جا نظام== * [[اٿاباسڪا واريون ڀٽون صوبائي پارڪ]] * [[اشدود واري ڀٽ]] * [[بامبرگ ڀٽون]] * [[سرسيو نيشنل پارڪ]] * [[ڪرونولا واريون ڀٽون]] * [[ڪرم لن بروز]] * [[ڊاولش وارن]] * [[فريزر ٻيٽ]] * [[انڊيانا ڊيونز نيشنل پارڪ]] * [[ڪينفگ بروز]] * [[مارگام بروز]] * [[مرلوف واريون ڀٽون]] ``` ==ٿر جون ڀٽون== ٿر ۾ واريءَ جي وڏن دڙن کي ”ڀٽون“ چون. ٿري ماڻهو ڀٽ کي ”لَڪ“ بہ چون. ڪي ڪي تمام اٿانهيون ۽ ڊگهيون ڀٽون آهن، جي پري کان جبلن وانگر پيون ڏيکاري ڏين. ڪي وچوليون، جن کي ”دڙو“ چون، ڪي اڃا بہ ننڍيون، جن کي ”دڙيو“، ”دَڙڦيو، يا ”ڪپرو“ چون. مطلب ته گهڻن ئي قسمن جون ڀٽون آهن، جن جا وري جدا جدا نالا آهن. ڪٿي هڪٻئي کي ويجهيون تہ ڪٿي پري پري، ڪي ڀٽون سنئيون ڪي ڏنگيون، ڪي ورن وڪڙن واريون، ڪن جي سلامي ڊگهي، جنھنڪري چڙهڻ لھڻ ۾ سھولت ۽ ڪي اُڀپريون، جتان ماڻهو يا وهٽ چڙهي لھي ڪونہ سگهن، اهڙين ڀٽن کي ”اوُنڌيولڪ“ چون. ان تي وري جنھن هنڌ سلامي ڊگهيري هوندي، اتان پاسيرو چڙهبو آهي. برسات پوڻ وقت ڀٽن جي پاسن کان بعضي ڏرڙ پئجي ويندا آهن، مٿان بيھي نھاربو تہ ڊپ پيو ٿيندو.<ref name ="رائچند هريجن">تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون)، مصنف؛ رائچند هريجن، ايڊيشن: ٽيون، سال: 2005ع، ڇپائيندڙ؛ [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄام شورو</ref> ==ٿر ۾ ڀٽ جا ڀاڱا== واريءَ جي وڏي دڙي کي ڀٽ چئبو آهي جنھن جا ٿرھيٺيان حصا ھوندا آھن.<ref name = "رائچند هريجن"/> * '''دَڙو ''': ڀٽ کان ڪجهه ننڍو، واريءَ جو ڍڳ. * '''لڪَ''': ڀٽ کي به چئبو آهي ۽ خاص ڪري ڀٽ جو اهو هنڌ، جتان لنگهه هجي. انهن لڪن جا نالا ڀرسان ڳوٺن جي نالن پٺيان به رکيل آهن، جيئن ته لس جو لڪ، چريل جو الڪ، لاڪوُڙي جو لڪ، ڊاڀي جو لڪ، ڀوڄاسر جو لڪ، سڦوران جو لڪ وغيره. * '''مٿاري''' : ڀٽ جي مٿان ڪجهه مفاصلي ۾ سڌي زمين، جتان ماڻهو ۽ وهٽ هلي سگهن. ڪي مٿاريون ڪجهہ ڊيگهہ ۽ ويڪر واريون هونديون آهن، جتي مال لاءِ چراگاھ ۽ ننڍيون ٻنيون بہ هونديون آهن. جيئن تہ ٻگهار جي مٿاري ڊاڀي جي مٿاري، نيڻي سر جي مٿاري، ڪاروتل جي مٿاري، ڱکاري جي مٿاري، هنجتل جي مٿاري ۽ ڪڪراڙئي جي مٿاري وغيره. * '''تڙ ڪولَ''': ڀٽون اتر–اوڀر کان ڏکڻ–اولھ ڏي آهن، تنهنڪري سج اُڀرڻ سان جنھن پاسي سج جي اُس يعني تڙڪو پوي، تنهن کي چون تڙڪولَ. سياري جي انهيءَ پاسي سيءُ گهٽ هوندو آهي، ڇو تہ اتر جي هوا کان انهي پاسي جو بچاءُ گهٽ هوندو آهي، ۽ سج اُڀرڻ سان اُس به ايندي آهي.تنهنڪري ٿري ماڻهو پنهنجا ڳوٺ اڪثر ڀت جي تڙڪول ۾ ٻڌندا آهن ۽ مال جا وٿاڻ، خاص ڪري ٻڪرين جا واڙا بہ اتي ٺاهيندا آهن. ٿر ۾ سياري جي رات جو مسافري ڪندڙ ماڻهن کي جي ڊاٻو ڪرڻو هوندو تہ تڙڪول ۾ ڪندا آهن، ڇو تہ اُتي سيءُ گهٽ هوندو آهي. * '''گوڇارِ''': تڙڪول جي آمهون سامهون وارو پاسو، جتي سياري جو اُتر جي ٿڌي هوا سڌي ايندي آهي، جنهنڪري سيءُ جام پوندو آهي. البت شام جو وري سج لهڻ مهل اُتي اُس هوندي آهي. * '''ٻُڪڙ''': ڀٽ جي مُهڙ واري يا اڳئين پاسي جي ٻيءَ ڀٽ يا دڙو اچي گڏجي تہ اُتي ڪنڊ واري هيٺاهين لاھ واري ڀاڱي کي ”ٻڪڙ“ چوندا آهن. * '''پوڇانڊو''': ڀٽ جو ٻيو پاسو، جو آهستي آهستي هيٺاهون ٿيندو وڃي ختم ٿيندو آهي. تنهن کي پيڙي وارو پاسو يعني ”پوڇانڊو“ چئبو آهي. ڪن ڀٽن کي ڪونہ ٿئي ۽ ٻنهي پاسي ”پوڇانڊا“ هوندا آهن. * '''ٽونڪ''': ڪن ڀٽن جو مٿاڇرو سڌو هوندو آهي، پر ڪن ڀٽن ۾ ڪنهن هنڌ مٿاڇرو بلڪل مٿي چوٽي ڪڍيل هوندو آهي، انهيءَ ڇوٽيءَ کي چون ’ٽؤنڪ‘. *''' مُڇهہ''': ڪنھن بہ ڀٽ جي ڇيڙي وارو هنڌ، جو ٻڪڙ واري پاسي هجي ۽ جنهن جي اوچائي يڪدم ختم ٿيل هجي. * '''ڳارو''': ڀٽ جو اهو هنڌ، جتان پاڻيءَ جي وهڪري سبب واري ڳري وهڪري جو نشان (رستو) ٺاهيو ڇڏي، جتان پوءِ ماڻهو ۽ مال لنگهي سگهن. * '''نوڻَ''': ٻن ڀٽن جي وچ ۾ ڊُسڙ واري زمين جو ٽڪر، جتان ماڻهن ۽ مال جو لنگهہ هجي. * '''پاساڙو''': ڀٽ يا دڙي جي پاسي کي پاساڙو (مونث پاساڙي) چون. * ناڪو: ڀٽ جي وچ ۾ هيٺاهون هنڌ، جتان ماڻهو ۽ وهٽ لنگهي سگهن. * '''مَگرو''': ڪجهہ ويڪري مٿاهين مٿاڇري سان زمين جو ٽڪر. (هن کي ”مورو“ بہ چون.) * '''دُٻو''': ڀٽن جي وچ ۾ مٿاهينءَ زمين جو ٽڪرو، جنهن جو مٿاڇرو ڪجهه سڌو هجي ۽ وقتي ڪجهه برساتي پاڻي به بيهي. اهڙي هنڌ کي ”دُٻو“ چئبو آهي. * '''پاج''': ڪن ڀٽن تي سامهون سڌائيءَ ۾ چڙهي نه سگهبو آهي، تنهنڪري ڪنهن سهولت واري هنڌان ٿورو آڏي سلامي تي مٿي چڙهڻ لاءِ واٽ ٺاهبي آهي، تنهن کي ’پاج‘ چئبو آهي. *''' لينجھ''': ڀٽ جي ڪنهن هيٺاهين هنڌ تان ماڻهن ۽ مال جي لنگهه لاءِ ڪو رستو هجي ته اهڙي هنڌ کي ’لينجهہ‘ چئبو آهي. *''' ڏَرڙَ''': سخت برسات پوڻ ڪري ڀٽن ۽ مٿاهينءَ زمين تان پاڻي گڏ ٿي هيٺاهينءَ زمين ڏي وهندو آهي. تڏهين ڪٿي ڪٿي زمين کي ڦاڙي گهارا وجهي ڇڏيندو آهي. انهن گهارن کي ’ڏرڙ‘ چئبو آهي. * '''گاٺوڙَ''': ڀٽ جي مٿاڇري تي ڪو هيٺاهون هنڌ، جتان ماڻهو ۽ مال لنگهي سگهن ۽ مٿس ڪو وڻ ٻوٽو نه هجي ۽ پري کان ئي صفا ڏسڻ ۾ ايندو هجي. * '''لانجهو''': ڀٽ جو هيٺاهون هنڌ، جتان لنگهڻ لاءِ واٽ هجي.<ref name = "رائچند هريجن"/> == پڻ ڏسو == {{div col|colwidth=20em|rules=yes}} * [[اينٽي ڀٽ]] * [[شيطان جي چمني]] * [[برفيلي ڀٽ]] * [[زميني بناوتن جي فهرست]] * [[ماسيرا]] * [[ميڊانوس]] * [[واريءَ جي ٽڪري]] * [[واريءَ جي لهر]] * [[ڳائيندڙ واري]] * [[سامونڊي ڪناري جو ميدان]] {{Div col end}} == وڌيڪ مطالعو == * {{Cite book |author1=Ralph Lorenz |author2=James Zimbelman |title=Dune Worlds: How Wind-blown Sand Shapes Planetary Landscapes |publisher=Springer |year=2014 |isbn=978-3-540-89724-8}} * {{cite book |editor=Anthony J. Parsons, A. D. Abrahams |title=Geomorphology of Desert Environments |url=https://archive.org/details/geomorphologyofd0000unse_f8q4 |year=2009 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-5718-2}} * {{cite book |last1=Pye |first1=Kenneth |last2=Tsoar |first2=Haim |title=Aeolian Sand and Sand Dunes |year=2009 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-85909-3}} * {{Cite web |url=http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17168 |title=Nouakchott, Mauritania |date=29 April 1999 |publisher=[[NASA Earth Observatory]] |access-date=28 April 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060930235428/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17168 |archive-date=30 September 2006}} * {{cite journal |doi=10.1002/ldr.864 |title=Sand dune fixation: A solar-powered Sahara seawater pipeline macroproject |journal=Land Degradation & Development |volume=19 |issue=6 |pages=676–691 |year=2008 |last1=Badescu |first1=V. |last2=Cathcart |first2=R. B. |last3=Bolonkin |first3=A. A. |arxiv=0707.3234 |bibcode=2008LDeDe..19..676B |s2cid=128961228}} * {{Cite web |url=http://www.agc.army.mil/research/products/desert_guide/lsmsheet/lspara.htm |title=Summary: Dunes, Parabolic |publisher=Desert Processes Working Group; Knowledge Sciences, Inc. |access-date=6 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101021072044/http://www.agc.army.mil/research/products/desert_guide/lsmsheet/lspara.htm |archive-date=21 October 2010}} * {{Cite web |url=http://www.csf-desertification.org/index.php/bibliotheque/publications-csfd/les-dossiers-du-csfd-english/doc_details/142-mainguet-monique-a-dumay-frederic-2011-fighting-wind-erosion- |title=Fighting wind erosion. One aspect of the combat against desertification |publisher=Les dossiers thématiques du CSFD |access-date=4 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725212257/http://www.csf-desertification.org/index.php/bibliotheque/publications-csfd/les-dossiers-du-csfd-english/doc_details/142-mainguet-monique-a-dumay-frederic-2011-fighting-wind-erosion- |archive-date=25 July 2011}} ==حوالا== {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons and category|Dune|Dunes}} * [https://beginnorthadventures.com/loibor-seder-sand-dune-kenya/ لوئبور سيڊر: ڪينيا جي سڀ کان وڏي ڀٽ] * [https://web.archive.org/web/20060819172200/http://www.geography-site.co.uk/pages/physical/coastal/dunes.html سامونڊي ڪناري جون واريءَ جون ڀٽون] * [https://web.archive.org/web/20060308183125/http://www.tec.army.mil/research/products/desert_guide/lpisheet/lpdunes1.htm ڀٽن جي نمونن جي سڃاڻپ (آمريڪي فوج)] * {{URL|https://data.mendeley.com/datasets/675gwk5jp7/1|هوائي واريءَ بابت تحقيق جي ڪتابيات}} {{River morphology}} {{coastal geography}} {{Patterns in nature}} {{sediment transport}} {{Authority control}} [[Category:ڀٽون]] [[Category:هوائي زميني بناوتون]] [[Category:سامونڊي ۽ ساحلي زميني بناوتون]] [[Category:سامونڊي جاگرافي]] [[Category:تلڇٽيات]] 9uen4rut74s6j5mr08xudmha9ohpfl9 0 41749 412019 397973 2026-09-13T22:03:12Z Intisar Ali 8681 412019 wikitext text/x-wiki {{Short description|جيڪب آباد ضلعي جو شهر}} {{About|شهر|تعلقي|ٺل تعلقو}} {{Infobox settlement | official_name = ٺل | name = ٺل | settlement_type = [[شهر]] | image_skyline = | imagesize = 240px | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ ٺل جو مقام | coordinates = {{coord|28|14|25|N|68|46|30|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ٺل تعلقو]] | government_type = [[ميونسپل ڪميٽي]] | leader_title = چيئرمين | leader_name = شاهزيب ذوالفقار سرڪي | leader_title1 = وائيس چيئرمين | leader_name1 = عبدالرحمان ٻرڙو | population_total = 88554 | population_as_of = 2023 | population_footnotes = <ref name="PBS2023Urban">{{cite web |title=2023ع جي آدمشماري: شهري آبادين جي آبادي، جنس، واڌ ۽ گهراڻي جي ماپ |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> | population_male = 45022 | population_female = 43524 | elevation_m = 59 | demographics_type1 = خواندگي (2023ع) | demographics1_title1 = ڪُل | demographics1_info1 = 63.41٪ | demographics1_title2 = مرد | demographics1_info2 = 74.86٪ | demographics1_title3 = عورتون | demographics1_info3 = 51.83٪ | postal_code_type = پوسٽ ڪوڊ | postal_code = 79100 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''ٺل''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جو هڪ شهر ۽ [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. شهر کي مقامي حڪومت جي سطح تي '''ميونسپل ڪميٽي ٺل''' جو درجو حاصل آهي.<ref name="ECPDelim">{{cite web |title=قومي اسيمبلي تڪن جي آخري حدبندي، سنڌ |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=30 November 2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب ميونسپل ڪميٽي ٺل جي ڪُل آبادي '''88,554''' هئي، جنهن ۾ 45,022 مرد، 43,524 عورتون ۽ 8 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا.<ref name="PBS2023Urban" /> 2017ع ۾ شهر جي آبادي '''70,245''' هئي.<ref name="PBS2017Urban">{{cite web |title=2017ع جي آدمشماري: شهري آبادين جي چونڊيل آبادي انگ |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07525.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2017 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ٺل اتر سنڌ جي اهم ڳوٺاڻن ۽ زرعي مرڪزن مان هڪ آهي. شهر ڀرپاسي جي [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] لاءِ واپار، تعليم، صحت، پوليس ۽ مقامي انتظام جو مرڪز آهي. == جاگرافي == ٺل شهر لڳ ڀڳ 28°14′25″ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°46′30″ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي واقع آهي. شهر سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 59 ميٽر اوچائيءَ تي آهي. ٺل [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ روڊن وسيلي [[جيڪب آباد]]، [[ڪنڌڪوٽ]]، [[شڪارپور]] ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن سان ڳنڍيل آهي. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي 2023ع واري حدبندي موجب '''ميونسپل ڪميٽي ٺل''' [[اين اي-190 جيڪب آباد]] ۾ شامل آهي.<ref name="ECPDelim" /> == آبادي == ٺل گذريل پنجن ڏهاڪن دوران تيزيءَ سان وڌندڙ شهرن مان هڪ رهيو آهي. آدمشماريءَ جا تاريخي انگ هن ريت آهن:<ref name="CityPopulation">{{cite web |title=ٺل، جيڪب آباد ــ آباديءَ جا انگ |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/jacobabad/8050306__thul/ |website=سٽي پاپوليشن |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref><ref name="PBS2017Urban" /><ref name="PBS2023Urban" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; margin:auto; min-width:70%;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | آدمشماري ! style="background:#315F7D;color:white;" | آبادي ! style="background:#315F7D;color:white;" | تبديلي |- | 1972ع || 7,918 || — |- | 1981ع || 12,726 || واڌ |- | 1998ع || 29,125 || واڌ |- | 2017ع || 70,245 || واڌ |- | 2023ع || '''88,554''' || واڌ |} 2017ع کان 2023ع تائين شهر جي آبادي 18,309 ماڻهن جي واڌ سان 70,245 مان وڌي 88,554 ٿي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب هن عرصي دوران سالياني اوسط آبادي واڌ جي شرح '''3.95 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS2023Urban" /> 2023ع ۾ سراسري گهراڻي جي ماپ '''5.91 فرد''' هئي.<ref name="PBS2023Urban" /> == خواندگي == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ٺل شهر جي 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''63.41 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح 74.86 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 51.83 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS2023Stats">{{cite web |title=2023ع جي آدمشماري: شهري آبادين جا چونڊيل آبادي انگ |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#4A7658;color:white;" | درجو ! style="background:#4A7658;color:white;" | 2017ع ! style="background:#4A7658;color:white;" | 2023ع |- | ڪُل خواندگي || 57.33٪ || '''63.41٪''' |- | مرد || 68.07٪ || '''74.86٪''' |- | عورتون || 46.28٪ || '''51.83٪''' |} 2017ع ۾ شهر جي مجموعي خواندگي 57.33 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS2017Urban" /> == مقامي حڪومت == ٺل شهر جو مڪاني ادارو '''ميونسپل ڪميٽي ٺل''' آهي. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ موجب [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] ۾ ٻن ميونسپل ڪميٽين مان هڪ ٺل آهي.<ref name="SLGB">{{cite web |title=سنڌ جا مقامي حڪومت جا ادارا |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي 16 جون 2023ع واري نوٽيفڪيشن موجب ميونسپل ڪميٽي ٺل جو چيئرمين '''شاهزيب ذوالفقار سرڪي''' ۽ وائيس چيئرمين '''عبدالرحمان ٻرڙو''' چونڊيا ويا. ٻئي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان لاڳاپيل چونڊ عمل ذريعي ڪامياب ٿيا.<ref name="ECP2023">{{cite web |title=سنڌ جي مڪاني ڪائونسلن جي چيئرمينن ۽ وائيس چيئرمينن جا نتيجا |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/fifPGfP5DCDgafHFThejBODZ54f5bHqlCHUSKJbX.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=16 June 2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> اليڪشن ڪميشن جي چونڊ حدبنديءَ ۾ ميونسپل ڪميٽي ٺل کي الڳ شهري ڪائونسل طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="ECPDelim" /> == تاريخي عمارتون ۽ شهري ورثو == سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت [[اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ]] ٺل شهر ۾ ڪيترين پراڻين سرڪاري ۽ شهري عمارتن کي دستاويز ڪيو آهي.<ref name="HeritageDistrict">{{cite web |title=جيڪب آباد ضلعي جا تاريخي ماڳ |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad.php |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> === مختيارڪار آفيس === ٺل جي پراڻي '''مختيارڪار آفيس''' 1908ع ۾ تعمير ڪئي وئي. عمارت سان عدالتي لاڪ اپ پڻ ڳنڍيل آهي.<ref name="Mukhtiarkar">{{cite web |title=مختيارڪار آفيس، ٺل، جيڪب آباد |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/mukhtiarkar-office-thul.php |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 27 ڊسمبر 2007ع تي [[بينظير ڀٽو]] جي قتل کان پوءِ ٿيل هنگامن دوران هن عمارت تي پڻ حملو ٿيو هو. موجوده سب رجسٽرار آفيس پڻ هن احاطي سان لاڳاپيل رهي آهي.<ref name="Mukhtiarkar" /> === پوليس ٿاڻو === ٺل جو تاريخي پوليس ٿاڻو 1909ع ۾ برطانوي دور دوران تعمير ٿيو. عمارت جي سامهون لڳل يادگاري پٿر ان تعميراتي سال جي تصديق ڪري ٿو.<ref name="PoliceHeritage">{{cite web |title=پوليس ٿاڻو، ٺل، جيڪب آباد |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/police-station-thul.php |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> پوليس ٿاڻي جي احاطي ۾ ٿاڻي جي سربراهه جو بنگلو ۽ پوليس اهلڪارن جا رهائشي ڪوارٽر پڻ شامل آهن.<ref name="PoliceHeritage" /> [[سنڌ پوليس]] جي موجوده ضلعي تنظيم ۾ '''سب ڊويزنل پوليس آفيسر ٺل''' الڳ پوليس سب ڊويزن طور موجود آهي، جڏهن ته شهر ۾ اي سيڪشن ۽ بي سيڪشن سميت مختلف پوليس يونٽ ڪم ڪن ٿا.<ref name="SindhPolice">{{cite web |title=جيڪب آباد ضلعي جون پوليس آفيسون ۽ ٿاڻا |url=https://sindhpolice.gov.pk/jacobabad/police-station |publisher=سنڌ پوليس |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> === مين پرائمري اسڪول === ٺل شهر جو پراڻو '''مين پرائمري اسڪول''' 1914ع ۾ تعمير ٿيو هو. سنڌ جي ورثي واري اداري موجب عمارت ۾ پنج ڪلاس روم ۽ وسيع احاطو موجود هو.<ref name="MainSchool">{{cite web |title=مين پرائمري اسڪول، ٺل، جيڪب آباد |url=https://heritage.eftsindh.com/pending.php?id=542/jacobabad/main-primary-school-thul |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2007ع جي هنگامن دوران عمارت کي نقصان پهتو ۽ بعد جي مرمتن سبب ان جي اصل محرابي دروازن ۽ ٻاهرئين تعميري صورت ۾ تبديليون آيون.<ref name="MainSchool" /> === ڊاڪ بنگلو === ٺل شهر جي سول ڪورٽ ڀرسان هڪ پراڻي '''ڊاڪ بنگلي''' جا آثار پڻ سنڌ جي ورثي واري رڪارڊ ۾ درج آهن.<ref name="HeritageDistrict" /> اهو شهر جي نوآبادياتي دور جي انتظامي ورثي جو حصو آهي. == تعليم == ٺل شهر تعلقي جو هڪ اهم تعليمي مرڪز آهي. سنڌ حڪومت جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ ڊگري ڪاليج ٺل''' جو وجود واضح طور درج ٿيل آهي.<ref name="GDC">{{cite web |title=ٺل جي سرڪاري ڊگري ڪاليج بابت سرڪاري نوٽيفڪيشن |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=0&key=thul&pageNumber=3 |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سرڪاري ملازمن جي 2024ع واري رڪارڊ ۾ هن اداري کي '''گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج ٺل'''، ڪوڊ JK0255، طور پڻ درج ڪيو ويو آهي.<ref name="CollegeRecord">{{cite web |title=سنڌ حڪومت جي تعليمي ادارن ۽ ملازمن جو رڪارڊ |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/97149%20Letter%20for%20Profiling%20of%20Govt%20Employees%20-Pensioners%20of%20Sindh%20Who%20themselves%20or%20their%20spouses%20were%20beneficiaries%20of%20BISP.pdf |publisher=سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت 2016ع ۾ ٺل ۾ '''گرلس ڊگري ڪاليج''' قائم ڪرڻ جي ترقياتي اسڪيم پڻ منظور ڪئي. منصوبي جي منظور ٿيل لاڳت 95.777 ملين رپيا هئي.<ref name="GirlsCollege">{{cite web |title=سنڌ حڪومت جو ساليانو ترقياتي پروگرام 2018–19ع |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-18-19%5CVOLUME-V.pdf |publisher=ناڻي کاتو، سنڌ حڪومت |year=2018 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2025–26ع جي سنڌ حڪومت جي بجيٽ ۾ '''گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج ٺل، ضلعو جيڪب آباد''' لاءِ الڳ بجيٽ اسڪيم پڻ موجود آهي.<ref name="GirlsCollege2025">{{cite web |title=ڪاليجن جي بجيٽ 2025–26ع |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CVOLUME_III_Detail%5CSC21155-Colleges.pdf |publisher=ناڻي کاتو، سنڌ حڪومت |year=2025 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == صحت == شهر ۾ '''تعلقائي اسپتال ٺل''' تعلقي جي اهم سرڪاري صحت مرڪزن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جي ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول پروگرام جي بيمارين جي نگراني واري فهرست ۾ '''تعلقائي اسپتال ٺل''' کي جيڪب آباد ضلعي جي سينٽينل سائيٽن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="CDC">{{cite web |title=سنڌ ۾ بيمارين جي نگرانيءَ جا مرڪز |url=https://cdc.gos.pk/sentinel_sites.php |publisher=ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول، صحت کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> هي اسپتال ٺل شهر سان گڏ ڀرپاسي جي وڏي ڳوٺاڻي آباديءَ لاءِ پڻ مرڪزي صحت سهولت فراهم ڪري ٿي. == ريلوي == ٺل تاريخي طور ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل رهيو آهي. سنڌ جي ورثي واري اداري موجب ٺل ۾ ٻن ريلوي اسٽيشنن جون عمارتون موجود رهيون آهن، جيڪي ويهين صديءَ جي 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ تعمير ڪيون ويون.<ref name="Railway">{{cite web |title=ريلوي اسٽيشن، ٺل، جيڪب آباد |url=https://heritage.eftsindh.com/site/493/jacobabad/railway-station-thul |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> هڪ اسٽيشن شهر جي وچ ۾ هئي، جڏهن ته '''ٺل نئون ريلوي اسٽيشن''' شهر کان ٻاهر تعمير ڪيو ويو. نئين اسٽيشن جي ڀرسان ريلوي ملازمن لاءِ هڪ ڪالوني پڻ قائم ڪئي وئي هئي.<ref name="Railway" /> ريلوي لائين ٺل کي تاريخي طور [[جيڪب آباد]]، [[ڪنڌڪوٽ]] ۽ اڳتي پنجاب ۽ خيبر پختونخوا ڏانهن ويندڙ ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيندي هئي.<ref name="Railway" /> == روڊ آمدرفت == ٺل روڊن ذريعي [[جيڪب آباد]]، [[ڪنڌڪوٽ]]، [[شڪارپور]] ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن سان ڳنڍيل آهي. قومي چونڊ حدبنديءَ ۾ شهر ۽ ڀرپاسي جون آباديون جيڪب آباد ضلعي جي مرڪزي مواصلاتي ۽ انتظامي نيٽ ورڪ جو حصو آهن.<ref name="ECPDelim" /> == پوسٽ == [[پاڪستان پوسٽ]] جي سرڪاري نيشنل پوسٽ ڪوڊ ڊائريڪٽري موجب ٺل جو پوسٽ ڪوڊ '''79100''' آهي ۽ اهو [[جيڪب آباد]] جنرل پوسٽ آفيس سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Post">{{cite web |title=قومي پوسٽ ڪوڊ ڊائريڪٽري |url=https://www.pakpost.gov.pk/images/national%20post%20code%20directory.pdf |publisher=پاڪستان پوسٽ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == آبهوا == ٺل ۾ [[گرم ريگستاني آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ ڊگها ۽ انتهائي گرم اونهارا ۽ نسبتاً ٿڌا، خشڪ سيارا ٿين ٿا. موسمي ڊيٽا موجب مئي ۽ جون ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ 43°سينٽي گريڊ تائين پهچي ٿو، جڏهن ته جنوري ۾ سراسري رات جو گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ 9°سينٽي گريڊ رهي ٿو.<ref name="Climate">{{cite web |title=ٺل جي سالياني آبهوا ۽ گرمي پد |url=https://weatherspark.com/y/106615/Average-Weather-in-Thul-Pakistan-Year-Round |website=ويدر اسپارڪ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> اونهاري ۾ انتهائي گرمي ۽ ٿوري برسات، جڏهن ته مون سون واري عرصي ۾ برسات جي امڪان ۾ واڌ علائقي جي آبهوا جون نمايان خاصيتون آهن.<ref name="Climate" /> == معيشت == ٺل تعلقي جي وڏي ڳوٺاڻي آبادي زراعت سان لاڳاپيل هجڻ سبب ٺل شهر ڀرپاسي جي زرعي پيداوار لاءِ واپاري ۽ خدمتي مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. خاص طور چانور، ڪڻڪ ۽ ٻين فصلن جي خريد، وڪري، پروسيسنگ ۽ ٽرانسپورٽ سان لاڳاپيل ڪاروبار شهر جي مقامي معيشت ۾ اهم آهن. شهر ۾ چانورن جي ملن ۽ اناج سان لاڳاپيل واپاري سرگرمين جي موجودگي ٺل جي ڀرپاسي واري زرعي پٽي سان ان جي معاشي لاڳاپي جي عڪاسي ڪري ٿي. == ثقافتي ۽ تاريخي پسمنظر == ٺل جي شهري ۽ انتظامي تاريخ جو هڪ وڏو حصو ويهين صديءَ جي شروعاتي سرڪاري عمارتن ۾ محفوظ آهي. 1908ع جي مختيارڪار آفيس، 1909ع جو پوليس ٿاڻو ۽ 1914ع جو مين پرائمري اسڪول شهر جي نوآبادياتي دور جي شهري توسيع جا اهم نشان آهن.<ref name="Mukhtiarkar" /><ref name="PoliceHeritage" /><ref name="MainSchool" /> اهي عمارتون ٺل جي هڪ ننڍڙي زرعي آباديءَ مان تعلقائي انتظامي ۽ واپاري مرڪز ۾ تبديليءَ جي تاريخي عمل سان لاڳاپيل آهن. == پڻ ڏسو == * [[ٺل تعلقو]] * [[ٺل نئون ريلوي اسٽيشن]] * [[ميرپور ٻرڙو]] * [[جيڪب آباد]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] * [[ڪنڌڪوٽ]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ٺل]] [[زمرو:ٺل تعلقو]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعي جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون ميونسپل ڪميٽيون]] c4m6vw63584xobrqjb98u4nvbeyp0s5 0 41750 412014 360239 2026-09-13T21:43:42Z Intisar Ali 8681 412014 wikitext text/x-wiki {{Short description|جيڪب آباد ضلعي جو شهر}} {{About|شهر|تعلقي|ڳڙهي خيرو تعلقو}} {{Infobox settlement | name = ڳڙهي خيرو | settlement_type = [[شهر]] | image_map = Garhi Khairo Taluku.jpg | mapsize = 250px | map_caption = [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] ۾ ڳڙهي خيرو تعلقو، جنهن جو صدر مقام ڳڙهي خيرو شهر آهي | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ ڳڙهي خيرو جو مقام | coordinates = {{coord|28|04|N|67|59|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] | seat_type = مقامي حڪومت | seat = [[ٽائون ڪميٽي]] | government_type = [[ٽائون ڪميٽي]] | population_total = 20,007 | population_as_of = 2023 | population_footnotes = <ref name="PBS2023Urban">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> | population_male = 10,165 | population_female = 9,817 | demographics_type1 = خواندگي (2023ع) | demographics1_title1 = ڪُل | demographics1_info1 = 79.96٪ | demographics1_title2 = مرد | demographics1_info2 = 87.08٪ | demographics1_title3 = عورتون | demographics1_info3 = 72.83٪ | postal_code_type = پوسٽ ڪوڊ | postal_code = 79050 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''ڳڙهي خيرو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جو هڪ شهر ۽ [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. شهر کي مقامي حڪومت جي سطح تي '''ٽائون ڪميٽي ڳڙهي خيرو''' جو درجو حاصل آهي.<ref name="ECP2022">{{cite web |title=Appointment of Returning Officers for Local Government Elections in Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/67780.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=13 April 2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref><ref name="SLGB">{{cite web |title=Notifications |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/notifications/ |publisher=سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب ڳڙهي خيرو ٽائون ڪميٽي جي آبادي '''20,007''' هئي، جنهن ۾ 10,165 مرد، 9,817 عورتون ۽ 25 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا.<ref name="PBS2023Urban" /><ref name="PBS2023Stats">{{cite web |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2017ع ۾ شهر جي آبادي 12,619 هئي، جنهن سبب 2017ع کان 2023ع تائين سالياني اوسط آبادي واڌ جي شرح 8.01 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="PBS2017Urban">{{cite web |title=Table 25: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07525.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2017 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref><ref name="PBS2023Urban" /> == جاگرافي == ڳڙهي خيرو اتر سنڌ جي ميداني علائقي ۾، لڳ ڀڳ 28°04′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67°59′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي واقع آهي. شهر [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي، جيڪو 733 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي.<ref name="PBS2023Taluka">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Population Density, Urban Population and Annual Growth Rate, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سنڌ جي ثقافتي ورثي واري رڪارڊ موجب شهر جو پراڻو انتظامي حصو [[بيگاري واهه]] جي کاٻي ڪناري سان لاڳاپيل رهيو آهي.<ref name="Mukhtiarkar">{{cite web |title=Mukhtiarkar Office, Garhi Khairo, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/mukhtiarkar-office-garhi-khairo.php |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> آبپاشي کاتي جو تاريخي بنگلو شهر ۾ '''سير واهه''' جي کاٻي ڪناري تي واقع آهي.<ref name="IrrigationBungalow">{{cite web |title=Irrigation Bungalow, Garhi Khairo, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/irrigation-bungalow-garhi-khairo.php |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> [[File:Garhi Khairo Taluku.jpg|thumb|center|700px|[[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] ۾ ڳڙهي خيرو تعلقو؛ ڳڙهي خيرو شهر تعلقي جو صدر مقام آهي.]] == تاريخ == سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ ڳڙهي خيرو کي جيڪب آباد ضلعي جي پراڻن ۽ تاريخي طور خوشحال واپاري مرڪزن مان هڪ قرار ڏئي ٿو.<ref name="Architecture">{{cite web |title=Architecture of Garhi Khairo, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/architecture-garhi-khairo.php |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ شهر جي واپاري زندگيءَ ۾ مقامي هندو واپارين جو نمايان حصو هو. سندن سرمائي سان شهر ۾ وڏا رهائشي گهر، حويليون ۽ واپاري عمارتون تعمير ٿيون.<ref name="Architecture" /> تعميراتي سرگرمين ۾ '''اوستو''' برادريءَ جي ڪاريگرن ۽ [[شڪارپور]] سان لاڳاپيل سنڌ ورڪيز مسترين پڻ ڪردار ادا ڪيو. انهن ڪاريگرن شهر جي روايتي اڏاوت ۾ نوان تعميري ۽ آرائشي اسلوب متعارف ڪرايا.<ref name="Architecture" /> ويهين صديءَ جي شروعاتي ڏهاڪن ۾ شهر ۾ تعميراتي سرگرمي تيزيءَ سان وڌي، پر بعد جي تجارتي ۽ شهري تبديليءَ سبب ان دور جون گهڻيون عمارتون ختم ٿي ويون.<ref name="Architecture" /> === تعلقائي صدر مقام === سنڌ جي ورثي واري رڪارڊ موجب '''1931ع''' ۾ ڳڙهي خيرو کي تعلقائي سطح جي انتظامي حيثيت ملڻ کان پوءِ شهر ۾ مختيارڪار آفيس تعمير ۽ افتتاح ڪئي وئي.<ref name="Mukhtiarkar" /> مختيارڪار آفيس هڪ منزلہ، گهڻن ڪمرن واري سرن جي عمارت هئي، جنهن سان مردن ۽ عورتن لاءِ الڳ عدالتي لاڪ اپ پڻ لاڳاپيل هو.<ref name="Mukhtiarkar" /> == آدمشماري == ڳڙهي خيرو کي 1951ع جي آدمشماريءَ ۾ الڳ شهري آباديءَ طور درج نه ڪيو ويو هو. 1961ع کان پوءِ شهر جي آبادي لڳاتار وڌندي رهي.<ref name="Historical">{{cite web |title=Area and Population of Administrative Units by Rural/Urban: 1951–1998 Censuses |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/administrative_units.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; margin:auto; min-width:65%;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | آدمشماري ! style="background:#315F7D;color:white;" | آبادي ! style="background:#315F7D;color:white;" | تبصرو |- | 1961ع || 2,348 || ٽائون ڪميٽي |- | 1972ع || 4,973 || ٽائون ڪميٽي |- | 1981ع || 7,992 || ٽائون ڪميٽي |- | 1998ع || 11,565 || ٽائون ڪميٽي |- | 2017ع || 12,619 || ڇهين آدمشماري |- | 2023ع || '''20,007''' || ستين آدمشماري |} 1951ع کان 1998ع تائين جا انگ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي تاريخي انتظامي جدول مان، جڏهن ته 2017ع ۽ 2023ع جا انگ لاڳاپيل آدمشماري جدولن مان ورتل آهن.<ref name="Historical" /><ref name="PBS2017Urban" /><ref name="PBS2023Urban" /> 2023ع ۾ شهر ۾ مردن جو انگ 10,165 ۽ عورتن جو انگ 9,817 هو. جنس تناسب لڳ ڀڳ 103.54 مرد في 100 عورتون هو ۽ سراسري گهراڻي جي ماپ 7.8 فرد هئي.<ref name="PBS2023Taluka" /> == خواندگي == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ڳڙهي خيرو شهر ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح '''79.96 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها 87.08 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 72.83 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS2023Stats" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#4C7A5B;color:white;" | درجو ! style="background:#4C7A5B;color:white;" | 2017ع ! style="background:#4C7A5B;color:white;" | 2023ع |- | ڪُل خواندگي || 68.36٪ || '''79.96٪''' |- | مرد || 79.92٪ || '''87.08٪''' |- | عورتون || 57.09٪ || '''72.83٪''' |} 2017ع ۾ شهر جي مجموعي خواندگي 68.36 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS2017Urban" /> == مذهب == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ڳڙهي خيرو شهر جي 20,007 رهواسين مان '''19,053 مسلمان''' ۽ '''954 غير مسلم''' هئا.<ref name="PBS2023Stats" /> 2017ع ۾ شهر ۾ 12,038 مسلمان ۽ 581 غير مسلم رهواسي درج ٿيل هئا.<ref name="PBS2017Urban" /> شهر جي تاريخ ۾ هندو واپاري برادريءَ جو خاص ڪردار رهيو. سنڌ جي ثقافتي ورثي واري اداري موجب شهر جي پراڻي واپاري ۽ تعميري ترقي وڏي حد تائين مالدار هندو واپارين جي سرگرمين سان لاڳاپيل هئي.<ref name="Architecture" /> == رهائش == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ڳڙهي خيرو شهر ۾ '''2,549 رهائشي يونٽ''' درج ٿيا، جن مان 985 پڪا، 415 نيم پڪا ۽ 1,149 ڪچا گهر هئا.<ref name="Housing2023">{{cite web |title=Table 20: Type of Housing Unit by Region, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_20_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#8A6848;color:white;" | رهائشي قسم ! style="background:#8A6848;color:white;" | تعداد ! style="background:#8A6848;color:white;" | حصو |- | پڪا گهر || 985 || 38.6٪ |- | نيم پڪا گهر || 415 || 16.3٪ |- | ڪچا گهر || 1,149 || 45.1٪ |- ! ڪُل ! 2,549 ! 100٪ |} 2023ع جي وڌيڪ رهائشي انگن موجب شهر جي 2,549 رهائشي يونٽن مان 2,300 وٽ بجلي ۽ 230 وٽ پائيپ يا نلڪي سان پاڻيءَ جي سهولت درج هئي.<ref name="Housing34">{{cite web |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_34_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == مقامي حڪومت == ڳڙهي خيرو شهر جو مڪاني ادارو '''ٽائون ڪميٽي ڳڙهي خيرو''' آهي. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي 2022ع واري مڪاني چونڊ انتظام ۾ ٽائون ڪميٽي ڳڙهي خيرو کي ڳڙهي خيرو تعلقي جي الڳ شهري ڪائونسل طور درج ڪيو ويو.<ref name="ECP2022" /> سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ جي 2024ع واري نوٽيفڪيشن ۾ پڻ '''ٽائون آفيسر، ٽائون ڪميٽي ڳڙهي خيرو، ضلعو جيڪب آباد''' جي عهدي جو سرڪاري ذڪر موجود آهي.<ref name="SLGB" /> موجوده مڪاني حڪومت جي چونڊيل انتظام بابت اليڪشن ڪميشن جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''مير خير بخش خان شهلياڻي''' چيئرمين ۽ '''مانڪ مل''' وائيس چيئرمين طور درج آهن.<ref name="ECPLG">{{cite web |title=Returned Candidates of Local Councils, District Jacobabad |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/fifPGfP5DCDgafHFThejBODZ54f5bHqlCHUSKJbX.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> === 2015ع جون مڪاني چونڊون === 2015ع جي مڪاني چونڊن وقت ٽائون ڪميٽي ڳڙهي خيرو '''ستن وارڊن''' تي مشتمل هئي. انهن مان ڇهن وارڊن تي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] ۽ هڪ وارڊ تي آزاد اميدوار ڪامياب ٿيو.<ref name="LG2015">{{cite web |title=Town Committee Garhi Khairo Wards Result Elections 2015 |url=https://www.electionpakistani.com/local-government-bodies/sindh/jacobabad/town-committee-garhi-khairo.html |date=2015 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" ! style="background:#694F73;color:white;" | وارڊ ! style="background:#694F73;color:white;" | چونڊيل ڪائونسلر ! style="background:#694F73;color:white;" | جماعت |- | 1 || مير محسن علي شهلياڻي جمالي || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 2 || خوشحال خان بروهي || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 3 || طارق علي بليدي || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 4 || غلام نبي بلوچ || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 5 || شاهنواز چنا || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 6 || محمد عارف عمراڻي || آزاد |- | 7 || مير خير بخش خان شهلياڻي جمالي || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} == تعميري ورثو == ڳڙهي خيرو جي شهري تاريخ جو اهم حصو ان جون پراڻيون واپاري ۽ رهائشي عمارتون آهن. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ شهر ۾ حويلين، اوطاقن، بازارن ۽ وڏن رهائشي گهرن جي تعمير ۾ واڌ آئي.<ref name="Architecture" /> سنڌ جي ثقافتي ورثي واري اداري طرفان شهر ۾ دستاويز ڪيل تاريخي عمارتن ۾: * ديوان قيمت راءِ جي اوطاق؛ * سيٺ جرو مائي جي ٽي ماڙ حويلي؛ * ديوان ڪيرت راءِ جي عمارت؛ * شاهي بازار جو پراڻو ٻه ماڙ گهر؛ * پراڻي پوسٽ آفيس شامل آهن.<ref name="Architecture" /> انهن مان ڪيتريون عمارتون وقت، نئين تجارتي اڏاوت ۽ قدرتي آفتن سبب سخت متاثر ٿيون آهن.<ref name="Architecture" /> === مختيارڪار آفيس === 1931ع ۾ شهر کي تعلقائي صدر مقام بنائڻ کان پوءِ ٺهيل مختيارڪار آفيس ڳڙهي خيرو جي اهم انتظامي ورثي مان هڪ آهي. عمارت ۾ وڏا محرابي ورانڊا ۽ عدالتي لاڪ اپ شامل هئا.<ref name="Mukhtiarkar" /> 2010ع جي ٻوڏ دوران عمارت ڪيترن هفتن تائين پاڻيءَ ۾ رهي، جنهن سبب پراڻي سرڪاري رڪارڊ ۽ رهائشي ڪوارٽرن کي وڏو نقصان پهتو.<ref name="Mukhtiarkar" /> === آبپاشي بنگلو === [[File:Garhi Khairo Taluku.jpg|thumb|ڳڙهي خيرو شهر ساڳئي نالي واري تعلقي جو انتظامي مرڪز آهي.]] سير واهه جي کاٻي ڪناري تي واقع '''آبپاشي بنگلو''' 1918ع ۾ تعمير ٿيو هو. هيءَ برطانوي دور جي شهر ۾ باقي رهيل انتظامي عمارتن مان هڪ آهي.<ref name="IrrigationBungalow" /> 2010ع جي ٻوڏ دوران هيءَ عمارت مڪمل طور پاڻيءَ ۾ ٻڏي وئي ۽ ٻن مهينن کان وڌيڪ پاڻي بيهڻ سبب ان جي اڳ ئي ڪمزور ڍانچي کي وڌيڪ نقصان پهتو.<ref name="IrrigationBungalow" /> === پوليس ٿاڻو === شهر جو تاريخي پوليس ٿاڻو پڻ برطانوي دور سان تعلق رکي ٿو. سنڌ جي ثقافتي ورثي واري اداري موجب پوليس ٿاڻي جو پهريون حصو '''1910ع''' ۾ تعمير ٿيو، جڏهن ته ٿاڻي جي مرڪزي عمارت جو هڪ حصو 1934ع ۾ ٺاهيو ويو.<ref name="PoliceStation">{{cite web |title=Police Station, Garhi Khairo, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/police-station-garhi-khairo.php |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2010ع جي ٻوڏ پوليس ٿاڻي جي پراڻي عمارت کي سخت متاثر ڪيو.<ref name="PoliceStation" /> == 2010ع جي ٻوڏ == [[2010ع پاڪستان جون ٻوڏون|آگسٽ 2010ع جي ٻوڏ]] ڳڙهي خيرو جي جديد تاريخ جي سڀ کان وڏي قدرتي آفتن مان هڪ هئي. 12 آگسٽ تي بيگاري واهه ۾ گهاري سبب ڳڙهي خيرو واري علائقي جا تقريباً 40 ڳوٺ ۽ ريلوي ٽريڪ جو حصو پاڻيءَ هيٺ اچي ويو.<ref name="Dawn12">{{cite news |title=Rail track, villages in Jacobabad submerged |url=https://www.dawn.com/news/552497 |work=ڊان |date=12 August 2010 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 19 آگسٽ جي رات ٻوڏ جو پاڻي ڳڙهي خيرو شهر ۾ داخل ٿيو. ''ڊان'' موجب شهر کي بچائڻ لاءِ پاڻي جو رخ بدلائڻ جون ڪوششون ڪامياب نه ٿيون ۽ سوين ماڻهو شهر ۾ ڦاسي پيا.<ref name="Dawn20">{{cite news |title=Hyderabad localities in state of panic |url=https://www.dawn.com/news/853549 |work=ڊان |date=20 August 2010 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سنڌ جي ثقافتي ورثي واري اداري موجب ٻوڏ دوران شهر جو لڳ ڀڳ اڌ حصو پاڻيءَ هيٺ آيو ۽ گهرن، سرڪاري عمارتن، بنيادي ڍانچي ۽ بيٺل فصلن کي شديد نقصان پهتو.<ref name="Architecture" /> ٻوڏ دوران شهر جا ڪيترائي رهواسي محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ٿيا. ڪجهه مقامي رضاڪارن شهر ۾ رهي امدادي ادارن سان تعاون، فوت ٿيل ماڻهن جي تدفين ۽ خالي گهرن جي نگراني ڪئي؛ مقامي تاريخي بيان ۾ انهن کي '''ڳڙهي خيرو جا هيرو''' سڏيو ويو آهي.<ref name="Architecture" /> ساڳئي عرصي دوران صوفي نهال فقير پنهنجي آستاني تي رهي متاثر ماڻهن ۽ امدادي عملي لاءِ لنگر جاري رکيو.<ref name="Architecture" /> == ٻوڏ کان پوءِ بحالي == [[ريڊ ڪراس جي بين الاقوامي ڪميٽي]] 2011ع ۽ 2012ع دوران ڳڙهي خيرو تعلقي ۾ ٻوڏ کان پوءِ بحاليءَ جا مختلف منصوبا هلايا.<ref name="ICRC">{{cite web |title=Sindh Newsletter |url=https://www.icrc.org/sites/default/files/external/doc/en/assets/files/2012/pakistan-sindh-newsletter-2012-04-26.pdf |publisher=ريڊ ڪراس جي بين الاقوامي ڪميٽي |date=26 April 2012 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2012ع ۾ '''ڳڙهي خيرو تعلقائي هيڊڪوارٽر اسپتال''' جي مرمت مڪمل ٿيڻ جي مرحلي ۾ هئي. ساڳئي منصوبي تحت شهر جي پاڻي فراهميءَ واري نظام جي نئين ڊيزائن تيار ڪري پبلڪ هيلٿ انجنيئرنگ کاتي جيڪب آباد حوالي ڪئي وئي.<ref name="ICRC" /> == صحت == شهر ۾ '''تعلقائي هيڊڪوارٽر اسپتال ڳڙهي خيرو''' بنيادي سرڪاري ثانوي صحت مرڪز طور ڪم ڪندو رهيو آهي. 2010ع جي ٻوڏ کان پوءِ اسپتال جي بحاليءَ ۾ ريڊ ڪراس جي بين الاقوامي ڪميٽي مدد ڪئي.<ref name="ICRC" /> شهر جي اسپتال ڳڙهي خيرو تعلقي جي ڀرپاسي وارن ڳوٺاڻن علائقن لاءِ پڻ مرڪزي صحت سهولت جي حيثيت رکي ٿي. == تعليم == سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي رڪارڊ ۾ ڳڙهي خيرو ٽائون ڪميٽي هيٺ مختلف سيڪنڊري ۽ پرائمري اسڪول درج ٿيل آهن.<ref name="Education">{{cite web |title=District Jacobabad – Secondary Schools and JEST Positions |url=https://sindheducation.gov.pk/Contents/VP21/ESHS/ESHS%20District%20Jacobabad%20%28JEST%29.pdf |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> انهن ۾: * '''گورنمينٽ گرلس هاءِ اسڪول تعلقو ڳڙهي خيرو'''؛ * '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول حاصل خان جمالي ڳڙهي خيرو'''؛ * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ڳڙهي خيرو مين'''؛ * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول بخاري ڳڙهي خيرو''' شامل آهن.<ref name="Education" /><ref name="Headmasters">{{cite web |title=District Jacobabad – List of Schools for Head Masters and Head Mistresses |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/HM/Jacobabad.pdf |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == ريلوي == '''[[ڳڙهي خيرو ريلوي اسٽيشن]]''' شهر جي تاريخي آمدرفت واري ڍانچي جو حصو آهي. سنڌ جي ثقافتي ورثي واري اداري موجب اسٽيشن 2010ع جي ٻوڏ تائين فعال هئي.<ref name="Railway">{{cite web |title=Garhi Khairo Railway Station, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/garhi-khairo-railway-station.php |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ٻوڏ کان پوءِ ڪيترن اندروني طور بي گهر ٿيل ماڻهن اسٽيشن جي عمارت ۾ عارضي پناهه ورتي.<ref name="Railway" /> == روڊ ۽ مواصلات == ڳڙهي خيرو روڊن ذريعي جيڪب آباد ضلعي ۽ پاڙيسري اتر سنڌ جي شهرن سان ڳنڍيل آهي. 2010ع جي ٻوڏ دوران '''ڳڙهي خيرو–شهدادڪوٽ روڊ''' جي بندن ۽ رستن جو بار بار سرڪاري ۽ اخباري رڪارڊ ۾ ذڪر ٿيو.<ref name="DawnRoad">{{cite news |title=Last warning issued for Shahdadkot |url=https://www.dawn.com/news/555544 |work=ڊان |date=23 August 2010 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي ترقياتي پروگرام ۾ '''دوداپور–ڳڙهي خيرو روڊ''' سان لاڳاپيل ترقياتي ڪم پڻ درج رهيا آهن.<ref name="ADP">{{cite web |title=Annual Development Programme 2022–23 |url=https://www.scribd.com/document/802139498/Local-Govt |publisher=سنڌ حڪومت |year=2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == پوسٽ ۽ مواصلات == [[پاڪستان پوسٽ]] جي سرڪاري پوسٽ ڪوڊ ڊائريڪٽري موجب ڳڙهي خيرو جو پوسٽ ڪوڊ '''79050''' آهي ۽ اهو جيڪب آباد جنرل پوسٽ آفيس جي دائري هيٺ اچي ٿو.<ref name="Post">{{cite web |title=Post Code Directory |url=https://www.pakpost.gov.pk/postcodes.php |publisher=پاڪستان پوسٽ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] * [[ڳڙهي خيرو ريلوي اسٽيشن]] * [[بيگاري واهه]] * [[جيڪب آباد]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] * [[شهدادڪوٽ]] * [[دوداپور]] * [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڳڙهي خيرو]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقو]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعي جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون]] {{Infobox settlement | official_name = | name = ڳڙھي خيرو | native_name = | settlement_type = | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = | mapsize = 100px | map_alt = | map_caption = | coordinates = {{coord|28|04|N| 68|15|E|region:PK_type:city|displa=inline,title}} | pushpin_map =Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جي انتظامي ورھاست|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[جيڪب آباد ضلعو ]] | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = [[ڳڙھي خيرو تعلقو ]] | population_total = 12632 | population_as_of = 2017 | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = | area_total_km2 = | elevation_m = | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = auto | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | blank_name_sec2 = پوسٽل ڪوڊ | blank_info_sec2 = | area_code = | area_code_type = ڊائلنگ ڪوڊ | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | website = | footnotes = }} '''ڳڙهي خيرو'' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|ضلعي جيڪب آباد]] جو هڪ شهر ۽ تعلقي جو صدر مقام آهي. روڊ رستي ھي شھر جيڪب آباد ، شھدادڪوٽ ۽ استاد محمد سان ڳنڍيل آھي . شھر جي آبادي سنڌي ۽ بلوچ ذاتين وارن ماڻھن تي مشتمل آهي جن ۾ جمالي، بليدي ، ، لغاري ڪثرت ۾ آھن . ھتي ڪافي ھندو خاندان بہ رھن پيا . ھي ھڪ ننڍو ۽ معاشي طور تي پوئتي پيل شھر آھي جتي بنيادي سھولتن جو ڏاڍو فقدان آھي. شھر جي جاگرافيائي بيھڪ ڊگري اتر طرف 28° 4' 0" 67° 59' 0 ڊگري اوڀر طرف آھي.ھتان جي آبهوا اونھاري ۾ انتھائي گرم 48 سينٽي گريڊ کان بہ وڌيڪ ھوندي آھي ۽ سياري ۾ سرد ۽ خشڪ .2015 جي بلدياتي اليڪشن ۾ پيپلز پارٽي شھر جي ستن مان ڇھ وارڊن تي چونڊ کٽي <ref>{cite web|url=https://www.electionpakistani.com/local-government-bodies/sindh/jacobabad/town-committee-garhi-khairo.html}</ref> سياسي طور تي ھن شھر جي سنڌ اسيمبلي واري تڪ تي مير شاھنواز جمالي جي شاھلياڻي خاندان جا فرد چونڊجندا رھيا آھن جن ۾ سندس پٽ مير غلام محمد شاھلياڻي ۽ مير گوھر شاھلياڻي ۽ پوٽي مس سائره شاھلياڻي شامل آهن. ==نالو== ڳڙھي ڳڙھ مان نڪتل آهي. ڳڙھ جي معنيَ ڪوٽ يا قلعو آھي. ڳڙھي جي معنيَ ننڍڙو ڪوٽ آھي. خيرو اصل ۾ ذات جو جمالي ھيو. نالي جي معنيَ آهي خيري جمالي وارو ڪوٽ. بورڊ آف روينيو سنڌ جي 1880 وارن ديھن جي نقشن ۾ ھن شھر کي ڳڙھي خيرو جمالي جي نالي سان ظاھر ڪيو ويو ھو. ==تعميري ورثو== ڳڙهي خيرو، [[جيڪب آباد ضلعو|ضلعو جيڪب آباد]] جو هڪ قديم واپاري مرڪز رهيو آهي، جيڪو خاص طور تي هندو واپاري برادري جي اقتصادي سرگرمين سبب سڃاتو ويندو هو۔ شهر جي تعميري سڃاڻپ گهڻي ڀاڱي انهن واپارين جي رهائشي ۽ تجارتي عمارتن سان جڙيل هئي، جيڪي وسيع، هوادار ۽ آرائشي نموني سان تعمير ڪرايل هونديون هيون۔ اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙي ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ دهليءَ مان “استو” برادري جي مسترين جي لڏپلاڻ کان پوءِ شهر ۾ تعميراتي سرگرمين ۾ نمايان اضافو ٿيو۔ هن برادري عمارتن جي بناوت ۽ آرڪيٽيڪچر ۾ نوان اسلوب متعارف ڪرايا، جيڪي ان کان اڳ مقامي تعميراتي روايتن ۾ شامل نه هئا۔ گهٽ اجرت ۽ فني مهارت سبب مقامي مالدار برادري وڏي پيماني تي حويليون، اوطاقون، محل نما گهر ۽ ٻيون عمارتون تعمير ڪرايون۔ شڪارپور جي سنڌ ورڪيز مستري پڻ انهن تعميراتي منصوبن ۾ حصو وٺندا هئا۔ ويهين صديءَ جي شروعاتي ڏهاڪن ۾ شهر تعميري لحاظ کان نمايان ترقي ڏٺي، پر وقت سان گڏ واپارڪاري ۽ شهري ڍانچي ۾ تبديليءَ سبب ان دور جون گهڻيون عمارتون ختم ٿي ويون۔ موجوده وقت ۾ به ڪي تاريخي عمارتون باقي آهن، جن ۾ ديوان قيمت راءِ جو اوطاق، سيٺ جرو مائي جي ٽي ماڙ حويلي، ديوان ڪيرت راءِ جي عمارت، شاهي بازار ۾ ٻه ماڙ رهائشي گهر ۽ پراڻو پوسٽ آفيس شامل آهن۔ اهي عمارتون شهر جي تاريخي ۽ ثقافتي اهميت جي شاهدي ڏين ٿيون۔ <ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/pending.php?id=550/jacobabad/architecture-garhi-khairo |title=Architecture Garhi Khairo, Jacobabad |website=Endowment Fund Trust for Preservation of Heritage of Sindh |access-date=3 March 2026}}</ref> ==آدمشماري== ڳڙهي خيرو تعلقي جي آدمشماري 1 مارچ 1998 ۾ 117,207 ھئي جيڪا 15 مارچ 2017 جي آدمشماري ۾ وڌي 158,360 ٿي وئي جنھن مان شھر جي ٽائون ڪميٽي جي آدمشماري 12,632 آهي باقي145,728 ٻھراڙيءَ۾ رھندڙ آھي.<ref>{cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=80501}</ref> ==شھر ۾ آيل ٻوڏون== آگسٽ 2010ع جي ٻوڏن دوران شهر جو وڏو حصو پاڻي هيٺ اچي ويو، جنهن سبب بنيادي ڍانچي، زرعي فصلن ۽ رهائشي علائقن کي سخت نقصان پهتو۔ ان هنگامي صورتحال ۾ مقامي رضاڪارن جي هڪ گروهه شهر ۾ رهندي امدادي ڪاررواين ۾ حصو ورتو، لاشن جي تدفين جو بندوبست ڪيو ۽ خالي گهرن جي نگراني ڪئي۔ انهن رضاڪارن کي مقامي سطح تي “ڳڙهي خيرو جا هيرو” سڏيو وڃي ٿو۔ شهر ۾ صوفي نهال فقير جو آستانو پڻ موجود آهي، جتي زائرين لاءِ لنگر جو انتظام ڪيو ويندو آهي۔ 2010ع جي ٻوڏن دوران، جڏهن گهڻا رهواسي محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ٿي ويا هئا، تڏهن به صوفي نهال فقير شهر ۾ رهي بي گهر ماڻهن ۽ امدادي عملي جي خدمت جاري رکي۔<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/pending.php?id=550/jacobabad/architecture-garhi-khairo |title=Architecture Garhi Khairo, Jacobabad |website=Endowment Fund Trust for Preservation of Heritage of Sindh |access-date=3 March 2026}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} gtdo37nmbyoeqxzq0be42tr2mhfix3i 412015 412014 2026-09-13T21:44:26Z Intisar Ali 8681 /* */ 412015 wikitext text/x-wiki {{Short description|جيڪب آباد ضلعي جو شهر}} {{About|شهر|تعلقي|ڳڙهي خيرو تعلقو}} {{Infobox settlement | name = ڳڙهي خيرو | settlement_type = [[شهر]] | image_map = Garhi Khairo Taluku.jpg | mapsize = 250px | map_caption = [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] ۾ ڳڙهي خيرو تعلقو، جنهن جو صدر مقام ڳڙهي خيرو شهر آهي | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ ڳڙهي خيرو جو مقام | coordinates = {{coord|28|04|N|67|59|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] | seat_type = مقامي حڪومت | seat = [[ٽائون ڪميٽي]] | government_type = [[ٽائون ڪميٽي]] | population_total = 20,007 | population_as_of = 2023 | population_footnotes = <ref name="PBS2023Urban">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> | population_male = 10,165 | population_female = 9,817 | demographics_type1 = خواندگي (2023ع) | demographics1_title1 = ڪُل | demographics1_info1 = 79.96٪ | demographics1_title2 = مرد | demographics1_info2 = 87.08٪ | demographics1_title3 = عورتون | demographics1_info3 = 72.83٪ | postal_code_type = پوسٽ ڪوڊ | postal_code = 79050 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''ڳڙهي خيرو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جو هڪ شهر ۽ [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. شهر کي مقامي حڪومت جي سطح تي '''ٽائون ڪميٽي ڳڙهي خيرو''' جو درجو حاصل آهي.<ref name="ECP2022">{{cite web |title=Appointment of Returning Officers for Local Government Elections in Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/67780.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=13 April 2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref><ref name="SLGB">{{cite web |title=Notifications |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/notifications/ |publisher=سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب ڳڙهي خيرو ٽائون ڪميٽي جي آبادي '''20,007''' هئي، جنهن ۾ 10,165 مرد، 9,817 عورتون ۽ 25 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا.<ref name="PBS2023Urban" /><ref name="PBS2023Stats">{{cite web |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2017ع ۾ شهر جي آبادي 12,619 هئي، جنهن سبب 2017ع کان 2023ع تائين سالياني اوسط آبادي واڌ جي شرح 8.01 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="PBS2017Urban">{{cite web |title=Table 25: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07525.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2017 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref><ref name="PBS2023Urban" /> == جاگرافي == ڳڙهي خيرو اتر سنڌ جي ميداني علائقي ۾، لڳ ڀڳ 28°04′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67°59′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي واقع آهي. شهر [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي، جيڪو 733 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي.<ref name="PBS2023Taluka">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Population Density, Urban Population and Annual Growth Rate, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سنڌ جي ثقافتي ورثي واري رڪارڊ موجب شهر جو پراڻو انتظامي حصو [[بيگاري واهه]] جي کاٻي ڪناري سان لاڳاپيل رهيو آهي.<ref name="Mukhtiarkar">{{cite web |title=Mukhtiarkar Office, Garhi Khairo, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/mukhtiarkar-office-garhi-khairo.php |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> آبپاشي کاتي جو تاريخي بنگلو شهر ۾ '''سير واهه''' جي کاٻي ڪناري تي واقع آهي.<ref name="IrrigationBungalow">{{cite web |title=Irrigation Bungalow, Garhi Khairo, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/irrigation-bungalow-garhi-khairo.php |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> [[File:Garhi Khairo Taluku.jpg|thumb|center|700px|[[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] ۾ ڳڙهي خيرو تعلقو؛ ڳڙهي خيرو شهر تعلقي جو صدر مقام آهي.]] == تاريخ == سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ ڳڙهي خيرو کي جيڪب آباد ضلعي جي پراڻن ۽ تاريخي طور خوشحال واپاري مرڪزن مان هڪ قرار ڏئي ٿو.<ref name="Architecture">{{cite web |title=Architecture of Garhi Khairo, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/architecture-garhi-khairo.php |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ شهر جي واپاري زندگيءَ ۾ مقامي هندو واپارين جو نمايان حصو هو. سندن سرمائي سان شهر ۾ وڏا رهائشي گهر، حويليون ۽ واپاري عمارتون تعمير ٿيون.<ref name="Architecture" /> تعميراتي سرگرمين ۾ '''اوستو''' برادريءَ جي ڪاريگرن ۽ [[شڪارپور]] سان لاڳاپيل سنڌ ورڪيز مسترين پڻ ڪردار ادا ڪيو. انهن ڪاريگرن شهر جي روايتي اڏاوت ۾ نوان تعميري ۽ آرائشي اسلوب متعارف ڪرايا.<ref name="Architecture" /> ويهين صديءَ جي شروعاتي ڏهاڪن ۾ شهر ۾ تعميراتي سرگرمي تيزيءَ سان وڌي، پر بعد جي تجارتي ۽ شهري تبديليءَ سبب ان دور جون گهڻيون عمارتون ختم ٿي ويون.<ref name="Architecture" /> === تعلقائي صدر مقام === سنڌ جي ورثي واري رڪارڊ موجب '''1931ع''' ۾ ڳڙهي خيرو کي تعلقائي سطح جي انتظامي حيثيت ملڻ کان پوءِ شهر ۾ مختيارڪار آفيس تعمير ۽ افتتاح ڪئي وئي.<ref name="Mukhtiarkar" /> مختيارڪار آفيس هڪ منزلہ، گهڻن ڪمرن واري سرن جي عمارت هئي، جنهن سان مردن ۽ عورتن لاءِ الڳ عدالتي لاڪ اپ پڻ لاڳاپيل هو.<ref name="Mukhtiarkar" /> == آدمشماري == ڳڙهي خيرو کي 1951ع جي آدمشماريءَ ۾ الڳ شهري آباديءَ طور درج نه ڪيو ويو هو. 1961ع کان پوءِ شهر جي آبادي لڳاتار وڌندي رهي.<ref name="Historical">{{cite web |title=Area and Population of Administrative Units by Rural/Urban: 1951–1998 Censuses |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/administrative_units.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; margin:auto; min-width:65%;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | آدمشماري ! style="background:#315F7D;color:white;" | آبادي ! style="background:#315F7D;color:white;" | تبصرو |- | 1961ع || 2,348 || ٽائون ڪميٽي |- | 1972ع || 4,973 || ٽائون ڪميٽي |- | 1981ع || 7,992 || ٽائون ڪميٽي |- | 1998ع || 11,565 || ٽائون ڪميٽي |- | 2017ع || 12,619 || ڇهين آدمشماري |- | 2023ع || '''20,007''' || ستين آدمشماري |} 1951ع کان 1998ع تائين جا انگ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي تاريخي انتظامي جدول مان، جڏهن ته 2017ع ۽ 2023ع جا انگ لاڳاپيل آدمشماري جدولن مان ورتل آهن.<ref name="Historical" /><ref name="PBS2017Urban" /><ref name="PBS2023Urban" /> 2023ع ۾ شهر ۾ مردن جو انگ 10,165 ۽ عورتن جو انگ 9,817 هو. جنس تناسب لڳ ڀڳ 103.54 مرد في 100 عورتون هو ۽ سراسري گهراڻي جي ماپ 7.8 فرد هئي.<ref name="PBS2023Taluka" /> == خواندگي == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ڳڙهي خيرو شهر ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح '''79.96 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها 87.08 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 72.83 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS2023Stats" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#4C7A5B;color:white;" | درجو ! style="background:#4C7A5B;color:white;" | 2017ع ! style="background:#4C7A5B;color:white;" | 2023ع |- | ڪُل خواندگي || 68.36٪ || '''79.96٪''' |- | مرد || 79.92٪ || '''87.08٪''' |- | عورتون || 57.09٪ || '''72.83٪''' |} 2017ع ۾ شهر جي مجموعي خواندگي 68.36 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS2017Urban" /> == مذهب == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ڳڙهي خيرو شهر جي 20,007 رهواسين مان '''19,053 مسلمان''' ۽ '''954 غير مسلم''' هئا.<ref name="PBS2023Stats" /> 2017ع ۾ شهر ۾ 12,038 مسلمان ۽ 581 غير مسلم رهواسي درج ٿيل هئا.<ref name="PBS2017Urban" /> شهر جي تاريخ ۾ هندو واپاري برادريءَ جو خاص ڪردار رهيو. سنڌ جي ثقافتي ورثي واري اداري موجب شهر جي پراڻي واپاري ۽ تعميري ترقي وڏي حد تائين مالدار هندو واپارين جي سرگرمين سان لاڳاپيل هئي.<ref name="Architecture" /> == رهائش == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ڳڙهي خيرو شهر ۾ '''2,549 رهائشي يونٽ''' درج ٿيا، جن مان 985 پڪا، 415 نيم پڪا ۽ 1,149 ڪچا گهر هئا.<ref name="Housing2023">{{cite web |title=Table 20: Type of Housing Unit by Region, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_20_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#8A6848;color:white;" | رهائشي قسم ! style="background:#8A6848;color:white;" | تعداد ! style="background:#8A6848;color:white;" | حصو |- | پڪا گهر || 985 || 38.6٪ |- | نيم پڪا گهر || 415 || 16.3٪ |- | ڪچا گهر || 1,149 || 45.1٪ |- ! ڪُل ! 2,549 ! 100٪ |} 2023ع جي وڌيڪ رهائشي انگن موجب شهر جي 2,549 رهائشي يونٽن مان 2,300 وٽ بجلي ۽ 230 وٽ پائيپ يا نلڪي سان پاڻيءَ جي سهولت درج هئي.<ref name="Housing34">{{cite web |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_34_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == مقامي حڪومت == ڳڙهي خيرو شهر جو مڪاني ادارو '''ٽائون ڪميٽي ڳڙهي خيرو''' آهي. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي 2022ع واري مڪاني چونڊ انتظام ۾ ٽائون ڪميٽي ڳڙهي خيرو کي ڳڙهي خيرو تعلقي جي الڳ شهري ڪائونسل طور درج ڪيو ويو.<ref name="ECP2022" /> سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ جي 2024ع واري نوٽيفڪيشن ۾ پڻ '''ٽائون آفيسر، ٽائون ڪميٽي ڳڙهي خيرو، ضلعو جيڪب آباد''' جي عهدي جو سرڪاري ذڪر موجود آهي.<ref name="SLGB" /> موجوده مڪاني حڪومت جي چونڊيل انتظام بابت اليڪشن ڪميشن جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''مير خير بخش خان شهلياڻي''' چيئرمين ۽ '''مانڪ مل''' وائيس چيئرمين طور درج آهن.<ref name="ECPLG">{{cite web |title=Returned Candidates of Local Councils, District Jacobabad |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/fifPGfP5DCDgafHFThejBODZ54f5bHqlCHUSKJbX.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> === 2015ع جون مڪاني چونڊون === 2015ع جي مڪاني چونڊن وقت ٽائون ڪميٽي ڳڙهي خيرو '''ستن وارڊن''' تي مشتمل هئي. انهن مان ڇهن وارڊن تي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] ۽ هڪ وارڊ تي آزاد اميدوار ڪامياب ٿيو.<ref name="LG2015">{{cite web |title=Town Committee Garhi Khairo Wards Result Elections 2015 |url=https://www.electionpakistani.com/local-government-bodies/sindh/jacobabad/town-committee-garhi-khairo.html |date=2015 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" ! style="background:#694F73;color:white;" | وارڊ ! style="background:#694F73;color:white;" | چونڊيل ڪائونسلر ! style="background:#694F73;color:white;" | جماعت |- | 1 || مير محسن علي شهلياڻي جمالي || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 2 || خوشحال خان بروهي || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 3 || طارق علي بليدي || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 4 || غلام نبي بلوچ || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 5 || شاهنواز چنا || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 6 || محمد عارف عمراڻي || آزاد |- | 7 || مير خير بخش خان شهلياڻي جمالي || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} == تعميري ورثو == ڳڙهي خيرو جي شهري تاريخ جو اهم حصو ان جون پراڻيون واپاري ۽ رهائشي عمارتون آهن. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ شهر ۾ حويلين، اوطاقن، بازارن ۽ وڏن رهائشي گهرن جي تعمير ۾ واڌ آئي.<ref name="Architecture" /> سنڌ جي ثقافتي ورثي واري اداري طرفان شهر ۾ دستاويز ڪيل تاريخي عمارتن ۾: * ديوان قيمت راءِ جي اوطاق؛ * سيٺ جرو مائي جي ٽي ماڙ حويلي؛ * ديوان ڪيرت راءِ جي عمارت؛ * شاهي بازار جو پراڻو ٻه ماڙ گهر؛ * پراڻي پوسٽ آفيس شامل آهن.<ref name="Architecture" /> انهن مان ڪيتريون عمارتون وقت، نئين تجارتي اڏاوت ۽ قدرتي آفتن سبب سخت متاثر ٿيون آهن.<ref name="Architecture" /> === مختيارڪار آفيس === 1931ع ۾ شهر کي تعلقائي صدر مقام بنائڻ کان پوءِ ٺهيل مختيارڪار آفيس ڳڙهي خيرو جي اهم انتظامي ورثي مان هڪ آهي. عمارت ۾ وڏا محرابي ورانڊا ۽ عدالتي لاڪ اپ شامل هئا.<ref name="Mukhtiarkar" /> 2010ع جي ٻوڏ دوران عمارت ڪيترن هفتن تائين پاڻيءَ ۾ رهي، جنهن سبب پراڻي سرڪاري رڪارڊ ۽ رهائشي ڪوارٽرن کي وڏو نقصان پهتو.<ref name="Mukhtiarkar" /> === آبپاشي بنگلو === [[File:Garhi Khairo Taluku.jpg|thumb|ڳڙهي خيرو شهر ساڳئي نالي واري تعلقي جو انتظامي مرڪز آهي.]] سير واهه جي کاٻي ڪناري تي واقع '''آبپاشي بنگلو''' 1918ع ۾ تعمير ٿيو هو. هيءَ برطانوي دور جي شهر ۾ باقي رهيل انتظامي عمارتن مان هڪ آهي.<ref name="IrrigationBungalow" /> 2010ع جي ٻوڏ دوران هيءَ عمارت مڪمل طور پاڻيءَ ۾ ٻڏي وئي ۽ ٻن مهينن کان وڌيڪ پاڻي بيهڻ سبب ان جي اڳ ئي ڪمزور ڍانچي کي وڌيڪ نقصان پهتو.<ref name="IrrigationBungalow" /> === پوليس ٿاڻو === شهر جو تاريخي پوليس ٿاڻو پڻ برطانوي دور سان تعلق رکي ٿو. سنڌ جي ثقافتي ورثي واري اداري موجب پوليس ٿاڻي جو پهريون حصو '''1910ع''' ۾ تعمير ٿيو، جڏهن ته ٿاڻي جي مرڪزي عمارت جو هڪ حصو 1934ع ۾ ٺاهيو ويو.<ref name="PoliceStation">{{cite web |title=Police Station, Garhi Khairo, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/police-station-garhi-khairo.php |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2010ع جي ٻوڏ پوليس ٿاڻي جي پراڻي عمارت کي سخت متاثر ڪيو.<ref name="PoliceStation" /> == 2010ع جي ٻوڏ == [[2010ع پاڪستان جون ٻوڏون|آگسٽ 2010ع جي ٻوڏ]] ڳڙهي خيرو جي جديد تاريخ جي سڀ کان وڏي قدرتي آفتن مان هڪ هئي. 12 آگسٽ تي بيگاري واهه ۾ گهاري سبب ڳڙهي خيرو واري علائقي جا تقريباً 40 ڳوٺ ۽ ريلوي ٽريڪ جو حصو پاڻيءَ هيٺ اچي ويو.<ref name="Dawn12">{{cite news |title=Rail track, villages in Jacobabad submerged |url=https://www.dawn.com/news/552497 |work=ڊان |date=12 August 2010 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 19 آگسٽ جي رات ٻوڏ جو پاڻي ڳڙهي خيرو شهر ۾ داخل ٿيو. ''ڊان'' موجب شهر کي بچائڻ لاءِ پاڻي جو رخ بدلائڻ جون ڪوششون ڪامياب نه ٿيون ۽ سوين ماڻهو شهر ۾ ڦاسي پيا.<ref name="Dawn20">{{cite news |title=Hyderabad localities in state of panic |url=https://www.dawn.com/news/853549 |work=ڊان |date=20 August 2010 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سنڌ جي ثقافتي ورثي واري اداري موجب ٻوڏ دوران شهر جو لڳ ڀڳ اڌ حصو پاڻيءَ هيٺ آيو ۽ گهرن، سرڪاري عمارتن، بنيادي ڍانچي ۽ بيٺل فصلن کي شديد نقصان پهتو.<ref name="Architecture" /> ٻوڏ دوران شهر جا ڪيترائي رهواسي محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ٿيا. ڪجهه مقامي رضاڪارن شهر ۾ رهي امدادي ادارن سان تعاون، فوت ٿيل ماڻهن جي تدفين ۽ خالي گهرن جي نگراني ڪئي؛ مقامي تاريخي بيان ۾ انهن کي '''ڳڙهي خيرو جا هيرو''' سڏيو ويو آهي.<ref name="Architecture" /> ساڳئي عرصي دوران صوفي نهال فقير پنهنجي آستاني تي رهي متاثر ماڻهن ۽ امدادي عملي لاءِ لنگر جاري رکيو.<ref name="Architecture" /> == ٻوڏ کان پوءِ بحالي == [[ريڊ ڪراس جي بين الاقوامي ڪميٽي]] 2011ع ۽ 2012ع دوران ڳڙهي خيرو تعلقي ۾ ٻوڏ کان پوءِ بحاليءَ جا مختلف منصوبا هلايا.<ref name="ICRC">{{cite web |title=Sindh Newsletter |url=https://www.icrc.org/sites/default/files/external/doc/en/assets/files/2012/pakistan-sindh-newsletter-2012-04-26.pdf |publisher=ريڊ ڪراس جي بين الاقوامي ڪميٽي |date=26 April 2012 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2012ع ۾ '''ڳڙهي خيرو تعلقائي هيڊڪوارٽر اسپتال''' جي مرمت مڪمل ٿيڻ جي مرحلي ۾ هئي. ساڳئي منصوبي تحت شهر جي پاڻي فراهميءَ واري نظام جي نئين ڊيزائن تيار ڪري پبلڪ هيلٿ انجنيئرنگ کاتي جيڪب آباد حوالي ڪئي وئي.<ref name="ICRC" /> == صحت == شهر ۾ '''تعلقائي هيڊڪوارٽر اسپتال ڳڙهي خيرو''' بنيادي سرڪاري ثانوي صحت مرڪز طور ڪم ڪندو رهيو آهي. 2010ع جي ٻوڏ کان پوءِ اسپتال جي بحاليءَ ۾ ريڊ ڪراس جي بين الاقوامي ڪميٽي مدد ڪئي.<ref name="ICRC" /> شهر جي اسپتال ڳڙهي خيرو تعلقي جي ڀرپاسي وارن ڳوٺاڻن علائقن لاءِ پڻ مرڪزي صحت سهولت جي حيثيت رکي ٿي. == تعليم == سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي رڪارڊ ۾ ڳڙهي خيرو ٽائون ڪميٽي هيٺ مختلف سيڪنڊري ۽ پرائمري اسڪول درج ٿيل آهن.<ref name="Education">{{cite web |title=District Jacobabad – Secondary Schools and JEST Positions |url=https://sindheducation.gov.pk/Contents/VP21/ESHS/ESHS%20District%20Jacobabad%20%28JEST%29.pdf |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> انهن ۾: * '''گورنمينٽ گرلس هاءِ اسڪول تعلقو ڳڙهي خيرو'''؛ * '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول حاصل خان جمالي ڳڙهي خيرو'''؛ * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ڳڙهي خيرو مين'''؛ * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول بخاري ڳڙهي خيرو''' شامل آهن.<ref name="Education" /><ref name="Headmasters">{{cite web |title=District Jacobabad – List of Schools for Head Masters and Head Mistresses |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/HM/Jacobabad.pdf |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == ريلوي == '''[[ڳڙهي خيرو ريلوي اسٽيشن]]''' شهر جي تاريخي آمدرفت واري ڍانچي جو حصو آهي. سنڌ جي ثقافتي ورثي واري اداري موجب اسٽيشن 2010ع جي ٻوڏ تائين فعال هئي.<ref name="Railway">{{cite web |title=Garhi Khairo Railway Station, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/garhi-khairo-railway-station.php |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ٻوڏ کان پوءِ ڪيترن اندروني طور بي گهر ٿيل ماڻهن اسٽيشن جي عمارت ۾ عارضي پناهه ورتي.<ref name="Railway" /> == روڊ ۽ مواصلات == ڳڙهي خيرو روڊن ذريعي جيڪب آباد ضلعي ۽ پاڙيسري اتر سنڌ جي شهرن سان ڳنڍيل آهي. 2010ع جي ٻوڏ دوران '''ڳڙهي خيرو–شهدادڪوٽ روڊ''' جي بندن ۽ رستن جو بار بار سرڪاري ۽ اخباري رڪارڊ ۾ ذڪر ٿيو.<ref name="DawnRoad">{{cite news |title=Last warning issued for Shahdadkot |url=https://www.dawn.com/news/555544 |work=ڊان |date=23 August 2010 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي ترقياتي پروگرام ۾ '''دوداپور–ڳڙهي خيرو روڊ''' سان لاڳاپيل ترقياتي ڪم پڻ درج رهيا آهن.<ref name="ADP">{{cite web |title=Annual Development Programme 2022–23 |url=https://www.scribd.com/document/802139498/Local-Govt |publisher=سنڌ حڪومت |year=2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == پوسٽ ۽ مواصلات == [[پاڪستان پوسٽ]] جي سرڪاري پوسٽ ڪوڊ ڊائريڪٽري موجب ڳڙهي خيرو جو پوسٽ ڪوڊ '''79050''' آهي ۽ اهو جيڪب آباد جنرل پوسٽ آفيس جي دائري هيٺ اچي ٿو.<ref name="Post">{{cite web |title=Post Code Directory |url=https://www.pakpost.gov.pk/postcodes.php |publisher=پاڪستان پوسٽ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] * [[ڳڙهي خيرو ريلوي اسٽيشن]] * [[بيگاري واهه]] * [[جيڪب آباد]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] * [[شهدادڪوٽ]] * [[دوداپور]] * [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڳڙهي خيرو]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقو]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعي جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون]] {{Infobox settlement | official_name = | name = ڳڙھي خيرو | native_name = | settlement_type = | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = | mapsize = 100px | map_alt = | map_caption = | coordinates = {{coord|28|04|N| 68|15|E|region:PK_type:city|displa=inline,title}} | pushpin_map =Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جي انتظامي ورھاست|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[جيڪب آباد ضلعو ]] | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = [[ڳڙھي خيرو تعلقو ]] | population_total = 12632 | population_as_of = 2017 | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = | area_total_km2 = | elevation_m = | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = auto | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | blank_name_sec2 = پوسٽل ڪوڊ | blank_info_sec2 = | area_code = | area_code_type = ڊائلنگ ڪوڊ | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | website = | footnotes = }} '''ڳڙهي خيرو'' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|ضلعي جيڪب آباد]] جو هڪ شهر ۽ تعلقي جو صدر مقام آهي. روڊ رستي ھي شھر جيڪب آباد ، شھدادڪوٽ ۽ استاد محمد سان ڳنڍيل آھي . شھر جي آبادي سنڌي ۽ بلوچ ذاتين وارن ماڻھن تي مشتمل آهي جن ۾ جمالي، بليدي ، ، لغاري ڪثرت ۾ آھن . ھتي ڪافي ھندو خاندان بہ رھن پيا . ھي ھڪ ننڍو ۽ معاشي طور تي پوئتي پيل شھر آھي جتي بنيادي سھولتن جو ڏاڍو فقدان آھي. شھر جي جاگرافيائي بيھڪ ڊگري اتر طرف 28° 4' 0" 67° 59' 0 ڊگري اوڀر طرف آھي.ھتان جي آبهوا اونھاري ۾ انتھائي گرم 48 سينٽي گريڊ کان بہ وڌيڪ ھوندي آھي ۽ سياري ۾ سرد ۽ خشڪ .2015 جي بلدياتي اليڪشن ۾ پيپلز پارٽي شھر جي ستن مان ڇھ وارڊن تي چونڊ کٽي <ref>{cite web|url=https://www.electionpakistani.com/local-government-bodies/sindh/jacobabad/town-committee-garhi-khairo.html}</ref> سياسي طور تي ھن شھر جي سنڌ اسيمبلي واري تڪ تي مير شاھنواز جمالي جي شاھلياڻي خاندان جا فرد چونڊجندا رھيا آھن جن ۾ سندس پٽ مير غلام محمد شاھلياڻي ۽ مير گوھر شاھلياڻي ۽ پوٽي مس سائره شاھلياڻي شامل آهن. ==نالو== ڳڙھي ڳڙھ مان نڪتل آهي. ڳڙھ جي معنيَ ڪوٽ يا قلعو آھي. ڳڙھي جي معنيَ ننڍڙو ڪوٽ آھي. خيرو اصل ۾ ذات جو جمالي ھيو. نالي جي معنيَ آهي خيري جمالي وارو ڪوٽ. بورڊ آف روينيو سنڌ جي 1880 وارن ديھن جي نقشن ۾ ھن شھر کي ڳڙھي خيرو جمالي جي نالي سان ظاھر ڪيو ويو ھو. ==تعميري ورثو== ڳڙهي خيرو، [[جيڪب آباد ضلعو|ضلعو جيڪب آباد]] جو هڪ قديم واپاري مرڪز رهيو آهي، جيڪو خاص طور تي هندو واپاري برادري جي اقتصادي سرگرمين سبب سڃاتو ويندو هو۔ شهر جي تعميري سڃاڻپ گهڻي ڀاڱي انهن واپارين جي رهائشي ۽ تجارتي عمارتن سان جڙيل هئي، جيڪي وسيع، هوادار ۽ آرائشي نموني سان تعمير ڪرايل هونديون هيون۔ اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙي ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ دهليءَ مان “استو” برادري جي مسترين جي لڏپلاڻ کان پوءِ شهر ۾ تعميراتي سرگرمين ۾ نمايان اضافو ٿيو۔ هن برادري عمارتن جي بناوت ۽ آرڪيٽيڪچر ۾ نوان اسلوب متعارف ڪرايا، جيڪي ان کان اڳ مقامي تعميراتي روايتن ۾ شامل نه هئا۔ گهٽ اجرت ۽ فني مهارت سبب مقامي مالدار برادري وڏي پيماني تي حويليون، اوطاقون، محل نما گهر ۽ ٻيون عمارتون تعمير ڪرايون۔ شڪارپور جي سنڌ ورڪيز مستري پڻ انهن تعميراتي منصوبن ۾ حصو وٺندا هئا۔ ويهين صديءَ جي شروعاتي ڏهاڪن ۾ شهر تعميري لحاظ کان نمايان ترقي ڏٺي، پر وقت سان گڏ واپارڪاري ۽ شهري ڍانچي ۾ تبديليءَ سبب ان دور جون گهڻيون عمارتون ختم ٿي ويون۔ موجوده وقت ۾ به ڪي تاريخي عمارتون باقي آهن، جن ۾ ديوان قيمت راءِ جو اوطاق، سيٺ جرو مائي جي ٽي ماڙ حويلي، ديوان ڪيرت راءِ جي عمارت، شاهي بازار ۾ ٻه ماڙ رهائشي گهر ۽ پراڻو پوسٽ آفيس شامل آهن۔ اهي عمارتون شهر جي تاريخي ۽ ثقافتي اهميت جي شاهدي ڏين ٿيون۔ <ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/pending.php?id=550/jacobabad/architecture-garhi-khairo |title=Architecture Garhi Khairo, Jacobabad |website=Endowment Fund Trust for Preservation of Heritage of Sindh |access-date=3 March 2026}}</ref> ==آدمشماري== ڳڙهي خيرو تعلقي جي آدمشماري 1 مارچ 1998 ۾ 117,207 ھئي جيڪا 15 مارچ 2017 جي آدمشماري ۾ وڌي 158,360 ٿي وئي جنھن مان شھر جي ٽائون ڪميٽي جي آدمشماري 12,632 آهي باقي145,728 ٻھراڙيءَ۾ رھندڙ آھي.<ref>{cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=80501}</ref> ==شھر ۾ آيل ٻوڏون== آگسٽ 2010ع جي ٻوڏن دوران شهر جو وڏو حصو پاڻي هيٺ اچي ويو، جنهن سبب بنيادي ڍانچي، زرعي فصلن ۽ رهائشي علائقن کي سخت نقصان پهتو۔ ان هنگامي صورتحال ۾ مقامي رضاڪارن جي هڪ گروهه شهر ۾ رهندي امدادي ڪاررواين ۾ حصو ورتو، لاشن جي تدفين جو بندوبست ڪيو ۽ خالي گهرن جي نگراني ڪئي۔ انهن رضاڪارن کي مقامي سطح تي “ڳڙهي خيرو جا هيرو” سڏيو وڃي ٿو۔ شهر ۾ صوفي نهال فقير جو آستانو پڻ موجود آهي، جتي زائرين لاءِ لنگر جو انتظام ڪيو ويندو آهي۔ 2010ع جي ٻوڏن دوران، جڏهن گهڻا رهواسي محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ٿي ويا هئا، تڏهن به صوفي نهال فقير شهر ۾ رهي بي گهر ماڻهن ۽ امدادي عملي جي خدمت جاري رکي۔<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/pending.php?id=550/jacobabad/architecture-garhi-khairo |title=Architecture Garhi Khairo, Jacobabad |website=Endowment Fund Trust for Preservation of Heritage of Sindh |access-date=3 March 2026}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} av5d5la66g9jc8oiywf8xz6hogp9cvz 412016 412015 2026-09-13T21:44:48Z Intisar Ali 8681 412016 wikitext text/x-wiki {{Short description|جيڪب آباد ضلعي جو شهر}} {{About|شهر|تعلقي|ڳڙهي خيرو تعلقو}} {{Infobox settlement | name = ڳڙهي خيرو | settlement_type = [[شهر]] | image_map = Garhi Khairo Taluku.jpg | mapsize = 250px | map_caption = [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] ۾ ڳڙهي خيرو تعلقو، جنهن جو صدر مقام ڳڙهي خيرو شهر آهي | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ ڳڙهي خيرو جو مقام | coordinates = {{coord|28|04|N|67|59|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] | seat_type = مقامي حڪومت | seat = [[ٽائون ڪميٽي]] | government_type = [[ٽائون ڪميٽي]] | population_total = 20,007 | population_as_of = 2023 | population_footnotes = <ref name="PBS2023Urban">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> | population_male = 10,165 | population_female = 9,817 | demographics_type1 = خواندگي (2023ع) | demographics1_title1 = ڪُل | demographics1_info1 = 79.96٪ | demographics1_title2 = مرد | demographics1_info2 = 87.08٪ | demographics1_title3 = عورتون | demographics1_info3 = 72.83٪ | postal_code_type = پوسٽ ڪوڊ | postal_code = 79050 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''ڳڙهي خيرو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جو هڪ شهر ۽ [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. شهر کي مقامي حڪومت جي سطح تي '''ٽائون ڪميٽي ڳڙهي خيرو''' جو درجو حاصل آهي.<ref name="ECP2022">{{cite web |title=Appointment of Returning Officers for Local Government Elections in Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/67780.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=13 April 2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref><ref name="SLGB">{{cite web |title=Notifications |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/notifications/ |publisher=سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب ڳڙهي خيرو ٽائون ڪميٽي جي آبادي '''20,007''' هئي، جنهن ۾ 10,165 مرد، 9,817 عورتون ۽ 25 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا.<ref name="PBS2023Urban" /><ref name="PBS2023Stats">{{cite web |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2017ع ۾ شهر جي آبادي 12,619 هئي، جنهن سبب 2017ع کان 2023ع تائين سالياني اوسط آبادي واڌ جي شرح 8.01 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="PBS2017Urban">{{cite web |title=Table 25: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07525.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2017 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref><ref name="PBS2023Urban" /> == جاگرافي == ڳڙهي خيرو اتر سنڌ جي ميداني علائقي ۾، لڳ ڀڳ 28°04′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67°59′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي واقع آهي. شهر [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي، جيڪو 733 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي.<ref name="PBS2023Taluka">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Population Density, Urban Population and Annual Growth Rate, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سنڌ جي ثقافتي ورثي واري رڪارڊ موجب شهر جو پراڻو انتظامي حصو [[بيگاري واهه]] جي کاٻي ڪناري سان لاڳاپيل رهيو آهي.<ref name="Mukhtiarkar">{{cite web |title=Mukhtiarkar Office, Garhi Khairo, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/mukhtiarkar-office-garhi-khairo.php |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> آبپاشي کاتي جو تاريخي بنگلو شهر ۾ '''سير واهه''' جي کاٻي ڪناري تي واقع آهي.<ref name="IrrigationBungalow">{{cite web |title=Irrigation Bungalow, Garhi Khairo, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/irrigation-bungalow-garhi-khairo.php |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> [[File:Garhi Khairo Taluku.jpg|thumb|center|700px|[[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] ۾ ڳڙهي خيرو تعلقو؛ ڳڙهي خيرو شهر تعلقي جو صدر مقام آهي.]] == تاريخ == سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ ڳڙهي خيرو کي جيڪب آباد ضلعي جي پراڻن ۽ تاريخي طور خوشحال واپاري مرڪزن مان هڪ قرار ڏئي ٿو.<ref name="Architecture">{{cite web |title=Architecture of Garhi Khairo, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/architecture-garhi-khairo.php |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ شهر جي واپاري زندگيءَ ۾ مقامي هندو واپارين جو نمايان حصو هو. سندن سرمائي سان شهر ۾ وڏا رهائشي گهر، حويليون ۽ واپاري عمارتون تعمير ٿيون.<ref name="Architecture" /> تعميراتي سرگرمين ۾ '''اوستو''' برادريءَ جي ڪاريگرن ۽ [[شڪارپور]] سان لاڳاپيل سنڌ ورڪيز مسترين پڻ ڪردار ادا ڪيو. انهن ڪاريگرن شهر جي روايتي اڏاوت ۾ نوان تعميري ۽ آرائشي اسلوب متعارف ڪرايا.<ref name="Architecture" /> ويهين صديءَ جي شروعاتي ڏهاڪن ۾ شهر ۾ تعميراتي سرگرمي تيزيءَ سان وڌي، پر بعد جي تجارتي ۽ شهري تبديليءَ سبب ان دور جون گهڻيون عمارتون ختم ٿي ويون.<ref name="Architecture" /> === تعلقائي صدر مقام === سنڌ جي ورثي واري رڪارڊ موجب '''1931ع''' ۾ ڳڙهي خيرو کي تعلقائي سطح جي انتظامي حيثيت ملڻ کان پوءِ شهر ۾ مختيارڪار آفيس تعمير ۽ افتتاح ڪئي وئي.<ref name="Mukhtiarkar" /> مختيارڪار آفيس هڪ منزلہ، گهڻن ڪمرن واري سرن جي عمارت هئي، جنهن سان مردن ۽ عورتن لاءِ الڳ عدالتي لاڪ اپ پڻ لاڳاپيل هو.<ref name="Mukhtiarkar" /> == آدمشماري == ڳڙهي خيرو کي 1951ع جي آدمشماريءَ ۾ الڳ شهري آباديءَ طور درج نه ڪيو ويو هو. 1961ع کان پوءِ شهر جي آبادي لڳاتار وڌندي رهي.<ref name="Historical">{{cite web |title=Area and Population of Administrative Units by Rural/Urban: 1951–1998 Censuses |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/administrative_units.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; margin:auto; min-width:65%;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | آدمشماري ! style="background:#315F7D;color:white;" | آبادي ! style="background:#315F7D;color:white;" | تبصرو |- | 1961ع || 2,348 || ٽائون ڪميٽي |- | 1972ع || 4,973 || ٽائون ڪميٽي |- | 1981ع || 7,992 || ٽائون ڪميٽي |- | 1998ع || 11,565 || ٽائون ڪميٽي |- | 2017ع || 12,619 || ڇهين آدمشماري |- | 2023ع || '''20,007''' || ستين آدمشماري |} 1951ع کان 1998ع تائين جا انگ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي تاريخي انتظامي جدول مان، جڏهن ته 2017ع ۽ 2023ع جا انگ لاڳاپيل آدمشماري جدولن مان ورتل آهن.<ref name="Historical" /><ref name="PBS2017Urban" /><ref name="PBS2023Urban" /> 2023ع ۾ شهر ۾ مردن جو انگ 10,165 ۽ عورتن جو انگ 9,817 هو. جنس تناسب لڳ ڀڳ 103.54 مرد في 100 عورتون هو ۽ سراسري گهراڻي جي ماپ 7.8 فرد هئي.<ref name="PBS2023Taluka" /> == خواندگي == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ڳڙهي خيرو شهر ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح '''79.96 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها 87.08 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 72.83 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS2023Stats" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#4C7A5B;color:white;" | درجو ! style="background:#4C7A5B;color:white;" | 2017ع ! style="background:#4C7A5B;color:white;" | 2023ع |- | ڪُل خواندگي || 68.36٪ || '''79.96٪''' |- | مرد || 79.92٪ || '''87.08٪''' |- | عورتون || 57.09٪ || '''72.83٪''' |} 2017ع ۾ شهر جي مجموعي خواندگي 68.36 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS2017Urban" /> == مذهب == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ڳڙهي خيرو شهر جي 20,007 رهواسين مان '''19,053 مسلمان''' ۽ '''954 غير مسلم''' هئا.<ref name="PBS2023Stats" /> 2017ع ۾ شهر ۾ 12,038 مسلمان ۽ 581 غير مسلم رهواسي درج ٿيل هئا.<ref name="PBS2017Urban" /> شهر جي تاريخ ۾ هندو واپاري برادريءَ جو خاص ڪردار رهيو. سنڌ جي ثقافتي ورثي واري اداري موجب شهر جي پراڻي واپاري ۽ تعميري ترقي وڏي حد تائين مالدار هندو واپارين جي سرگرمين سان لاڳاپيل هئي.<ref name="Architecture" /> == رهائش == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ڳڙهي خيرو شهر ۾ '''2,549 رهائشي يونٽ''' درج ٿيا، جن مان 985 پڪا، 415 نيم پڪا ۽ 1,149 ڪچا گهر هئا.<ref name="Housing2023">{{cite web |title=Table 20: Type of Housing Unit by Region, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_20_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#8A6848;color:white;" | رهائشي قسم ! style="background:#8A6848;color:white;" | تعداد ! style="background:#8A6848;color:white;" | حصو |- | پڪا گهر || 985 || 38.6٪ |- | نيم پڪا گهر || 415 || 16.3٪ |- | ڪچا گهر || 1,149 || 45.1٪ |- ! ڪُل ! 2,549 ! 100٪ |} 2023ع جي وڌيڪ رهائشي انگن موجب شهر جي 2,549 رهائشي يونٽن مان 2,300 وٽ بجلي ۽ 230 وٽ پائيپ يا نلڪي سان پاڻيءَ جي سهولت درج هئي.<ref name="Housing34">{{cite web |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_34_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == مقامي حڪومت == ڳڙهي خيرو شهر جو مڪاني ادارو '''ٽائون ڪميٽي ڳڙهي خيرو''' آهي. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي 2022ع واري مڪاني چونڊ انتظام ۾ ٽائون ڪميٽي ڳڙهي خيرو کي ڳڙهي خيرو تعلقي جي الڳ شهري ڪائونسل طور درج ڪيو ويو.<ref name="ECP2022" /> سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ جي 2024ع واري نوٽيفڪيشن ۾ پڻ '''ٽائون آفيسر، ٽائون ڪميٽي ڳڙهي خيرو، ضلعو جيڪب آباد''' جي عهدي جو سرڪاري ذڪر موجود آهي.<ref name="SLGB" /> موجوده مڪاني حڪومت جي چونڊيل انتظام بابت اليڪشن ڪميشن جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''مير خير بخش خان شهلياڻي''' چيئرمين ۽ '''مانڪ مل''' وائيس چيئرمين طور درج آهن.<ref name="ECPLG">{{cite web |title=Returned Candidates of Local Councils, District Jacobabad |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/fifPGfP5DCDgafHFThejBODZ54f5bHqlCHUSKJbX.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> === 2015ع جون مڪاني چونڊون === 2015ع جي مڪاني چونڊن وقت ٽائون ڪميٽي ڳڙهي خيرو '''ستن وارڊن''' تي مشتمل هئي. انهن مان ڇهن وارڊن تي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] ۽ هڪ وارڊ تي آزاد اميدوار ڪامياب ٿيو.<ref name="LG2015">{{cite web |title=Town Committee Garhi Khairo Wards Result Elections 2015 |url=https://www.electionpakistani.com/local-government-bodies/sindh/jacobabad/town-committee-garhi-khairo.html |date=2015 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" ! style="background:#694F73;color:white;" | وارڊ ! style="background:#694F73;color:white;" | چونڊيل ڪائونسلر ! style="background:#694F73;color:white;" | جماعت |- | 1 || مير محسن علي شهلياڻي جمالي || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 2 || خوشحال خان بروهي || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 3 || طارق علي بليدي || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 4 || غلام نبي بلوچ || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 5 || شاهنواز چنا || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 6 || محمد عارف عمراڻي || آزاد |- | 7 || مير خير بخش خان شهلياڻي جمالي || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} == تعميري ورثو == ڳڙهي خيرو جي شهري تاريخ جو اهم حصو ان جون پراڻيون واپاري ۽ رهائشي عمارتون آهن. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ شهر ۾ حويلين، اوطاقن، بازارن ۽ وڏن رهائشي گهرن جي تعمير ۾ واڌ آئي.<ref name="Architecture" /> سنڌ جي ثقافتي ورثي واري اداري طرفان شهر ۾ دستاويز ڪيل تاريخي عمارتن ۾: * ديوان قيمت راءِ جي اوطاق؛ * سيٺ جرو مائي جي ٽي ماڙ حويلي؛ * ديوان ڪيرت راءِ جي عمارت؛ * شاهي بازار جو پراڻو ٻه ماڙ گهر؛ * پراڻي پوسٽ آفيس شامل آهن.<ref name="Architecture" /> انهن مان ڪيتريون عمارتون وقت، نئين تجارتي اڏاوت ۽ قدرتي آفتن سبب سخت متاثر ٿيون آهن.<ref name="Architecture" /> === مختيارڪار آفيس === 1931ع ۾ شهر کي تعلقائي صدر مقام بنائڻ کان پوءِ ٺهيل مختيارڪار آفيس ڳڙهي خيرو جي اهم انتظامي ورثي مان هڪ آهي. عمارت ۾ وڏا محرابي ورانڊا ۽ عدالتي لاڪ اپ شامل هئا.<ref name="Mukhtiarkar" /> 2010ع جي ٻوڏ دوران عمارت ڪيترن هفتن تائين پاڻيءَ ۾ رهي، جنهن سبب پراڻي سرڪاري رڪارڊ ۽ رهائشي ڪوارٽرن کي وڏو نقصان پهتو.<ref name="Mukhtiarkar" /> === آبپاشي بنگلو === [[File:Garhi Khairo Taluku.jpg|thumb|ڳڙهي خيرو شهر ساڳئي نالي واري تعلقي جو انتظامي مرڪز آهي.]] سير واهه جي کاٻي ڪناري تي واقع '''آبپاشي بنگلو''' 1918ع ۾ تعمير ٿيو هو. هيءَ برطانوي دور جي شهر ۾ باقي رهيل انتظامي عمارتن مان هڪ آهي.<ref name="IrrigationBungalow" /> 2010ع جي ٻوڏ دوران هيءَ عمارت مڪمل طور پاڻيءَ ۾ ٻڏي وئي ۽ ٻن مهينن کان وڌيڪ پاڻي بيهڻ سبب ان جي اڳ ئي ڪمزور ڍانچي کي وڌيڪ نقصان پهتو.<ref name="IrrigationBungalow" /> === پوليس ٿاڻو === شهر جو تاريخي پوليس ٿاڻو پڻ برطانوي دور سان تعلق رکي ٿو. سنڌ جي ثقافتي ورثي واري اداري موجب پوليس ٿاڻي جو پهريون حصو '''1910ع''' ۾ تعمير ٿيو، جڏهن ته ٿاڻي جي مرڪزي عمارت جو هڪ حصو 1934ع ۾ ٺاهيو ويو.<ref name="PoliceStation">{{cite web |title=Police Station, Garhi Khairo, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/police-station-garhi-khairo.php |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2010ع جي ٻوڏ پوليس ٿاڻي جي پراڻي عمارت کي سخت متاثر ڪيو.<ref name="PoliceStation" /> == 2010ع جي ٻوڏ == [[2010ع پاڪستان جون ٻوڏون|آگسٽ 2010ع جي ٻوڏ]] ڳڙهي خيرو جي جديد تاريخ جي سڀ کان وڏي قدرتي آفتن مان هڪ هئي. 12 آگسٽ تي بيگاري واهه ۾ گهاري سبب ڳڙهي خيرو واري علائقي جا تقريباً 40 ڳوٺ ۽ ريلوي ٽريڪ جو حصو پاڻيءَ هيٺ اچي ويو.<ref name="Dawn12">{{cite news |title=Rail track, villages in Jacobabad submerged |url=https://www.dawn.com/news/552497 |work=ڊان |date=12 August 2010 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 19 آگسٽ جي رات ٻوڏ جو پاڻي ڳڙهي خيرو شهر ۾ داخل ٿيو. ''ڊان'' موجب شهر کي بچائڻ لاءِ پاڻي جو رخ بدلائڻ جون ڪوششون ڪامياب نه ٿيون ۽ سوين ماڻهو شهر ۾ ڦاسي پيا.<ref name="Dawn20">{{cite news |title=Hyderabad localities in state of panic |url=https://www.dawn.com/news/853549 |work=ڊان |date=20 August 2010 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سنڌ جي ثقافتي ورثي واري اداري موجب ٻوڏ دوران شهر جو لڳ ڀڳ اڌ حصو پاڻيءَ هيٺ آيو ۽ گهرن، سرڪاري عمارتن، بنيادي ڍانچي ۽ بيٺل فصلن کي شديد نقصان پهتو.<ref name="Architecture" /> ٻوڏ دوران شهر جا ڪيترائي رهواسي محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ٿيا. ڪجهه مقامي رضاڪارن شهر ۾ رهي امدادي ادارن سان تعاون، فوت ٿيل ماڻهن جي تدفين ۽ خالي گهرن جي نگراني ڪئي؛ مقامي تاريخي بيان ۾ انهن کي '''ڳڙهي خيرو جا هيرو''' سڏيو ويو آهي.<ref name="Architecture" /> ساڳئي عرصي دوران صوفي نهال فقير پنهنجي آستاني تي رهي متاثر ماڻهن ۽ امدادي عملي لاءِ لنگر جاري رکيو.<ref name="Architecture" /> == ٻوڏ کان پوءِ بحالي == [[ريڊ ڪراس جي بين الاقوامي ڪميٽي]] 2011ع ۽ 2012ع دوران ڳڙهي خيرو تعلقي ۾ ٻوڏ کان پوءِ بحاليءَ جا مختلف منصوبا هلايا.<ref name="ICRC">{{cite web |title=Sindh Newsletter |url=https://www.icrc.org/sites/default/files/external/doc/en/assets/files/2012/pakistan-sindh-newsletter-2012-04-26.pdf |publisher=ريڊ ڪراس جي بين الاقوامي ڪميٽي |date=26 April 2012 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2012ع ۾ '''ڳڙهي خيرو تعلقائي هيڊڪوارٽر اسپتال''' جي مرمت مڪمل ٿيڻ جي مرحلي ۾ هئي. ساڳئي منصوبي تحت شهر جي پاڻي فراهميءَ واري نظام جي نئين ڊيزائن تيار ڪري پبلڪ هيلٿ انجنيئرنگ کاتي جيڪب آباد حوالي ڪئي وئي.<ref name="ICRC" /> == صحت == شهر ۾ '''تعلقائي هيڊڪوارٽر اسپتال ڳڙهي خيرو''' بنيادي سرڪاري ثانوي صحت مرڪز طور ڪم ڪندو رهيو آهي. 2010ع جي ٻوڏ کان پوءِ اسپتال جي بحاليءَ ۾ ريڊ ڪراس جي بين الاقوامي ڪميٽي مدد ڪئي.<ref name="ICRC" /> شهر جي اسپتال ڳڙهي خيرو تعلقي جي ڀرپاسي وارن ڳوٺاڻن علائقن لاءِ پڻ مرڪزي صحت سهولت جي حيثيت رکي ٿي. == تعليم == سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي رڪارڊ ۾ ڳڙهي خيرو ٽائون ڪميٽي هيٺ مختلف سيڪنڊري ۽ پرائمري اسڪول درج ٿيل آهن.<ref name="Education">{{cite web |title=District Jacobabad – Secondary Schools and JEST Positions |url=https://sindheducation.gov.pk/Contents/VP21/ESHS/ESHS%20District%20Jacobabad%20%28JEST%29.pdf |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> انهن ۾: * '''گورنمينٽ گرلس هاءِ اسڪول تعلقو ڳڙهي خيرو'''؛ * '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول حاصل خان جمالي ڳڙهي خيرو'''؛ * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ڳڙهي خيرو مين'''؛ * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول بخاري ڳڙهي خيرو''' شامل آهن.<ref name="Education" /><ref name="Headmasters">{{cite web |title=District Jacobabad – List of Schools for Head Masters and Head Mistresses |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/HM/Jacobabad.pdf |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == ريلوي == '''[[ڳڙهي خيرو ريلوي اسٽيشن]]''' شهر جي تاريخي آمدرفت واري ڍانچي جو حصو آهي. سنڌ جي ثقافتي ورثي واري اداري موجب اسٽيشن 2010ع جي ٻوڏ تائين فعال هئي.<ref name="Railway">{{cite web |title=Garhi Khairo Railway Station, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/garhi-khairo-railway-station.php |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ٻوڏ کان پوءِ ڪيترن اندروني طور بي گهر ٿيل ماڻهن اسٽيشن جي عمارت ۾ عارضي پناهه ورتي.<ref name="Railway" /> == روڊ ۽ مواصلات == ڳڙهي خيرو روڊن ذريعي جيڪب آباد ضلعي ۽ پاڙيسري اتر سنڌ جي شهرن سان ڳنڍيل آهي. 2010ع جي ٻوڏ دوران '''ڳڙهي خيرو–شهدادڪوٽ روڊ''' جي بندن ۽ رستن جو بار بار سرڪاري ۽ اخباري رڪارڊ ۾ ذڪر ٿيو.<ref name="DawnRoad">{{cite news |title=Last warning issued for Shahdadkot |url=https://www.dawn.com/news/555544 |work=ڊان |date=23 August 2010 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي ترقياتي پروگرام ۾ '''دوداپور–ڳڙهي خيرو روڊ''' سان لاڳاپيل ترقياتي ڪم پڻ درج رهيا آهن.<ref name="ADP">{{cite web |title=Annual Development Programme 2022–23 |url=https://www.scribd.com/document/802139498/Local-Govt |publisher=سنڌ حڪومت |year=2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == پوسٽ ۽ مواصلات == [[پاڪستان پوسٽ]] جي سرڪاري پوسٽ ڪوڊ ڊائريڪٽري موجب ڳڙهي خيرو جو پوسٽ ڪوڊ '''79050''' آهي ۽ اهو جيڪب آباد جنرل پوسٽ آفيس جي دائري هيٺ اچي ٿو.<ref name="Post">{{cite web |title=Post Code Directory |url=https://www.pakpost.gov.pk/postcodes.php |publisher=پاڪستان پوسٽ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] * [[ڳڙهي خيرو ريلوي اسٽيشن]] * [[بيگاري واهه]] * [[جيڪب آباد]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] * [[شهدادڪوٽ]] * [[دوداپور]] * [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڳڙهي خيرو]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقو]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعي جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون]] {{Infobox settlement | official_name = | name = ڳڙھي خيرو | native_name = | settlement_type = | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = | mapsize = 100px | map_alt = | map_caption = | coordinates = {{coord|28|04|N| 68|15|E|region:PK_type:city|displa=inline,title}} | pushpin_map =Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جي انتظامي ورھاست|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[جيڪب آباد ضلعو ]] | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = [[ڳڙھي خيرو تعلقو ]] | population_total = 12632 | population_as_of = 2017 | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = | area_total_km2 = | elevation_m = | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = auto | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | blank_name_sec2 = پوسٽل ڪوڊ | blank_info_sec2 = | area_code = | area_code_type = ڊائلنگ ڪوڊ | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | website = | footnotes = }} '''ڳڙهي خيرو'' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|ضلعي جيڪب آباد]] جو هڪ شهر ۽ تعلقي جو صدر مقام آهي. روڊ رستي ھي شھر جيڪب آباد ، شھدادڪوٽ ۽ استاد محمد سان ڳنڍيل آھي . شھر جي آبادي سنڌي ۽ بلوچ ذاتين وارن ماڻھن تي مشتمل آهي جن ۾ جمالي، بليدي ، ، لغاري ڪثرت ۾ آھن . ھتي ڪافي ھندو خاندان بہ رھن پيا . ھي ھڪ ننڍو ۽ معاشي طور تي پوئتي پيل شھر آھي جتي بنيادي سھولتن جو ڏاڍو فقدان آھي. شھر جي جاگرافيائي بيھڪ ڊگري اتر طرف 28° 4' 0" 67° 59' 0 ڊگري اوڀر طرف آھي.ھتان جي آبهوا اونھاري ۾ انتھائي گرم 48 سينٽي گريڊ کان بہ وڌيڪ ھوندي آھي ۽ سياري ۾ سرد ۽ خشڪ .2015 جي بلدياتي اليڪشن ۾ پيپلز پارٽي شھر جي ستن مان ڇھ وارڊن تي چونڊ کٽي <ref>{cite web|url=https://www.electionpakistani.com/local-government-bodies/sindh/jacobabad/town-committee-garhi-khairo.html}</ref> سياسي طور تي ھن شھر جي سنڌ اسيمبلي واري تڪ تي مير شاھنواز جمالي جي شاھلياڻي خاندان جا فرد چونڊجندا رھيا آھن جن ۾ سندس پٽ مير غلام محمد شاھلياڻي ۽ مير گوھر شاھلياڻي ۽ پوٽي مس سائره شاھلياڻي شامل آهن. ==نالو== ڳڙھي ڳڙھ مان نڪتل آهي. ڳڙھ جي معنيَ ڪوٽ يا قلعو آھي. ڳڙھي جي معنيَ ننڍڙو ڪوٽ آھي. خيرو اصل ۾ ذات جو جمالي ھيو. نالي جي معنيَ آهي خيري جمالي وارو ڪوٽ. بورڊ آف روينيو سنڌ جي 1880 وارن ديھن جي نقشن ۾ ھن شھر کي ڳڙھي خيرو جمالي جي نالي سان ظاھر ڪيو ويو ھو. ==تعميري ورثو== ڳڙهي خيرو، [[جيڪب آباد ضلعو|ضلعو جيڪب آباد]] جو هڪ قديم واپاري مرڪز رهيو آهي، جيڪو خاص طور تي هندو واپاري برادري جي اقتصادي سرگرمين سبب سڃاتو ويندو هو۔ شهر جي تعميري سڃاڻپ گهڻي ڀاڱي انهن واپارين جي رهائشي ۽ تجارتي عمارتن سان جڙيل هئي، جيڪي وسيع، هوادار ۽ آرائشي نموني سان تعمير ڪرايل هونديون هيون۔ اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙي ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ دهليءَ مان “استو” برادري جي مسترين جي لڏپلاڻ کان پوءِ شهر ۾ تعميراتي سرگرمين ۾ نمايان اضافو ٿيو۔ هن برادري عمارتن جي بناوت ۽ آرڪيٽيڪچر ۾ نوان اسلوب متعارف ڪرايا، جيڪي ان کان اڳ مقامي تعميراتي روايتن ۾ شامل نه هئا۔ گهٽ اجرت ۽ فني مهارت سبب مقامي مالدار برادري وڏي پيماني تي حويليون، اوطاقون، محل نما گهر ۽ ٻيون عمارتون تعمير ڪرايون۔ شڪارپور جي سنڌ ورڪيز مستري پڻ انهن تعميراتي منصوبن ۾ حصو وٺندا هئا۔ ويهين صديءَ جي شروعاتي ڏهاڪن ۾ شهر تعميري لحاظ کان نمايان ترقي ڏٺي، پر وقت سان گڏ واپارڪاري ۽ شهري ڍانچي ۾ تبديليءَ سبب ان دور جون گهڻيون عمارتون ختم ٿي ويون۔ موجوده وقت ۾ به ڪي تاريخي عمارتون باقي آهن، جن ۾ ديوان قيمت راءِ جو اوطاق، سيٺ جرو مائي جي ٽي ماڙ حويلي، ديوان ڪيرت راءِ جي عمارت، شاهي بازار ۾ ٻه ماڙ رهائشي گهر ۽ پراڻو پوسٽ آفيس شامل آهن۔ اهي عمارتون شهر جي تاريخي ۽ ثقافتي اهميت جي شاهدي ڏين ٿيون۔ <ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/pending.php?id=550/jacobabad/architecture-garhi-khairo |title=Architecture Garhi Khairo, Jacobabad |website=Endowment Fund Trust for Preservation of Heritage of Sindh |access-date=3 March 2026}}</ref> ==آدمشماري== ڳڙهي خيرو تعلقي جي آدمشماري 1 مارچ 1998 ۾ 117,207 ھئي جيڪا 15 مارچ 2017 جي آدمشماري ۾ وڌي 158,360 ٿي وئي جنھن مان شھر جي ٽائون ڪميٽي جي آدمشماري 12,632 آهي باقي145,728 ٻھراڙيءَ۾ رھندڙ آھي.<ref>{cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=80501}</ref> ==شھر ۾ آيل ٻوڏون== آگسٽ 2010ع جي ٻوڏن دوران شهر جو وڏو حصو پاڻي هيٺ اچي ويو، جنهن سبب بنيادي ڍانچي، زرعي فصلن ۽ رهائشي علائقن کي سخت نقصان پهتو۔ ان هنگامي صورتحال ۾ مقامي رضاڪارن جي هڪ گروهه شهر ۾ رهندي امدادي ڪاررواين ۾ حصو ورتو، لاشن جي تدفين جو بندوبست ڪيو ۽ خالي گهرن جي نگراني ڪئي۔ انهن رضاڪارن کي مقامي سطح تي “ڳڙهي خيرو جا هيرو” سڏيو وڃي ٿو۔ شهر ۾ صوفي نهال فقير جو آستانو پڻ موجود آهي، جتي زائرين لاءِ لنگر جو انتظام ڪيو ويندو آهي۔ 2010ع جي ٻوڏن دوران، جڏهن گهڻا رهواسي محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ٿي ويا هئا، تڏهن به صوفي نهال فقير شهر ۾ رهي بي گهر ماڻهن ۽ امدادي عملي جي خدمت جاري رکي۔<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/pending.php?id=550/jacobabad/architecture-garhi-khairo |title=Architecture Garhi Khairo, Jacobabad |website=Endowment Fund Trust for Preservation of Heritage of Sindh |access-date=3 March 2026}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 2jhdv6mfg90b1ongxy9nu0osxhbk1wj 412017 412016 2026-09-13T21:49:09Z Intisar Ali 8681 412017 wikitext text/x-wiki {{Short description|جيڪب آباد ضلعي جو شهر}} {{About|شهر|تعلقي|ڳڙهي خيرو تعلقو}} {{Infobox settlement | name = ڳڙهي خيرو | settlement_type = [[شهر]] | image_map = Garhi Khairo Taluku.jpg | mapsize = 250px | map_caption = [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] ۾ ڳڙهي خيرو تعلقو، جنهن جو صدر مقام ڳڙهي خيرو شهر آهي | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ ڳڙهي خيرو جو مقام | coordinates = {{coord|28|04|N|67|59|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] | seat_type = مقامي حڪومت | seat = [[ٽائون ڪميٽي]] | government_type = [[ٽائون ڪميٽي]] | population_total = 20,007 | population_as_of = 2023 | population_footnotes = <ref name="PBS2023Urban">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> | population_male = 10,165 | population_female = 9,817 | demographics_type1 = خواندگي (2023ع) | demographics1_title1 = ڪُل | demographics1_info1 = 79.96٪ | demographics1_title2 = مرد | demographics1_info2 = 87.08٪ | demographics1_title3 = عورتون | demographics1_info3 = 72.83٪ | postal_code_type = پوسٽ ڪوڊ | postal_code = 79050 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''ڳڙهي خيرو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جو هڪ شهر ۽ [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. شهر کي مقامي حڪومت جي سطح تي '''ٽائون ڪميٽي ڳڙهي خيرو''' جو درجو حاصل آهي.<ref name="ECP2022">{{cite web |title=Appointment of Returning Officers for Local Government Elections in Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/67780.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=13 April 2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref><ref name="SLGB">{{cite web |title=Notifications |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/notifications/ |publisher=سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب ڳڙهي خيرو ٽائون ڪميٽي جي آبادي '''20,007''' هئي، جنهن ۾ 10,165 مرد، 9,817 عورتون ۽ 25 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا.<ref name="PBS2023Urban" /><ref name="PBS2023Stats">{{cite web |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2017ع ۾ شهر جي آبادي 12,619 هئي، جنهن سبب 2017ع کان 2023ع تائين سالياني اوسط آبادي واڌ جي شرح 8.01 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="PBS2017Urban">{{cite web |title=Table 25: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07525.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2017 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref><ref name="PBS2023Urban" /> == جاگرافي == ڳڙهي خيرو اتر سنڌ جي ميداني علائقي ۾، لڳ ڀڳ 28°04′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67°59′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي واقع آهي. شهر [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي، جيڪو 733 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي.<ref name="PBS2023Taluka">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Population Density, Urban Population and Annual Growth Rate, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سنڌ جي ثقافتي ورثي واري رڪارڊ موجب شهر جو پراڻو انتظامي حصو [[بيگاري واهه]] جي کاٻي ڪناري سان لاڳاپيل رهيو آهي.<ref name="Mukhtiarkar">{{cite web |title=Mukhtiarkar Office, Garhi Khairo, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/mukhtiarkar-office-garhi-khairo.php |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> آبپاشي کاتي جو تاريخي بنگلو شهر ۾ '''سير واهه''' جي کاٻي ڪناري تي واقع آهي.<ref name="IrrigationBungalow">{{cite web |title=Irrigation Bungalow, Garhi Khairo, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/irrigation-bungalow-garhi-khairo.php |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> [[File:Garhi Khairo Taluku.jpg|thumb|center|700px|[[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] ۾ ڳڙهي خيرو تعلقو؛ ڳڙهي خيرو شهر تعلقي جو صدر مقام آهي.]] == تاريخ == سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ ڳڙهي خيرو کي جيڪب آباد ضلعي جي پراڻن ۽ تاريخي طور خوشحال واپاري مرڪزن مان هڪ قرار ڏئي ٿو.<ref name="Architecture">{{cite web |title=Architecture of Garhi Khairo, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/architecture-garhi-khairo.php |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ شهر جي واپاري زندگيءَ ۾ مقامي هندو واپارين جو نمايان حصو هو. سندن سرمائي سان شهر ۾ وڏا رهائشي گهر، حويليون ۽ واپاري عمارتون تعمير ٿيون.<ref name="Architecture" /> تعميراتي سرگرمين ۾ '''اوستو''' برادريءَ جي ڪاريگرن ۽ [[شڪارپور]] سان لاڳاپيل سنڌ ورڪيز مسترين پڻ ڪردار ادا ڪيو. انهن ڪاريگرن شهر جي روايتي اڏاوت ۾ نوان تعميري ۽ آرائشي اسلوب متعارف ڪرايا.<ref name="Architecture" /> ويهين صديءَ جي شروعاتي ڏهاڪن ۾ شهر ۾ تعميراتي سرگرمي تيزيءَ سان وڌي، پر بعد جي تجارتي ۽ شهري تبديليءَ سبب ان دور جون گهڻيون عمارتون ختم ٿي ويون.<ref name="Architecture" /> === تعلقائي صدر مقام === سنڌ جي ورثي واري رڪارڊ موجب '''1931ع''' ۾ ڳڙهي خيرو کي تعلقائي سطح جي انتظامي حيثيت ملڻ کان پوءِ شهر ۾ مختيارڪار آفيس تعمير ۽ افتتاح ڪئي وئي.<ref name="Mukhtiarkar" /> مختيارڪار آفيس هڪ منزلہ، گهڻن ڪمرن واري سرن جي عمارت هئي، جنهن سان مردن ۽ عورتن لاءِ الڳ عدالتي لاڪ اپ پڻ لاڳاپيل هو.<ref name="Mukhtiarkar" /> == آدمشماري == ڳڙهي خيرو کي 1951ع جي آدمشماريءَ ۾ الڳ شهري آباديءَ طور درج نه ڪيو ويو هو. 1961ع کان پوءِ شهر جي آبادي لڳاتار وڌندي رهي.<ref name="Historical">{{cite web |title=Area and Population of Administrative Units by Rural/Urban: 1951–1998 Censuses |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/administrative_units.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; margin:auto; min-width:65%;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | آدمشماري ! style="background:#315F7D;color:white;" | آبادي ! style="background:#315F7D;color:white;" | تبصرو |- | 1961ع || 2,348 || ٽائون ڪميٽي |- | 1972ع || 4,973 || ٽائون ڪميٽي |- | 1981ع || 7,992 || ٽائون ڪميٽي |- | 1998ع || 11,565 || ٽائون ڪميٽي |- | 2017ع || 12,619 || ڇهين آدمشماري |- | 2023ع || '''20,007''' || ستين آدمشماري |} 1951ع کان 1998ع تائين جا انگ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي تاريخي انتظامي جدول مان، جڏهن ته 2017ع ۽ 2023ع جا انگ لاڳاپيل آدمشماري جدولن مان ورتل آهن.<ref name="Historical" /><ref name="PBS2017Urban" /><ref name="PBS2023Urban" /> 2023ع ۾ شهر ۾ مردن جو انگ 10,165 ۽ عورتن جو انگ 9,817 هو. جنس تناسب لڳ ڀڳ 103.54 مرد في 100 عورتون هو ۽ سراسري گهراڻي جي ماپ 7.8 فرد هئي.<ref name="PBS2023Taluka" /> == خواندگي == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ڳڙهي خيرو شهر ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح '''79.96 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها 87.08 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 72.83 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS2023Stats" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#4C7A5B;color:white;" | درجو ! style="background:#4C7A5B;color:white;" | 2017ع ! style="background:#4C7A5B;color:white;" | 2023ع |- | ڪُل خواندگي || 68.36٪ || '''79.96٪''' |- | مرد || 79.92٪ || '''87.08٪''' |- | عورتون || 57.09٪ || '''72.83٪''' |} 2017ع ۾ شهر جي مجموعي خواندگي 68.36 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS2017Urban" /> == مذهب == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ڳڙهي خيرو شهر جي 20,007 رهواسين مان '''19,053 مسلمان''' ۽ '''954 غير مسلم''' هئا.<ref name="PBS2023Stats" /> 2017ع ۾ شهر ۾ 12,038 مسلمان ۽ 581 غير مسلم رهواسي درج ٿيل هئا.<ref name="PBS2017Urban" /> شهر جي تاريخ ۾ هندو واپاري برادريءَ جو خاص ڪردار رهيو. سنڌ جي ثقافتي ورثي واري اداري موجب شهر جي پراڻي واپاري ۽ تعميري ترقي وڏي حد تائين مالدار هندو واپارين جي سرگرمين سان لاڳاپيل هئي.<ref name="Architecture" /> == رهائش == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ڳڙهي خيرو شهر ۾ '''2,549 رهائشي يونٽ''' درج ٿيا، جن مان 985 پڪا، 415 نيم پڪا ۽ 1,149 ڪچا گهر هئا.<ref name="Housing2023">{{cite web |title=Table 20: Type of Housing Unit by Region, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_20_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#8A6848;color:white;" | رهائشي قسم ! style="background:#8A6848;color:white;" | تعداد ! style="background:#8A6848;color:white;" | حصو |- | پڪا گهر || 985 || 38.6٪ |- | نيم پڪا گهر || 415 || 16.3٪ |- | ڪچا گهر || 1,149 || 45.1٪ |- ! ڪُل ! 2,549 ! 100٪ |} 2023ع جي وڌيڪ رهائشي انگن موجب شهر جي 2,549 رهائشي يونٽن مان 2,300 وٽ بجلي ۽ 230 وٽ پائيپ يا نلڪي سان پاڻيءَ جي سهولت درج هئي.<ref name="Housing34">{{cite web |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_34_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == مقامي حڪومت == ڳڙهي خيرو شهر جو مڪاني ادارو '''ٽائون ڪميٽي ڳڙهي خيرو''' آهي. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي 2022ع واري مڪاني چونڊ انتظام ۾ ٽائون ڪميٽي ڳڙهي خيرو کي ڳڙهي خيرو تعلقي جي الڳ شهري ڪائونسل طور درج ڪيو ويو.<ref name="ECP2022" /> سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ جي 2024ع واري نوٽيفڪيشن ۾ پڻ '''ٽائون آفيسر، ٽائون ڪميٽي ڳڙهي خيرو، ضلعو جيڪب آباد''' جي عهدي جو سرڪاري ذڪر موجود آهي.<ref name="SLGB" /> موجوده مڪاني حڪومت جي چونڊيل انتظام بابت اليڪشن ڪميشن جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''مير خير بخش خان شهلياڻي''' چيئرمين ۽ '''مانڪ مل''' وائيس چيئرمين طور درج آهن.<ref name="ECPLG">{{cite web |title=Returned Candidates of Local Councils, District Jacobabad |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/fifPGfP5DCDgafHFThejBODZ54f5bHqlCHUSKJbX.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> === 2015ع جون مڪاني چونڊون === 2015ع جي مڪاني چونڊن وقت ٽائون ڪميٽي ڳڙهي خيرو '''ستن وارڊن''' تي مشتمل هئي. انهن مان ڇهن وارڊن تي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] ۽ هڪ وارڊ تي آزاد اميدوار ڪامياب ٿيو.<ref name="LG2015">{{cite web |title=Town Committee Garhi Khairo Wards Result Elections 2015 |url=https://www.electionpakistani.com/local-government-bodies/sindh/jacobabad/town-committee-garhi-khairo.html |date=2015 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" ! style="background:#694F73;color:white;" | وارڊ ! style="background:#694F73;color:white;" | چونڊيل ڪائونسلر ! style="background:#694F73;color:white;" | جماعت |- | 1 || مير محسن علي شهلياڻي جمالي || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 2 || خوشحال خان بروهي || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 3 || طارق علي بليدي || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 4 || غلام نبي بلوچ || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 5 || شاهنواز چنا || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 6 || محمد عارف عمراڻي || آزاد |- | 7 || مير خير بخش خان شهلياڻي جمالي || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} == تعميري ورثو == ڳڙهي خيرو جي شهري تاريخ جو اهم حصو ان جون پراڻيون واپاري ۽ رهائشي عمارتون آهن. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ شهر ۾ حويلين، اوطاقن، بازارن ۽ وڏن رهائشي گهرن جي تعمير ۾ واڌ آئي.<ref name="Architecture" /> سنڌ جي ثقافتي ورثي واري اداري طرفان شهر ۾ دستاويز ڪيل تاريخي عمارتن ۾: * ديوان قيمت راءِ جي اوطاق؛ * سيٺ جرو مائي جي ٽي ماڙ حويلي؛ * ديوان ڪيرت راءِ جي عمارت؛ * شاهي بازار جو پراڻو ٻه ماڙ گهر؛ * پراڻي پوسٽ آفيس شامل آهن.<ref name="Architecture" /> انهن مان ڪيتريون عمارتون وقت، نئين تجارتي اڏاوت ۽ قدرتي آفتن سبب سخت متاثر ٿيون آهن.<ref name="Architecture" /> === مختيارڪار آفيس === 1931ع ۾ شهر کي تعلقائي صدر مقام بنائڻ کان پوءِ ٺهيل مختيارڪار آفيس ڳڙهي خيرو جي اهم انتظامي ورثي مان هڪ آهي. عمارت ۾ وڏا محرابي ورانڊا ۽ عدالتي لاڪ اپ شامل هئا.<ref name="Mukhtiarkar" /> 2010ع جي ٻوڏ دوران عمارت ڪيترن هفتن تائين پاڻيءَ ۾ رهي، جنهن سبب پراڻي سرڪاري رڪارڊ ۽ رهائشي ڪوارٽرن کي وڏو نقصان پهتو.<ref name="Mukhtiarkar" /> === آبپاشي بنگلو === [[File:Garhi Khairo Taluku.jpg|thumb|ڳڙهي خيرو شهر ساڳئي نالي واري تعلقي جو انتظامي مرڪز آهي.]] سير واهه جي کاٻي ڪناري تي واقع '''آبپاشي بنگلو''' 1918ع ۾ تعمير ٿيو هو. هيءَ برطانوي دور جي شهر ۾ باقي رهيل انتظامي عمارتن مان هڪ آهي.<ref name="IrrigationBungalow" /> 2010ع جي ٻوڏ دوران هيءَ عمارت مڪمل طور پاڻيءَ ۾ ٻڏي وئي ۽ ٻن مهينن کان وڌيڪ پاڻي بيهڻ سبب ان جي اڳ ئي ڪمزور ڍانچي کي وڌيڪ نقصان پهتو.<ref name="IrrigationBungalow" /> === پوليس ٿاڻو === شهر جو تاريخي پوليس ٿاڻو پڻ برطانوي دور سان تعلق رکي ٿو. سنڌ جي ثقافتي ورثي واري اداري موجب پوليس ٿاڻي جو پهريون حصو '''1910ع''' ۾ تعمير ٿيو، جڏهن ته ٿاڻي جي مرڪزي عمارت جو هڪ حصو 1934ع ۾ ٺاهيو ويو.<ref name="PoliceStation">{{cite web |title=Police Station, Garhi Khairo, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/police-station-garhi-khairo.php |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2010ع جي ٻوڏ پوليس ٿاڻي جي پراڻي عمارت کي سخت متاثر ڪيو.<ref name="PoliceStation" /> == 2010ع جي ٻوڏ == [[2010ع پاڪستان جون ٻوڏون|آگسٽ 2010ع جي ٻوڏ]] ڳڙهي خيرو جي جديد تاريخ جي سڀ کان وڏي قدرتي آفتن مان هڪ هئي. 12 آگسٽ تي بيگاري واهه ۾ گهاري سبب ڳڙهي خيرو واري علائقي جا تقريباً 40 ڳوٺ ۽ ريلوي ٽريڪ جو حصو پاڻيءَ هيٺ اچي ويو.<ref name="Dawn12">{{cite news |title=Rail track, villages in Jacobabad submerged |url=https://www.dawn.com/news/552497 |work=ڊان |date=12 August 2010 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 19 آگسٽ جي رات ٻوڏ جو پاڻي ڳڙهي خيرو شهر ۾ داخل ٿيو. ''ڊان'' موجب شهر کي بچائڻ لاءِ پاڻي جو رخ بدلائڻ جون ڪوششون ڪامياب نه ٿيون ۽ سوين ماڻهو شهر ۾ ڦاسي پيا.<ref name="Dawn20">{{cite news |title=Hyderabad localities in state of panic |url=https://www.dawn.com/news/853549 |work=ڊان |date=20 August 2010 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سنڌ جي ثقافتي ورثي واري اداري موجب ٻوڏ دوران شهر جو لڳ ڀڳ اڌ حصو پاڻيءَ هيٺ آيو ۽ گهرن، سرڪاري عمارتن، بنيادي ڍانچي ۽ بيٺل فصلن کي شديد نقصان پهتو.<ref name="Architecture" /> ٻوڏ دوران شهر جا ڪيترائي رهواسي محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ٿيا. ڪجهه مقامي رضاڪارن شهر ۾ رهي امدادي ادارن سان تعاون، فوت ٿيل ماڻهن جي تدفين ۽ خالي گهرن جي نگراني ڪئي؛ مقامي تاريخي بيان ۾ انهن کي '''ڳڙهي خيرو جا هيرو''' سڏيو ويو آهي.<ref name="Architecture" /> ساڳئي عرصي دوران صوفي نهال فقير پنهنجي آستاني تي رهي متاثر ماڻهن ۽ امدادي عملي لاءِ لنگر جاري رکيو.<ref name="Architecture" /> == ٻوڏ کان پوءِ بحالي == [[ريڊ ڪراس جي بين الاقوامي ڪميٽي]] 2011ع ۽ 2012ع دوران ڳڙهي خيرو تعلقي ۾ ٻوڏ کان پوءِ بحاليءَ جا مختلف منصوبا هلايا.<ref name="ICRC">{{cite web |title=Sindh Newsletter |url=https://www.icrc.org/sites/default/files/external/doc/en/assets/files/2012/pakistan-sindh-newsletter-2012-04-26.pdf |publisher=ريڊ ڪراس جي بين الاقوامي ڪميٽي |date=26 April 2012 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2012ع ۾ '''ڳڙهي خيرو تعلقائي هيڊڪوارٽر اسپتال''' جي مرمت مڪمل ٿيڻ جي مرحلي ۾ هئي. ساڳئي منصوبي تحت شهر جي پاڻي فراهميءَ واري نظام جي نئين ڊيزائن تيار ڪري پبلڪ هيلٿ انجنيئرنگ کاتي جيڪب آباد حوالي ڪئي وئي.<ref name="ICRC" /> == صحت == شهر ۾ '''تعلقائي هيڊڪوارٽر اسپتال ڳڙهي خيرو''' بنيادي سرڪاري ثانوي صحت مرڪز طور ڪم ڪندو رهيو آهي. 2010ع جي ٻوڏ کان پوءِ اسپتال جي بحاليءَ ۾ ريڊ ڪراس جي بين الاقوامي ڪميٽي مدد ڪئي.<ref name="ICRC" /> شهر جي اسپتال ڳڙهي خيرو تعلقي جي ڀرپاسي وارن ڳوٺاڻن علائقن لاءِ پڻ مرڪزي صحت سهولت جي حيثيت رکي ٿي. == تعليم == سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي رڪارڊ ۾ ڳڙهي خيرو ٽائون ڪميٽي هيٺ مختلف سيڪنڊري ۽ پرائمري اسڪول درج ٿيل آهن.<ref name="Education">{{cite web |title=District Jacobabad – Secondary Schools and JEST Positions |url=https://sindheducation.gov.pk/Contents/VP21/ESHS/ESHS%20District%20Jacobabad%20%28JEST%29.pdf |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> انهن ۾: * '''گورنمينٽ گرلس هاءِ اسڪول تعلقو ڳڙهي خيرو'''؛ * '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول حاصل خان جمالي ڳڙهي خيرو'''؛ * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ڳڙهي خيرو مين'''؛ * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول بخاري ڳڙهي خيرو''' شامل آهن.<ref name="Education" /><ref name="Headmasters">{{cite web |title=District Jacobabad – List of Schools for Head Masters and Head Mistresses |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/HM/Jacobabad.pdf |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == ريلوي == '''[[ڳڙهي خيرو ريلوي اسٽيشن]]''' شهر جي تاريخي آمدرفت واري ڍانچي جو حصو آهي. سنڌ جي ثقافتي ورثي واري اداري موجب اسٽيشن 2010ع جي ٻوڏ تائين فعال هئي.<ref name="Railway">{{cite web |title=Garhi Khairo Railway Station, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/garhi-khairo-railway-station.php |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ٻوڏ کان پوءِ ڪيترن اندروني طور بي گهر ٿيل ماڻهن اسٽيشن جي عمارت ۾ عارضي پناهه ورتي.<ref name="Railway" /> == روڊ ۽ مواصلات == ڳڙهي خيرو روڊن ذريعي جيڪب آباد ضلعي ۽ پاڙيسري اتر سنڌ جي شهرن سان ڳنڍيل آهي. 2010ع جي ٻوڏ دوران '''ڳڙهي خيرو–شهدادڪوٽ روڊ''' جي بندن ۽ رستن جو بار بار سرڪاري ۽ اخباري رڪارڊ ۾ ذڪر ٿيو.<ref name="DawnRoad">{{cite news |title=Last warning issued for Shahdadkot |url=https://www.dawn.com/news/555544 |work=ڊان |date=23 August 2010 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي ترقياتي پروگرام ۾ '''دوداپور–ڳڙهي خيرو روڊ''' سان لاڳاپيل ترقياتي ڪم پڻ درج رهيا آهن.<ref name="ADP">{{cite web |title=Annual Development Programme 2022–23 |url=https://www.scribd.com/document/802139498/Local-Govt |publisher=سنڌ حڪومت |year=2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == پوسٽ ۽ مواصلات == [[پاڪستان پوسٽ]] جي سرڪاري پوسٽ ڪوڊ ڊائريڪٽري موجب ڳڙهي خيرو جو پوسٽ ڪوڊ '''79050''' آهي ۽ اهو جيڪب آباد جنرل پوسٽ آفيس جي دائري هيٺ اچي ٿو.<ref name="Post">{{cite web |title=Post Code Directory |url=https://www.pakpost.gov.pk/postcodes.php |publisher=پاڪستان پوسٽ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] * [[ڳڙهي خيرو ريلوي اسٽيشن]] * [[بيگاري واهه]] * [[جيڪب آباد]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] * [[شهدادڪوٽ]] * [[دوداپور]] * [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڳڙهي خيرو]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقو]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعي جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون]] 5q9sb9odzkw7eml1eyicr83we7iejip 0 41752 412129 411503 2026-09-14T06:59:15Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412129 wikitext text/x-wiki {{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ جو تعلقو}} {{Infobox settlement | name = وارھ تعلقو | other_name = Wareh Taluka | native_name = وارھ | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | image_map = Warah Taluka.jpg | mapsize = 250px | map_caption = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾ وارھ تعلقو ڳاڙهي رنگ سان نمايان | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label = وارھ تعلقو | pushpin_mapsize = 230 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|27|30|N|67|48|40|E|region:PK-SD_type:adm3rd|display=inline,title}} <!-- انتظامي ورهاست --> | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] | seat_type = صدر مقام | seat = [[وارھ]] <!-- تاريخ --> | established_title = [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ تعلقو | established_date = 1901ع | established_title1 = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾ شامل | established_date1 = 2004ع <!-- ايراضي --> | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 695 <!-- آبادي --> | population_total = 253,681 | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="PBS2023population">{{cite web |title=2023ع آدمشماري: ايراضي، آبادي، جنسي تناسب، آباديءَ جي گهاٽائي، شهري آبادي ۽ سالياني واڌ |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> | population_density_km2 = 365.01 | population_urban = 73,007 | population_rural = 180,674 <!-- تعليم --> | demographics_type1 = خواندگي (2023ع) | demographics1_title1 = مجموعي | demographics1_info1 = 44.25٪ | demographics1_title2 = مرد | demographics1_info2 = 52.67٪ | demographics1_title3 = عورتون | demographics1_info3 = 35.20٪ <!-- ٻيون ڄاڻ --> | blank_name_sec1 = شهري آبادي | blank_info_sec1 = 28.78٪ | blank1_name_sec1 = ديهون | blank1_info_sec1 = 43 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''وارھ تعلقو''' يا '''وارهه تعلقو''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ واقع [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي ستن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[وارھ]] شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ موجب تعلقي جي ڪل آبادي '''253,681''' هئي، جنهن مان 180,674 ماڻهو ٻهراڙي ۽ 73,007 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا. تعلقي جي ايراضي '''695 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آباديءَ جي گهاٽائي '''365.01 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' هئي.<ref name="PBS2023population"/> 2023ع ۾ تعلقي جي شهري آباديءَ جو تناسب 28.78 سيڪڙو هو. [[وارھ]]، [[گاجي کهاوڙ]] ۽ [[وڳڻ]] پاڪستان شماريات بيورو طرفان تعلقي جون ٽي سرڪاري شهري آباديون شمار ڪيون ويون آهن.<ref name="PBS2023urban">{{cite web |title=2023ع آدمشماري: سنڌ جون شهري آباديون |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> [[File:Warah Taluka.jpg|thumb|left|280px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ وارھ تعلقو ڳاڙهي رنگ سان نمايان.]] == تاريخ == === قديم ۽ وچئين دور === وارھ تعلقي جو علائقو سنڌو درياهه جي تاريخي وهڪرن سان لاڳاپيل رهيو آهي. تاريخدان ۽ محقق [[ايم ايڇ پنهور]] جي تاريخي جاگرافيءَ واري تحقيق موجب موجوده وارھ جي اولهه طرف '''ديهه جوڻاڻي''' ۾ وچئين دور جي هڪ وڏي آبادي '''جوڻاڻي''' يا '''جناڻي''' جا آثار موجود آهن، جنهن کي هن 14هين صديءَ ۾ [[ابن بطوطه]] پاران بيان ڪيل شهر ''جناڻي'' سان سڃاتو آهي.<ref name="PanhwarAtlas">{{cite book |last=پنهور |first=ايم. ايڇ. |title=سنڌ جي سومرا بادشاهت جو تصويري تاريخي ائٽلس |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_15-29-04_5a1c0e5564fd22d2cb1efcb5414447d5.pdf |year=2004 }}</ref> ابن بطوطه 1333ع ڌاري سنڌ مان سفر ڪندي هڪ وڏي ۽ خوشحال شهر ''جناڻي'' جو ذڪر ڪيو، جنهن کي هن سنڌو درياهه جي هڪ وهڪري جي ڪناري تي آباد ۽ سومرا آباديءَ وارو شهر بيان ڪيو. پنهور جي سڃاڻپ موجب هي ماڳ موجوده وارھ کان لڳ ڀڳ ٻه ڪلوميٽر اولهه طرف ديهه جوڻاڻي ۾ پراڻي انسپيڪشن بنگلي ڀرسان آهي.<ref name="PanhwarAtlas"/> پنهور موجب هن 1955ع ۾ جوڻاڻي واري دڙي ۽ پراڻي آباديءَ جا آثار ڏٺا. جديد تحقيق پڻ هن سڃاڻپ کي ورجائي ٿي ۽ جوڻاڻي کي وارھ–حمل روڊ تي وارھ کان اولهه طرف واقع ڄاڻائي ٿي.<ref>{{cite web |title=سنڌو درياهه جا بدلجندڙ وهڪرا ۽ موهن جو دڙو جا واپاري رستا |url=https://thefridaytimes.com/23-Feb-2026/shifting-rivers-trade-routes-geographical-history-mohenjo-daro |website=دي فرائيڊي ٽائيمز |date=23 February 2026 |access-date=12 September 2026 }}</ref> [[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|thumb|260px|سنڌ ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو مقام.]] === ڪلهوڙا دور === سنڌ جي 18هين صديءَ ۾ آبپاشي، زرعي زمين ۽ آباديءَ جي وڏي واڌ سان وارھ سميت اتر سنڌ جون ڪيترين ئي وسنديون وڌيون. ايم. ايڇ. پنهور 1701ع کان 1758ع واري دور ۾ وڌندڙ زرعي پوکيءَ سان گڏ اُسريل يا وڌندڙ شهرن ۾ شهدادڪوٽ، قمبر، وارھ، ميهڙ، خيرپور ناٿن شاهه ۽ وڳڻ جو ذڪر ڪري ٿو.<ref>{{cite journal |last=پنهور |first=ايم. ايڇ. |title=سنڌ جي تاريخ ۽ آباديءَ بابت اڀياس |journal=[[مھراڻ (رسالو)|مھراڻ]] |issue=1 |year=1996 |page=35 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]] }}</ref> === برطانوي دور === 1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ موجوده وارھ وارو علائقو شڪارپور ضلعي جي انتظام هيٺ رهيو. برطانوي سرڪاري گزيٽيئر موجب 1901ع ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو]] قائم ڪرڻ وقت شڪارپور ضلعي مان لاڙڪاڻو، رتوديرو، قمبر، لب درياهه، ميهڙ، '''وارھ''' ۽ ڪڪڙ تعلقا ڌار ڪري نئين ضلعي ۾ شامل ڪيا ويا.<ref name="Gazetteer">{{cite book |title=سنڌ صوبي جو گزيٽيئر: سکر ضلعو |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/161.pdf |year=1919 |publisher=بمبئي حڪومت }}</ref> انهيءَ ڪري 1901ع کي وارھ تعلقي جي شروعات جو قطعي سال سمجهڻ بدران اهو چوڻ وڌيڪ درست آهي ته '''1901ع تائين وارھ باقاعده تعلقو هو ۽ ان سال نئين لاڙڪاڻي ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو'''.<ref name="Gazetteer"/> ان وقت وارھ ۽ موجوده [[نصيرآباد تعلقو|نصيرآباد تعلقي]] جا علائقا هڪ وڏي انتظامي اڪائيءَ سان لاڳاپيل هئا. بعد ۾ انتظامي حدن جي نئين سر ترتيب ۽ نصيرآباد تعلقو ٺهڻ سان وارھ تعلقي جي ايراضي گهٽجي موجوده 695 چورس ڪلوميٽر رهجي وئي.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=2017ع آدمشماري: قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي انتظامي شماريات |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07701.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> === قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ شموليت === 13 ڊسمبر 2004ع تي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ وارھ تعلقو [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] کان ڌار ٿي نئين ضلعي جو حصو بڻيو. == جاگرافي == وارھ تعلقو قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ڏاکڻي ۽ ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ واقع آهي. ان جي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر طرف [[نصيرآباد تعلقو]] ۽ لاڙڪاڻي ضلعي جا علائقا، اتر ۽ اولهه طرف قمبر تعلقي جا علائقا واقع آهن. تعلقي جو وڏو حصو سنڌو ماٿريءَ جي هموار زرعي ميدانن تي مشتمل آهي. پراڻن سنڌو وهڪرن، واهن ۽ ڍورن علائقي جي زمين، وسندين ۽ تاريخي آبادين جي ترتيب تي اهم اثر وڌو آهي. == آبپاشي == وارھ تعلقي جي زرعي معيشت لاءِ '''وارھ برانچ''' بنيادي آبپاشي ذريعن مان هڪ آهي. هي واهه [[سکر بئراج]] جي ساڄي ڪپ واري [[اتر اولهه ڪئنال]] جي نظام سان لاڳاپيل آهي.<ref name="SWAT">{{cite web |title=سنڌ پاڻي ۽ زراعت تبديلي منصوبو: ساڄي ڪپ وارن واهن جا اڀياس |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/SWAT |publisher=[[سنڌ آبپاشي کاتو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> سنڌ آبپاشي کاتي موجب سکر بئراج جي ساڄي ڪپ واري نظام ۾ گذريل ڏهاڪن دوران گاد، ڍانچي جي خرابي ۽ پاڻيءَ جي ورڇ جا مسئلا پيدا ٿيا آهن. سنڌ پاڻي ۽ زراعت تبديلي منصوبي هيٺ دادو ڪئنال، رائيس ڪئنال، اتر اولهه ڪئنال ۽ وارھ برانچ جي بحالي ۽ نئين سر ڊزائن بابت تفصيلي اڀياس شامل ڪيا ويا آهن.<ref name="SWAT"/> تاريخي پبلڪ ورڪس کاتي جي رپورٽن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سکر بئراج منصوبي جي تعمير دوران وارھ برانچ جي رٿابندي، تفصيلي ڪراس سيڪشن، ريگيوليٽرن ۽ پلن تي ڪم ڪيو ويو هو.<ref name="PWD">{{cite web |title=سنڌ پبلڪ ورڪس کاتي جي تاريخي انتظامي رپورٽ |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/37.pdf |publisher=[[سنڌ آبپاشي کاتو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2026ع ۾ وارھ برانچ ۽ ان جي ورهاستين ۾ غيرقانوني پائيپن ۽ پاڻي چوريءَ خلاف پوليس ۽ رينجرز جي مدد سان ڪارروائيءَ جو حڪم ڏنو ويو. ان وقت آبپاشي اختيارين چيو ته غيرقانوني پاڻي کڻڻ سبب پوڇڙيءَ وارن آبادگارن تائين پاڻي نه پهچي رهيو هو ۽ سارين جي پوک متاثر ٿي رهي هئي.<ref name="Water2026">{{cite news |title=پاڻي چوري خلاف پوليس ۽ رينجرز مقرر ڪرڻ جو حڪم |url=https://www.dawn.com/news/2010117 |work=[[ڊان]] |date=23 June 2026 |access-date=12 September 2026 }}</ref> == موسم == وارھ اتر سنڌ جي گرم ۽ خشڪ ميداني موسمي خطي ۾ واقع آهي. اونهاري ۾ گرمي شديد هوندي آهي، جڏهن ته اڪثر برساتون جولاءِ کان سيپٽمبر جي مون سون دوران ٿين ٿيون. قمبر شهدادڪوٽ ۽ لاڙڪاڻي واري علائقي ۾ مئي ۽ جون دوران گرمي پد 45° سينٽي گريڊ کان مٿي وڃڻ معمول آهي. مون سون جي غيرمعمولي برساتن ۽ بلوچستان جي جابلو پاڻيءَ جي وهڪرن سبب وارھ ٻوڏن کان پڻ متاثر ٿيندو رهيو آهي. == آبادي == === آباديءَ ۾ واڌ === پاڪستان شماريات بيورو موجب موجوده حدن مطابق وارھ تعلقي جي آبادي 1998ع ۾ 169,448، 2017ع ۾ 229,519 ۽ 2023ع ۾ 253,681 هئي.<ref name="PBS2017"/><ref name="PBS2023population"/> {| class="wikitable sortable" style="width:82%; text-align:center;" |+ style="background:#315d7d; color:white; font-size:115%;" | '''وارھ تعلقي جي آباديءَ ۾ واڌ''' |- style="background:#dceaf4;" ! آدمشماري ! ڪل آبادي ! ايراضي<br />(چورس ڪلوميٽر) ! آباديءَ جي گهاٽائي |- style="background:#f7fbfe;" | 1998ع | 169,448 | 695 | 243.81 |- | 2017ع | 229,519 | 695 | 330.24 |- style="background:#fff4dc;" | 2023ع | '''253,681''' | '''695''' | '''365.01''' |} <small>ذريعا: [[پاڪستان شماريات بيورو]].<ref name="PBS2017"/><ref name="PBS2023population"/></small> 2017ع کان 2023ع تائين تعلقي جي سراسري سالياني آباديءَ جي واڌ '''1.69 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS2023population"/> 2023ع ۾ 132,165 مرد، 121,515 عورتون ۽ هڪ ٽئين جنس سان تعلق رکندڙ فرد درج ٿيو. هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 108.76 مرد هئا.<ref name="PBS2023population"/> === ٻهراڙي ۽ شهري آبادي === {| class="wikitable" style="width:70%; text-align:center;" |+ style="background:#287271; color:white;" | '''وارھ تعلقي جي رهائشي ورهاست، 2023ع''' |- style="background:#e5f3ef;" ! علائقو ! آبادي ! ڪل آباديءَ مان حصو |- | ٻهراڙي | 180,674 | 71.22٪ |- | شهري | 73,007 | 28.78٪ |- ! ڪل ! 253,681 ! 100٪ |} <small>ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.<ref name="PBS2023population"/></small> === شهري آباديون === 2023ع جي آدمشماري ۾ وارھ تعلقي جون ٽي سرڪاري شهري مڪاني اڪائيون هيون:<ref name="PBS2023urban"/> {| class="wikitable sortable" style="width:82%; text-align:center;" |+ style="background:#704c8c; color:white;" | '''وارھ تعلقي جون شهري آباديون''' |- style="background:#eee5f3;" ! شهر ! 2017ع جي آبادي ! 2023ع جي آبادي ! 2017–2023ع سالياني واڌ |- | [[وارھ]] | 37,926 | '''38,394''' | 0.21٪ |- | [[گاجي کهاوڙ]] | 15,455 | '''17,879''' | 2.46٪ |- | [[وڳڻ]] | 15,763 | '''16,734''' | 1.00٪ |- ! ڪل ! 69,144 ! '''73,007''' ! — |} === عمر جو ڍانچو === 2023ع ۾ تعلقي جي 85,477 آبادي 10 سالن کان گهٽ عمر جي هئي، جيڪا ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو بڻجي ٿي.<ref name="PBSAge">{{cite web |title=2023ع آدمشماري: چونڊ عمر گروپن موجب آبادي |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_5_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:65%; text-align:center;" |+ style="background:#b06636; color:white;" | '''چونڊ عمر گروپ، 2023ع''' |- style="background:#f6e8de;" ! عمر ! آبادي |- | هڪ سال کان گهٽ | 4,394 |- | پنجن سالن کان گهٽ | 43,787 |- | ڏهن سالن کان گهٽ | 85,477 |} == مذهب == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب وارھ تعلقي ۾ '''252,370 مسلمان''' هئا، جيڪي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 99.48 سيڪڙو هئا.<ref name="PBSReligion">{{cite web |title=2023ع آدمشماري: مذهب، جنس ۽ شهري/ٻهراڙي موجب آبادي |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:72%; text-align:center;" |+ style="background:#497b50; color:white;" | '''وارھ تعلقي ۾ مذهب، 2023ع''' |- style="background:#e3f0e4;" ! مذهبي گروهه ! آبادي ! لڳ ڀڳ سيڪڙو |- | [[اسلام]] | 252,370 | 99.48٪ |- | [[هندومت]] | 657 | 0.26٪ |- | [[عيسائيت]] | 340 | 0.13٪ |- | احمدي | 201 | 0.08٪ |- | درج فهرست ذاتيون | 53 | 0.02٪ |- | [[سک مت]] | 2 | <0.01٪ |- | ٻيا | 58 | 0.02٪ |} == ٻوليون == [[سنڌي ٻولي]] تعلقي جي غالب مادري ٻولي آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب 248 هزار کان وڌيڪ ماڻهن سنڌي کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جڏهن ته [[براهوي ٻولي|براهوي]] ٻولي ڳالهائيندڙ پڻ هڪ ننڍي اقليت طور موجود آهن. وارھ، گاجي کهاوڙ، وڳڻ ۽ ٻهراڙيءَ جي اسڪولن ۾ پڻ سنڌي تدريسي ۽ مقامي رابطي جي بنيادي ٻولي آهي. == خواندگي ۽ تعليم == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ڏهن سالن يا ان کان وڏي عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگي شرح '''44.25٪''' هئي. مردن ۾ اها 52.67٪ ۽ عورتن ۾ 35.20٪ هئي.<ref name="PBSLiteracy">{{cite web |title=2023ع آدمشماري: خواندگي، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر ٻار |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:78%; text-align:center;" |+ style="background:#287271; color:white;" | '''وارھ تعلقي ۾ خواندگي، 2023ع''' |- style="background:#e5f3ef;" ! علائقو ! مجموعي ! مرد ! عورتون |- | سڄو تعلقو | '''44.25٪''' | 52.67٪ | 35.20٪ |- | ٻهراڙي | 43.01٪ | 51.89٪ | 33.43٪ |- | شهري | 47.20٪ | 54.54٪ | 39.37٪ |} <small>ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.<ref name="PBSLiteracy"/></small> 2023ع ۾ 5 کان 16 سالن جي عمر جا '''47,589 ٻار اسڪول کان ٻاهر''' هئا، جن مان 23,278 ڇوڪرا ۽ 24,310 ڇوڪريون هيون.<ref name="PBSLiteracy"/> === سرڪاري اسڪول === سنڌ جي 2023–24ع واري سالياني اسڪول آدمشماري موجب وارھ تعلقي جي سرڪاري اسڪولن ۾ ڪل '''43,690 شاگرد''' داخل هئا، جن مان لڳ ڀڳ 57٪ ڇوڪرا ۽ 43٪ ڇوڪريون هيون.<ref name="ASC2024">{{cite web |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو ساليانو اسڪول آدمشماري پروفائيل 2023–24ع |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي 2025–26ع واري بجيٽ ۾ وارھ تعلقي جا ڪيترائي هائير سيڪنڊري ادارا الڳ بجيٽ اسڪيم طور درج آهن، جن ۾: * [[گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول وارھ]] * [[گورنمينٽ گرلز هائير سيڪنڊري اسڪول وارھ]] * [[گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول گاجي کهاوڙ]] * [[گورنمينٽ گرلز هائير سيڪنڊري اسڪول وڳڻ]] شامل آهن.<ref name="EducationBudget">{{cite web |title=سنڌ بجيٽ 2025–26ع: هائير سيڪنڊري تعليم |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CVOLUME_III_Detail%5CSC21205-Higher+Secondary+II.pdf |publisher=ناڻي کاتو، سنڌ حڪومت |access-date=12 September 2026 }}</ref> سنڌ تعليم کاتي جي جديد اسڪول فهرستن ۾ وارھ، کنڊو، جوڻاڻي، لالو رائنڪ، ميرپور، آباد ۽ ٻين يونين ڪائونسلن ۾ وڏي انگ ۾ پرائمري، مڊل ۽ سيڪنڊري اسڪول درج آهن.<ref>{{cite web |title=سنڌ جي سرڪاري اسڪولن جي فهرست |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/Tenders/List-of-Schools-Annexure-I.pdf |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> == صحت == وارھ شهر ۾ '''تعلقه اسپتال وارھ''' ڪم ڪري ٿي. سنڌ صحت کاتي جي ليڊي هيلٿ ورڪر مينيجمينٽ نظام ۾ اها ڪوڊ '''234064''' سان درج آهي.<ref name="THWarah">{{cite web |title=سنڌ صحت کاتو: صحت مرڪزن جي ماهوار رپورٽ |url=https://lhwmis.sindhealth.pk/reports/compliance_report.php |publisher=صحت کاتو، سنڌ حڪومت |access-date=12 September 2026 }}</ref> سنڌ انرجي کاتي جي صحت مرڪزن کي شمسي توانائي ڏيڻ واري منصوبي ۾ پڻ '''تعلقه اسپتال وارھ''' شامل آهي.<ref name="SolarHealth">{{cite web |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي صحت مرڪزن لاءِ شمسي توانائي نظام |url=https://www.sindhenergy.gov.pk/wp-content/uploads/2023/06/BD1-HF-Kamber-1-1.pdf |publisher=توانائي کاتو، سنڌ حڪومت |access-date=12 September 2026 }}</ref> تعلقي جي ٻئي اهم صحت مرڪز '''رورل هيلٿ سينٽر وڳڻ''' کي سنڌ حڪومت جي 2026ع واري صحت سهولتن جي فهرست ۾ ڪوڊ '''234073''' سان درج ڪيو ويو آهي.<ref name="RHCWagan">{{cite web |title=سنڌ جي بنيادي ۽ رورل صحت مرڪزن جي فهرست |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2026/02/NHSP-HFs-17-Districts-590-1.pdf |publisher=نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام، سنڌ حڪومت |access-date=12 September 2026 }}</ref> قومي تپ دق پروگرام جي سرڪاري فهرست ۾ تعلقه اسپتال وارھ ۽ رورل هيلٿ سينٽر وڳڻ ٻنهي کي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي صحت مرڪزن طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=پاڪستان جا سرڪاري تپ دق علاج مرڪز |url=https://ntp.gov.pk/wp-content/uploads/2023/03/Annex-A-Public-Health-Facilities.pdf |publisher=قومي تپ دق ڪنٽرول پروگرام |access-date=12 September 2026 }}</ref> == انتظامي ورهاست == === مڪاني حڪومت === موجوده بلدياتي جوڙجڪ ۾ وارھ تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ يونين ڪائونسلون ۽ شهري علائقن لاءِ ٽائون ڪاميٽيون قائم آهن. اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي 2022ع واري مڪاني چونڊن واري انتظامي رڪارڊ موجب وارھ تعلقي ۾ '''10 ڳوٺاڻيون يونين ڪائونسلون''' شامل هيون.<ref name="ECP2022">{{cite web |title=سنڌ مڪاني چونڊون: ريٽرننگ آفيسرن جي مقرري |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/67780.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |date=13 April 2022 |access-date=12 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#2f6f9f; color:white; font-size:115%;" | '''وارھ تعلقي جون يونين ڪائونسلون''' |- style="background:#d9edf7;" ! # ! يونين ڪائونسل ! # ! يونين ڪائونسل |- | 1 || [[يونين ڪائونسل نور آباد|نور آباد]] | 6 || [[يونين ڪائونسل وارھ|وارھ]] |- | 2 || [[يونين ڪائونسل ڪلر|ڪلر]] | 7 || [[يونين ڪائونسل جوڻاڻي|جوڻاڻي]] |- | 3 || [[يونين ڪائونسل لالو رائنڪ|لالو رائنڪ]] | 8 || [[يونين ڪائونسل حمل-چڪ آباد|حمل-چڪ آباد]] |- | 4 || [[يونين ڪائونسل ياروديرو|ياروديرو]] | 9 || [[يونين ڪائونسل ميرپور|ميرپور]] |- | 5 || [[يونين ڪائونسل آباد|آباد]] | 10 || [[يونين ڪائونسل کنڊو|کنڊو]] |} === ٽائون ڪاميٽيون === 2023ع جي آدمشماري ۽ مڪاني حڪومت جي رڪارڊ موجب تعلقي ۾ ٽي شهري ٽائون ڪاميٽيون آهن:<ref name="PBS2023urban"/> {| class="wikitable sortable" style="width:75%; text-align:center;" |+ style="background:#7b4b94; color:white; font-size:115%;" | '''وارھ تعلقي جون ٽائون ڪاميٽيون''' |- style="background:#eadcf1;" ! # ! ٽائون ڪاميٽي ! آبادي (2023ع) |- | 1 | [[وارھ]] | 38,394 |- | 2 | [[گاجي کهاوڙ]] | 17,879 |- | 3 | [[وڳڻ]] | 16,734 |- ! colspan="2" | ڪل ! '''73,007''' |} == روينيو انتظام == === تپا === وارھ تعلقي جي روينيو انتظام ۾ مختلف تپا شامل آهن، جن مان اهم هي آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#c66f00; color:white; font-size:115%;" | '''وارھ تعلقي جا تپا''' |- style="background:#ffe0b2;" ! # ! تپو ! # ! تپو ! # ! تپو |- | 1 || [[تپو گاجي کهاوڙ]] | 5 || [[تپو لالو رائنڪ]] | 9 || [[تپو آباد (وارھ)|آباد]] |- | 2 || [[تپو حمل]] | 6 || [[تپو وڳڻ]] | 10 || [[تپو حامد واھ]] |- | 3 || [[تپو جوڳي]] | 7 || [[تپو ايڊيشنل وڳڻ]] | 11 || [[تپو ڪلر (وارھ)|ڪلر]] |- | 4 || [[تپو ميرپور (وارھ)|ميرپور]] | 8 || [[تپو جکر]] | 12 || [[تپو وارھ]] |} === ديهون === [[سنڌ بورڊ آف روينيو]] جي سرڪاري ديهن واري فهرست موجب وارھ تعلقي ۾ '''43 ديهون''' درج آهن.<ref name="BOR">{{cite web |title=سنڌ جي ديهن جي فهرست |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ style="background:#3f7f5f; color:white; font-size:120%;" | '''وارھ تعلقي جون 43 ديهون''' |- style="background:#d8eadf;" ! # ! ديهه ! # ! ديهه ! # ! ديهه |- | 1 || [[آباد (وارھ)|آباد]] | 16 || [[ڳڙهي ماڪورو]] | 31 || [[مرزاپور (وارھ)|مرزاپور]] |- | 2 || [[علي اصحابو]] | 17 || [[گل ٻرڙو]] | 32 || [[نانگ دڙو]] |- | 3 || [[آهون]] | 18 || [[حمل]] | 33 || [[نواب ڪلهوڙو]] |- | 4 || [[بشارت ڪاڇڙي]] | 19 || [[حامد واھ]] | 34 || [[پيچوها (وارھ)|پيچوها]] |- | 5 || [[بشارت کهاوڙ]] | 20 || [[حسن هوري]] | 35 || [[پوٺو]] |- | 6 || [[بڪيجاڻي]] | 21 || [[جکر]] | 36 || [[صفر تونيو]] |- | 7 || [[بند جاني]] | 22 || [[جوڳي (وارھ)|جوڳي]] | 37 || [[سانهاري]] |- | 8 || [[چڪ فريدآباد]] | 23 || [[جوڻاڻي]] | 38 || [[ٿرڙي هاجران]] |- | 9 || [[چڪ فريدآباد 1]] | 24 || [[ڪلر (وارھ)|ڪلر]] | 39 || [[ٿاڻو]] |- | 10 || [[چڪ فريدآباد 2]] | 25 || [[کنڊو (وارھ)|کنڊو]] | 40 || [[ٺيٺ]] |- | 11 || [[چڪ آباد]] | 26 || [[لالو رائنڪ]] | 41 || [[عبيداڻي]] |- | 12 || [[چندني جاگير]] | 27 || [[مڪلاڻي]] | 42 || [[وڳڻ ديھ|وڳڻ]] |- | 13 || [[چڪ بشارت]] | 28 || [[مڱڻيجا (وارھ)|مڱڻيجا]] | 43 || [[وارھ ديھ|وارھ]] |- | 14 || [[گاجي کهاوڙ ديھ]] | 29 || [[ميرپور (وارھ)|ميرپور]] | colspan="2" rowspan="2" | — |- | 15 || [[ڳڙهي جاگير]] | 30 || [[ياروديرو]] |} == معيشت == وارھ تعلقي جي معيشت جو بنيادي دارومدار [[زراعت]]، مال پالڻ، زرعي مزدوري، اناج جي واپار ۽ مقامي خدمتن تي آهي. [[چانور]] علائقي جو سڀ کان اهم خريف فصل آهي، جڏهن ته [[ڪڻڪ]] ربيع جو اهم فصل آهي. ان کان سواءِ ڀاڄيون، چارا، جوئر، داليون ۽ ٻيا موسمي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا. وارھ برانچ ۽ ان سان ڳنڍيل ورهاستين جي پاڻيءَ جي دستيابي سارين جي فصل لاءِ خاص اهميت رکي ٿي. 2023ع ۾ پاڻيءَ جي سخت کوٽ سبب وارھ سميت قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي آبادگارن پڊين جي نرسري ۽ پوک متاثر ٿيڻ جون شڪايتون ڪيون.<ref>{{cite news |title=2022ع جي ٻوڏ کان پوءِ قمبر شهدادڪوٽ کي خشڪيءَ جو خطرو |url=https://www.dawn.com/news/1761393 |work=[[ڊان]] |date=24 June 2023 |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2026ع ۾ پڻ وارھ برانچ ۾ پاڻيءَ جي کوٽ سنڌ اسيمبلي ۽ آبپاشي اختيارين جي سطح تي بحث هيٺ رهي.<ref name="Water2026"/> == روڊ ۽ آمدرفت == وارھ شهر روڊن ذريعي [[وڳڻ]]، [[گاجي کهاوڙ]]، [[نصيرآباد]]، [[قمبر]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن سان ڳنڍيل آهي. 2022ع جي ٻوڏ ۾ تعلقي جا ڪيترائي روڊ متاثر ٿيا. سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ جي سرڪاري منصوبي هيٺ وارھ تعلقي ۾ هي اهم رستا بحاليءَ لاءِ شامل ڪيا ويا:<ref name="SFERPRoads">{{cite web |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي 14 ٻوڏ متاثر روڊن جي بحالي |url=https://sferp.gos.pk/wp-content/uploads/2023/11/Eng-updated-ESMP-CC-Rehabilitation-of-Qamber-Shadadkot-14-Roads-V1.5-24.10.23.pdf |publisher=سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ، سنڌ حڪومت |access-date=12 September 2026 }}</ref> * وارھ کان وڳڻ روڊ — 7 ڪلوميٽر * کنڊو کان گرگيج روڊ — 7 ڪلوميٽر * [[اين-55]] وٽ واڪا موري کان علي اصحابو ڳوٺ تائين روڊ — 5 ڪلوميٽر، نصيرآباد ۽ وارھ تعلقن ۾ اهڙن منصوبن جو مقصد ٻوڏ کانپوءِ ڳوٺاڻن علائقن کي بازارن، اسڪولن، صحت مرڪزن ۽ ٻين خدمتن سان ٻيهر ڳنڍڻ هو.<ref name="SFERPRoads"/> == 2022ع جي ٻوڏ == 2022ع جي پاڪستاني ٻوڏ دوران وارھ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي سخت متاثر علائقن مان هڪ هو. 29 آگسٽ 2022ع تائين سيف الله مگسي برانچ، ڳڙهه ڊرين ۽ بلوچستان کان ايندڙ پاڻيءَ سبب وارھ ڏانهن ٻوڏ وڌڻ شروع ٿي وئي ۽ ڪيترن ماڻهن محفوظ هنڌن ڏانهن لڏپلاڻ شروع ڪئي.<ref name="FloodAug">{{cite news |title=ٻوڏ جي خطري سبب وارھ ۽ شهدادڪوٽ مان لڏپلاڻ شروع |url=https://www.dawn.com/news/1707214 |work=[[ڊان]] |date=29 August 2022 |access-date=12 September 2026 }}</ref> 3 سيپٽمبر تي ضلعي انتظاميا وارھ شهر جي رهواسين کي فوري طور محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ٿيڻ جو حڪم ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيرٿر ۽ ڪاڇي مان ايندڙ ٻوڏ جا وهڪرا شهر ڏانهن وڌي رهيا هئا.<ref name="FloodEvac">{{cite news |title=وارھ شهر جي رهواسين کي وڏي ٻوڏ کان اڳ لڏپلاڻ جو حڪم |url=https://www.dawn.com/news/1708135 |work=[[ڊان]] |date=3 September 2022 |access-date=12 September 2026 }}</ref> 5 سيپٽمبر تائين ''ڊان'' موجب شهر ۽ ڀرپاسي مان '''40 هزار کان وڌيڪ ماڻهو''' لڏي چڪا هئا ۽ شهر جا گهڻا هيٺاهين پاڙا پاڻيءَ سان گهيريل هئا.<ref name="FloodExodus">{{cite news |title=وارھ مان 40 هزار کان وڌيڪ ماڻهن جي لڏپلاڻ |url=https://www.dawn.com/news/1708397 |work=[[ڊان]] |date=5 September 2022 |access-date=12 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت ۽ ورلڊ بئنڪ جي ٻوڏ بحالي منصوبي تحت قمبر شهدادڪوٽ سميت متاثر ضلعن ۾ بندن، واهن ۽ نالن جا 208 وڏا گهارا بند يا مضبوط ڪيا ويا ۽ آبپاشي نظام کي ٻيهر فعال ڪرڻ جا ڪم ڪيا ويا.<ref name="WorldBank">{{cite web |title=ٻوڏ جي پاڻيءَ مان بحالي: سنڌ جي 2022ع واري ٻوڏ کان پوءِ ٻيهر تعمير |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2023/06/28/rising-from-the-waters-sindh-navigates-recovery-after-the-2022-floods |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |date=28 June 2023 |access-date=12 September 2026 }}</ref> وارھ تعلقي ۾ '''ڌمراهه واهه''' جا گهارا پڻ ٻوڏ بحالي منصوبي هيٺ بند ۽ مضبوط ڪيا ويا. سرڪاري آڊٽ موجب هي واهه رائيس ڪئنال مان نڪري ٿو ۽ 2022ع جي ٻوڏ دوران ايم اين وي ڊرين ڏانهن پاڻي ڪڍڻ لاءِ ان ۾ گهارا پيا هئا.<ref name="Dhamrah">{{cite web |title=ڌمراهه واهه جي بحالي بابت ماحولياتي ۽ سماجي آڊٽ |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099050823043084220/pdf/P1799811a1e36b201858c1439e1aef11a5c6dbe94ac8.pdf |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> == جوڻاڻي == [[جوڻاڻي]] وارھ تعلقي جي تاريخي اهميت رکندڙ آبادي آهي. ايم. ايڇ. پنهور هن ماڳ کي ابن بطوطه جي 14هين صديءَ واري سفرنامي ۾ بيان ڪيل ''جناڻي'' سان سڃاتو آهي.<ref name="PanhwarAtlas"/> اڄ جوڻاڻي پنهنجي ديني مدرسي، مسجد ۽ پراڻي علمي روايت لاءِ پڻ سڃاتي وڃي ٿي. سنڌ تعليم کاتي جي موجوده اسڪول رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول جوڻاڻي''' ۽ '''گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول جوڻاڻي''' ٻئي وارھ تعلقي ۾ درج آهن.<ref>{{cite web |title=سنڌ جي سرڪاري اسڪولن جي فهرست |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/Tenders/List-of-Schools-Annexure-I.pdf |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2026ع ۾ سنڌ هاءِ ڪورٽ جي لاڙڪاڻي سرڪٽ ۾ جوڻاڻي شريف کي گئس فراهميءَ بابت ڪيس پڻ ٻڌڻي هيٺ رهيو، جنهن مان ڳوٺ جي موجوده انتظامي ۽ رهائشي اهميت ظاهر ٿئي ٿي.<ref>{{cite news |title=جوڻاڻي شريف کي گئس فراهمي بابت عدالتي حڪم تي عمل نه ٿيڻ تي سوئي سدرن جي آفيسر کي طلب |url=https://www.dawn.com/news/2028221 |work=[[ڊان]] |date=8 September 2026 |access-date=12 September 2026 }}</ref> == وڪيميڊيا ڪامنز تي تصويرون == وارھ شهر ۽ تعلقي جون سڌيون آزاد تصويرون محدود آهن. هي تصديق ٿيل يا مضمون سان لاڳاپيل آزاد فائيل استعمال ڪري سگهجن ٿا: <gallery mode="packed" heights="175"> File:Warah Taluka.jpg|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ وارھ تعلقو File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|سنڌ ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعو File:Umeed Ali Junejo.jpg|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي زرعي زمين؛ تعلقي جي معيشت پڻ وڏي حد تائين زراعت تي دارومدار رکي ٿي File:Colours of Juar.jpg|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ جوئر جو فصل </gallery> == پڻ ڏسو == * [[وارھ]] * [[جوڻاڻي]] * [[گاجي کهاوڙ]] * [[وڳڻ]] * [[لالو رائنڪ]] * [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] * [[نصيرآباد تعلقو]] * [[وارھ برانچ]] * [[سکر بئراج]] * [[سنڌ جا تعلقا]] == حوالا == {{حوالا|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو] * [https://sindhzameen.gos.pk سنڌ بورڊ آف روينيو] * [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ |date=2024-05-08 }} * [https://irrigation.sindh.gov.pk سنڌ آبپاشي کاتو] * [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو] * [https://sferp.gos.pk سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ] [[زمرو:وارھ تعلقو| ]] [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]] e46xff0uvnb78q0zv0f9x34ozbdxw98 0 41754 412128 411504 2026-09-14T06:59:07Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412128 wikitext text/x-wiki {{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ جو شهر}} {{Infobox settlement | name = وارھ | other_name = Wareh Town | native_name = وارھ شھر | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا شهر|شهر]] | image_skyline = | imagesize = 250px | image_caption = | image_map = Warah Taluka.jpg | mapsize = 250px | map_caption = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾ [[وارھ تعلقو]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 230 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|27|20|N|67|48|40|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}} <!-- انتظامي ورهاست --> | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[وارھ تعلقو]] <!-- حڪومت --> | government_type = [[ٽائون ڪميٽي]] | leader_title = چيئرمين | leader_name = عبدالغفار بروهي | leader_party = [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | leader_title1 = وائيس چيئرمين | leader_name1 = مختيار احمد <!-- تاريخي حيثيت --> | established_title = تعلقي جو صدر مقام | established_date = 1901ع کان اڳ موجود؛ 1901ع ۾ نئين لاڙڪاڻي ضلعي ۾ شامل <!-- آبادي --> | population_total = 38,394 | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="PBSUrban2023">{{cite web |title=2023ع آدمشماري: سنڌ جون شهري آباديون، جنس، سالياني واڌ ۽ گهريلو جسامت |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> | population_density_km2 = auto | blank_name_sec1 = مرد | blank_info_sec1 = 19,840 | blank1_name_sec1 = عورتون | blank1_info_sec1 = 18,554 | blank2_name_sec1 = سراسري گهريلو جسامت | blank2_info_sec1 = 5.23 ماڻهو <!-- رابطي --> | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = | area_code_type = ٽيليفون ڪوڊ | area_code = 074 }} '''وارھ''' يا '''وارهه''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ واقع [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جو هڪ شهر، [[ٽائون ڪميٽي]] ۽ [[وارھ تعلقو|وارھ تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. شهر اتر سنڌ جي زرعي ميداني علائقي ۾ واقع آهي ۽ [[گاجي کهاوڙ]]، [[وڳڻ]]، [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]]، [[قمبر]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] سان روڊن وسيلي ڳنڍيل آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ موجب وارھ ٽائون ڪميٽي جي آبادي '''38,394''' هئي، جنهن ۾ 19,840 مرد ۽ 18,554 عورتون شامل هيون. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 37,926 هئي، تنهنڪري 2017ع کان 2023ع تائين آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ صرف '''0.21 سيڪڙو''' رهي. 2023ع ۾ سراسري گهريلو جسامت 5.23 ماڻهو هئي.<ref name="PBSUrban2023"/> [[File:Warah Taluka.jpg|thumb|left|280px|[[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾ [[وارھ تعلقو]] ڳاڙهي رنگ سان نمايان.]] == نالو == وارھ جي نالي جي اصل بابت مقامي تاريخ ۾ مختلف رايا ملن ٿا. محقق ڊاڪٽر علي اڪبر ”اسير“ قريشي هڪ مقامي روايت بيان ڪندي لکي ٿو ته شهر جي ڀرسان پراڻي زماني ۾ واريءَ جا دڙا ۽ ڀٽون گهڻيون هيون ۽ انهن مان گذرندڙ رستن کي مقامي طور '''واريءَ ره''' يا '''واريءَ جا رستا''' سڏيو ويندو هو. سندس خيال موجب اهو لفظ وقت سان تبديل ٿي '''وارھ''' جي صورت اختيار ڪري ويو.<ref name="AsirWarah">{{cite journal |last=قريشي |first=علي اڪبر ”اسير“ |title=وارھ جو تاريخي ۽ تحقيقي پسمنظر |journal=[[مھراڻ (رسالو)|مھراڻ]] |issue=4 |year=2017 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |location=ڄامشورو }}</ref> ساڳئي تحقيق ۾ شهر ڀرسان واريءَ جي پراڻين ڀٽن کي سنڌو درياهه جي ڪنهن قديم وهڪري يا ڦاٽ جي باقيات سان ڳنڍيو ويو آهي. دين محمد ڪلهوڙي پڻ پنهنجي ضلعي جي تاريخ بابت ڪتاب ۾ وارھ جي نالي کي '''واري''' سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي، پر هي وضاحت لسانيات جي ڪنهن قطعي اتفاق بدران مقامي تاريخي تشريح آهي.<ref>{{cite book |last=ڪلهوڙو |first=دين محمد |title=قنبر-شهدادڪوٽ ضلعو: تاريخ جي وهڪري ۾ |year=2011 |publisher=قنبر-شهدادڪوٽ ڊسٽرڪٽ هسٽاريڪل سوسائٽي }}</ref> == تاريخ == وارھ جي علائقي ۾ انساني آبادي جديد شهر کان گهڻي پراڻي آهي. شهر جي اولهه طرف [[جوڻاڻي]] نالي تاريخي ماڳ موجود آهي، جنهن کي مؤرخ [[ايم ايڇ پنهور]] 14هين صديءَ ۾ [[ابن بطوطه]] پاران بيان ڪيل ''جناڻي'' سان سڃاتو آهي. پنهور موجب پراڻي شهر جا آثار موجوده وارھ کان لڳ ڀڳ ٻه ڪلوميٽر اولهه طرف ديهه جوڻاڻي ۾ موجود هئا.<ref name="Panhwar">{{cite book |last=پنهور |first=ايم. ايڇ. |title=تصوير سنڌ |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |year=2004 |url=https://archive.org/details/Tasweer-e-Sindh_201410/mode/1up }}</ref> [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن جي دور]] ۾ اتر سنڌ ۾ آبپاشي ۽ زرعي پيداوار وڌڻ سان ڪيترين آبادين واڌ ڪئي. پنهور 1701ع کان 1758ع جي وچ واري دور ۾ وڌندڙ شهرن ۾ قمبر، شهدادڪوٽ، وارھ، وڳڻ ۽ ٻين آبادين جو ذڪر ڪري ٿو.<ref>{{cite journal |last=پنهور |first=ايم. ايڇ. |title=سنڌ جي تاريخ ۽ آباديءَ بابت اڀياس |journal=[[مھراڻ (رسالو)|مھراڻ]] |issue=1 |year=1996 |page=35 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]] }}</ref> === برطانوي دور === 1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ وارھ وارو علائقو شڪارپور ضلعي جي انتظام هيٺ رهيو. برطانوي سرڪاري گزيٽيئر موجب 1901ع ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو]] قائم ٿيڻ وقت وارھ اڳ ئي تعلقو هو ۽ ان کي شڪارپور ضلعي مان نئين لاڙڪاڻي ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="Gazetteer">{{cite book |title=سنڌ صوبي جو گزيٽيئر |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/161.pdf |year=1919 |publisher=بمبئي حڪومت }}</ref> تنهنڪري '''1901ع شهر جي قيام جو سال نه آهي'''؛ اهو وارھ جي جديد انتظامي تاريخ ۾ اهو سال آهي جڏهن وارھ تعلقو نئين لاڙڪاڻي ضلعي جو حصو بڻيو ۽ شهر تعلقي جي انتظامي صدر مقام طور ڪم ڪندو رهيو.<ref name="Gazetteer"/> مقامي تاريخ مطابق [[مرزا قليچ بيگ]] به هن علائقي جي سرڪاري انتظام سان لاڳاپيل رهيو. وارھ کان ڏکڻ طرف حاجي سليمان قريشي جي مقام ۽ پراڻي رستي بابت روايتن ۾ پڻ مرزا قليچ بيگ سان منسوب هڪ ڀت جو ذڪر ملي ٿو، جيڪا مسافرن جي اچ وڃ آسان ڪرڻ لاءِ ٺهرائي وئي هئي.<ref name="AsirWarah"/> === پاڪستان کان پوءِ === پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ وارھ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ تعلقي جو صدر مقام رهيو. ڊسمبر 2004ع ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ وارھ ۽ ان جو تعلقو نئين ضلعي ۾ شامل ٿيا. == جاگرافي == وارھ لڳ ڀڳ 27°27′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67°48′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي واقع آهي. شهر سنڌو ماٿريءَ جي هموار ميداني علائقي ۾ آهي ۽ ان جي ڀرپاسي وڏي پيماني تي زرعي زمينون آهن. شهر جي تاريخي جاگرافيءَ ۾ پراڻا درياهي وهڪرا، واريءَ جا دڙا ۽ واهه اهم رهيا آهن. جديد دور ۾ شهر جو زرعي پسمنظر [[سکر بئراج]] سان ڳنڍيل آبپاشي نظام تي دارومدار رکي ٿو. == آبادي == 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ وارھ ٽائون ڪميٽي جي آبادي 38,394 هئي، جڏهن ته 2017ع ۾ 37,926 هئي.<ref name="PBSUrban2023"/> {| class="wikitable sortable" style="width:82%; text-align:center;" |+ style="background:#315d7d; color:white; font-size:115%;" | '''وارھ شهر جي آبادي''' |- style="background:#dceaf4;" ! آدمشماري ! ڪل آبادي ! مرد ! عورتون ! سالياني واڌ |- style="background:#f7fbfe;" | 2017ع | 37,926 | — | — | — |- style="background:#fff4dc;" | 2023ع | '''38,394''' | 19,840 | 18,554 | 0.21٪ |} <small>ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]].<ref name="PBSUrban2023"/></small> شهر جي آباديءَ ۾ 2017ع کان 2023ع تائين رڳو 468 ماڻهن جو خالص اضافو ٿيو، جنهن سبب شهر جي واڌ ساڳئي تعلقي جي گاجي کهاوڙ ۽ وڳڻ جي ڀيٽ ۾ سست رهي.<ref name="PBSUrban2023"/> == رهائش ۽ شهري سهولتون == 2023ع جي آدمشماريءَ جي رهائشي شماريات موجب وارھ ٽائون ڪميٽي ۾ '''7,343 رهائشي گهر''' درج هئا. انهن مان 2,968 پڪا، 924 نيم پڪا ۽ 3,451 ڪچا گهر هئا.<ref name="PBSHousing">{{cite web |title=2023ع آدمشماري: سنڌ جي شهري آبادين جون چونڊ رهائشي شماريات |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_34_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:76%; text-align:center;" |+ style="background:#77567A; color:white;" | '''وارھ ۾ رهائشي گهر، 2023ع''' |- style="background:#efe8f0;" ! ڪل ! پڪا ! نيم پڪا ! ڪچا |- | '''7,343''' | 2,968 | 924 | 3,451 |} <small>ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.<ref name="PBSHousing"/></small> سنڌ حڪومت جي مانيٽرنگ اينڊ ايويليوئيشن سيل جي 2020–21ع واري رپورٽ ۾ '''وارھ پاڻي فراهمي اسڪيم جي بهتري ۽ توسيع''' لاءِ 275.674 ملين رپين جو منصوبو درج آهي، جنهن کي نگراني وقت اطمينان بخش قرار ڏنو ويو.<ref name="WarahWater">{{cite web |title=سالياني مانيٽرنگ رپورٽ 2020–21ع |url=https://www.mecsindh.gov.pk/downloads/MEC-AR-2020-21.pdf |publisher=مانيٽرنگ اينڊ ايويليوئيشن سيل، سنڌ حڪومت |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2024ع ۾ سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ جي رپورٽ ۾ پڻ وارھ تعلقي جون ٻوڏ متاثر پاڻي فراهمي ۽ نيڪال جون اسڪيمون بحاليءَ لاءِ شامل ڪيون ويون.<ref name="SFERPWater">{{cite web |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي پاڻي فراهمي ۽ نيڪال جي متاثر اسڪيمن بابت رپورٽ |url=https://sferp.gos.pk/wp-content/uploads/2024/05/ESSR_District_Qambar-Shahdadkot-V1.0_May-2024.pdf |publisher=سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ |date=May 2024 |access-date=12 September 2026 }}</ref> == مڪاني حڪومت == وارھ کي [[ٽائون ڪميٽي]] جي حيثيت حاصل آهي. 2015ع جي مڪاني چونڊن وقت ٽائون ڪميٽي وارھ '''10 وارڊن''' تي مشتمل هئي؛ انهن مان اٺ وارڊ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] ۽ ٻه آزاد اميدوارن کٽيا هئا.<ref name="LG2015">{{cite web |title=ٽائون ڪميٽي وارھ: مڪاني چونڊون 2015ع |url=https://www.electionpakistani.com/local-government-bodies/sindh/qambar-shahdadkot/town-committee-warah.html |access-date=12 September 2026 }}</ref> فري اينڊ فيئر اليڪشن نيٽ ورڪ جي 2015ع واري سنڌ مڪاني چونڊ رپورٽ پڻ وارھ ٽائون ڪميٽي لاءِ 10 وارڊ درج ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=سنڌ مڪاني چونڊون 2015ع: مشاهدي جي رپورٽ |url=https://fafen.org/wp-content/uploads/2016/08/Sindh-2015-Local-Government-Election-Obseravtion-Report-FAFEN.pdf |publisher=فري اينڊ فيئر اليڪشن نيٽ ورڪ |access-date=12 September 2026 }}</ref> اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي 2026ع واري چونڊيل مڪاني نمائندن جي فهرست موجب ٽائون ڪميٽي وارھ جو چيئرمين '''عبدالغفار بروهي''' ۽ وائيس چيئرمين '''مختيار احمد''' آهن، ۽ انهن جو تعلق [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان آهي.<ref name="ECP2026">{{cite web |title=سنڌ جي چونڊيل مڪاني حڪومت نمائندن جي فهرست |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/fifPGfP5DCDgafHFThejBODZ54f5bHqlCHUSKJbX.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> == تعليم == وارھ تعلقي جو صدر مقام هجڻ سبب شهر ۾ پرائمري، سيڪنڊري، هائير سيڪنڊري، ڊگري ۽ فني تعليم جا ادارا موجود آهن. سنڌ ڪاليج ايجوڪيشن کاتي جي موجوده سرڪاري فهرست ۾ '''گورنمينٽ ڊگري ڪاليج وارھ''' قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي فعال سرڪاري ڪاليجن ۾ شامل آهي. ڪاليج ۾ سائنس ۽ هيومينيٽيز جا پروگرام موجود آهن.<ref name="College">{{cite web |title=سنڌ جا سرڪاري ڪاليج |url=https://college.sindh.gov.pk/government-colleges |publisher=ڪاليج ايجوڪيشن کاتو، سنڌ حڪومت |access-date=12 September 2026 }}</ref> سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي جي موجوده رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ ووڪيشنل اسڪول ڇوڪريون، وارھ''' پڻ فعال ادارو طور درج آهي، جيڪو سلائي، لباس ٺاهڻ ۽ ڪڙهائي سميت فني تربيت فراهم ڪري ٿو.<ref name="STEVTA">{{cite web |title=سنڌ جا سرڪاري فني ۽ ووڪيشنل ادارا |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1464.pdf |publisher=سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي |access-date=12 September 2026 }}</ref> شهر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ سرڪاري بوائز ۽ گرلز هائير سيڪنڊري اسڪول پڻ ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته تعلقي جي ٻين اهم تعليمي مرڪزن ۾ گاجي کهاوڙ ۽ وڳڻ شامل آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:92%; text-align:center;" |+ style="background:#287271; color:white; font-size:115%;" | '''وارھ جا چونڊ سرڪاري تعليمي ۽ فني ادارا''' |- style="background:#e5f3ef;" ! ادارو ! سطح ! اهم شعبا |- | گورنمينٽ ڊگري ڪاليج وارھ | ڊگري ڪاليج | سائنس، هيومينيٽيز |- | گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول وارھ | هائير سيڪنڊري | عام تعليم |- | گورنمينٽ گرلز هائير سيڪنڊري اسڪول وارھ | هائير سيڪنڊري | عام تعليم |- | گورنمينٽ ووڪيشنل اسڪول ڇوڪريون، وارھ | فني ۽ ووڪيشنل | سلائي، لباس ٺاهڻ، ڪڙهائي |} <small>ذريعا: سنڌ ڪاليج ايجوڪيشن کاتو ۽ سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي.<ref name="College"/><ref name="STEVTA"/></small> == صحت == وارھ ۾ '''تعلقه اسپتال وارھ''' شهر ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ اهم سرڪاري صحت مرڪز آهي. سنڌ صحت کاتي جي رڪارڊ ۾ اسپتال جو ڪوڊ '''234064''' درج آهي.<ref name="HealthMIS">{{cite web |title=صحت مرڪزن جي رپورٽ |url=https://lhwmis.sindhealth.pk/reports/compliance_report.php |publisher=صحت کاتو، سنڌ حڪومت |access-date=12 September 2026 }}</ref> صحت کاتي جي انتظامي روڊ ميپ ۾ تعلقه اسپتال وارھ کي '''60 بسترا''' رکندڙ اسپتال طور درج ڪيو ويو هو.<ref name="HealthRoadmap">{{cite web |title=سنڌ صحت کاتي جي انتظامي ڪيڊر لاءِ روڊ ميپ |url=https://phkh.nhsrc.pk/sites/default/files/2019-07/Management%20Cadre%20for%20Department%20of%20Health%20Sindh%202014.pdf |publisher=صحت کاتو، سنڌ حڪومت |year=2014 |access-date=12 September 2026 }}</ref> سنڌ انرجي کاتي جي صحت مرڪزن واري شمسي توانائي منصوبي ۾ پڻ تعلقه اسپتال وارھ کي شمسي نظام لاءِ چونڊيو ويو.<ref name="SolarHospital">{{cite web |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي صحت مرڪزن لاءِ شمسي توانائي نظام |url=https://www.sindhenergy.gov.pk/wp-content/uploads/2023/06/BD1-HF-Kamber-1-1.pdf |publisher=توانائي کاتو، سنڌ حڪومت |access-date=12 September 2026 }}</ref> شهر ۾ '''وارهه فيملي ويلفيئر سينٽر''' پڻ ڪم ڪري ٿو، جڏهن ته عورتن ۽ ٻارن لاءِ تعلقه اسپتال اندر ماءُ ۽ ٻار جي صحت جون خدمتون دستياب آهن.<ref name="SupportDirectory">{{cite web |title=سنڌ ۾ عورتن ۽ ڇوڪرين لاءِ مددگار خدمتن جي ڊائريڪٽري |url=https://las.org.pk/media/pdfs/content/Sindh-Directory-of-Support-Services-for-Women-Girls-Violence-Abuse.pdf |publisher=ليگل ايڊ سوسائٽي |access-date=12 September 2026 }}</ref> == آبپاشي ۽ وارھ برانچ == شهر جي نالي سان سڃاتي ويندڙ '''وارھ برانچ''' علائقي جي اهم آبپاشي واهن مان هڪ آهي. اها سکر بئراج جي ساڄي ڪپ واري آبپاشي نظام سان لاڳاپيل آهي ۽ وارھ، قمبر، ميرو خان ۽ ڀرپاسي جي زرعي علائقن کي پاڻي فراهم ڪري ٿي.<ref name="Canal">{{cite news |title=بلوچستان ڏانهن پاڻي پهچائڻ لاءِ واهن جي کاٽي مڪمل |url=https://www.dawn.com/news/1674544 |work=[[ڊان]] |date=12 February 2022 |access-date=12 September 2026 }}</ref> تاريخي طور وارھ برانچ کي اتر اولهه ڪئنال مان پاڻي ملندو هو؛ بعد ۾ اونهاري جي فصلن لاءِ ان کي رائيس ڪئنال سان پڻ ڳنڍيو ويو. پاڻيءَ جي ورڇ، گاد ۽ پوڇڙيءَ تائين پاڻي نه پهچڻ علائقي جا پراڻا زرعي مسئلا رهيا آهن.<ref name="Canal"/> پاڻيءَ جي کوٽ سبب وارھ جي آبادگارن ڪيترائي ڀيرا احتجاج پڻ ڪيا آهن. 2020ع ۾ آبادگارن نصيرآباد ۽ وارھ جي پوڇڙي وارن علائقن تائين پاڻي پهچائڻ لاءِ احتجاج ڪيو.<ref>{{cite news |title=سنڌ ۾ پاڻيءَ جي کوٽ خلاف احتجاج |url=https://tribune.com.pk/story/2256982/protests-erupt-over-water-shortages-across-sindh |work=دي ايڪسپريس ٽربيون |date=28 July 2020 |access-date=12 September 2026 }}</ref> == معيشت == وارھ جي معيشت وڏي حد تائين شهر جي ڀرپاسي واري زرعي پيداوار تي دارومدار رکي ٿي. [[چانور]] ۽ [[ڪڻڪ]] علائقي جا اهم فصل آهن، جڏهن ته تربوز، ڀاڄيون، چارا ۽ ٻيا موسمي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا. شهر ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ اناج، زرعي ٻج، ڀاڻ، زرعي دوائن، مشينري، مال جي واپار ۽ عام ريزڪي سامان جي مقامي مارڪيٽ طور ڪم ڪري ٿو. وارھ برانچ جي پاڻيءَ جي دستيابي خاص طور سارين جي پيداوار تي سڌو اثر وجهي ٿي. پاڻيءَ جي شديد کوٽ وارن سالن ۾ وارھ، قمبر ۽ شهدادڪوٽ جا زرعي علائقا سڀ کان وڌيڪ متاثر ٿيڻ جون رپورٽون اچي چڪيون آهن.<ref>{{cite news |title=پاڻيءَ جي کوٽ سبب سارين جو فصل متاثر |url=https://www.dawn.com/news/896266/paddy-crop-hit-by-water-shortage |work=[[ڊان]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> [[File:Umeed Ali Junejo.jpg|thumb|280px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ زرعي زمين؛ وارھ جي معيشت پڻ وڏي حد تائين زراعت سان ڳنڍيل آهي.]] == روڊ ۽ آمدرفت == وارھ پنهنجي ڀرپاسي جي شهرن ۽ ڳوٺن سان روڊن ذريعي ڳنڍيل آهي. اهم علائقائي رستن ۾ وارھ–وڳڻ، وارھ–گاجي کهاوڙ، وارھ–نصيرآباد ۽ وارھ کان قمبر ۽ لاڙڪاڻي طرف ويندڙ رستا شامل آهن. 2008ع جي لاڙڪاڻي ترقياتي پيڪيج ۾ وارھ، نصيرآباد، قمبر، شهدادڪوٽ، رتوديرو ۽ ٻين شهرن کي ملائيندڙ رستن جي بهتري پڻ شامل ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite news |title=لاڙڪاڻي ترقياتي پيڪيج لاءِ فنڊ جاري |url=https://www.dawn.com/news/307725/funds-for-larkana-package-released |work=[[ڊان]] |date=17 June 2008 |access-date=12 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي 2022–23ع واري مانيٽرنگ رپورٽ ۾ '''وڳڻ–وارھ روڊ وٽ لالو رائنڪ کان غيبي ديرو روڊ تائين 7 ڪلوميٽر رستي جي ٻيهر تعمير''' پڻ درج آهي.<ref>{{cite web |title=سالياني مانيٽرنگ رپورٽ 2022–23ع |url=https://mecsindh.gov.pk/downloads/MEC-AR-2022-23.pdf |publisher=مانيٽرنگ اينڊ ايويليوئيشن سيل، سنڌ حڪومت |access-date=12 September 2026 }}</ref> == 2022ع جي ٻوڏ == [[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ|2022ع جي غيرمعمولي ٻوڏ]] وارھ شهر جي جديد تاريخ جو هڪ وڏو قدرتي آفت وارو واقعو هو. آگسٽ 2022ع جي آخر ۾ سيف الله مگسي برانچ، مختلف ڊرينن ۽ بلوچستان جي جابلو وهڪرن جو پاڻي وارھ ڏانهن وڌڻ لڳو، جنهن سبب شهر مان ماڻهن جي لڏپلاڻ شروع ٿي.<ref>{{cite news |title=وارھ ۽ شهدادڪوٽ مان ٻوڏ جي خوف سبب لڏپلاڻ |url=https://www.dawn.com/news/1707214 |work=[[ڊان]] |date=29 August 2022 |access-date=12 September 2026 }}</ref> 3 سيپٽمبر تي ضلعي انتظاميا شهر جي رهواسين کي فوري طور محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ٿيڻ جي هدايت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ کيرٿر جي ڪيچمينٽ ۽ ڪاڇي کان ايندڙ پاڻي شهر ڏانهن وڌي رهيو هو.<ref name="FloodEvac">{{cite news |title=وارھ جي رهواسين کي وڏي ٻوڏ کان اڳ شهر خالي ڪرڻ جو حڪم |url=https://www.dawn.com/news/1708135 |work=[[ڊان]] |date=3 September 2022 |access-date=12 September 2026 }}</ref> ٻن ڏينهن بعد رپورٽن موجب '''40 هزار کان وڌيڪ ماڻهو''' شهر ۽ ڀرپاسي مان محفوظ علائقن ڏانهن منتقل ٿي چڪا هئا. ڪيترن پاڙن، زرعي زمينن ۽ رستن تي پاڻي بيٺل هو.<ref name="FloodExodus">{{cite news |title=وارھ مان 40 هزار کان وڌيڪ ماڻهن جي لڏپلاڻ |url=https://www.dawn.com/news/1708397/over-40000-move-out-of-qambar-shahdadkots-warah-to-escape-floodwater-ravages |work=[[ڊان]] |date=5 September 2022 |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2022ع جي ٻوڏ کان پوءِ ورلڊ بئنڪ ۽ سنڌ حڪومت جي سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ هيٺ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ واهن، نالن، بندن، پاڻي فراهمي ۽ روڊن جي بحاليءَ جا ڪم شروع ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=سنڌ جي 2022ع واري ٻوڏ کان پوءِ بحالي |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2023/06/28/rising-from-the-waters-sindh-navigates-recovery-after-the-2022-floods |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |date=28 June 2023 |access-date=12 September 2026 }}</ref> == شهري ترقي == قمبر شهدادڪوٽ ضلعو قائم ٿيڻ کان پوءِ وارھ جي پاڻي، نيڪال، گهٽين ۽ روڊن لاءِ مختلف ترقياتي اسڪيمون منظور ٿينديون رهيون آهن. 2005–06ع جي ضلعي ترقياتي پروگرام ۾ وارھ سميت قمبر، نصيرآباد ۽ ميرو خان ۾ نيڪال جي نظام جي توسيع ۽ بهتري لاءِ رقم مختص ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite news |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي لاءِ ترقياتي منصوبا |url=https://www.dawn.com/news/165898/shc-summons-police-officials |work=[[ڊان]] |date=18 November 2005 |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2019–20ع جي سنڌ حڪومت واري منصوبي ۾ وارھ جي پاڻي فراهمي نظام جي بهتري ۽ توسيع لاءِ 275.674 ملين رپيا رکيا ويا.<ref name="WarahWater"/> == عدالتي ۽ انتظامي ادارا == تعلقي جو صدر مقام هجڻ سبب وارھ ۾ اسسٽنٽ ڪمشنر، مختيارڪار ۽ مختلف سرڪاري تعلقائي آفيسون موجود آهن. شهر ۾ پوليس اسٽيشن ۽ عدالتي انتظام سان لاڳاپيل مقامي ادارا ڪم ڪن ٿا. ضلعي سطح جا وڏا عدالتي معاملا [[قمبر]] ۽ سنڌ هاءِ ڪورٽ جي لاڙڪاڻي سرڪٽ سان لاڳاپيل آهن. == سماج ۽ ٻولي == شهر جي روزمره سماجي ۽ واپاري زندگيءَ ۾ [[سنڌي ٻولي]] غالب آهي. وارھ ۽ ڀرپاسي ۾ چانڊيا، کهاوڙ، مغيري، بروهي، تنيا، ابڙا ۽ ٻين سنڌي ۽ بلوچ برادرين جا خاندان رهن ٿا. جديد آدمشماري شهر جي سطح تي ذاتين يا قبيلن موجب انگ جاري نٿي ڪري، تنهنڪري انهن جو عددي تناسب بيان ڪرڻ ممڪن ناهي. == تاريخي ماڳ ۽ ڀرپاسي == شهر جي ڀرپاسي ۾ حاجي سليمان قريشي جو پراڻو مقام، فيض محمد سوڍر جي آبادي ۽ تاريخي [[جوڻاڻي]] واقع آهن. جوڻاڻي جي سڃاڻپ خصوصاً وچئين دور جي سنڌ جي تاريخ بابت تحقيق ۾ اهم آهي.<ref name="AsirWarah"/><ref name="Panhwar"/> وارھ–گاجي کهاوڙ واري پراڻي واٽ پڻ شهر جي مقامي تاريخ ۾ ذڪر هيٺ اچي ٿي؛ موجوده پڪو روڊ وڏي حد تائين ساڳئي علائقائي رابطي واري رخ جي پيروي ڪري ٿو.<ref name="AsirWarah"/> == پڻ ڏسو == * [[وارھ تعلقو]] * [[جوڻاڻي]] * [[گاجي کهاوڙ]] * [[وڳڻ]] * [[لالو رائنڪ]] * [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] * [[وارھ برانچ]] * [[سکر بئراج]] == حوالا == {{حوالا|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو] * [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ |date=2024-05-08 }} * [https://college.sindh.gov.pk سنڌ ڪاليج ايجوڪيشن کاتو] * [https://stevta.gos.pk سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي] * [https://irrigation.sindh.gov.pk سنڌ آبپاشي کاتو] [[زمرو:وارھ]] [[زمرو:وارھ تعلقو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]] 77gecfr37n1gm7w1vpowyuvnpcr0r0x 0 42118 412111 411486 2026-09-14T06:08:54Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412111 wikitext text/x-wiki {{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ جو شهر}} {{Infobox settlement | name = ميرو خان | native_name = ميروخان | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا شهر|شهر]] | image_skyline = | image_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 240 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|45|35|N|68|05|30|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ميرو خان تعلقو]] | seat_type = مقامي حڪومت | seat = [[ٽائون ڪميٽي]] | government_type = ٽائون ڪميٽي | population_total = 20,428 | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="PBS2023Urban">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> | population_density_km2 = auto | elevation_m = 55 | elevation_footnotes = <ref name="Elevation">{{cite web |title=Miro Khan Elevation |url=https://elevation.city/pk/p30o |website=Elevation City |access-date=12 September 2026 }}</ref> | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 77270 | area_code_type = ٽيليفون ڪوڊ | area_code = 074 }} '''ميرو خان''' سنڌ جي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي [[ميرو خان تعلقو|ميرو خان تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام ۽ هڪ [[ٽائون ڪميٽي]] آهي. شهر اتر اولهه سنڌ جي زرعي ميداني علائقي ۾ واقع آهي ۽ روڊن وسيلي [[قمبر]]، [[شهدادڪوٽ]]، [[سجاول جوڻيجو]]، [[رتوديرو]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] سان ڳنڍيل آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ موجب ميرو خان ٽائون ڪميٽي جي آبادي '''20,428''' هئي، جنهن ۾ 10,669 مرد، 9,758 عورتون ۽ هڪ ٽئين جنس سان تعلق رکندڙ فرد شامل هو.<ref name="PBS2023Urban"/> 2017ع ۾ شهر جي آبادي 21,270 هئي، تنهنڪري ڇهن سالن دوران آباديءَ ۾ 842 ماڻهن جي گهٽتائي ٿي ۽ سراسري سالياني واڌ جي شرح '''−0.67 سيڪڙو''' رهي.<ref name="PBS2023Urban"/> [[File:Mirokhan Taluka.jpg|thumb|left|280px|[[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾ [[ميرو خان تعلقو]] ڳاڙهي رنگ سان نمايان.]] == نالو == سنڌيءَ ۾ شهر جو نالو '''ميرو خان''' يا گڏيل صورت ۾ '''ميروخان''' لکيو وڃي ٿو، جڏهن ته سرڪاري انگريزي رڪارڊ ۾ ''Miro Khan'' ۽ ''Mirokhan'' ٻئي صورتون ملن ٿيون. [[پاڪستان پوسٽ]] جي سرڪاري پوسٽ ڪوڊ ڊائريڪٽري ۾ هن شهر کي ''Miro Kahn'' جي املا سان درج ڪيو ويو آهي ۽ پوسٽل ڪوڊ '''77270''' ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Post">{{cite web |title=Post Code Directory |url=https://www.pakpost.gov.pk/postcodes.php |publisher=[[پاڪستان پوسٽ]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> == تاريخ == ميرو خان جي جديد انتظامي اهميت برطانوي دور جي شروعاتي ويهين صديءَ سان ڳنڍيل آهي. 1919ع جي لاڙڪاڻو ضلعي بابت سرڪاري گزيٽيئر موجب '''1911ع ۾ ميرو خان کي نئين ٺهيل تعلقي جو صدر مقام بڻايو ويو'''. نئون تعلقو قائم ڪرڻ وقت رتوديرو، لاڙڪاڻو ۽ قمبر وارن پراڻن انتظامي علائقن مان ديهون شامل ڪيون ويون.<ref name="Gazetteer">{{cite book |last=Smyth |first=J. W. |title=Gazetteer of the Province of Sindh: Larkana District |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1919 }}</ref> ان وقت ميرو خان هڪ ننڍڙي وسندي هئي. تعلقي جو صدر مقام بڻجڻ کان پوءِ مختيارڪار آفيس، پوليس، روينيو ۽ ٻين انتظامي ادارن جي قيام سان شهر آهستي آهستي وڌيو.<ref name="Gazetteer"/> ڪجهه بعد وارن ماخذن ۾ 1915ع کي ميرو خان تعلقي جي قيام جو سال لکيو ويو آهي، پر تاريخي رڪارڊ مان ظاهر ٿئي ٿو ته 1915–16ع ۾ پوليس اسٽيشن ۽ ٻين عمارتن جي تعمير ٿي، جڏهن ته تعلقي جي انتظامي قيام جو عمل 1911ع سان لاڳاپيل هو. === ضلعي جي تبديلي === 2004ع تائين ميرو خان [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو حصو هو. ڊسمبر 2004ع ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ شهر ۽ تعلقو نئين ضلعي ۾ شامل ڪيا ويا. ان وقت ميرو خان تعلقو موجوده حدن کان وڏو هو؛ بعد ۾ ان جي ڪجهه حصن کي الڳ ڪري [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] قائم ڪيو ويو. == جاگرافي == ميرو خان لڳ ڀڳ 27°45′35″ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°05′30″ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي واقع آهي. شهر جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 55 ميٽر آهي.<ref name="Elevation"/> ميرو خان [[لاڙڪاڻو]] کان لڳ ڀڳ 27 ڪلوميٽر اتر اولهه طرف واقع آهي. شهر جي ڀرپاسي زرعي زمينون، واهه، واٽر ڪورس ۽ ڳوٺاڻيون آباديون آهن. ميرو خان جي ويجهن آبادين ۾ ڀنڀو خان چانڊيو، ٺارو واڍو، ڊرٻ چانڊيو، علي شير گوپانگ، ڪرم علي گوپانگ، ٻوٿي ۽ بهرام سميت ٻيا ڳوٺ ۽ قصبا شامل آهن. == موسم == ميرو خان اتر اولهه سنڌ جي گرم ۽ خشڪ ميداني آبهوا واري علائقي ۾ اچي ٿو. اونهاري ۾ گرمي شديد هوندي آهي ۽ مئي کان جولاءِ تائين ڀرپاسي واري لاڙڪاڻي ۽ قمبر شهدادڪوٽ خطي ۾ گرمي پد 50 ڊگري سينٽي گريڊ جي ويجهو يا ان کان مٿي پهچڻ جا واقعا رڪارڊ ٿيا آهن.<ref name="DawnHeat">{{cite news |title=Hottest day in Larkana |url=https://www.dawn.com/news/105094/hottest-day-in-larkana |work=[[ڊان]] |date=5 June 2003 |access-date=12 September 2026 }}</ref> مون سون جون برساتون عام طور جولاءِ کان سيپٽمبر تائين ٿين ٿيون. غير معمولي برساتن دوران شهر ۽ ڀرپاسي جي هيٺاهين زرعي علائقن کي پاڻي بيهڻ ۽ ٻوڏ جو خطرو رهي ٿو. == آبادي == 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ ميرو خان ٽائون ڪميٽي جي آبادي 21,270 هئي. 2023ع ۾ اها 20,428 ٿي وئي.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=District Census Report Qambar Shahdadkot – Census 2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/District077_Combined.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref><ref name="PBS2023Urban"/> {| class="wikitable sortable" style="width:78%; text-align:center;" |+ style="background:#315d7d; color:white; font-size:115%;" | '''ميرو خان شهر جي آبادي''' |- style="background:#dceaf4;" ! آدمشماري ! ڪل آبادي ! مرد ! عورتون ! سالياني واڌ |- style="background:#f6fbfe;" | 2017ع | 21,270 | — | — | — |- style="background:#fff4da;" | 2023ع | '''20,428''' | 10,669 | 9,758 | −0.67٪ |} <small>ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]].<ref name="PBS2017"/><ref name="PBS2023Urban"/></small> 2023ع ۾ شهر جي سراسري گهريلو جسامت 5.98 ماڻهو في گهر هئي.<ref name="PBS2023Urban"/> == خواندگي == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ميرو خان ٽائون ڪميٽي ۾ 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگي شرح '''54.20 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها '''65.45 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''42.18 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS2023Stats">{{cite web |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:65%; text-align:center;" |+ style="background:#287271; color:white;" | '''ميرو خان ۾ خواندگي، 2023ع''' |- style="background:#e4f3ef;" ! زمرو ! شرح |- | مجموعي | '''54.20٪''' |- | مرد | 65.45٪ |- | عورتون | 42.18٪ |} <small>ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.<ref name="PBS2023Stats"/></small> 2023ع ۾ شهر اندر 1,772 مرد ۽ 1,381 عورتون پرائمري مڪمل ڪيل پر مئٽرڪ کان هيٺ تعليم رکندڙ درج ٿيا، جڏهن ته 1,519 مرد ۽ 741 عورتون مئٽرڪ يا ان کان مٿي پر ڊگري کان هيٺ تعليم رکندڙ هيون. 734 مرد ۽ 233 عورتون ڊگري يا ان کان مٿي تعليم رکندڙ درج ٿيا.<ref name="PBS2023Stats"/> == رهائش ۽ بنيادي سهولتون == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ميرو خان ٽائون ڪميٽي ۾ '''3,415 گهر''' هئا. انهن مان 1,771 پڪا، 779 نيم پڪا ۽ 865 ڪچا گهر هئا.<ref name="PBSHousing">{{cite web |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_34_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#77567a; color:white;" | '''ميرو خان شهر ۾ رهائش ۽ سهولتون، 2023ع''' |- style="background:#eee8f0;" ! ڪل گهر ! پڪا ! نيم پڪا ! ڪچا ! پيئڻ جو پاڻي ! بجلي ! گئس ! باورچی خانو ! غسل خانو ! بيت الخلا |- | 3,415 | 1,771 | 779 | 865 | 1,621 | 2,693 | 2,184 | 1,823 | 1,871 | 1,885 |} <small>ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.<ref name="PBSHousing"/></small> 2017ع ۾ شهر ۾ 3,626 گهر هئا، جن مان 2,098 پڪا، 807 نيم پڪا ۽ 721 ڪچا هئا.<ref name="PBS2017"/> == مقامي حڪومت == ميرو خان شهري مڪاني حڪومت جي نظام ۾ '''ٽائون ڪميٽي ميرو خان''' طور درج آهي. سنڌ حڪومت جي لوڪل گورنمينٽ کاتي جي سرڪاري نوٽيفڪيشنن ۽ سنڌ پبلڪ پروڪيورمينٽ ريگيوليٽري اٿارٽي جي رڪارڊ ۾ ميرو خان ٽائون ڪميٽي الڳ شهري مڪاني ادارو طور موجود آهي.<ref name="TownCommittee">{{cite web |title=Procurement Committee – Town Committee Miro Khan |url=https://pprasindh.gov.pk/tenders/29392TCMIROKHAN09062016.PDF |publisher=Local Government Department, Government of Sindh |date=22 March 2016 |access-date=12 September 2026 }}</ref> اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي موجوده مڪاني حڪومت واري رڪارڊ ۾ پڻ '''ٽي سي ميرو خان''' الڳ چونڊ اڪائي طور درج آهي.<ref name="ECP">{{cite web |title=Local Government Vacant Seats – District Kambar Shahdadkot |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/44027.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> == تعليم == ميرو خان شهر ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ ثانوي تعليم جو اهم مرڪز آهي. سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول ميرو خان''' فعال سرڪاري اداري طور درج آهي.<ref name="GBHS">{{cite web |title=Appointment against Deceased Quota – Government Boys High School Miro Khan |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/Appointment%20against%20Deceased%20Quota%20to%20the%20post%20of%20Store%20Keeper%20%28BS-07%29%20in%20Respect%20of%20Mr%20Mohsin%20Ali%20Tunio%20So%20Late%20Muhammad%20Akbar%20Ex-%20HST%20at%20GBHS%20Miro%20Khan.pdf |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |date=31 January 2019 |access-date=12 September 2026 }}</ref> ساڳئي کاتي جي جديد ملازمن واري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ گرلز هائير سيڪنڊري اسڪول ميرو خان''' پڻ موجود آهي.<ref name="SELDstaff">{{cite web |title=School Education Department Employee Profile Records |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/97149%20Letter%20for%20Profiling%20of%20Govt%20Employees%20-Pensioners%20of%20Sindh%20Who%20themselves%20or%20their%20spouses%20were%20beneficiaries%20of%20BISP.pdf |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي 2025–26ع واري بجيٽ ۾ '''گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول ميرو خان''' لاءِ پڻ الڳ سرڪاري بجيٽ اسڪيم موجود آهي.<ref name="PrimaryBudget">{{cite web |title=Primary Education – District Kambar, Budget Estimates 2025–26 |url=https://finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CVOLUME_III_Detail%5CSC21189-Primary+%28District+Kambar%29.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |access-date=12 September 2026 }}</ref> ضلعي جي 2023–24ع واري سالياني اسڪول آدمشماري موجب ميرو خان تعلقي جي 90.8 سيڪڙو سرڪاري اسڪولن وٽ عمارت، 53 سيڪڙو وٽ بائونڊري وال، 73 سيڪڙو وٽ بيت الخلا، 23 سيڪڙو وٽ بجلي ۽ 52 سيڪڙو وٽ پيئڻ جي پاڻي جي سهولت هئي.<ref name="ASC">{{cite web |title=Annual School Census 2023–24 – Kambar Shahdadkot District Profile |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> == صحت == ميرو خان ۾ '''تعلقه اسپتال ميرو خان''' واقع آهي. سنڌ صحت کاتي جي ليڊي هيلٿ ورڪرز مانيٽرنگ نظام ۾ هن اسپتال کي باقاعدي صحت مرڪز طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="HealthMIS">{{cite web |title=Facility Wise Monthly Compliance |url=https://lhwmis.sindhealth.pk/reports/compliance_report.php |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=12 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي پبلڪ پروڪيورمينٽ رڪارڊ ۾ پڻ 2012ع، 2013ع ۽ 2014ع دوران '''تعلقه اسپتال ميرو خان، ضلعو قمبر شهدادڪوٽ''' جي نالي سان سرڪاري خريداري ۽ انتظامي رڪارڊ موجود آهي.<ref name="HospitalSPPRA">{{cite web |title=Taluka Hospital Mirokhan – Procurement Records |url=https://e.pprasindh.gov.pk/tenderlst |publisher=Sindh Public Procurement Regulatory Authority |access-date=12 September 2026 }}</ref> == ميان حامد الله حضوري جي درگاهه == ميرو خان جي سڀ کان اهم مذهبي ماڳن مان هڪ '''ميان حامد الله حضوري''' جي درگاهه آهي. سندس قديم مسجد، مقبرو ۽ ڀرپاسي وارو قبرستان شهر جي تاريخي مذهبي ورثي جو حصو آهن. 2004ع ۾ سنڌ حڪومت طرفان سنڌ اسيمبليءَ کي ڏنل جواب موجب '''حضرت ميان حامد الله حضوري، ميرو خان''' جي درگاهه سرڪاري اوقاف کاتي جي ملڪيت نه هئي، پر ان جي صدي پراڻي مسجد ۽ قبرستان جي مرمت ۽ تحفظ جي ضرورت هئي. ان لاءِ 1995ع ۾ 1.335 ملين رپين جي بحاليءَ واري اسڪيم منظور ڪئي وئي هئي.<ref name="Dargah">{{cite news |title=Auqaf dept lacks details on shrines |url=https://www.dawn.com/news/356061 |work=[[ڊان]] |date=10 April 2004 |access-date=12 September 2026 }}</ref> تاريخي تحقيق موجب حامد حضوري جي مسجد 19هين صديءَ جي پهرئين اڌ سان لاڳاپيل آهي ۽ ان جو ذڪر قمبر، شهدادڪوٽ ۽ ميرو خان جي تاريخي عمارتن بابت تحقيق ۾ پڻ ٿيل آهي.<ref name="Kalhoro">{{cite book |last=ڪلهوڙو |first=ذوالفقار علي |title=قمبر، شهدادڪوٽ ۽ ميرو خان: ماضي ۽ حال جون ڪهاڻيون |year=2012 }}</ref> == معيشت == ميرو خان جي معاشي زندگي شهر جي چوڌاري موجود زرخيز زرعي زمينن سان ڳنڍيل آهي. ڀرپاسي ۾ خاص طور [[چانور]] ۽ [[ڪڻڪ]] پوکيا وڃن ٿا، جڏهن ته موسمي ڀاڄيون، ميوا ۽ چارا پڻ پيدا ٿين ٿا. شهر ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن آبادين لاءِ زرعي جنس، روزمرهه جي سامان، ڀاڻ، ٻج، زرعي اوزارن ۽ ٻين شين جي مقامي بازار طور ڪم ڪري ٿو. ميرو خان ۽ سڄو قمبر شهدادڪوٽ ضلعو سنڌ جي چانورن پيدا ڪندڙ اهم علائقن مان آهي. زرعي پيداوار سان لاڳاپيل رائيس ملون ۽ اناج جي واپار جا ڪاروبار مقامي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. == آمدرفت == ميرو خان سڌي رستي وسيلي [[قمبر]]، [[شهدادڪوٽ]]، [[سجاول جوڻيجو]]، [[رتوديرو]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] سان ڳنڍيل آهي. شهر ضلعي جي وچئين زرعي پٽيءَ لاءِ هڪ علائقائي روڊ جنڪشن طور ڪم ڪري ٿو. لاڙڪاڻو شهر ميرو خان کان تقريباً 27 ڪلوميٽر پري آهي، جڏهن ته [[موهن جو دڙو]] جو آثار قديمه وارو ماڳ لڳ ڀڳ 55 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آهي. == ٻوڏ == ميرو خان 2022ع جي تباهي آڻيندڙ سنڌ ٻوڏ دوران سخت متاثر علائقن مان هڪ هو. وڏي انگ ۾ بي گهر ٿيل ماڻهن لاءِ شهر ۾ عارضي خيما ۽ امدادي مرڪز قائم ڪيا ويا. سيپٽمبر 2022ع ۾ سنڌ جي وڏي وزير ميرو خان ۾ قائم وڏي خيما بستي جو دورو ڪيو، جتي ٻوڏ متاثر ماڻهن کي رهائش ڏني وئي هئي.<ref name="Flood2022">{{cite news |title=Murad admits failing to meet demand for 1.5m tents for IDPs |url=https://www.dawn.com/news/1711431 |work=[[ڊان]] |date=23 September 2022 |access-date=12 September 2026 }}</ref> == سماج ۽ ثقافت == ميرو خان بنيادي طور سنڌي ٻولي ۽ ثقافت وارو شهر آهي. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ مختلف سنڌي ۽ بلوچ نسلن ۽ برادرين سان تعلق رکندڙ ماڻهو رهن ٿا، پر جديد سرڪاري آدمشماري ذات يا برادريءَ موجب تفصيلي انگ جاري نٿي ڪري؛ تنهنڪري ذاتين بابت غير حوالاجات واري فهرست کي قطعي آباديءَ جي بيان طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي. سنڌي ٻولي، مقامي صوفي روايت، ميلن، درگاهن، سنڌي ٽوپي، اجرڪ ۽ زرعي ڳوٺاڻي ثقافت شهر جي سماجي زندگيءَ جا اهم جز آهن. == مشهور شخصيتون == ميرو خان ۽ ان جي ڀرپاسي سان تاريخي ۽ سماجي طور لاڳاپيل شخصيتن ۾: * ميان حامد الله حضوري — صوفي بزرگ ۽ عالم * مولانا خوش محمد ميروخاني — ديني عالم * حاجي سيد شوڪت علي شاهه — سياسي ۽ سماجي شخصيت آخري ٻن شخصيتن بابت تفصيلي حياتياتي دعوائون شامل ڪرڻ کان اڳ وڌيڪ آزاد ۽ معتبر ماخذ گهربل آهن. == پڻ ڏسو == * [[ميرو خان تعلقو]] * [[بهرام]] * [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] * [[قمبر]] * [[شهدادڪوٽ]] * [[سجاول جوڻيجو]] * [[لاڙڪاڻو]] * [[موهن جو دڙو]] == حوالا == {{حوالا|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو] * [https://www.pakpost.gov.pk پاڪستان پوسٽ] * [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو] * [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ |date=2024-05-08 }} [[زمرو:ميرو خان]] [[زمرو:ميرو خان تعلقو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]] [[زمرو:سنڌ ۾ آباد جايون]] 8jpjir8n6qicx7ps7z40l47uqur8ggg 0 45272 412125 411510 2026-09-14T06:31:19Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412125 wikitext text/x-wiki {{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ جو شهر}} {{Infobox settlement | name = نصيرآباد | other_name = نصير آباد | native_name = نصيرآباد | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا شهر|شهر]] ۽ ٽائون ڪميٽي | image_skyline = | imagesize = 250px | image_caption = | image_map = | mapsize = 240px | map_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label = نصيرآباد | pushpin_mapsize = 230 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|22|46|N|67|55|32|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}} <!-- انتظامي ورهاست --> | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[نصيرآباد تعلقو]] <!-- مڪاني حڪومت --> | government_type = ٽائون ڪميٽي | leader_title = چيئرمين | leader_name = محمد يوسف | leader_party = [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] <!-- آبادي --> | population_total = 38,105 | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="PBS2023Urban">{{cite web |title=2023ع آدمشماري: سنڌ جون شهري آباديون، جنس، سالياني واڌ ۽ گهريلو جسامت |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> | population_density_km2 = auto | blank_name_sec1 = مرد | blank_info_sec1 = 20,135 | blank1_name_sec1 = عورتون | blank1_info_sec1 = 17,967 | blank2_name_sec1 = سراسري گهريلو جسامت | blank2_info_sec1 = 5.81 ماڻهو | blank3_name_sec1 = خواندگي | blank3_info_sec1 = 52.91٪ (2023ع) <!-- ٻيون ڄاڻ --> | elevation_m = 13 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 77020 | area_code_type = ٽيليفون ڪوڊ | area_code = 074 }} '''نصيرآباد''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ واقع [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جو هڪ شهر، ٽائون ڪميٽي ۽ [[نصيرآباد تعلقو|نصيرآباد تعلقي]] جو صدر مقام آهي. شهر اتر سنڌ جي زرعي ميداني پٽيءَ ۾ واقع آهي ۽ [[وارھ]]، [[باڊھ]]، [[ميهڙ]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن سان روڊن وسيلي ڳنڍيل آهي. [[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب نصيرآباد ٽائون ڪميٽي جي آبادي '''38,105''' هئي، جنهن ۾ 20,135 مرد، 17,967 عورتون ۽ 3 ٽئين جنس جا ماڻهو شامل هئا. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 37,819 هئي، تنهنڪري 2017ع کان 2023ع تائين شهر جي سراسري سالياني واڌ جي شرح صرف '''0.13 سيڪڙو''' رهي.<ref name="PBS2023Urban"/> == نالو ۽ بنياد == نصيرآباد جي نالي ۽ بنياد بابت ٻه مشهور مقامي روايتون ملن ٿيون. هڪ روايت شهر کي [[ٽالپر خاندان|ٽالپر دور]] ۽ مير نصير محمد خان ٽالپر سان ڳنڍي ٿي، جڏهن تہ ٻي روايت شهر جو بنياد [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو|ميان نصير محمد ڪلهوڙي]] سان منسوب ڪري ٿي. دين محمد ڪلهوڙي پنهنجي تصنيف ''قمبر-شهدادڪوٽ ضلعو: تاريخ جي وهڪري ۾'' ۾ لکيو آهي تہ شهر جي ابتدائي آبادڪاريءَ بابت ڪو واضح پراڻو تحريري ماخذ موجود ناهي، پر مقامي روايتن ۽ تاريخي اهڃاڻن جي بنياد تي هو ان جي قيام کي ميان نصير محمد ڪلهوڙي جي دور سان ڳنڍي ٿو.<ref name="KalhoroBook">{{cite book |last=ڪلهوڙو |first=دين محمد |title=قمبر-شهدادڪوٽ ضلعو: تاريخ جي وهڪري ۾ |year=2011 |page=94 |publisher=قمبر-شهدادڪوٽ ڊسٽرڪٽ هسٽاريڪل سوسائٽي }}</ref> هڪ جديد مقامي تاريخي ماخذ پڻ روايت نقل ڪري ٿو تہ ميان نصير محمد ڪلهوڙي، سيد سفر شاهه بخاري جي صلاح تي هي آبادي قائم ڪئي ۽ شهر جو نالو نصيرآباد رکيو.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=نصيرآباد |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-nasirabad/ |website=سنڌ ائٽلس |access-date=12 September 2026 }}</ref> هن روايت کي قطعي ثابت ٿيل تاريخي حقيقت بدران '''مقامي تاريخي نسبت''' طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. == تاريخ == === اوائلي دور === نصيرآباد جي ڀرپاسي وارو علائقو موجوده شهر کان گهڻي پراڻي آبادڪاريءَ جا نشان رکي ٿو. نصيرآباد تعلقي ۾ ڌمراهه ۽ چنهڙو نالي قديم دڙا درج ڪيا ويا آهن؛ ڌمراهه واري دڙي کي هڙپائي دور ۽ چنهڙي کي اسلامي دور جي آثارن سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SindhAtlas"/> ڀرپاسي جي [[جوڻاڻي]] واري تاريخي ماڳ کي پڻ [[ايم ايڇ پنهور]] 14هين صديءَ جي مشهور مسافر [[ابن بطوطه]] جي بيان ڪيل ''جناڻي'' شهر سان سڃاتو آهي. پنهور موجب اهو شهر پراڻي درياهي وهڪري تي آباد هو، جيڪو بعد ۾ وارھ برانچ واري آبپاشي نظام سان لاڳاپيل ٿيو.<ref>{{cite book |last=پنهور |first=ايم. ايڇ. |title=سنڌ جي سومرا بادشاهت جو تصويري تاريخي ائٽلس |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_15-29-04_5a1c0e5564fd22d2cb1efcb5414447d5.pdf |year=2004 }}</ref> === برطانوي دور === برطانوي دور ۾ نصيرآباد هڪ اهم انتظامي نالي طور استعمال ٿيندو هو. 1885ع واري ''امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا'' ۾ '''نصيرآباد تعلقو''' شڪارپور ضلعي جي ميهڙ سب ڊويزن جو هڪ تعلقو ڄاڻايو ويو آهي. ان وقت تعلقي جي ايراضي 343 چورس ميل ۽ 1881ع جي آبادي 46,278 هئي.<ref name="ImperialGazetteer">{{cite web |title=امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا: نصيرآباد تعلقو ۽ شهر |url=https://en.wikisource.org/wiki/Page:The_Imperial_Gazetteer_of_India_-_Volume_10_(2nd_edition).pdf/251 |access-date=12 September 2026 }}</ref> ساڳئي ماخذ ۾ نصيرآباد شهر کي نصيرآباد تعلقي اندر، چيلا واهه جي ڪناري تي واقع، وارھ کان لڳ ڀڳ 10 ميل اوڀر، باڊھ ريلوي اسٽيشن کان 7 ميل ۽ ميهڙ کان 14 ميل اتر-اوڀر طرف ڄاڻايو ويو آهي. شهر تپيدار جو هيڊڪوارٽر هو ۽ هتي مسافر بنگلو، پوسٽ آفيس ۽ پوليس لائينون موجود هيون؛ 1881ع ۾ شهر جي آبادي 2,000 کان گهٽ هئي. چانورن جو مقامي ۽ گذرندڙ واپار پڻ درج ڪيو ويو آهي.<ref name="ImperialGazetteer"/> برطانوي دور جي هن رڪارڊ مان هڪ اهم ڳالهه واضح ٿئي ٿي: '''تعلقي جو نالو نصيرآباد هو، پر وارھ کي تعلقي جو “chief place” ڄاڻايو ويو هو'''. تنهنڪري اهو چوڻ تہ ان وقت وارھ کي ڪا انتظامي اهميت ئي نه هئي، درست ناهي.<ref name="ImperialGazetteer"/> 1898ع ۾ برطانوي سرڪار طرفان '''نصيرآباد تعلقي جي روينيو نظرثاني''' بابت الڳ رپورٽ پڻ تيار ڪئي وئي، جيڪا برٽش لائبريري جي انڊيا آفيس رڪارڊز ۾ محفوظ آهي.<ref>{{cite web |title=شڪارپور ضلعي جي نصيرآباد تعلقي جي روينيو نظرثاني رپورٽ، 1898ع |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/040-000150664 |website=برٽش لائبريري |access-date=12 September 2026 }}</ref> === لاڙڪاڻي ضلعي ۾ شامل ٿيڻ === 1901ع ۾ نئون [[لاڙڪاڻو ضلعو]] قائم ٿيڻ وقت پراڻي شڪارپور ضلعي مان رتوديرو، لاڙڪاڻو، قمبر، لب درياهه، ميهڙ، ڪڪڙ ۽ '''نصيرآباد''' تعلقا نئين ضلعي ۾ شامل ڪيا ويا. پوءِ واري گزيٽيئر ۾ هن انتظامي اڪائيءَ کي صاف لفظن ۾ '''Nasirabad (i.e., Warah)''' لکيو ويو آهي.<ref name="Gazetteer1901">{{cite web |title=سنڌ صوبي جو گزيٽيئر: سکر ضلعو |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/161.pdf |publisher=بمبئي حڪومت |year=1919 |access-date=12 September 2026 }}</ref> لاڙڪاڻي ضلعي جي 1919ع واري گزيٽيئر ۾ پڻ ڄاڻايو ويو آهي تہ وارھ ان تعلقي جو هيڊڪوارٽر هو، جيڪو اڳ '''نصيرآباد تعلقو''' سڏبو هو، ۽ ڪجهه سال اڳ انتظامي سهولت خاطر تعلقائي آفيسون نصيرآباد کان وارھ منتقل ڪيون ويون هيون.<ref>{{cite web |title=لاڙڪاڻي ضلعي ۾ تعليم ۽ انتظام جي تاريخ |url=https://www.scribd.com/doc/169178705/The-Development-of-Education-in-Larkana-Kamber-Shahdadkot-Districts-of-Upper-Sindh-during-British-Rule-1843-1947-pdf |access-date=12 September 2026 }}</ref> === 20هين صدي ۽ ٻيهر تعلقو ٿيڻ === بعد ۾ نصيرآباد شهر وارھ تعلقي جي ٽائون ڪميٽي طور ڪم ڪندو رهيو. 2002ع جي پاڪستاني چونڊ تڪبنديءَ ۾ '''نصيرآباد ٽائون ڪميٽي''' صاف طور وارھ تعلقي جو حصو درج ٿيل آهي، گڏوگڏ ڌمراهه، ديرو، نصيرآباد، ايڊيشنل نصيرآباد، وڳڻ ۽ لالو تپا پڻ وارھ تعلقي ۾ شامل هئا.<ref name="ECP2002">{{cite web |title=سنڌ صوبي جي چونڊ تڪبندي، 2002ع |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/Sindh%20Province%202002.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |year=2002 |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2004ع ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] قائم ٿيڻ سان نصيرآباد کي ٻيهر الڳ تعلقي جي حيثيت ڏني وئي ۽ شهر ان نئين تعلقي جو صدر مقام بڻيو. 2005ع جي مڪاني چونڊن تائين نصيرآباد الڳ تعلقو طور سرڪاري ۽ اخباري رڪارڊ ۾ درج ٿي چڪو هو.<ref>{{cite news |title=لاڙڪاڻي جي مڪاني چونڊن ۾ پيپلز پارٽي حمايتي اميدوارن کي ڌڪ |url=https://www.dawn.com/news/160007 |work=[[ڊان]] |date=7 October 2005 |access-date=12 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == نصيرآباد اتر سنڌ جي سنڌو ماٿريءَ واري هموار ميداني خطي ۾ واقع آهي. شهر جي ڀرپاسي وڏي پيماني تي آبپاشي هيٺ زرعي زمينون آهن. 1880ع واري برطانوي گزيٽيئر ۾ شهر کي '''چيلا واهه''' جي ڪناري تي ڄاڻايو ويو هو.<ref name="ImperialGazetteer"/> جديد دور ۾ پڻ شهر ڀرسان واهن، ڊرينن ۽ زرعي پاڻيءَ جو ڄار شهري ۽ معاشي جاگرافيءَ تي اثرانداز ٿئي ٿو. سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ جي 2024ع واري جائزي موجب نصيرآباد شهر جي هڪ شهري نيڪال/پاڻي منصوبي جي جاءِ جي اوڀر طرف صرف ست ميٽرن جي فاصلي تي هڪ واهه موجود آهي، جڏهن تہ آس پاس رهائشي، واپاري ۽ زرعي زمينون آهن.<ref name="SFERP2024">{{cite web |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ٻوڏ متاثر پاڻي ۽ نيڪال اسڪيمن جو ماحولياتي ۽ سماجي جائزو |url=https://sferp.gos.pk/wp-content/uploads/2024/05/ESSR_District_Qambar-Shahdadkot-V1.0_May-2024.pdf |publisher=سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ |date=May 2024 |access-date=12 September 2026 }}</ref> == آبادي == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب نصيرآباد ٽائون ڪميٽي جي آبادي 38,105 هئي، جيڪا 2017ع جي 37,819 جي ڀيٽ ۾ تمام معمولي واڌ آهي.<ref name="PBS2023Urban"/> {| class="wikitable sortable" style="width:88%; text-align:center;" |+ style="background:#315d7d; color:white; font-size:115%;" | '''نصيرآباد شهر جي آبادي''' |- style="background:#dceaf4;" ! آدمشماري ! ڪل آبادي ! مرد ! عورتون ! ٽئين جنس ! سالياني واڌ ! سراسري گهريلو جسامت |- style="background:#f7fbfe;" | 2017ع | 37,819 | — | — | — | — | — |- style="background:#fff4dc;" | 2023ع | '''38,105''' | 20,135 | 17,967 | 3 | '''0.13٪''' | 5.81 |} <small>ذريعو: [[پاڪستان شماريات بيورو]].<ref name="PBS2023Urban"/></small> 2023ع ۾ نصيرآباد تعلقي جي ڪل آبادي 174,708 هئي، جنهن مان 136,603 ماڻهو ٻهراڙي ۽ 38,105 ماڻهو شهري نصيرآباد ۾ رهندا هئا.<ref>{{cite web |title=2023ع آدمشماري: نصيرآباد تعلقي جي آبادي ۽ لڏپلاڻ |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_18_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> == خواندگي ۽ تعليم == 2023ع جي آدمشماري موجب نصيرآباد ٽائون ڪميٽي ۾ ڏهن سالن يا ان کان وڏي عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''52.91 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ خواندگي 61.85 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 43.09 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS2023Stats">{{cite web |title=2023ع آدمشماري: سنڌ جي شهري آبادين جون چونڊ آبادي ۽ تعليمي شماريات |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:70%; text-align:center;" |+ style="background:#287271; color:white; font-size:115%;" | '''نصيرآباد ۾ خواندگي، 2023ع''' |- style="background:#e5f3ef;" ! زمرو ! شرح |- | مجموعي | '''52.91٪''' |- style="background:#f5faf8;" | مرد | 61.85٪ |- | عورتون | 43.09٪ |} <small>ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.<ref name="PBS2023Stats"/></small> === اسڪول === نصيرآباد ۾ پرائمري کان هائير سيڪنڊري سطح تائين سرڪاري ۽ خانگي تعليمي ادارا موجود آهن. 2012ع ۾ ''ڊان'' جي هڪ رپورٽ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول نصيرآباد''' ۾ 275 شاگرد داخل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite news |title=پرائمري ۽ سيڪنڊري تعليم تي ڪتابن جي دير سان فراهميءَ جا اثر |url=https://www.dawn.com/news/715944 |work=[[ڊان]] |date=5 May 2012 |access-date=12 September 2026 }}</ref> === ڪاليج === سنڌ ڪاليج ايجوڪيشن کاتي جي موجوده سرڪاري فهرست موجب نصيرآباد ۾ ٻه اهم سرڪاري ڊگري ڪاليج آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:88%; text-align:center;" |+ style="background:#3f7f5f; color:white; font-size:115%;" | '''نصيرآباد جا سرڪاري ڊگري ڪاليج''' |- style="background:#d8eadf;" ! ادارو ! سائنس ! هيومينيٽيز ! ڪمپيوٽر سائنس |- | گورنمينٽ ڊگري ڪاليج نصيرآباد | ها | ها | ها |- | گورنمينٽ گرلز ڊگري ڪاليج نصيرآباد | ها | — | ها |} <small>ذريعو: سنڌ ڪاليج ايجوڪيشن کاتو.<ref name="CollegeDept">{{cite web |title=سنڌ جا سرڪاري ڪاليج |url=https://college.sindh.gov.pk/government-colleges |publisher=ڪاليج ايجوڪيشن کاتو، سنڌ حڪومت |access-date=12 September 2026 }}</ref></small> گورنمينٽ ڊگري ڪاليج نصيرآباد سان لاڳاپيل استادن ۽ محققن جا سائنسي تحقيقي مقالا بين الاقوامي جرنلن ۾ پڻ ڇپيل آهن.<ref>{{cite web |title=گورنمينٽ ڊگري ڪاليج نصيرآباد سان لاڳاپيل تحقيقي اشاعت |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38536638/ |website=پب ميڊ |access-date=12 September 2026 }}</ref> == صحت == نصيرآباد شهر ۾ '''رورل هيلٿ سينٽر نصيرآباد''' اهم سرڪاري صحت مرڪز آهي. سنڌ حڪومت جي 2025ع واري صحت مرڪزن جي فهرست موجب ان جو ڊي ايڇ آءِ ايس ڪوڊ '''234072''' آهي ۽ اهو پي پي ايڇ آءِ جي انتظام هيٺ رورل هيلٿ سينٽر طور درج آهي.<ref name="RHC">{{cite web |title=سنڌ جي چونڊ بنيادي ۽ رورل صحت مرڪزن جي فهرست |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2025/06/List-of-HFs-BHUs-RHCs-in-15-Districts.pdf |publisher=صحت کاتو، سنڌ حڪومت |access-date=12 September 2026 }}</ref> قومي تپ دق ڪنٽرول پروگرام جي سرڪاري فهرست ۾ پڻ '''رورل هيلٿ سينٽر نصيرآباد''' قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي سرڪاري تپ دق علاج مرڪزن مان هڪ طور درج آهي.<ref>{{cite web |title=پاڪستان جا سرڪاري تپ دق صحت مرڪز |url=https://ntp.gov.pk/wp-content/uploads/2023/03/Annex-A-Public-Health-Facilities.pdf |publisher=قومي تپ دق ڪنٽرول پروگرام |access-date=12 September 2026 }}</ref> نصيرآباد رورل هيلٿ سينٽر سان لاڳاپيل محققن طرفان ٻارن ۾ شديد غذائي کوٽ بابت پڻ علمي تحقيق ڪئي وئي آهي، جيڪا قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ٻارن جي صحت جي مسئلن ڏانهن اشارو ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ 6 کان 59 مهينن جي ٻارن ۾ شديد غذائي کوٽ جي شرح ۽ لاڳاپيل عنصر |url=https://journals.lnh.edu.pk/lnjpc/pdf/a8b2f67f-0aba-44b9-990d-9180bcc31333.pdf |journal=لياقت نيشنل جرنل آف پرائمري ڪيئر |year=2024 }}</ref> == رهائش ۽ بنيادي سهولتون == 2023ع جي آدمشماري موجب نصيرآباد ٽائون ڪميٽي ۾ '''6,555 رهائشي گهر''' درج هئا. انهن مان 4,059 پڪا، 1,592 نيم پڪا ۽ 904 ڪچا گهر هئا.<ref name="PBSHousing">{{cite web |title=2023ع آدمشماري: سنڌ جي شهري آبادين جون رهائشي شماريات |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_34_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:72%; text-align:center;" |+ style="background:#77567a; color:white; font-size:115%;" | '''نصيرآباد جا رهائشي گهر، 2023ع''' |- style="background:#eee4f0;" ! ڪل گهر ! پڪا ! نيم پڪا ! ڪچا |- | '''6,555''' | 4,059 | 1,592 | 904 |} <small>ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.<ref name="PBSHousing"/></small> 2024ع واري سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ جي جائزي ۾ نصيرآباد جي هڪ شهري پاڻي/نيڪال منصوبي سان لڳ ڀڳ 1,428 گهرن ۽ 10,000 ماڻهن جي آبادي لاڳاپيل ڄاڻائي وئي. رپورٽ ۾ اسڪول، واپاري سرگرميون، زرعي زمين، گرڊ اسٽيشن ۽ ڀرسان واهه پڻ درج ڪيا ويا آهن.<ref name="SFERP2024"/> == مڪاني حڪومت == نصيرآباد کي ٽائون ڪميٽي جي حيثيت حاصل آهي. اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي موجوده مڪاني ادارن واري رڪارڊ ۾ '''ٽائون ڪميٽي نصيرآباد''' الڳ بلدياتي ادارو طور درج آهي.<ref>{{cite web |title=سنڌ جا مڪاني ادارا |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/uXX6A7yzzihAvNqyvFh8MTo6qv7xp8EduMQxLkqf.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2025ع جي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي پروفائيل موجب ٽائون ڪميٽي نصيرآباد جو چيئرمين '''محمد يوسف''' آهي ۽ سندس تعلق [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="PILDAT">{{cite web |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو پروفائيل |url=https://old.pildat.org/wp-content/uploads/2025/01/QambarShahdadkotDistrictProfile.pdf |publisher=پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ليجسليٽو ڊولپمينٽ اينڊ ٽرانسپيرنسي |year=2025 |access-date=12 September 2026 }}</ref> == معيشت == نصيرآباد جي معيشت تاريخي طور زراعت، چانورن جي واپار ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن جي مارڪيٽ سان ڳنڍيل رهي آهي. 1880ع واري برطانوي گزيٽيئر ۾ به شهر جي واپار جي خاص سڃاڻپ '''چانورن جي مقامي ۽ ٽرانزٽ واپار''' طور بيان ڪئي وئي هئي.<ref name="ImperialGazetteer"/> اڄ پڻ نصيرآباد جي ڀرپاسي ۾ چانور، ڪڻڪ ۽ ٻيا موسمي فصل پوکيا وڃن ٿا. شهر ۾ رائيس ملون، زرعي سامان جا دڪان، اناج واپار ۽ عام ريزڪي سرگرميون مقامي معيشت جو حصو آهن. 2022ع جي ٻوڏ دوران نصيرآباد جي هڪ رائيس مل جي گودام مان وڏي انگ ۾ امدادي خيما هٿ اچڻ بابت عدالتي نگراني هيٺ ڪارروائي پڻ رپورٽ ٿي هئي.<ref>{{cite news |title=قمبر شهدادڪوٽ ۾ رائيس مل جي گودام مان امدادي خيما هٿ |url=https://www.dawn.com/news/1710364 |work=[[ڊان]] |date=16 September 2022 |access-date=12 September 2026 }}</ref> == روڊ ۽ آمدرفت == نصيرآباد شهر روڊن وسيلي [[باڊھ]]، [[وارھ]]، [[ميهڙ]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ ٻين ڳوٺاڻن علائقن سان ڳنڍيل آهي. سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ جي سرڪاري رپورٽ نصيرآباد کي [[اين-55]] ۽ اين-255 واري روڊ نيٽ ورڪ کان نصيرآباد–باڊھ روڊ ذريعي رسائي لائق ڄاڻائي ٿي.<ref name="SFERP2024"/> برطانوي دور ۾ ويجهي ريلوي اسٽيشن [[باڊھ]] هئي، جيڪا گزيٽيئر موجب نصيرآباد کان لڳ ڀڳ ست ميل پري هئي.<ref name="ImperialGazetteer"/> == 2022ع جي ٻوڏ == [[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ|2022ع جي وڏي ٻوڏ]] نصيرآباد ۽ ان جي ڀرپاسي کي سخت متاثر ڪيو. 9 سيپٽمبر 2022ع تي سنڌ حڪومت جي آبپاشي کاتي جي رپورٽ موجب قمبر، شهدادڪوٽ، قبو سعيد خان، وارھ، '''نصيرآباد'''، ميهڙ، خيرپور ناٿن شاهه ۽ جوهي جا وڏا حصا ٻوڏ جي پاڻي هيٺ هئا.<ref name="FloodSep">{{cite news |title=متاثر شهرن مان پاڻي ڪڍڻ لاءِ قدم تيز ڪرڻ جي هدايت |url=https://www.dawn.com/news/1709085 |work=[[ڊان]] |date=9 September 2022 |access-date=12 September 2026 }}</ref> 10 سيپٽمبر تائين سرڪاري بريفنگ ۾ نصيرآباد ۽ وارھ جي مٿين حصن ۾ پاڻيءَ جي سطح آهستي آهستي گهٽجڻ شروع ٿيڻ جي ڄاڻ ڏني وئي.<ref>{{cite news |title=اتر سنڌ جي ٻوڏ متاثر علائقن ۾ پاڻيءَ جي سطح گهٽجڻ شروع |url=https://www.dawn.com/news/1709250 |work=[[ڊان]] |date=10 September 2022 |access-date=12 September 2026 }}</ref> نومبر 2022ع تائين به نصيرآباد ڀرسان ڪيترائي ڳوٺ بيٺل ٻوڏ جي پاڻيءَ هيٺ هئا. ''ڊان'' جي رپورٽ موجب علي بخش چانڊيو ڳوٺ ۽ ڀرپاسي جي لڳ ڀڳ 20 وسندين جا رهواسي بجلي، پيئڻ جي صاف پاڻي ۽ زرعي بحاليءَ جي مسئلن کي منهن ڏئي رهيا هئا.<ref>{{cite news |title=مهينن کان پوءِ به قمبر شهدادڪوٽ جا حصا ٻوڏ جي پاڻي هيٺ |url=https://www.dawn.com/news/1722294 |work=[[ڊان]] |date=22 November 2022 |access-date=12 September 2026 }}</ref> [[File:Flood in Sindh 2022.jpg|thumb|280px|2022ع جي ٻوڏ دوران قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي هڪ ڳوٺ ۾ ٻوڏ جو منظر؛ نصيرآباد ۽ ڀرپاسي پڻ وڏي پيماني تي متاثر ٿيا.]] == زرعي پاڻي ۽ ٻوڏ کان پوءِ مسئلا == 2022ع جي ٻوڏ آبپاشي نيٽ ورڪ کي وڏي نقصان پهچايو. 2023ع ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ سخت آبپاشي پاڻيءَ جي کوٽ رپورٽ ٿي، جنهن سبب سارين جي پوک متاثر ٿي.<ref>{{cite news |title=2022ع جي ٻوڏ کان پوءِ قمبر شهدادڪوٽ کي پاڻيءَ جي کوٽ |url=https://www.dawn.com/news/1761393 |work=[[ڊان]] |date=24 June 2023 |access-date=12 September 2026 }}</ref> نصيرآباد جي معيشت ڀرپاسي جي زرعي پٽي سان ڳنڍيل هجڻ ڪري آبپاشي نظام، ڊرينن ۽ ٻوڏ کان پوءِ زمينن مان پاڻي ڪڍڻ شهر جي معاشي بحاليءَ لاءِ اهم رهيا آهن. == مذهبي ۽ تاريخي ماڳ == === سيد سفر شاهه بخاري جو مقبرو === مقامي روايت موجب '''سيد سفر شاهه بخاري''' نصيرآباد جي ابتدائي تاريخ سان لاڳاپيل بزرگ هو ۽ شهر جي قيام بابت روايت ۾ سندس نالو اچي ٿو. سندس مزار شهر اندر پراڻي آرٿر روڊ ڀرسان ڄاڻائي وڃي ٿي، جتي ذوالحج جي مهيني ۾ ساليانو عرس منعقد ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="SindhAtlas"/> هن روايت ۽ مزار بابت وڌيڪ قديم تحريري يا آثار قديمه وارو ماخذ گهربل آهي، تنهنڪري ان کي مقامي تاريخي روايت طور ئي پيش ڪيو وڃي. == ثقافت ۽ مذهبي ورثو == هڪ جديد علمي تحقيق ۾ نصيرآباد کي اتر سنڌ جي انهن شهرن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جتي هندن ۽ سکن جا پراڻا درٻار، ٽڪاڻا يا مذهبي عمارتون ڪلهوڙا، ٽالپر ۽ برطانوي دورن ۾ موجود هيون. تحقيق خاص طور سنڌ جي هندو ۽ سک مذهبي عمارتن ۾ ناچ ۽ مصوريءَ جي فن بابت آهي.<ref>{{cite journal |title=سنڌ جي هندو مندرن ۽ سک درٻارن ۾ ناچ جا نقش |url=https://www.researchgate.net/publication/398691432_Dance_Depictions_in_Hindu_Temples_and_Sikh_Shrines_of_Sindh |year=2025 }}</ref> اهو حوالو نصيرآباد جي تاريخي مذهبي تنوع ڏانهن اشارو ڪري ٿو، پر مخصوص عمارتن جي موجوده حالت بابت وڌيڪ ميداني تحقيق جي ضرورت آهي. == پڻ ڏسو == * [[نصيرآباد تعلقو]] * [[وارھ]] * [[باڊھ]] * [[ميهڙ]] * [[جوڻاڻي]] * [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] * [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] * [[2022ع پاڪستان جي ٻوڏ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو] * [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ |date=2024-05-08 }} * [https://college.sindh.gov.pk سنڌ ڪاليج ايجوڪيشن کاتو] * [https://nhsp.gos.pk سنڌ صحت پروگرام] * [https://sferp.gos.pk سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ] [[زمرو:نصيرآباد، سنڌ]] [[زمرو:نصيرآباد تعلقو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]] 7o99a9r96fm2v5zm6a6dhrg39d8iww7 0 47673 412040 411492 2026-09-14T03:30:39Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412040 wikitext text/x-wiki {{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ ۾ سجاول جوڻيجو تعلقي جو صدر مقام}} {{Infobox settlement | name = سجاول جوڻيجو | other_name = سجاول | native_name = سجاول جوڻيجو | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جون آباد جايون|قصبو ۽ تعلقائي صدر مقام]] | image_skyline = | image_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 240 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|50|30|N|68|06|50|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] | seat_type = انتظامي حيثيت | seat = [[سجاول جوڻيجو تعلقو|سجاول جوڻيجو تعلقي]] جو صدر مقام | established_title = موجوده تعلقي جو صدر مقام ٿيو | established_date = ڊسمبر 2004ع | unit_pref = Metric | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | area_code_type = ٽيليفون ڪوڊ | area_code = 074 }} '''سجاول جوڻيجو'''، اڳ '''سجاول'''، [[سنڌ]] جي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾ واقع هڪ قصبو ۽ [[سجاول جوڻيجو تعلقو|سجاول جوڻيجو تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. هي اتر اولهه سنڌ جي زرعي ميداني پٽيءَ ۾ [[رتوديرو]] ۽ [[شهدادڪوٽ]] جي وچ واري علائقي ۾ واقع آهي. موجوده سجاول جوڻيجو تعلقو ڊسمبر 2004ع ۾ [[ميرو خان تعلقو|ميرو خان تعلقي]] مان ڌار ڪري قائم ڪيو ويو ۽ سجاول جوڻيجو کي ان جو صدر مقام بڻايو ويو.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=Sijawal Junejo |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-sijawal-junejo/ |website=SindhAtlas |access-date=12 September 2026 }}</ref> پاڪستان شماريات بيورو جي 2017ع ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ سجاول جوڻيجو تعلقي جي سموري آبادي '''ڳوٺاڻي''' طور درج ٿيل آهي؛ 2023ع جي شهري آبادين جي سرڪاري فهرست ۾ سجاول جوڻيجو الڳ شهري مڪاني اڪائي طور شامل ناهي.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=District Census Report Qambar Shahdadkot, Census 2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/District077_Combined.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref><ref name="PBSUrban2023">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> == نالو == هن آباديءَ جو پراڻو نالو '''سجاول''' هو. ثانوي تاريخي ماخذن موجب 2000ع ڌاري نالي ۾ '''جوڻيجو''' شامل ڪري موجوده نالو '''سجاول جوڻيجو''' اختيار ڪيو ويو.<ref name="SindhAtlas"/> پراڻن انگريزي رڪارڊن ۾ نالي جون ''Sujawal'' ۽ ''Sijawal'' ٻئي صورتون ملن ٿيون. == تاريخ == === برطانوي دور === سجاول واري علائقي جي انتظامي تاريخ برطانوي دور تائين وڃي ٿي. تاريخي نقشا ۽ بعد وارا ضلعي پروفائيل تقريباً 1876ع ڌاري '''سجاول تعلقو''' شڪارپور ضلعي جي هڪ انتظامي اڪائي طور ڏيکارين ٿا.<ref name="Panhwar">{{cite web |title=Historical Maps of Sindh |url=https://panhwar.com/Article149.htm |website=Panhwar.com |access-date=12 September 2026 }}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ اتر سنڌ جي انتظامي حدن ۾ تبديلي آئي ۽ ميرو خان کي نئون تعلقائي مرڪز بڻائڻ کان پوءِ سجاول واري علائقي کي ميرو خان تعلقي سان ڳنڍيو ويو. === جديد دور === 2004ع کان اڳ سجاول جوڻيجو [[ميرو خان تعلقو|ميرو خان تعلقي]] جي هڪ يونين ڪائونسل ۽ مقامي مرڪز هو. ڊسمبر 2004ع ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعو قائم ٿيڻ وقت سجاول جوڻيجو تعلقو ميرو خان کان ڌار ڪيو ويو.<ref name="SindhAtlas"/> اليڪشن ڪميشن جي حدبنديءَ واري رڪارڊ ۾ پڻ سجاول کي نئين ٺهيل سجاول جوڻيجو تعلقي جو حصو ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="ECPold">{{cite web |title=Delimitation of Constituencies — Kambar Shahdadkot |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-nrp9.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == سجاول جوڻيجو لڳ ڀڳ 27°50′30″ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°06′50″ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي واقع آهي. شهر اتر اولهه سنڌ جي هموار ۽ آبپاشيءَ هيٺ ايندڙ زرعي ميدانن جو حصو آهي. سجاول جوڻيجو [[شهدادڪوٽ]] کان لڳ ڀڳ 19 ڪلوميٽر ۽ [[رتوديرو]] کان لڳ ڀڳ 18 ڪلوميٽر پري واقع آهي.<ref name="SindhAtlas"/> ڀرپاسي جي آبادين ۾ سونهارو ڀٽو، محمد علي جوڻيجو، عرضي ڀٽو، ڌڱاڻو مهيصر، حيدر چانڊيو، مستوئي ۽ ٻيا ڳوٺ شامل آهن. == انتظامي حيثيت == سجاول جوڻيجو تعلقي جو صدر مقام هجڻ سبب هتي اسسٽنٽ ڪمشنر، مختيارڪار ۽ مختلف تعلقائي کاتن جا دفتر ڪم ڪن ٿا. اليڪشن ڪميشن جي 2022ع واري سرڪاري نوٽيفڪيشن ۾ '''اسسٽنٽ ڪمشنر سجاول جوڻيجو''' کي مقامي چونڊ انتظام سان لاڳاپيل آفيسر طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="ECPAC">{{cite web |title=Appointment of District Returning Officers, Returning Officers and Assistant Returning Officers |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/67780.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |date=13 April 2022 |access-date=12 September 2026 }}</ref> موجوده اليڪشن ڪميشن رڪارڊ ۾ سجاول جوڻيجو تعلقو '''ڇهن يونين ڪائونسلن''' تي مشتمل آهي، پر سجاول جوڻيجو شهر کي الڳ ٽائون ڪميٽي طور درج نه ڪيو ويو آهي.<ref name="ECP2025">{{cite web |title=Local Government Electoral Arrangements – District Kambar Shahdadkot |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/65953.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> == آبادي بابت شمارياتي حيثيت == سجاول جوڻيجو جي الڳ شهري آباديءَ جو تازو سرڪاري انگ موجود ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پاڪستان شماريات بيورو هن کي 2023ع ۾ الڳ شهري مڪاني اڪائي طور شمار نه ڪيو آهي.<ref name="PBSUrban2023"/> 2023ع ۾ سڄي سجاول جوڻيجو تعلقي جي آبادي '''130,635''' هئي، پر اهو انگ شهر جو نه، سڄي تعلقي جو آهي.<ref name="PBSTaluka2023">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Population Density, Census 2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2017ع ۾ پڻ سڄي تعلقي جي آبادي 117,467 ۽ شهري آبادي صفر درج هئي.<ref name="PBS2017"/> {| class="wikitable" style="width:85%; text-align:center;" |+ style="background:#345995; color:white;" | '''سجاول جوڻيجو: آدمشماريءَ ۾ انتظامي حيثيت''' |- style="background:#dceaf7;" ! آدمشماري ! تعلقي جي آبادي ! سرڪاري شهري آبادي ! حيثيت |- | 2017ع | 117,467 | 0 | مڪمل تعلقو ڳوٺاڻي طور درج |- style="background:#fff4db;" | 2023ع | 130,635 | 0 | الڳ شهري مڪاني اڪائي درج ناهي |} <small>ذريعا: پاڪستان شماريات بيورو.<ref name="PBS2017"/><ref name="PBSUrban2023"/><ref name="PBSTaluka2023"/></small> == تعليم == سجاول جوڻيجو شهر ۾ سرڪاري پرائمري ۽ ثانوي تعليمي ادارا موجود آهن. سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي 2022ع واري سرڪاري نوٽيفڪيشن ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول سجاول جوڻيجو''' فعال سرڪاري هاءِ اسڪول طور درج آهي.<ref name="GBHS">{{cite web |title=Transfer and Posting as Head Master, Government Boys High School Sijawal Junejo |url=https://sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/71366%20Notification%20for%20transfer%20and%20posting%20as%20HM%20%28BS-17%29%20GBHS%20Sujawal%20in%20respect%20of%20Mr%20Muhamamd%20Akram%20Tanwari.HM%20%28BS-17%29.PDF |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |date=25 October 2022 |access-date=12 September 2026 }}</ref> تعليم کاتي جي 2017ع واري مقرري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول سجاول''' پڻ سجاول جوڻيجو تعلقي هيٺ درج آهي.<ref name="GBPS">{{cite web |title=Appointment of Head Master at GBPS Sijawal |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=26&pageNumber=40 |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> سڄي تعلقي جي 2023–24ع واري سالياني اسڪول آدمشماريءَ ۾ 17,614 شاگرد سرڪاري اسڪولن ۾ داخل ڄاڻايا ويا.<ref name="ASC2024">{{cite web |title=Annual School Census 2023–24: Kambar-Shahdadkot District Profile |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2010–11ع جي پراڻي SEMIS آدمشماريءَ ۾ تعلقي اندر 199 سرڪاري اسڪول ۽ 17,433 شاگرد درج هئا.<ref name="SEMIS2011">{{cite web |title=District Education Profile Kambar Shahdadkot 2010–11 |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/SEP2011-12/Profile%20Kambar%202010-11.pdf |publisher=Sindh Education Management Information System |access-date=12 September 2026 }}</ref> == صحت == پراڻن ثانوي ماخذن ۾ سجاول جوڻيجو شهر ۾ مڪمل تعلقه اسپتال جي کوٽ جو ذڪر ملي ٿو، پر سڄي تعلقي اندر سرڪاري ڊسپينسريون ۽ بنيادي صحت مرڪز موجود آهن. 2012ع جي ضلعي صحت پروفائيل موجب سجاول جوڻيجو تعلقي ۾ '''هڪ بنيادي صحت يونٽ''' ۽ '''ٻه سرڪاري ڊسپينسريون''' موجود هيون.<ref name="DistrictProfile">{{cite web |title=Brief District Profile — Kamber Shahdadkot |url=https://rspn.org/success/wp-content/uploads/2016/05/Kamber-District-profile.pdf |publisher=Rural Support Programmes Network |access-date=12 September 2026 }}</ref> صحت کاتي جي موجوده سهولتن جي فهرستن ۾ سجاول جوڻيجو تعلقي جا صحت مرڪز، ڊسپينسريون ۽ ويڪسينيشن مرڪز پڻ درج آهن. == پاڻيءَ جو معيار == سجاول جوڻيجو، شهدادڪوٽ ۽ قبو سعيد خان تعلقن جي زميني پاڻيءَ تي 2020ع ۾ شايع ٿيل هڪ علمي تحقيق ۾ 38 نمونا جانچيا ويا. مجموعي مطالعي ۾ 57.89٪ نمونن ۾ حل ٿيل لوڻن جي مقدار پيئڻ جي پاڻيءَ لاءِ عالمي صحت اداري جي حد کان وڌيڪ هئي؛ بهرحال سجاول جوڻيجو جا نمونا ٻين ٻن تعلقن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ آلودہ مليا.<ref name="Water">{{cite journal |last1=Lanjwani |first1=Muhammad Farooque |last2=Khuhawar |first2=Muhammad Yar |last3=Khuhawar |first3=Taj Muhammad Jahangir |title=Groundwater quality assessment of Shahdadkot, Qubo Saeed Khan and Sijawal Junejo Talukas of District Qambar Shahdadkot, Sindh |journal=Applied Water Science |volume=10 |pages=26 |year=2020 |doi=10.1007/s13201-019-1098-2 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13201-019-1098-2 }}</ref> مطالعي موجب علائقي جو زميني پاڻي پيئڻ ۽ آبپاشي ٻنهي لاءِ اهم ذريعو آهي، پر لوڻ، فلورائيڊ ۽ ٻين عنصرن جي نگراني ضروري آهي.<ref name="Water"/> == معيشت == سجاول جوڻيجو جي معيشت جو بنيادي دارومدار ڀرپاسي جي زرخيز زرعي زمينن تي آهي. [[چانور]] ۽ [[ڪڻڪ]] اهم فصل آهن، جڏهن ته جوئر، مڪئي، تر، تربوز، آلو ۽ مختلف موسمي ڀاڄيون پڻ پوکيون وڃن ٿيون.<ref name="Water"/> علائقي جي زرعي معيشت سان رائيس ملون، اناج جي خريد و فروخت، ڀاڻ، ٻج، زرعي دوائن، ٽرانسپورٽ ۽ ننڍي ريزڪي واپار جا ڪاروبار پڻ ڳنڍيل آهن. [[File:Umeed Ali Junejo.jpg|thumb|280px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ زرعي زمين؛ ضلعي جي معيشت وڏي حد تائين زراعت تي دارومدار رکي ٿي.]] == روڊ ۽ آمدرفت == سجاول جوڻيجو رتوديرو، شهدادڪوٽ، ميرو خان، قمبر ۽ لاڙڪاڻي سان روڊ ذريعي ڳنڍيل آهي. مقامي سرڪاري ۽ اخباري رڪارڊن ۾ '''سجاول–رتوديرو روڊ''' ۽ '''سجاول–ميرو خان روڊ''' ٻنهي جو استعمال درج آهي.<ref name="APPPolice">{{cite news |title=Operation against drug dealers continues by Kamber Police |url=https://www.app.com.pk/domestic/operation-against-the-drug-dealers-continue-by-kamber-police/ |work=[[ايسوسيئيٽيڊ پريس آف پاڪستان]] |date=28 July 2025 |access-date=12 September 2026 }}</ref> شهر ضلعي جي ان علائقي ۾ واقع آهي، جيڪو رتوديرو طرف [[ايم-8 موٽر وي]] جي قومي رستي سان ڳنڍجي ٿو. پر سجاول جوڻيجو شهر کي سڌو “ايم-8 تي واقع” لکڻ بدران “ايم-8 واري علائقائي روڊ نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل” لکڻ وڌيڪ محفوظ آهي. == پوليس == شهر ۾ '''سجاول جوڻيجو پوليس اسٽيشن''' موجود آهي. قانوني امداد سوسائٽي جي سنڌ ڊائريڪٽري ۾ پوليس اسٽيشن سجاول جوڻيجو کي 24 ڪلاڪ پوليس، فالو اپ ۽ ريفرل خدمتن واري مرڪز طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="PoliceDirectory">{{cite web |title=Sindh Directory of Support Services for Women and Girls |url=https://www.las.org.pk/media/pdfs/content/Sindh-Directory-of-Support-Services-for-Women-Girls-Violence-Abuse.pdf |publisher=Legal Aid Society |access-date=12 September 2026 }}</ref> سنڌ هاءِ ڪورٽ جي لاڙڪاڻي سرڪٽ جي عدالتي رڪارڊ ۾ پڻ '''SHO PS Sijawal Junejo''' سان لاڳاپيل ڪيس موجود آهن.<ref name="SHC">{{cite web |title=Case Law — SHO PS Sijawal Junejo |url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/public/rpt-jo-list/966/2/-1 |publisher=[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> == سرڪاري خدمتون == ضلعي صدر مقام کان پري هجڻ باوجود سجاول جوڻيجو ۾ مختلف تعلقائي سرڪاري آفيسون قائم آهن. [[بينظير انڪم سپورٽ پروگرام]] جي موجوده سرڪاري آفيس فهرست ۾ سجاول جوڻيجو لاءِ الڳ تعلقائي آفيس '''ميرو خان روڊ، پوليس اسٽيشن ڀرسان، سجاول جوڻيجو''' تي درج آهي.<ref name="BISP">{{cite web |title=BISP Tehsil Offices |url=https://bisp.gov.pk/Detail/N2MxMWNkNDMtNmMwYS00N2MwLWI1ZjgtZWFkZDJmZDMwM2Jh |publisher=[[بينظير انڪم سپورٽ پروگرام]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> سنڌ تعليم کاتي جو تعلقه ايجوڪيشن آفيس پڻ سجاول جوڻيجو ۾ قائم آهي.<ref name="TEO">{{cite web |title=Transfer and Posting of Assistant, TEO Sijawal Junejo |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/Order%20for%20transfer%20and%20posting%20of%20Mr.%20Ayaz%20Hussain%20Assistant%20%28BS-16%29%20TEO%20%28Male%29%20Sijawal%20Junejo%20District%20Kamber%20to%20posted.pdf |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |date=21 January 2019 |access-date=12 September 2026 }}</ref> == ٻولي ۽ سماج == سجاول جوڻيجو سنڌي ٻوليءَ واري علائقي ۾ واقع آهي ۽ روزمره، تعليم، بازار ۽ مقامي انتظام ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] غالب ٻولي آهي. سڄي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ 2023ع جي آدمشماري موجب 96.21٪ آباديءَ جي مادري ٻولي سنڌي هئي، تنهنڪري سجاول جوڻيجو پڻ ان وڏي سنڌي لساني خطي جو حصو آهي. ذاتين يا قبيلن جي شهر-سطح آباديءَ بابت جديد سرڪاري انگ موجود نه آهن؛ تنهنڪري مگسي، جوڻيجو، ڀٽي، بروهي، جمالي، سيد، اسراڻ ۽ ٻين برادرين جي موجودگي جو ذڪر مقامي سماجي ڄاڻ طور ڪري سگهجي ٿو، پر انهن جو عددي حصو بنا معتبر آدمشماري جي بيان نه ڪرڻ گهرجي. == تصويرون == : [[File:Sijawal Junejo Taluka.jpg|thumb|280px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ سجاول جوڻيجو تعلقي جو مقام.]] [[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|thumb|240px|سنڌ ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو مقام.]] [[File:Umeed Ali Junejo.jpg|thumb|260px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ زرعي زمين.]] [[File:Colours of Juar.jpg|thumb|260px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ جوئر جو فصل.]] == پڻ ڏسو == * [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] * [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] * [[رتوديرو]] * [[شهدادڪوٽ]] * [[ميرو خان]] * [[قمبر]] * [[لاڙڪاڻو]] == حوالا == {{حوالا|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو] * [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ |date=2024-05-08 }} * [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو] * [https://bisp.gov.pk بينظير انڪم سپورٽ پروگرام] [[زمرو:سجاول جوڻيجو تعلقو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون آباد جايون]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]] [[زمرو:سنڌ ۾ آباد جايون]] 4bsx8g603x3c2w8lknhf9y9wdsvwoig 0 48545 412031 407403 2026-09-13T23:50:31Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412031 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = آنڌرا پرديش | official_name = رياست آنڌرا پرديش | settlement_type = [[انڊيا جون رياستون|رياست]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Nandi Lepakshi Temple Hindupur 5.jpg | photo1b = Tirumala 090615.jpg | photo2a = Vizag View from Kailasagiri.jpg | photo3a = Papi Hills Tour Pic 10.jpg | photo3b = Araku valley view.jpg | photo4a = Dhyana Buddha statue.jpg | spacing = 5 | position = centre | border = 1 | color = pink | foot_montage = }} | image_alt = | image_caption = ''گھڙيالي چڪر وانگر مٿان کان هيٺ کاٻي کان ساڄي پاسي'': [[ليپاڪشي]] ۾ [[نندي (ھندو مت)|نندي]] (ڍڳو)، [[ترومالا]] ۾ [[وينتڪيسوارا مندر]]، [[وشاکاپٽنم]] شھر جو فضائي منظر، [[پاپي ھلز]]، [[آراڪو وادي]]، [[ڌيانا ٻڌ]] جو مجسمو | blank_emblem = | blank_emblem_type = [[آنڌرا پرديش جو سرڪاري نشان|سرڪاري نشان]] | anthem = [[ما تيلگو ٿالڪي]] (Maa Telugu Thalliki) | image_map = IN-AP.svg | map_alt = | map_caption = ڀارت ۾ آنڌرا پرديش جو مقام | coordinates = {{coord|16.50|80.64|region:IN-AP_type:adm1st_dim:500000|display=inline,title}} | coordinates_footnotes= | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = ڀارت | established_title = رياستي درجو | established_date = 1 نومبر 1956 | seat_type = گاديءَ جو هنڌ | seat = [[اماراوتي]] ([[اصل ۾]])<br/>[[حيدرآباد]] ([[قانون مطابق]]){{ref|cap|α}} | seat1_type = وڏي ۾ وڏو شھر | seat1 = [[وساکاپٽنم]] | parts_type = [[انڊيا جا ضلعا|ضلعا]] | parts_style = para | parts = [[آنڌرا پرديش جا ضلعا|13]] | government_footnotes= | governing_body = [[آنڌرا پرديش جي حڪومت]] | leader_party = [[واء ايس آر ڪانگريس پارٽي]] | leader_title = [[آنڌرا پرديش جا وزيراعلي|وزيراعلي]] | leader_name = [[واء ايس جگن موھن ريڊي]] | leader_title1 = [[آنڌرا پرديش جا گورنر|گورنر]] | leader_name1 = [[اي. ايس.ايل. نراسمھن]] | leader_title2 = [[آنڌرا پرديش جي قانونساز اسيمبلي|قانونساز ادارو]] | leader_name2 = [[ٻہ ايواني]] (175 + 58 سيٽون) | leader_title3 = [[پارليامينٽري تڪ]] | leader_name3 = [[راجيا سڀا]] 11<br/>[[لوڪ سڀا]] 25 | leader_title4 = [[انڊيا جون ھاءِ ڪورٽون|ھاءِ ڪورٽ]] | leader_name4 = [[آنڌرا پرديش ھاءِ ڪورٽ]] | unit_pref = ميٽرڪ | area_footnotes = | area_total_km2 = 160205 | area_rank = انڊيا جي رياستن ۾ پکيڙ مطابق ستون نمبر | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 49,386,799 | population_as_of = 2011 | population_footnotes= <ref name="demographics">{{cite web |title=Demography |url=http://www.ap.gov.in/AP%20State%20Statistical%20Abstract%20May%202014/2%20AP%20Demography.pdf |website=Official portal of Andhra Pradesh Government |publisher=Government of Andhra Pradesh |access-date=10 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714213923/http://www.ap.gov.in/AP%20State%20Statistical%20Abstract%20May%202014/2%20AP%20Demography.pdf |archive-date=14 July 2014 |dead-url=yes |df=dmy-all}}</ref> | population_density_km2 = 308 | population_rank = انڊيا جي رياستن ۾ آبادي مطابق ڏھون نمبر | population_demonym = [[تيلگو ماڻھو|تيلگو]] يا آنڌرائيٽ (سنڌي ۾ آنڌرائي) | demographics_type1 = جي ڊي پي {{nobold|(2017–18)}} | demographics1_footnotes = <ref name=":1">{{cite web|url=http://www.prsindia.org/uploads/media/State%20Budget%202018-19/Andhra%20Pradesh%20Budget%20Analysis%202018-19.pdf|title=Andhra Pradesh Budget Analysis 2018–19|website=PRS Legislative Research|accessdate=10 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310074108/http://www.prsindia.org/uploads/media/State%20Budget%202018-19/Andhra%20Pradesh%20Budget%20Analysis%202018-19.pdf|archive-date=10 March 2018|dead-url=yes|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |title=Andhra Pradesh’s economic growth story impressive but debt set to zoom |url=https://www.financialexpress.com/economy/andhra-pradeshs-economic-growth-story-impressive-but-debt-set-to-zoom/1092043/ |accessdate=9 June 2019 |work=The Financial Express |date=8 March 2018}}</ref> | demographics1_title1 = انڊيا جي رياستن ۾ جي ڊي پي مطابق نمبر | demographics1_info1 = {{INRConvert|9.70|lc}} | demographics1_title2 = ملڪ جي في ڪس جي ڊي پي ۾ رياست جو مقام | demographics1_info2 = {{INRConvert|142054}} | timezone1 = [[انڊيا جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +05:30 | registration_plate = AP–39 | blank_name_sec1 = پڙھيل لکيل ماڻھن جي شرح | blank_info_sec1 = 67.41% (2011) | blank1_name_sec1 = {{nowrap|[[سرڪاري ٻوليون]]}} | blank1_info_sec1 = [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] | blank2_name_sec1 = [[ساحلي ڪنارو]] | blank2_info_sec1 = {{Convert|974|km|mi}} | blank_name_sec2 = [[انساني ترقي جو اشاريو|ايڇ ڊي آءِ]] {{nobold|(2017)}} | blank_info_sec2 = {{increase}} 0.643<ref name="snhdi-gdl">{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all}}</ref><br/> <span style="color:#FFA500">وچولو</span> · 20هون | website = {{url|https://www.aponline.gov.in//}} | footnotes = {{note|cap|α}}{{small|آنڌرا پرديش ري آرگنائيزيشن ايڪٽ 2014 مطابق [[حيدراباد (دکن)|حيدرآباد]] ڏھن سالن تائين آنڌرا پرديش ۽ تلنگانا ٻنھي رياستن جي گاديءَ جو هنڌ رھندو.}}<br/> {{Infobox region symbols| embedded = yes | region = آنڌرا پرديش | country = ڀارت | flag = | emblem = پورنا گھاتم [https://www.gad.ap.gov.in/about/general/go-new-emblem.docx] | language = [[فائل:Telugu.svg|50px|left]] [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] | song = [[ما تيلگو ٿالڪي]]<ref>{{cite news |last1=Maitreyi |first1=M. L. Melly |title=No official State song for WTC |url=http://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/no-official-state-song-for-telugu-conference/article21616289.ece |work=The Hindu |publisher=The Hindu Group |date=14 December 2017 |language=en-IN |access-date=1 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171213194158/http://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/no-official-state-song-for-telugu-conference/article21616289.ece |archive-date=13 December 2017 |dead-url=no |df=dmy-all}}</ref> | dance = [[فائل:Kuchipudi Performer DS.jpg|50px|left]] [[ڪوچيپوڊي]]<ref name="dc-newsymbols"/> | animal = [[فائل:Antilope cervicapra from velavadar.JPG|50px|left]] [[ڪارو هرڻ]] <ref name="dc-newsymbols"/> | bird = [[فائل:Rose-ringed Parakeet Psittacula krameri male by Dr. Raju Kasambe DSCN8937 (2).jpg|50px|left]] [[روز-رِنگڊ طوطو]]<ref name="dc-newsymbols">{{cite news |title=Andhra Pradesh gets new state bird, state flower |url=https://deccanchronicle.com/nation/current-affairs/310518/andhra-pradesh-gets-new-state-bird-state-flower.html |work=Deccan Chronicle |date=31 May 2018 |language=en |access-date=1 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180601000928/https://deccanchronicle.com/nation/current-affairs/310518/andhra-pradesh-gets-new-state-bird-state-flower.html |archive-date=1 June 2018 |dead-url=no |df=dmy-all}}</ref> | flower = [[فائل:Jasminum officinale.JPG|50px|left]] [[ياسمين]] | tree = [[فائل:(Curetis thetis) Indian Sunbeam on a neem tree along Eastern Ghats 04.JPG|50px|left]] [[نم]] }} }} '''آنڌرا پرديش''' {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Andhra Pradesh '''}} انڊيا جي 29 رياستن ۽ يونين ٽيريٽرين مان ھڪ رياست آھي جيڪا پکيڙ ۾ انڊيا جي ستين وڏي رياست آھي جنھن جي پکيڙ 1,60,205 چورس ڪلوميٽر (61,855 چورس میل) آھي.<ref name="profile">{{cite web |title=AP at a Glance |url=https://www.ap.gov.in/?page_id=30 |website=Official portal of Andhra Pradesh Government |accessdate=31 May 2019}}</ref> سال 2011ع جي آدمشماري مطابق ھن رياست جي آبادي 4,93,86,799 ھئي. ھن رياست جو سڀ کان وڏو شھر [[وساکاپٽنم]] آھي. ھن رياست جي سرڪاري ٻولي [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] آھي.<ref name="Classical Language">{{cite web |url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=44340 |title=Classical Language |publisher=Press Information Bureau |accessdate=9 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140819070902/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=44340 |archive-date=19 August 2014 |dead-url=no |df=dmy-all}}</ref> <ref name=language>{{cite web |title=Telugu Language |url=http://www.ap.gov.in/telugu-language/ |website=AP State Portal |publisher=Government of India |accessdate=19 June 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150619202615/http://www.ap.gov.in/telugu-language/ |archivedate=19 June 2015}}</ref><ref name=nclmanurep2010>{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 47th report (July 2008 to June 2010) |pages=122–126 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |accessdate=16 February 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513161847/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf |archivedate=13 May 2012}}</ref> ھن رياست جو اتر اولھ وارو حصو ڌار ڪري 2 جون 2014ع تي قائم ٿيل نئين رياست [[تلنگانا]] جو حصو بڻايو ويو. حيدرآباد ڊگھي وقت تائين آنڌرا پرديش جو گاديءَ جو هنڌ رھيو ھو ء اھو بہ تلنگانا ۾ شامل ڪيو ويو پر ساڳي وقت حيدرآباد آنڌرا پرديش ۽ تلنگانا ٻنھي جو گادي جو هنڌ بڻيو. آنڌرا پرديش ري آرگنائيزيشن ايڪٽ، 2014 تحت حيدرآباد جي ڏھن سالن تائين آنڌرا پرديش جي قائم مقام گادي جي ھنڌ طور حيثيت برقرار رکي وئي. <ref name="reorganisation">{{cite web |title=The Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014 |url=http://www.indiacode.nic.in/acts2014/6%20of%202014.pdf |website=India Code Legislative Department |publisher=Ministry of Law and Justice |accessdate=14 July 2015 |page=2 |date=1 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924034307/http://www.indiacode.nic.in/acts2014/6%20of%202014.pdf |archive-date=24 September 2015 |dead-url=no |df=dmy-all}}</ref> نئون [[ڊي فيڪٽو]] گاديءَ جو هنڌ [[امراوتي]] آنڌرا پرديش ۾ واقع آهي ۽ آنڌرا پرديش ڪيپيٽل ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي (APCRDA) جي اختيار ھيٺ آھي.<ref name="amaravati">{{cite web |title=Capital City be named as "Amaravati" |url=http://crda.ap.gov.in/APCRDA/Downloads/CRDA%20Other%20Issues/23042015MAUD_MS97.PDF |website=Andhra Pradesh Capital Region Development Authority |publisher=Municipal Administration & Urban Development Department – Andhra Pradesh |accessdate=31 May 2015 |date=23 April 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150514060323/http://crda.ap.gov.in/APCRDA/Downloads/CRDA%20Other%20Issues/23042015MAUD_MS97.PDF |archivedate=14 May 2015}}</ref> ھن رياست جو ساحلي ڪنارو 974 ڪلوميٽر (605 میل) آھي جيڪو انڊيا ۾ گجرات جي ساحل کان پوءِ ٻيون نمبر وڏو ساحل آھي. <ref name="profile" /><ref>{{cite web |title=Length of coastline |url=http://mha1.nic.in/par2013/par2013-pdfs/ls-300413/498.pdf |website=Ministry of Home Affairs |accessdate=26 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160921045613/http://mha1.nic.in/par2013/par2013-pdfs/ls-300413/498.pdf |archive-date=21 September 2016 |dead-url=yes}}</ref> آندھرا پرديش ڏکڻ [[ڀارت]] جي اوڀر سامونڊي ڪناري تي واقع هڪ [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي علائقا|رياست]] آهي. اها ملڪ جي ايراضيءَ جي لحاظ کان ستين وڏي ۽ آباديءَ جي لحاظ کان ڏهين وڏي رياست آهي. [[تيلوگو ٻولي|تيلوگو]]، جيڪا ڀارت جي ڪلاسيڪي ٻولين مان هڪ آهي، رياست ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ۽ سرڪاري ٻولي آهي. [[امراؤتي]] رياست جي گادي آهي، جڏهن ته سڀ کان وڏو شهر [[وشاکهاپٽنَم]] آهي. امراؤتي هڪ نئين منصوبابند گاديءَ وارو شهر آهي جيڪو وجيواڊا جي ويجهو ترقي ڏنو ويو آهي، ۽ جغرافيائي لحاظ کان امراؤتي ۽ وجيواڊا کي جڙواں شهر به سڏيو وڃي ٿو. آندھرا پرديش جون حدون اتر اوڀر ۾ [[اوڊيشا]]، اتر ۾ [[ڇتيسڳڙهه]]، اولهه ۾ [[ڪرناٽڪ]]، ڏکڻ ۾ [[تامل ناڊو]]، اتر اولهه ۾ [[تلنگانا]] ۽ اوڀر ۾ [[بنغال جي خليج]] سان ملن ٿيون. هن وٽ ڀارت ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي جيڪو لڳ ڀڳ {{convert|1000|km}} آهي. آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته آندھرا پرديش ۾ 247,000 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين انساني آبادي رهي آهي، ابتدائي قديم انسانن کان وٺي نئين پٿر دور جي آبادين تائين. [[اندرهن]] جو پهريون حوالو [[ايتريه برهمڻ]] (تقريباً 800 ق م) ۾ ملي ٿو. لڳ ڀڳ 300 ق م ۾ گوداوري ۽ ڪرشنا درياهن جي ڊيلٽا ۾ رهندڙ اندرهن پنهنجي مضبوط فوجي طاقت لاءِ مشهور هئا، جيڪي برصغير ۾ [[موريا سلطنت]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي هئا. پهرين وڏي اندرهاڻي سياسي قوت [[ساتواهن خاندان]] هئي (ٻي صدي ق م کان ٻي صدي عيسوي)، جنهن سڄي [[ڏکن پليٽو]] ۽ اولهه ۽ وچ ڀارت جي پري علائقن تي حڪمراني ڪئي. انهن [[رومي سلطنت]] سان واپاري لاڳاپا قائم ڪيا، ۽ سندن گادي [[ڌانياڪتاڪه]] ٻي صدي عيسويءَ ۾ ڀارت جو سڀ کان خوشحال شهر هو. ان کان پوءِ اهم خاندانن ۾ [[وشنوڪندينا خاندان]]، [[اوڀر چالوڪيه]]، [[ڪاڪاتيه خاندان]]، [[وجياناگر سلطنت]] ۽ [[گولڪنڊا سلطنت]] شامل هئا، جن کان پوءِ [[برطانوي راج]] قائم ٿيو. آزاديءَ کان پوءِ 1953ع ۾ [[آندھرا رياست]] کي [[مدراس رياست]] مان الڳ ڪيو ويو. 1956ع ۾ اها تلنگانا سان ضم ٿي [[متحده آندھرا پرديش]] ٺهي، پر 2014ع ۾ نئين رياست [[تلنگانا]] جي قيام سان ٻيهر ورهائجي وئي. [[اوڀر گهاٽ]] سامونڊي ميداني علائقن کي اندرين هموار پليٽن کان جدا ڪن ٿا. اهم درياهن ۾ [[ڪرشنا درياهه]]، [[گوداوري درياھ]]، [[تونگڀدرا درياھ]] ۽ [[پينا درياھ]] شامل آهن. آندھرا پرديش وٽ ڀارت جي چون چوني (ليم اسٽون) جا لڳ ڀڳ ٽيون حصو ذخيرا موجود آهن، جڏهن ته [[بيرائيٽ]] ۽ [[گرينائيٽ]] جا پڻ اهم ذخيرا آهن. زراعت ۽ لاڳاپيل سرگرميون 62.17٪ آباديءَ کي روزگار ڏين ٿيون، جن ۾ چانور بنيادي فصل آهي. رياست ڀارت جي مڇيءَ جي پيداوار جو 30٪ حصو ڏئي ٿي ۽ سامونڊي خوراڪ جي برآمدات جو 35٪ فراهم ڪري ٿي. [[سريھاريڪوٽا]] ٻيٽ تي واقع [[سريھاريڪوٽا رينج]] ڀارت جو بنيادي سيٽلائيٽ لانچ مرڪز آهي. آنڌرا [[امراؤتي فن]] جي جنم ڀومي آهي، جيڪا هڪ قديم ڀارتي فن جو انداز آهي جنهن ڏکڻ ڀارت، سري لنڪا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي فن تي اثر وڌو. هتي [[ڪوچيپوڊي]] به پيدا ٿيو، جيڪو ڀارت جي ڪلاسيڪي ناچ جي صنفن مان هڪ آهي، ۽ ڪيترائي مشهور [[ڪرناٽڪ موسيقي]] جا موسيقار به هتان سان لاڳاپيل رهيا آهن. رياست ۾ اهم مذهبي زيارتگاهون ۽ قدرتي سياحتي ماڳ موجود آهن، جن ۾ [[وينڪٽيشره مندر، تيروملا]] ۽ [[اراڪو وادي]] شامل آهن. جغرافيائي سڃاڻپ (GI) رکندڙ مشهور شين ۾ [[تيرپتي لڊو]]، [[بانگناپلي آم]]، [[ڪونڊاپلي رانديڪا]]، [[ڌرماورم ساڙيون]] ۽ [[پوٿاريڪولو]] شامل آهن. == اشتقاق == {{Main|آنڌرا}} [[آنڌرا]] جو ذڪر [[ايتريه برهمڻ]] ۾ [[رگ ويد]] ({{Circa|800–500 ق م}}) دوران ملي ٿو، جتي کين رشي [[وشوامتر]] جا اولاد ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{Cite book |last=Martin Haug |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.104262/page/n175/mode/2up?q=andhras |title=Aitareya Brahmana Of The Rigveda |date=1922 |pages=175}}</ref> آنڌرا ماڻهن کي آريائي آباديءَ جي سرحدي علائقن ۾ رهندڙ غير آريائي قبيلن طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite book |last=Shimada |first=Akira |title=Early Buddhist architecture in context: the great stūpa at Amarāvatī (ca. 300 BCE-300 CE) |date=2013 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-23283-9 |series=Brill's Indological library |location=Lieden; Boston |quote=In the Aitareya Brahmaņa (VII, 18), the Andhras were mentioned together with the Pundras, Sabaras, Pulindas and Mūtibas as Dasyu (non-Aryan tribes) living on the borders of the land}}</ref><ref>{{Cite book |last=Bhandarkar |first=D. R. |url=https://archive.org/details/dli.csl.7014/page/n15/mode/2up?q=andhras |title=Lectures on the Ancient History of India on the period from 650 to 325 B.C. |date=1919 |publisher=University of Calcutta, Calcutta |pages=14}}</ref> [[ستواہن خاندان]]، جيڪي هن علائقي تي حڪومت ڪندڙ ابتدائي بادشاهه هئا، تن کي [[پُران]]ي ادب ۾ ''آنڌرا''، ''آنڌرراجاتيه'' ۽ ''[[آنڌرڀرتيا]]'' نالن سان ياد ڪيو ويو آهي. ”آنڌرا“ هڪ قبيلائي توڙي علائقائي نالو هو.{{Sfn|Sen|1999|p=172–176}} اهو علائقو جتي آنڌرا رهندا هئا، ان کي [[آنڌراديشا]] چيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/dli.jZY9lup2kZl6TuXGlZQdjZM1k0My/page/3/mode/2up |title=A History of the Early Dynasties of AndhraDesa C. 200-625 A.D. : with a map of ancient Andhradesa and Daksinapatna |date=1942 |publisher=V. Ramaswami Sastrulu & sons (Madras)}}</ref> == تاريخ == {{Main|آنڌرا پرديش جي تاريخ}} === قبل از تاريخ === [[پراڪاسم ضلعو|پراڪاسم]] ضلعي ۾ [[حنومانٿونيپاڊو]] مان کوٽائي دوران هٿ آيل پٿر جا اوزار 2.47 [[لاکه]] (247,000) سال پراڻا قرار ڏنا ويا ([[وچ پيلوليٿڪ]]). هن دريافت مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهڙا اوزار قديم هومينن (انساني ارتقا جي ابتدائي شاخن) تيار ڪيا هئا، جڏهن ته اهڙي قسمن جا اوزار اڳ ۾ جديد انسان جي آفريڪا مان لڏي نڪرڻ (تقريباً 2.10 لاکه / 210,000 سال اڳ) سان لاڳاپيل سمجهيا ويندا هئا. فوسل ثبوت نه هئڻ سبب اهو سمجهڻ هڪ ڳجهارت بڻجي ويو ته انهن سان پوءِ ڇا ٿيو.<ref>{{Cite web |last=P. |first=Sujatha Varma |date=30 September 2022 |title=Ancient stone tools found in Prakasam lead to startling revelations |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/ancient-stone-tools-found-in-prakasam-lead-to-startling-revelations/article65946249.ece |url-access=subscription |access-date=21 July 2024 |website=[[The Hindu]] |archive-date=21 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240721120534/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/ancient-stone-tools-found-in-prakasam-lead-to-startling-revelations/article65946249.ece |url-status=live }}</ref> پراڪاسم ضلعي جي يراگونڊاپالم منڊل واري علائقي ۾ بويا لاپلي ڳوٺ ڀرسان چاڪرالا بوڊو ۾ پٿر تي نقاشين (پيٽروگلفس)، تصويري نقش (پيڪٽوگرافس) ۽ ڊولمنز جي دريافت هن علائقي ۾ نيون پٿر دور (نيو لٿڪ) جي انساني آبادين جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿي.<ref>{{Cite news |last=IVNP |first=Prasad |date=17 November 2023 |title=Neolithic-age rock art, burial chambers discovered in Prakasam |url=https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2023/Nov/17/neolithic-age-rock-art-burial-chambers-discovered-in-prakasam-2633669.html |access-date=21 July 2024 |work=[[The New Indian Express]] |archive-date=21 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240721121055/https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2023/Nov/17/neolithic-age-rock-art-burial-chambers-discovered-in-prakasam-2633669.html |url-status=live }}</ref> === شروعاتي ۽ وچئين دور جي تاريخ === [[File:Maha_Stupa_at_Bhattiprolu_01.jpg|thumb|left| [[ڀٽيپرو لو]] ۾ ٻڌ ڌرم جي مها اسٽوپا جا کنڊر، جيڪا 3 صدي ق م کان 2 صدي ق م دوران تعمير ٿي]] [[ميگسٿينس]] پنهنجي [[Indica (Megasthenes)|''انڊيڪا'']] ({{Circa|310 ق م}}) ۾ رپورٽ ڪيو ته آنڌرا ماڻهو [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ [[ڪرشڻا]] جي [[نديءَ جو ڊيلٽا|ڊيلٽائن]] علائقن ۾ رهندا هئا، ۽ پنهنجي فوجي طاقت سبب مشهور هئا، جيڪا سڄي [[هندستاني برصغير|ڀارت]] ۾ موريه سلطنت کان پوءِ ٻئي نمبر تي سمجهي ويندي هئي.<ref name=":6">{{Cite book |last=V. D. |first=Mahajan |author-link=Vidya Dhar Mahajan |url=https://books.google.com/books?id=7TJlDwAAQBAJ&dq=Megasthenes+Andhras&pg=PA297 |title=Ancient India |date=2016 |publisher=[[S. Chand Group|S. Chand Publishing]] |isbn=978-93-5253-132-5 |pages=297}}{{Cbignore}}</ref><ref>{{Cite news|title=History of Andhra Pradesh|url=http://www.aponline.gov.in/quick%20links/hist-cult/history.html|publisher=[[Government of Andhra Pradesh]]|access-date=22 July 2012|url-status=dead|archive-url= https://web.archive.org/web/20120716182646/http://www.aponline.gov.in/quick%20links/hist-cult/history.html|archive-date=16 July 2012}}</ref> [[ڀٽيپرو لو]]، [[امراوتي، گنٽور ضلعو|امراوتي]] ۽ [[ڌرنيڪوٽا]] جهڙن هنڌن تان آثار قديمه جا ثبوت ٻڌائين ٿا ته آنڌرا علائقو [[موريه سلطنت]] جو حصو هو. شهنشاهه [[اشوڪ]] جي وفات کان پوءِ تقريباً 200 ق م ڌاري موريه حڪمراني ڪمزور ٿي وئي ۽ ان جي جاءِ تي آنڌرا علائقي ۾ ڪيترين ننڍين بادشاهتين وجود ورتو.<ref name="Akira_2012">{{Cite book |author=Akira Shimada |title=Early Buddhist architecture in context: The great stupa at Amaravati (ca. 300&nbsp;BCE{{snd}}300&nbsp;CE) |url=https://books.google.com/books?id=YweEJsuLNCUC&pg=PA39 |year=2012 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-23283-9 |pages=33–40 |access-date=14 October 2016}}{{Cbignore}}</ref> [[ڀٽيپرو لو]] مان [[برهمي رسم الخط|برهمي]] رسم الخط جو هڪ ابتدائي مثال ملي ٿو، جيڪو ٻڌ جا آثار رکندڙ هڪ ٿانءَ (اُرن) تي لکيل هو.<ref>{{Cite web|url=http://www.buddhavihara.in/ancient.htm |access-date=29 April 2024|title= Ananda Buddha Vihara|archive-url=https://web.archive.org/web/20071014070155/http://www.buddhavihara.in/ancient.htm |archive-date=14 October 2007}}</ref> ان کي تامل-برهمي جي پڙهڻي/ڃاڻپ لاءِ ”روزيٽا اسٽون“ جي حيثيت وارو پڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Magnum">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/fline/fl2013/stories/20030704000207100.htm|title=A magnum opus on Tamil-Brahmi inscriptions|last=Champahalakshmi|first=R|work=Frontline|publisher=[[The Hindu]]|access-date=7 October 2011|archive-date=30 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131230030420/http://www.hindu.com/fline/fl2013/stories/20030704000207100.htm|url-status=dead|accessdate=13 February 2026|archivedate=30 December 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131230030420/http://www.hindu.com/fline/fl2013/stories/20030704000207100.htm}}</ref> ڀٽيپرو لو برهمي مان نڪتل ڪدمبا رسم الخط پوءِ تيلوگو ۽ ڪناڊا رسم الخط جي ارتقا ڏانهن وڌيو.<ref>{{Cite book |last1=Alla |first1=Chakradhar |editor1-last=Chakrabarti |editor1-first=Debkumar |title=Ergonomics for design and innovation |date=1 June 2022 |page=331 |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-94277-9 |access-date=29 July 2024 |chapter=Impact of writing tools in the evolution of Telugu script |series=Lecture Notes in Networks and Systems |volume=391 |doi=10.1007/978-3-030-94277-9_29 |isbn=978-3-030-94276-2 |publisher=Springer |archive-date=13 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513133402/https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-94277-9 |url-status=live }}</ref> [[ستواہن خاندان]] پهرين صدي ق م کان ٽئين صدي عيسويءَ تائين [[دکن جو پهاڙي پٽ|دکن پليٽو]] تي غالب رهيو.<ref name="CH_2009">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=H1c1UIEVH9gC&pg=PA299 |title=Encyclopedia of ancient Asian civilizations |author=Charles Higham |publisher=Infobase Publishing |year=2009 |isbn=978-1-4381-0996-1 |page=299 |access-date=6 March 2016 }}{{Cbignore}}</ref> هنن جا [[رومن سلطنت]] سان واپاري لاڳاپا پڻ هئا.<ref>{{Cite book |last1=Dutt |first1=Sukumar |title=Buddhist monks and monasteries of India: Their history and their contribution to Indian culture |date=1988 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-20-80498-2 |page=132 |url=https://books.google.com/books?id=lxRHYFd0fB4C&pg=PA132 |access-date=29 April 2024}}{{Cbignore}}</ref> ستواہنن [[ڌانياڪاٽڪه-امراوتي]] کي گادي بڻايو. مورخ [[اسٽينلي وولپرٽ]] موجب اها شهر ٻي صدي عيسويءَ ۾ ڀارت جو شايد سڀ کان خوشحال شهر رهيو هوندو.<ref>{{Cite web |title=History of Amaravati |url=https://crda.ap.gov.in/APCRDADOCS/DataModuleFIles/History/01~10531.Historical%20timeline.pdf |website=crda.ap.gov.in |publisher=Government of AP |access-date=29 July 2024 |archive-date=19 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240519110822/https://crda.ap.gov.in/APCRDADOCS/DataModuleFIles/History/01~10531.Historical%20timeline.pdf |url-status=live }}</ref><ref name=":10">{{Cite book |last=Wolpert |first=Stanley A. |author-link=Stanley Wolpert |url=https://books.google.com/books?id=QSZuAAAAMAAJ&q=Andhra |title=A new history of India |date=1989 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-505636-5 |pages=75, 76|quote=Amaravati on the banks of the Krishna, which was later the southeast capital of the Satavahanas, flourished in its trade with Rome, Ceylon, and Southeast Asia, and may well have been the most prosperous city of India during the second century of the Christian era.}}{{Cbignore}}</ref> [[ناگارجونا]]، جيڪو [[مهايانا]] جو فلسفي هو، هن علائقي ۾ رهيو.<ref>{{Cite book |author=David M. Knipe |title=Vedic voices: Intimate narratives of a living Andhra tradition |url=https://books.google.com/books?id=8oUSBwAAQBAJ&q=Nagarjuna |year=2015 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-026673-8 |pages=8–9 |access-date=24 July 2024 }}{{Cbignore}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Padma|first1=Sree|last2=Barber|first2=Anthony W. |title=Buddhism in the Krishna river valley of Andhra|publisher=SUNY Press |year=2008|page=2}}</ref><ref>{{Cite book|last=Davidson|first=Ronald|title=Tibetan renaissance|url=https://archive.org/details/tibetanrenaissan0000davi| publisher= Columbia |year=2005|pages=[https://archive.org/details/tibetanrenaissan0000davi/page/29 29]}}</ref> مهايانا چين، جاپان ۽ ڪوريا تائين پکڙجي ويو، ۽ اهو دنيا ۾ ٻڌ ڌرم جو سڀ کان وڏو فرقو بڻيو.<ref>{{Cite book |last=Warder |first=Anthony Kennedy |author-link=A. K. Warder |url=https://books.google.com/books?id=sE8MgUVGNHkC&q=Andhra |title=Indian Buddhism |date=2004 |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=978-81-208-1741-8 |pages=336, 355, 402, 464|quote=Those of us who have studied the evidence above will prefer to locate this source of most of the Mahāyāna sutras in Andhra. (p. 355) From the internal evidence, it appears that this sutra was written in South India, very likely in Andhra, in which case the country of origin of the Mahāyāna continued in the lead in the development of new ideas in India. (p. 402)}}{{Cbignore}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Johnson|first1=Todd M.|url=http://media.johnwiley.com.au/product_data/excerpt/47/04706745/0470674547-196.pdf|title=The world's religions in figures: An introduction to international religious demography|last2=Grim|first2=Brian J.|publisher=Wiley-Blackwell|year=2013|location=Hoboken, NJ|page=36|access-date=2 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020100448/http://media.johnwiley.com.au/product_data/excerpt/47/04706745/0470674547-196.pdf|archive-date=20 October 2013}}</ref> [[امراوتي فن|امراوتي اسڪول آف آرٽ]] کي قديم ڀارتي فن جي ٽن وڏن اسلوبن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، ۽ هن جو ڏکڻ ڀارت، سري لنڪا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي فن تي وڏو اثر رهيو.{{Sfn|Rowland|1967|p=210}} [[آنڌرا اِڪشوَڪو]]، جن جي گادي [[ويجيه پوري]] ۾ هئي، ٻي صدي عيسويءَ جي پوئين اڌ ۾ [[ڪرشڻا ندي]] واري وادي ۾ ستواہنن جا جانشين ٿيا.<ref>{{Cite book|last1=Subramanian|first1=K. R.|title=Buddhist remains in Andhra and the history of Andhra between 225 and 610 A.D.|publisher=Asian Educational Services|isbn=978-81-20-60444-5|url=https://books.google.com/books?id=vnO2BMPdYEoC&q=andhra+ikshvaku&pg=PA82 |access-date=29 April 2024|year=1989}}{{Cbignore}}</ref> [[سلنڪايڻه خاندان|سلنڪايڻه]] هڪ قديم خاندان هو، جنهن 300 عيسويءَ ڌاري گوداوري ۽ ڪرشڻا ندين جي وچ واري علائقي (گادي [[وينگي]]، اڄوڪو [[پيڊاوينگي]]) تي حڪومت ڪئي.{{Sfn|Sen|1999|p=433}} [[تيلوگو چوڊا|تيلوگو چولا]] ڇهين کان تيرهين صديءَ تائين وقفي وقفي سان اڄوڪي ڪڊاپا علائقي تي حڪمران رهيا.<ref>{{cite web |title=History – Kadapa district |url=https://kadapa.ap.gov.in/history-2/ |website=Kadapa district |access-date=25 August 2024}}</ref> 575 عيسويءَ ۾ ڌنام جَيہ جي دور ۾ کوٽيل ”ڪللَملا“ ''شاسنم'' (قانون) مڪمل طور تي تيلوگو ۾ سڀ کان پراڻو ڪتبہ ليکيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |last=రెడ్డి |first=తులసీ ప్రసాద్ |date=22 February 2022 |title=కడప జిల్లాలోని కలమల్ల శాసనమే తొలి తెలుగు శాసనమా? |language=te |publisher=BBC News తెలుగు |url=https://www.bbc.com/telugu/india-60467482 |access-date=5 April 2023 |archive-date=6 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406173134/https://www.bbc.com/telugu/india-60467482 |url-status=live }}</ref> [[File:Undavalli Caves, Vijayawada, Guntur, Andhra Pradesh, India (2018) 1.jpg|thumb|[[اونداولي غارون]]، گنٽور ضلعو]] [[وشنُڪُنڊينا خاندان]] پنجين ۽ ڇهين صديءَ ۾ ڏکڻ ڀارت جي سياست ۾ اثر قائم ڪندڙ پهريون خاندان ليکيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last=Sarma|first=A. Rajeswara|year=2009|title=Indrapura: The capital city of Vishnukundi dynasty|url=https://www.jstor.org/stable/44147663|access-date=29 April 2024|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=70|pages=138–141|jstor=44147663|issn=2249-1937}}</ref> [[اونداولي غارون]] ان دور جي [[ڀارتي پهاڙ ڪٽ تعمير|ڀارتي پهاڙ-ڪٽ تعمير]] جو هڪ مثال آهي.<ref>{{Cite web|url=http://guntur.nic.in/undavalli_caves.html|title= Welcome to Guntur district official website|access-date=31 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160627173402/http://guntur.nic.in/undavalli_caves.html|archive-date=27 June 2016|url-status=dead}}</ref> [[وينگي]] جا [[اوڀر چالوڪيه]]، جن جو خاندان ستين صديءَ کان 1130 عيسويءَ تائين لڳ ڀڳ پنج سؤ سال قائم رهيو، آخرڪار [[چولا خاندان]] ۾ ضم ٿي ويا. چولا خاندان جي سرپرستي هيٺ اهي 1189 عيسويءَ تائين حڪمراني ڪندا رهيا.<ref>{{Cite web|url=http://www.ap.gov.in/eastern-chalukyas/ |title=About Eastern Chalukyas – Official AP state government portal – AP state portal|access-date=27 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160617075255/http://www.ap.gov.in/eastern-chalukyas/ |archive-date=17 June 2016|url-status=dead}}</ref> بادشاهه [[راجا نريندر]] جي خواهش تي [[نننايا]]—جنهن کي پهريون تيلوگو شاعر سمجھيو وڃي ٿو—1025 عيسويءَ ۾ [[مهاڀارت]] کي تيلوگو ۾ ترجمو ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=ak9csfpY2WoC&dq=Nannaya+tikkana&pg=PA393 |title=Literary cultures in history: Reconstructions from South Asia |date=19 May 2003 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-22821-4 |editor-last=Pollock |editor-first=Sheldon |editor-link=Sheldon Pollock |pages=393, 397|access-date=1 June 2023}}{{Cbignore}}</ref> [[ڪاڪٽيه خاندان]] ٻارهين کان چوڏهين صديءَ جي وچ ۾ لڳ ڀڳ ٻه سؤ سال هن علائقي ۽ تلنگانا تي حڪومت ڪئي. پوءِ انهن کي [[دهلي سلطنت]] شڪست ڏني.<ref>{{Cite web |last=Mamidi |first=Harikrishna |author-link=Mamidi Harikrishna |date=19 October 2023 |title=Rise and fall of Kakatiyas, turning point in Indian history |url=https://telanganatoday.com/rise-and-fall-of-kakatiyas-turning-point-in-indian-history |archive-url=https://web.archive.org/web/20231019020424/https://telanganatoday.com/rise-and-fall-of-kakatiyas-turning-point-in-indian-history |archive-date=19 October 2023 |access-date=30 October 2023 |website=Telangana Today}}</ref> جڏهن دهلي سلطنت ڪمزور ٿي ته [[بھمني سلطنت]] اقتدار ۾ آئي.<ref>{{Cite book |last1=Kulke|first1=Hermann|title=A History of India |last2=Rothermund|first2=Dietmar|publisher=Psychology Press|year=2004|isbn=9780415329200 |pages=181|quote=The Bahmani sultanate of the Deccan: Soon after Muhammad Tughluq left Daulatabad, the city was conquered by Zafar Khan, a Turkish or Afghan officer of unknown descent, had earlier participated in a mutiny of troops in Gujarat.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Wink |first=André |title=The making of the Indo-Islamic world C.700–1800 CE |publisher=Cambridge University Press |year=2020 |isbn=9781108417747 |pages=87|quote=Finally, and more importantly, the independent Bahmani dynasty of the Deccan was founded in 1348 by Zafar Khan, probably an Afghan who broke away from Delhi with the support of Afghan and Mongol "New Muslims"}}</ref> ان ئي دور ڌاري، چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ [[موسنوري نائڪاس|موسنوري]] ۽ [[ريڊي بادشاهت]] هن علائقي جي ڪجهه حصن تي حڪمراني ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Talbot |first=Cynthia |title=Pre-colonial India in practice: Society, region, and identity in medieval Andhra |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19803-123-9 |year=2001 |url=https://books.google.com/books?id=pfAKljlCJq0C|page=177}}{{Cbignore}}</ref> [[ريڊي]] بادشاهن [[ڪونڊاويدو قلعو]] ۽ [[ڪونڊاپلي قلعو]] تعمير ڪرايا.<ref name=gazette>{{Cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?volume=15&objectid=DS405.1.I34_V15_399.gif |title=Imperial gazetteer of India, v. 15 1931|work=Kondaveedu|page=393|access-date=20 October 2009|publisher=Digital South Asia Library|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613100037/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?volume=15&objectid=DS405.1.I34_V15_399.gif |archive-date=13 June 2010|url-status=live}}</ref><ref name=gallery>{{Cite web|url=http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/other/019wdz000000739u00000000.html |title=Kondavid-durg near Guntur. 19 February 1804. Signed 'W.R.'|access-date=20 October 2009|publisher=British on line Gallery|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018115359/http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/other/019wdz000000739u00000000.html |archive-date=18 October 2012|url-status=dead}}</ref> [[گجپتي بادشاهت|گجپتي]] هن علائقي جا ڪجهه حصا هلائيندا رهيا، ان کان اڳ جو بادشاهه [[ڪرشناديورايه]] جي دور ۾ سڄو علائقو [[وجياناگر سلطنت]] جو حصو بڻجي ويو.<ref>{{Cite book |last=Durga Prasad |first=J. |title=History of the Andhras up to 1565 A. D. |year=1988 |publisher=P.G. Publisher |location=Guntur |url=http://202.41.85.234:8000/gw_44_5/hi-res/hcu_images/G2.pdf |access-date=27 January 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060422120411/http://202.41.85.234:8000/gw_44_5/hi-res/hcu_images/G2.pdf |archive-date=22 April 2006 |pages=231–235 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060422120411/http://202.41.85.234:8000/gw_44_5/hi-res/hcu_images/G2.pdf |date=22 April 2006 }}</ref> [[پيمماساني نائڪاس]] آنڌرا پرديش جي ڪجهه حصن تي ڪنٽرول رکندا هئا ۽ انهن وٽ وڏيون ڀاڙو ڀرتي فوجون هيون، جيڪي سورهين صديءَ ۾ سلطنت جي لشڪر جو اڳيون دستو (وينگارڊ) هيون.<ref>{{Cite book |last=Stein |first=Burton |author-link=Burton Stein |year=1989 |title=The new Cambridge history of India: Vijayanagara |url=https://books.google.com/books?id=OpxeaYQbGDMC&pg=PA1 |access-date=29 April 2024|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-26693-2 |page=88 |quote= "Controlling numerous villages and many large towns, these powerful chiefs commanded large mercenary armies that were the vanguard of Vijayanagara forces during the sixteenth century."}}</ref><ref>{{Citation |last=Ramaswamy |first=Vijaya |chapter=Mapping migrations of South Indian weavers before, during and after the Vijayanagara Period: Thirteenth and eighteenth centuries |editor-first1=Jan |editor-last1=Lucassen |editor-first2=Leo |editor-last2=Lucassen |title=Globalising Migration History: The Eurasian Experience (16th–21st Centuries) |chapter-url=https://books.google.com/books?id=CCqiAwAAQBAJ&pg=PA99 |year=2014 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-27136-4 |page=99}}{{Cbignore}}</ref> ڪيترائي ٽئنڪ (پاڻيءَ جا حوض) ۽ اينيڪٽ (بند/بناوتون) پڻ ٺهيا. انهن مان ڪن ۾ ڪُمبَم ٽئنڪ، موپاڊ ٽئنڪ، ڪوريگال اينيڪٽ ۽ [[تونگڀدرا ندي|تونگڀدرا]] نديءَ تي والڀاپور اينيڪٽ شامل آهن.<ref name="wrd-aboutus">{{Cite web |url=https://irrigationap.cgg.gov.in/wrd/aboutUs |title=Water resources department – History |access-date=30 May 2023 |website=Water resources department |archive-date=30 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530064708/https://irrigationap.cgg.gov.in/wrd/aboutUs |url-status=live }}</ref> سلطنت جي سرپرستي سبب ڪنّاڊا، تيلوگو، تامل ۽ سنسڪرت ۾ لطيف فنون ۽ ادب نون اوج تي پهتا، ۽ [[ڪرناٽڪ موسيقي]] پنهنجي موجوده صورت ڏانهن وڌي.<ref>{{Cite book|author=B. A. Saletore|title=Social and political life in the Vijayanagara Empire Vol II|year=1930|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.52848 |access-date=29 April 2024 }}</ref> هن دور ۾ ٺهيل [[ليپاڪشي]] جي يادگارن (منومنٽس) جي گروهه ۾ وجياناگر بادشاهن سان لاڳاپيل ڀت-چٽساليون (مُورل پينٽنگز)، دراوڙ فن ۽ ڪتبن جون شاهديون موجود آهن. انهن کي [[عالمي ورثو#نامزدگي جو عمل|يونيسڪو عالمي ورثي ڪميٽي]] جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/lepakshi-nandi-veerabhadra-temple-on-unesco-world-heritage-tentative-list/article65271080.ece |title=Lepakshi Nandi, Veerabhadra temple on UNESCO world heritage tentative list|website=[[The Hindu]]|date=29 March 2022|access-date=30 May 2023|archive-date=1 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221201091816/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/lepakshi-nandi-veerabhadra-temple-on-unesco-world-heritage-tentative-list/article65271080.ece |url-status=live|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6607/ |title=Sri Veerabhadra Temple and Monolithic Bull (Nandi), Lepakshi |access-date=22 July 2024 |publisher=[[UNESCO]] |archive-date=17 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517062600/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6607/ |url-status=live }}</ref> === جديد تاريخ === {{See also|آنڌرا رياست|آنڌرا پرديش (1956–2014)}} [[File:India1765and1805b.jpg|thumb|1765ع (کاٻي) ۾ آنڌرا پرديش جي ڪجهه حصن تي [[حيدرآباد جو نظام|نظام]]، [[ڪرناٽڪ سلطنت]]، برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] ۽ [[ميسور جي بادشاهت]] جي حڪمراني، ۽ 1801ع تائين برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي راڄ ۾ تبديلي (نقشو 1805ع جو) (ساڄي)]] [[وجياناگر سلطنت]] جي شڪست کان پوءِ، [[قطب شاهي خاندان]] اڄوڪي عام آنڌرا پرديش ۽ تلنگانا جي وڏي حصي تي اثر قائم رکيو. پوءِ هي علائقو [[مغل سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ اچي ويو.<ref name="Richards">{{Cite journal|last=Richards|first=J. F.|title=The Hyderabad Karnatik, 1687–1707|url=https://archive.org/details/sim_modern-asian-studies_1975-04_9_2/page/241|year=1975 |journal=[[Modern Asian Studies]] |volume=9|issue=2|pages=241–260|doi=10.1017/S0026749X00004996|s2cid=142989123| issn = 0026-749X}}</ref> [[نظام الملڪ، آصف جاه اول|چن قِلچ خان]]، جنهن کي 1713ع ۾ مغلن پاران دکن جو وائسراءِ مقرر ڪيو ويو هو، پاڻ کي [[حيدرآباد جو نظام]] جي حيثيت سان اڌ خودمختيار حڪمران طور قائم ڪري ورتو.{{Sfn|Faruqui, At Empire's End|2013|pp=9–13}} 1765ع ۾ برطانوي لارڊ [[رابرٽ ڪلايو]] مغل شهنشاهه [[شاهه عالم ٻيون]] کان برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني لاءِ چار ”سرڪار“ (circars) جي عطا/منظوري حاصل ڪئي، جيڪا 1778ع ۾ نظام علي (حيدرآباد رياست جو پنجون نظام) سان معاهدي ذريعي باضابطه بڻجي، ۽ ان سان گڏ هڪ وڌيڪ سرڪار شامل ڪئي وئي. پوءِ 1800ع ۾ نظام علي چار علائقا برطانوي حڪومت حوالي (cede) ڪيا، جيڪي آخرڪار رائيالسيميہ (Rayalaseema) وارو علائقو بڻيا.<ref>{{Cite journal |last1=T. |first1=Bhujang Rao |title=The ceded districts, the circars, and the Nizam |journal=Triveni Journal |year=1940 |url=https://trivenijournal.org/CD%20%26%20WEB/TheCededDistrictstheCircarsandtheNizamoct40.html |access-date=20 August 2024 |archive-date=20 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820092001/https://trivenijournal.org/CD%20%26%20WEB/TheCededDistrictstheCircarsandtheNizamoct40.html |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240820092001/https://trivenijournal.org/CD%20%26%20WEB/TheCededDistrictstheCircarsandtheNizamoct40.html |date=20 August 2024 }}</ref> ان دوران اڄوڪي اتر آنڌرا ۾ راجا وزيارام راز (وِجيارام راج) برطانوي سهڪار سان هڪ [[Vizianagaram Estate|خودمختيار بادشاهت]] قائم ڪئي ۽ پاڙيسري اسٽيٽون به پنهنجي قبضي ۾ آنديون. پوءِ برطانيا سان اختلاف ٿيڻ سبب 1794ع ۾ [[Padmanabham جي جنگ|پدمنابھم جي جنگ]] ۾ ان تي حملو ٿيو ۽ اها شڪست کاڌي. پوءِ ٻين نوابن/راجائن وانگر اها به خراج گذار اسٽيٽ طور ضم ڪئي وئي ۽ 1949ع ۾ [[هندستاني يونين|ڀارتي يونين]] ۾ شامل ٿيڻ تائين ساڳي حيثيت ۾ رهي.<ref>{{Cite web|url=http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V24_345.gif|title=Imperial gazetteer of India v. 24|pages=339–341|access-date=31 May 2023|archive-date=4 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604191302/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V24_345.gif|url-status=live}}</ref> 1801ع ۾ [[ڪرناٽڪ سلطنت]] جي الحاق کان پوءِ، اڄوڪي آنڌرا پرديش جو آخري وڏو حصو به برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي راڄ هيٺ اچي ويو، ۽ [[مدراس پريزيڊنسي]] جو حصو بڻيو.<ref>{{Cite journal |title=British annexation of the Carnatic, 1801 |journal=Proceedings of the Indian History Congress |url=https://www.jstor.org/stable/44138505 |last=K. |first=Rajayyan |issue=2 |volume=32 |pages=54–62 |year=1970 |jstor=44138505 |access-date=18 July 2024}}{{Cbignore}}</ref> [[1857ع جي بغاوت]] کان پوءِ هي علائقو [[برطانوي راڄ|برطانوي تاج]] جي سڌي حڪمراني ۾ رهيو، ۽ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ|هندستان جي آزادي]] (1947ع) تائين ان جو حصو رهيو.<ref>{{Cite book|title=Nizam-British relations, 1724–1857|publisher=Concept Publishing| pages=130–150|isbn=978-81-7022-195-1|last=Regani|first=Sarojini|year=1988}}</ref> [[File:Dowleswaram Barrage.jpg|left|thumb|[[ڊائوليشورم بئراج]]، جيڪو 1850ع ۾ [[آرٿر ڪٽن]] تعمير ڪيو]] 1850ع ۾ [[آرٿر ڪٽن]] پاران [[Dowleswaram Barrage|ڊائوليشورم]] ۾ ٺهيل اينيڪٽ (بند) <ref name="hope">{{Cite book |last1=Hope |first1=Elizabeth |title=General Sir Arthur Cotton, R. E., K. C. S. I.: His life and work |year=1900 |publisher=Hodder and Stoughton |location=London |isbn=978-1444629965 |page=[https://archive.org/details/generalsirarthur01hope/page/120 120] |url=https://archive.org/details/generalsirarthur01hope |quote=dowleswaram. |access-date=26 December 2018}}</ref> ۽ وجيواڊا، نيلور، سنگم، سُنڪيسُلا ۽ پولمپلّي ۾ اهڙيون ٻيون بناوتون برطانوي راڄ دوران ٺهيل آبپاشي سهولتن جا مثال آهن، جن ساحلي ضلعن ۾ لکين ايڪڙن کي سيراب ڪيو.<ref name="wrd-aboutus"/> 1806ع کان 1878ع دوران ٺهيل بڪنگھم ڪينال، جيڪو ڪاڪيناڊا کان تامل ناڊو جي مراڪڪنم تائين ڪرومندل سامونڊي ڪناري سان متوازي هلي ٿو، 1960ع واري ڏهاڪي تائين مال جي آبي ترسيل لاءِ هڪ اهم رستو رهيو.<ref>{{Cite news |last1=K. |first1=Venkateshwarlu |title=An ambitious plan to revive the Buckingham Canal |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/long-live-the-canal/article19429503.ece |access-date=24 August 2024 |work=[[The Hindu]] |date=5 August 2017}}</ref> 1850ع ۾ شروع ٿيل ٽيليگراف سروس 160 سالن کان وڌيڪ هلي، پر موبائيل رابطي ۽ مختصر پيغام سروس جي ترقي سبب گهٽ استعمال جي بنياد تي 15 جُولاءِ 2013ع تي بند ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |title=Telegram is dead |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/telegram-is-dead/article4915659.ece |work=[[The Hindu]]|access-date=24 August 2024 |date=15 July 2013}}</ref> [[چارلس فلپ براؤن]] تيلوگو کي ڇاپي واري دور ۾ آڻڻ لاءِ اهم ابتدائي ڪم ڪيو ۽ [[ويمانا]] جا شعر انگريزي پڙهندڙن تائين پهچايا.<ref>{{Cite book|author=Peter L. Schmitthenner|title=Telugu resurgence: C.P. Brown and cultural consolidation in nineteenth-century South India |year=2001|publisher=Manohar|isbn=978-81-7304-291-1|page=94|url=https://archive.org/details/teluguresurgence0000schm}}</ref> [[ڪندوڪوري ويري شالنگم]] کي تيلوگو نئين جاڳرتا (رينيسانس) تحريڪ جو والد سڏيو وڃي ٿو، ڇو ته هن عورتن ۽ هيٺين ذاتين جي تعليم جي همت افزائي ڪئي. هن برهمڻن جي شاديءَ وارن ريتن—جهڙوڪ ٻال-شادي، ڪنوار-قيمت (bride price) جو نظام، ۽ بيواهن جي ٻي شاديءَ تي پابندي—خلاف جدوجهد ڪئي.<ref>{{Cite book |author1=John Leonard |editor1-last=Jones |editor1-first=Kenneth W |title=Religious controversy in British India |date=1992 |publisher=SUNY Press |url=https://sites.socsci.uci.edu/~kbleonar/bio/Karen%20Religious%20Controversy%20in%20British%20India%20.pdf |access-date=6 August 2024|chapter=Viresalingam and the idea of Social change in Andhra |archive-date=6 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240806104944/https://sites.socsci.uci.edu/~kbleonar/bio/Karen%20Religious%20Controversy%20in%20British%20India%20.pdf |url-status=live }}</ref> [[File:Potti Sreeramulu.png|thumb|left|[[Potti Sreeramulu|پوٽي سري رامولو]]، جنهن جي 1952ع ۾ مرڻ تائين ورتل بک هڙتال [[آنڌرا رياست]] جي قيام جو سبب بڻي.]] لساني سڃاڻپ جي بنياد تي آزاد رياست حاصل ڪرڻ ۽ [[مدراس رياست]] جي تيلوگو ڳالهائيندڙ ماڻهن جي مفادن جي تحفظ لاءِ [[پوٽي سري رامولو]] 1952ع ۾ مرڻ تائين بک هڙتال ڪئي. 1 آڪٽوبر 1953ع تي مدراس رياست مان تيلوگو ڳالهائيندڙ علائقو الڳ ڪري [[آنڌرا رياست]] قائم ڪئي وئي، ۽ [[ڪرنوول]] ان جي گادي بڻيو.<ref>{{Cite web|title=Struggle for Andhra state – AP state portal|url=https://www.ap.gov.in/?page_id=228|access-date=20 July 2020|archive-date=15 June 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200615190824/https://www.ap.gov.in/?page_id=228|url-status=dead}}</ref> [[Gentlemen's Agreement of 1956|جنٽلمينز ايگريمينٽ 1956ع]] جي بنياد تي [[اسٽيٽس ري آرگنائيزيشن ايڪٽ، 1956]] پاڙيسري [[حيدرآباد رياست]] جي تيلوگو ڳالهائيندڙ علائقن کي گڏ ڪري 1 نومبر 1956ع تي [[آنڌرا پرديش (1956–2014)|آنڌرا پرديش]] ٺاهي، ۽ [[حيدرآباد]] کي گادي قرار ڏنو.<ref>{{Cite web|url=http://www.aponline.gov.in/quick%20links/hist-cult/history_post.html#Emergence |title=Post-independence era, then and now |publisher=aponline.gov.in |access-date=3 August 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220113947/http://www.aponline.gov.in/quick%20links/hist-cult/history_post.html |archive-date=20 December 2013 }}</ref> متحده رياست ۾ 1983ع تائين [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] (INC) رياست تي حڪمراني ۾ هڪ قسم جي اجارداري برقرار رکي. ان کان پوءِ [[تيلوگو ديسم پارٽي]] (TDP) جي اڳواڻ [[اين. ٽي. راما راؤ]] (NTR) اقتدار ۾ آيو ۽ رياست تي حڪمراني ڪندڙ ٻي وڏي پارٽي بڻجي وئي.<ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/nt-rama-rao-a-timeline/article62061789.ece |title=N.T. Rama Rao: A timeline |date=28 May 2017 |access-date=1 June 2023 |website=[[The Hindu]] |archive-date=1 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601112102/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/nt-rama-rao-a-timeline/article62061789.ece |url-status=live |url-access=subscription}}</ref> 1967ع ۾ [[ناگارجونا ساگر بند]] ڪم شروع ڪيو، ۽ 1982ع ۾ [[سري سيلم ڊيم|سري سيلم هائيڊرو اليڪٽرڪ منصوبي]] جو افتتاح ٿيو؛ اهي آبپاشي ۽ بجليءَ جي منصوبن جا ڪجهه مثال آهن.<ref>{{Cite web |url=https://irrigationap.cgg.gov.in/wrd/static/approjects/Nagarjuna.html |title=Nagarjuna Sagar Dam |access-date=18 July 2024 |website=Water resources department |archive-date=16 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416064910/https://irrigationap.cgg.gov.in/wrd/static/approjects/Nagarjuna.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=V. |first=Raghavendra |date=6 August 2023 |title=AP-Genco plans capital overhaul of Srisailam right bank powerhouse in phases |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/ap-genco-plans-capital-overhaul-of-srisailam-right-bank-power-house-in-phases/article67164609.ece |access-date=19 July 2024 |website=[[The Hindu]] |archive-date=9 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809105425/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/ap-genco-plans-capital-overhaul-of-srisailam-right-bank-power-house-in-phases/article67164609.ece |url-status=live }}</ref> سماجي تحريڪن جي اثر هيٺ رياست جي سماجي ۽ سياسي ميدانن ۾ عورتن، دلتن ۽ قبائلي ماڻهن جي موجودگي وڌي؛ پر ان سان گڏ انهن گروهن خلاف تشدد ۾ اضافو پڻ ڏٺو ويو. زمين جهڙن وسيلن تائين پهچ کي يقيني بڻائڻ جهڙا مقصد اڃا تائين رياست ۾ سندن معاشي موقعا وڌائڻ جي ڪوشش ۾ مڪمل طور حاصل نه ٿي سگهيا.<ref>{{Cite book |title=Human development report 2007 – Andhra Pradesh |date=2008 |publisher=Government of Andhra Pradesh |location=Hyderabad |pages=19–32 |url=https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/migration/in/human_revelop_report_andhra_pradesh_2007_full_report.pdf |access-date=25 August 2024}}</ref> 2009ع ۾ جڏهن يونين ڪابينا [[تلنگانا تحريڪ|ٻيهر اُڀريل تلنگانا تحريڪ]] جي مطالبي کي نظر ۾ رکندي تلنگانا رياست ٺاهڻ بابت غور ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ته ان جي مخالفت ۾ [[سمايڪيانڌرا تحريڪ]] جنم ورتو ۽ رياست سياسي ڇڪتاڻ ۽ افراتفري مان گذري.<ref>{{Cite news |title=Hyderabad on the edge; APNGOs meet today |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/hyderabad-on-the-edge-apngos-meet-today/article5101666.ece |access-date=19 August 2024 |work=[[The Hindu]] |date=7 September 2013}}</ref> آخرڪار [[آنڌرا پرديش ري آرگنائيزيشن ايڪٽ 2014ع]] جو بل [[ڀارت جي پارليامينٽ]] مان تلنگانا رياست جي قيام لاءِ منظور ڪيو ويو، جيتوڻيڪ رياست جي قانونساز اداري ان جي مخالفت ڪئي هئي.<ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/opinion/lead/a-challenge-to-indian-federalism/article5278609.ece |title=A challenge to Indian federalism |date=28 October 2013 |access-date=20 June 2023 |website=[[The Hindu]] |author=Jayaprakash Narayan |archive-date=20 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230620002607/https://www.thehindu.com/opinion/lead/a-challenge-to-indian-federalism/article5278609.ece |url-status=live |url-access=subscription}}</ref> [[ڀارت جي صدر]] جي منظوري کان پوءِ 2 جون 2014ع تي نئين تلنگانا رياست وجود ۾ آئي، جڏهن ته بچيل رياست ساڳي نالي سان [[آنڌرا پرديش]] طور قائم رهي.<ref>{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/states/andhra_pradesh/Telangana-State-to-Be-Born-on-June-2/2014/03/04/article2090470.ece|title=Telangana state formation gazette|work=[[The New Indian Express]]|access-date=14 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140706093144/http://www.newindianexpress.com/states/andhra_pradesh/Telangana-State-to-Be-Born-on-June-2/2014/03/04/article2090470.ece|archive-date=6 July 2014|url-status=dead|accessdate=13 February 2026|archivedate=7 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140307142700/http://www.newindianexpress.com/states/andhra_pradesh/Telangana-State-to-Be-Born-on-June-2/2014/03/04/article2090470.ece}}</ref> بچيل رياست ۾ TDP پهرين حڪومت ٺاهي، جنهن ۾ چندرابابو نائڊو وزيراعليٰ بڻيو.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/naidu-takes-oath-as-andhra-pradesh-cm/article6094917.ece|title=Naidu takes oath as Andhra Pradesh CM|date=8 June 2014 |access-date=6 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20140610025100/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/naidu-takes-oath-as-andhra-pradesh-cm/article6094917.ece |archive-date=10 June 2014 |work=[[The Hindu]]|url-access= subscription|url-status=live}}</ref> 2017ع ۾ [[Government of Andhra Pradesh|آنڌرا پرديش جي حڪومت]] پنهنجي نئين گرين فيلڊ گادي [[امراوتي]] مان ڪم ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن لاءِ 33,000 ايڪڙ زمين هڪ نئين ”لينڊ پولنگ“ اسڪيم ذريعي آبادگارن کان حاصل ڪئي وئي.<ref>{{Cite news|last=P|first=Ashish|date=2 March 2017|title=Chief Minister Chandrababu Naidu inaugurates new Andhra Pradesh assembly|url=https://www.indiatoday.in/india/story/new-andhra-pradesh-assembly-chandrababu-naidu-velagapudi-guntur-district-963618-2017-03-02|access-date=9 March 2021|work=India Today|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414060454/https://www.indiatoday.in/india/story/new-andhra-pradesh-assembly-chandrababu-naidu-velagapudi-guntur-district-963618-2017-03-02|url-status=live}}</ref> [[2019 Andhra Pradesh Legislative Assembly election|2019ع جي چونڊن]] ۾ [[واءِ. ايس. جگن موهن ريڊي]]، جيڪو [[واءِ ايس آر ڪانگريس پارٽي]] جو اڳواڻ آهي، 175 مان 151 سيٽون کٽي وزيراعليٰ بڻيو.<ref>{{Cite news |title=Jagan Mohan Reddy sworn in as Andhra Pradesh CM |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/jagan-mohan-reddy-sworn-in-as-andhra-pradesh-cm/article27316397.ece |access-date=19 August 2024 |work=[[The Hindu]] |date=30 May 2019}}</ref> هن ”ڳوٺ ۽ وارڊ رضاڪار“ نظام متعارف ڪرايو،<ref>{{Cite news |title=Jagan rolls out grama and ward volunteer system |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/jagan-asks-volunteers-to-rise-and-shine/article29103714.ece |date=15 August 2019 |access-date=15 July 2024 |work=[[The Hindu]] |archive-date=15 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240715003522/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/jagan-asks-volunteers-to-rise-and-shine/article29103714.ece |url-status=live }}</ref> ۽ رياست کي ٻيهر منظم ڪري 26 ضلعا ٺاهيا.<ref name="apreorg-2022">{{Cite news |last1=V. |first1=Raghavendra |title=Jagan launches 13 new districts of Andhra Pradesh |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/thirteen-new-districts-come-into-existence-in-andhra-pradesh/article65289032.ece |access-date=21 August 2024 |work=[[The Hindu]] |date=4 April 2022}}</ref> رياست جي لڳ ڀڳ سڀني اسڪولن ۾ پڙهائيءَ جو ذريعو انگريزي ڪرڻ جو فيصلو به ڪيو ويو. ٽي گاديون (امراوتي کي قانونساز گادي، وِزاگ کي انتظامي گادي، ۽ ڪرنوول کي عدالتي گادي) وارو قدم هاءِ ڪورٽ رد ڪري ڇڏيو. سندس حڪومت ان فيصلي خلاف سپريم ڪورٽ ۾ اپيل ڪئي.<ref>{{Cite news |title=Supreme Court to examine if A.P. can insist on compulsory English medium education |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/supreme-court-to-examine-if-ap-can-insist-on-compulsory-english-medium-education/article32512075.ece |date=3 September 2020 |access-date=15 July 2024 |work=[[The Hindu]]|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903184404/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/supreme-court-to-examine-if-ap-can-insist-on-compulsory-english-medium-education/article32512075.ece |archive-date=3 September 2020}}</ref><ref>{{Cite news |title=Three capitals case: Supreme Court adjourns hearing of SLP filed by A.P. govt. to December |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/three-capitals-case-supreme-court-adjourns-hearing-of-slp-filed-by-ap-govt-to-december/article67071078.ece |last=V |first=Raghavendra |date=12 July 2023 |access-date=15 July 2024 |work=[[The Hindu]]|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230713032159/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/three-capitals-case-supreme-court-adjourns-hearing-of-slp-filed-by-ap-govt-to-december/article67071078.ece|archive-date=13 July 2023}}</ref> == جاگرافي == {{Main|آنڌرا پرديش جي جاگرافي|آنڌرا پرديش جي دريائن جي فهرست}} [[File:Andhra Pradesh relief map.svg|thumb|آنڌرا پرديش جو رليف نقشو]] آنڌرا پرديش {{cvt|162970|km2}} ايراضيءَ سان [[انڊيا جي رياستن ۽ يونين ٽيرٽريز جي پکيڙ موجب فهرست|پکيڙ موجب ستون سڀ کان وڏو رياست]] آهي.{{Sfn|DOP|2023|p=3}} سياسي طور هي رياست اتر اوڀر ۾ [[اوڙيسا|اُڙياسا]]، اتر ۾ [[ڇتيسڳڙھ]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[ڪرناٽڪا]]، ڏکڻ ۾ [[تامل ناڊو]]، اتر اولهه ۾ [[تلنگانا]] ۽ اوڀر ۾ [[خليج بنگال]] سان سرحدون شيئر ڪري ٿي. [[يانام ضلعو]]، جيڪو [[پڊوچيري (يونين ٽيرٽري)|پڊوچيري]] جو هڪ اينڪليو (enclave) آهي، رياست جي اندر [[ڪاڪيناڊا ضلعو]] جي سرحد ڀرسان واقع آهي.<ref>{{Cite web |url=https://surveyofindia.gov.in/documents/polmap-eng-11012021.jpg |title=Political map of India 1:4000000 (10th edition) |date=1 January 2020 |access-date=16 June 2023 |website=Survey of India |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410024610/https://surveyofindia.gov.in/documents/polmap-eng-11012021.jpg |url-status=dead }}</ref> رياست جو سامونڊي ڪنارو لڳ ڀڳ {{Convert|974|km}} ڊگهو آهي، جنهن سبب هي ملڪ ۾ ٻيون سڀ کان ڊگهي سامونڊي پٽي رکندڙ رياست آهي.{{Sfn|DOP|2023|p=3}} [[اوڀر گھاٽ]] رياست جي جاگرافي ۾ هڪ اهم ورهاست ڪندڙ لڪير آهن، جيڪي ساحلي ميداني علائقن کي [[پيني پلين]]ن کان جدا ڪن ٿا. اهي گھاٽ مسلسل نه آهن، ۽ انهن جا مختلف حصا مقامي نالن سان سڏجن ٿا. سامونڊي ڪناري جي ڏکڻ ۽ انتهائي اتر حصن ڏانهن گھاٽ وڌيڪ نمايان ٿين ٿا. انهن ۾ [[Horsley Hills|ھورسلي ھلز]]، سيساچالا ٽڪريون، [[Nallamala Hills|نللاملا ٽڪريون]] ۽ پاپي ھلز شامل آهن.<ref name="Kohli2013">{{Cite book | author=M.S. Kohli | title=Mountains of India: Tourism, Adventure and Pilgrimage | url=https://books.google.com/books?id=GIs4zv17HHwC&pg=PA36 | access-date=4 July 2013 | date=August 2010 | publisher=Indus Publishing, 2014 | isbn=978-81-7387-135-1 | pages=36–}}{{Cbignore}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.goindigo.in/get-inspired/hill-stations-in-andhra-pradesh.html |title=7 offbeat hill stations in Andhra Pradesh that are worth exploring this season |date=3 January 2023 |access-date=29 April 2024 |website=Goindigo |archive-date=9 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809113347/https://www.goindigo.in/get-inspired/hill-stations-in-andhra-pradesh.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book|first=Sudhakar|last=G. |title=Compendium on Indian biosphere reserves: Progression during two decades of conservation |date=2012 |publisher=Ministry of environment and forests, Government of India |pages=178–183 |url=https://gbpihed.gov.in/PDF/Publication/comp_IBR.pdf |access-date=19 August 2024 |chapter=18 Seshachalam biosphere reserve|editor-last1=Palni |editor-first1=Lok Man Singh |editor-last2=Rawal |editor-first2=Ranbeer S |editor-last3= Rai|editor-first3=Rama K|editor-last4= S. |editor-first4=Venkata Reddy }}</ref> [[Arma Konda|آرما ڪونڊا]]، جيڪو وشاکهاپٽنَم ضلعي ۾ واقع آهي، رياست جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref name="Kohli2013"/><ref>{{Cite web |url=https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=52152 |title=Arma Konda, India |access-date=17 June 2023 |website=peakbagger |archive-date=5 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230105061047/https://peakbagger.com/peak.aspx?pid=52152 |url-status=live }}</ref> رائيالسيميہ جو حصو بڻجندڙ پيني پلين اوڀر طرف ڍلان رکن ٿا.{{Sfn|DES|2021|p=107}} [[اوڀر ساحلي ميدان]] خليج بنگال جي ڪناري سان ساحلي ضلعن جي علائقي تي مشتمل آهن، جن جي اولهه پاسي سرحد اوڀر گھاٽن تائين وڃي ٿي ۽ انهن جي ويڪر مختلف آهي. اهي گهڻو ڪري ڊيلٽا وارا علائقا آهن، جيڪي [[ڪرشنا درياهه|ڪرشنا]]، [[گوڊاوري درياهه|گوڊاوري]] ۽ [[Penna River|پينا]] دريائن جي ٺهيل آهن. رياست ۾ مٽيءَ جا پنج مختلف قسم آهن، جن مان اڪثريت ڳاڙهي ليٽيرائيٽڪ ۽ ڪاري مٽيءَ وارا قسم آهن.<ref>{{Cite web |title=Natural forming – Andhra Pradesh |url=https://naturalfarming.niti.gov.in/andhra-pradesh/ |website=Niti Ayog |access-date=11 August 2024}}</ref> ساحلي ميدانن جو وڏو حصو گهاٽي زرعي استعمال هيٺ آهي.<ref>{{Cite web |last1=D |first1=Kumara Charyulu|last2=D.|first2=Moses Shyam|last3=S.P.|first3=Wani|last4=KV |first4=Raju KV |title=Rythu Kosam: Andhra Pradesh primary sector mission Coastal Andhra region baseline summary report, Research report IDC-13 |url=https://oar.icrisat.org/9900/1/Cover%20and%20Text%20%20Rythu%20Kosam%20(Coastal%20Andhra%20Region%20Baseline)).pdf |publisher=ICRISAT |access-date=20 August 2024}}</ref> [[Kadapa basin|ڪاڊاپا بيسن]]، جيڪو اوڀر گھاٽن جي ٻن وڪڙندڙ شاخن مان ٺهيو آهي، معدنيات سان ڀرپور علائقو آهي.<ref>{{Cite web|title=Kadapa or Cuddapah basin|url=https://www.ndrdgh.gov.in/NDR/?page_id=860|publisher=Directorate General of Hydrocarbons|access-date=2 June 2023|url-status=live|archive-date=26 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230426141217/https://www.ndrdgh.gov.in/NDR/?page_id=860}}</ref> [[File:Indian Grand Canyon Sudhakar Bichali.jpg|thumb|[[Gandikota|گنڊيڪوٽا گھاٽي]]، واءِ ايس آر ضلعو]] واديُن ۾ [[آراڪو وادي]] شامل آهي، جيڪا حياتياتي تنوع ۾ مالا مال آهي<ref>{{Cite book |title=Visakhapatnam hub |publisher=Andhra Pradesh tourism authority |location=Vijayawada |pages=3–4 |url=https://aptourism.gov.in/media-data/brouchers/11-e5315decdcefede21063bca108b108ce783f9e6d.pdf |access-date=19 August 2024 |archive-date=12 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220712035933/https://aptourism.gov.in/media-data/brouchers/11-e5315decdcefede21063bca108b108ce783f9e6d.pdf |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220712035933/https://aptourism.gov.in/media-data/brouchers/11-e5315decdcefede21063bca108b108ce783f9e6d.pdf |date=12 July 2022 }}</ref> ۽ [[Gandikota|گنڊيڪوٽا گھاٽي]] به شامل آهي. گنڊيڪوٽا گھاٽي ايراملا ٽڪري سلسلي جي وچ ۾ ٺهيل هڪ ڪينين آهي، جنهن مان پينا (پيننار) درياهه وهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Gandikota: The stunning Indian gorge that resembles the Grand Canyon |url=https://www.bbc.com/news/av/world-asia-india-59731622 |publisher=BBC |access-date=19 August 2024|date=5 January 2022}}</ref> [[بورا غارون]]، جيڪي لکين سالن اڳ پاڻيءَ جي سرگرميءَ سبب ٺهيون،<ref>{{Cite news|last1=Bhattacharjee|first1=Sumit|title=Natural world heritage status for Borra Caves sought|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/Natural-world-heritage-status-for-Borra-Caves-sought/article17041900.ece|access-date=13 May 2017|work=[[The Hindu]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170116062146/http://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/Natural-world-heritage-status-for-Borra-Caves-sought/article17041900.ece|archive-date=16 January 2017|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> ۽ ملڪ جو ٻيون سڀ کان ڊگهو غارن جو نظام [[بيلم غارون]] به رياست ۾ آهن.<ref>{{Cite news|title=Film tourism to boost Kurnool economy|url=https://www.deccanchronicle.com/lifestyle/viral-and-trending/030217/film-tourism-to-boost-kurnool-economy.html|access-date=13 May 2017|work=[[Deccan Chronicle]]|date=3 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170313031427/http://www.deccanchronicle.com/lifestyle/viral-and-trending/030217/film-tourism-to-boost-kurnool-economy.html|archive-date=13 March 2017|url-status=live}}</ref> رياست جي ساحلي ضلعن ۾ ڪيترائي سامونڊي ڪنارا پڻ آهن، جهڙوڪ [[Rushikonda|رشيڪونڊا]]، [[Mypadu|ميپاڊو]] ۽ [[Suryalanka Beach|سوريالنڪا]].<ref>{{Cite book |title=The charming beaches of Andhra Pradesh |publisher=AP tourism authority |url=https://aptourism.gov.in/media-data/brouchers/7-e96706d65633f39c39fc01a0514e30d260d77afc.pdf |access-date=12 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220712023755/https://aptourism.gov.in/media-data/brouchers/7-e96706d65633f39c39fc01a0514e30d260d77afc.pdf |archive-date=12 July 2022 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220712023755/https://aptourism.gov.in/media-data/brouchers/7-e96706d65633f39c39fc01a0514e30d260d77afc.pdf |date=12 July 2022 }}</ref> <gallery mode="packed" heights="134"> Andhra Pradesh and Telangana Physical.jpeg|آنڌرا پرديش جو ٽوپوگرافي وارو نقشو Map of all Andhra Pradesh districts-en.svg|آنڌرا پرديش جو نقشو جنھن ۾ سريسائلم ڊيم ۽ ندي ڏيکاريل </gallery> ھن رياست جون حدون اتر اولھ ۾ [[تلنگانا]]، اتر اوڀر ۾ [[ڇتيس ڳڙھ]] ۽ [[اوڙيسيا]]، اولھ ۾ [[ڪرناٽڪا]]، ڏکڻ ۾ [[تامل ناڊو]] ۽ اوڀر ۾ بنگالي سمنڊ سان ملن ٿيون.<ref>{{cite web|title=Yanam of Puducherry |url=http://yanam.gov.in/Mapofyanam.asp |publisher=Gov.t of Yanam |accessdate=6 June 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130513154001/http://yanam.gov.in/Mapofyanam.asp |archivedate=13 May 2013}}</ref> ھن رياست ۾ ٻہ نديون وھن ٿيون جن ۾ [[ڪرشنا ندي]] ۽[[گوداواري ندي]]<ref name=coastline>{{cite web|title=Andhra Pradesh Fact File|url=http://www.ap.gov.in/AP%20State%20Statistical%20Abstract%20May%202014/1%20ADMINISTRATIVE%20AND%20GEOGRAPHICAL%20PROFILE.pdf|website=Official portal of Andhra Pradesh Government|publisher=AP state portal|accessdate=1 July 2014|page=2|archive-url=https://web.archive.org/web/20160603172005/http://www.ap.gov.in/AP%20State%20Statistical%20Abstract%20May%202014/1%20ADMINISTRATIVE%20AND%20GEOGRAPHICAL%20PROFILE.pdf|archive-date=3 June 2016|dead-url=yes|df=dmy-all}}</ref> === ٻوٽا ۽ جاندار === {{Main|آنڌرا پرديش جي قدرتي ٻوٽا ۽ جهنگلي حيات}} [[File:Rose-ringed Parakeet (Psittacula krameri) feeding on Azadirachta indica (Neem) W2 IMG 8122.jpg|thumb|[[روز-رِنگڊ پئرٽ]] (طوطو) (رياستي پکي) [[ازاڊرچٽا انڊيڪا|نم]] (رياستي وڻ) جي ڦلن تي کاريندي.]] رياست جو ڪُل ٻيلو ڍڪ {{convert|29784.3|km2}} آهي، جيڪو ڪُل ايراضيءَ جو 18.28٪ آهي.<ref>{{Cite book |title=Chapter 13: Forests and tree resources in states and union territories |year=2021 |pages=257–264|url=https://fsi.nic.in/isfr-2021/chapter-13.pdf |access-date=2 June 2023 |archive-date=2 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602105334/https://fsi.nic.in/isfr-2021/chapter-13.pdf |url-status=live }}</ref> اوڀر گھاٽن وارو علائقو گھاٽي ٽراپيڪل ٻيلن جو گھر آھي. جڏهن ته گھاٽ [[پيني پلين|پيني پلينن]] ۾ بدلجڻ سان نباتات گهٽجي رھي آھي ۽ جهنگلي جھاڙيون واري نباتات وڌيڪ عام ٿيندي پئي وڃي. رياست ۾ نباتات گهڻي ڀاڱي خشڪ پن ڇڻندڙ (dry deciduous) قسمن مان آهي، جنهن ۾ [[ساگوان]] (teak) ۽ ''[[ٽرمناليا (ٻوٽو)|ٽرمناليا]]''، ''[[ڊالبيرجيا]] (Dalbergia)''، ''[[پٽيروڪارپس]]'' وغيره جا نسل شامل آهن. رياست وٽ ڪجهه ناياب ۽ مقامي (endemic) ٻوٽا پڻ آهن، جهڙوڪ ''[[سائڪاس بيدومي]] (Cycas beddomei)''، ''[[پيٽروڪارپس سانٽالينس]]''، ''ٽرمناليا پالڊا''، ''[[سيزيگيم الٽرنيفوليم]]''، ''شوريا ٽمبرگيا'' وغيره.<ref name="flora and fauna">{{Cite book |title=India state of forest report 2019, Vol II |date=2019 |publisher=Forest Survey of India |pages=2–12 |url=https://fsi.nic.in/isfr19/vol2/isfr-2019-vol-ii-andhra-pradesh.pdf |access-date=22 August 2024}}</ref> {{as of|2019|lc=y}} رياست ۾ 3 [[انڊيا جا قومي پارڪ|قومي پارڪ]] ۽ 13 [[انڊيا جا جهنگلي حيات پناهه گاهه|جهنگلي حيات پناهه گاهه]] آهن.<ref name="flora and fauna"/> جاندارن جي تنوع ۾ [[ٽائيگر|واگھ]]، [[چيتو]] (leopard)، [[چٽڪمرو ھرڻ]]، [[سامبر ھرڻ|سامبر]]، [[سامونڊِي ڪڇون]] ۽ ڪيترائي پکي ۽ ريڙهيون پائيندڙ جانور شامل آهن. گوڊاوري ۽ ڪرشنا دريائن جا ڊيلٽا (estuaries) مئنگروو ٻيلن سان ڀرپور آهن، جتي [[مڇي ماريندڙ ٻلي|مڇي-شڪار ٻلي]] ۽ [[اوٽر|اُڏ]] [[بنيادي نوعون]] طور موجود آهن.<ref>{{Cite web |title=About-us |url=https://forests.ap.gov.in/about.php |publisher=AP Forest Department |access-date=6 June 2024 |archive-date=5 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240605071323/https://forests.ap.gov.in/about.php |url-status=live }}</ref> [[ڪورنگا جهنگلي حيات پناهه گاهه]] سمنڊ ڀرسان [[تمر|مئنگروو]] (Mangrove) ۽ لوڻ سَهندڙ ٻيلن جي نظام جو مثال آهي. انهن ٻيلن جو علائقو {{convert|582|km2|abbr=on}} آهي، جيڪو رياست جي مقامي ٻيلو ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 9٪ آهي.<ref>{{Cite web |url=https://eastgodavari.ap.gov.in/tourist-place/coringa-sanctuary/ |title=Coringa sanctuary |access-date=2 June 2023 |website=East godavari district, Government of AP |archive-date=2 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602102822/https://eastgodavari.ap.gov.in/tourist-place/coringa-sanctuary/ |url-status=live }}</ref> ٻين پناهه گاهن ۾ [[ناگارجونا ساگر–سري سيلم ٻڳ محفوظ علائقو]]،<ref>{{Cite web |url=http://nstr.in/facts.php?page=facts |title=Facts & Figures of NagarjunaSagar Srisailam Tiger Reserve Atmakur Andhra Pradesh |access-date=26 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202104626/http://nstr.in/facts.php?page=facts |archive-date=2 February 2014 |url-status=dead }}</ref> [[Kolleru Bird Sanctuary|ڪوليرو پکي پناهه گاهه]]،<ref name="lakes and wetlands">{{Cite web|title=The list of wetlands of international importance|url=http://www.ramsar.org/pdf/sitelist.pdf|website=The Ramsar convention on wetlands|publisher=The Secretariat of the Convention on Wetlands (Ramsar, Iran, 1971)|access-date=5 June 2014|page=20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120530015101/http://www.ramsar.org/pdf/sitelist.pdf|archive-date=30 May 2012|url-status=dead}}</ref> ۽ [[نِيلاپٽّو پکي پناهه گاهه]] شامل آهن.<ref>{{Cite news |last1=G. |first1=Ravikiran |title=Rain brings back winged visitors |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Vijayawada/rain-brings-back-winged-visitors/article19994754.ece |access-date=22 August 2024 |work=[[The Hindu]] |date=7 November 2017}}</ref> [[نم]] (Azadirachta indica) رياستي وڻ، ياسمين رياستي گل، [[روز-رِنگڊ طوطو]] رياستي پکي، ۽ [[ڪارو هرڻ]] رياستي ٿڻيدار (mammal) آهي.<ref name="dc-newsymbols" /> [[فائل:Pichavaram Mangrove Forest.jpg|alt=|thumb|ڪاڪيناڊا لڳ [[تمر]] جو ٻيلو]] 2014 جي رياستي ورھاست بعد ٻيلن واري زمين ھن رياست ۾ 22,862&nbsp;km<sup>2</sup> آھي.<ref name=forests>{{cite web|title=Forests in AP facts. |url=http://forest.ap.nic.in/About.htm |publisher=AP Forest department |accessdate=6 June 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150507042125/http://forest.ap.nic.in/about.htm |archivedate=7 May 2015}}</ref> === معدني وسيلا === [[File:Mangampet Barytes.jpg|thumb|مانگمپيٽ [[Baryte|بيريٽس]]]] مختلف قسم جي ارضياتي بناوٽن سبب رياست ۾ صنعتي معدنيات ۽ عمارتن لاءِ پٿرن جا ڪيترائي قسم ملن ٿا. اهم معدنيات، جيڪي قابلِ ذڪر مقدار ۾ ملن ٿا، انهن ۾ [[سامونڊي واري]], [[باڪسائيٽ]], [[چوني جو پٿر]], [[گرينائيٽ]] ۽ [[ھيرا|هيرن]] شامل آهن. ننڍن معدنيات ۾ [[بيريٽس]], [[ڪيلسائيٽ]] (calcite) ۽ [[ميڪا]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://www.mines.ap.gov.in/miningportal/Inner/MineralReserves.aspx |title=Mineral reserves |access-date=29 April 2024 |website=Mines, Government of Andhra Pradesh |archive-date=7 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207071803/https://www.mines.ap.gov.in/miningportal/Inner/MineralReserves.aspx |url-status=live }}</ref> [[يورينيم]] جا سڀ کان وڏا ذخيرا واءِ ايس آر ضلعي جي تُمالاپلّي ڳوٺ ۾ آهن.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-14196372|title=India: 'Massive' uranium find in Andhra Pradesh|date=19 July 2011|publisher=[[BBC World News]]|access-date=19 July 2011|location=New Delhi|archive-date=19 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719112659/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-14196372|url-status=live}}</ref> رياست وٽ [[تيل جا ذخيره |تيل]] ۽ [[nمقدرتي گيس]] جا ذخيرا پڻ موجود آهن.{{Sfn|MOPNG|2023}} === موسم === موسم جاگرافيائي علائقي موجب تمام گهڻو مختلف آهي. اونهارو مارچ کان جون تائين رهي ٿو. ساحلي ميدانن ۾ اونهاري جا گرمي پد عام طور رياست جي ٻين حصن کان وڌيڪ هوندا آهن، ۽ گرمي پد {{convert|35|°C}} کان مٿي به هليو وڃي ٿو. اونهاري ۾ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد ڏکڻ اولهه جي پري علائقن ۾ لڳ ڀڳ {{convert|20|°C}} هوندو آهي. جولاءِ کان سيپٽمبر تائين [[Monsoon#Southwest monsoon|ڏکڻ اولهه مانسون]] جون ٽروپيڪل برساتون ٿينديون آهن. سياري جو موسم آڪٽوبر کان فيبروري تائين هوندو آهي.<ref name="Britannica-ap"/> آڪٽوبر کان ڊسمبر تائين [[Monsoon#Northeast monsoon|اتر اوڀر مانسون]] سان گڏ خليج بنگال ۾ گهٽ دٻاءَ جا نظام ۽ [[tropical cyclone|ٽروپيڪل سائيڪلون]] ٺهن ٿيون، جيڪي رياست جي ڏکڻ ۽ ساحلي علائقن ۾ برساتون آڻين ٿا.<ref>{{Cite book |last1=M |first1=Rajeevan |title=IMD Meteorological Monograph: Northeast Monsoon of South Asia |date=2022 |publisher=Indian Meteriological department |pages=5–7 |url=https://mausam.imd.gov.in/imd_latest/contents/met_monograph.pdf |access-date=7 August 2024 |archive-date=9 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809113415/https://mausam.imd.gov.in/imd_latest/contents/met_monograph.pdf |url-status=live }}</ref> سياري ۾ گرمي پد جو دائرو عام طور {{convert|30|to|35|°C}} هوندو آهي، سواءِ اتر اوڀر وارن علائقن جي، جتي اهو {{convert|15|°C}} کان هيٺ به ٿي سگهي ٿو.<ref name="Britannica-ap">{{Cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Andhra-Pradesh/People |title=Andhra Pradesh |last=Britannica |date=23 April 2024 |access-date=29 April 2024 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429041751/https://www.britannica.com/place/Andhra-Pradesh/People |url-status=live }}</ref> [[Lambasingi|لمباسينگي]] (الوري سيتاراما راجو ضلعي ۾) کي “آنڌرا پرديش جو ڪشمير” سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته هتي گرمي پد {{convert|0|to|10|°C}} جي حد ۾ رهي ٿو.<ref>{{Cite news|last1=Ganguly|first1=Nivedita|title=Lambasingi set to become tourist hotspot|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/lambasingi-set-to-become-tourist-hotspot/article6416560.ece|access-date=26 November 2014|work=[[The Hindu]]|date=17 September 2014|location=Visakhapatnam|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903183458/http://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/lambasingi-set-to-become-tourist-hotspot/article6416560.ece|archive-date=3 September 2015|url-access=subscription|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=Lambasingi records 2º c|url=https://www.deccanchronicle.com/131216/news-current-affairs/article/lambasingi-records-2%C2%BA-c|access-date=26 November 2014|work=Deccan Chronicle|date=16 December 2013|location=Visakhapatnam|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713203422/http://www.deccanchronicle.com/131216/news-current-affairs/article/lambasingi-records-2%C2%BA-c|archive-date=13 July 2015|url-status=live}}</ref> رياست جي سراسري سالياني برسات {{Convert|966|mm|abbr=on}} آهي.{{Sfn|DES|2021|p=31}} == آبادي ۽ سماجي جوڙجڪ == {{See also|آنڌرا پرديش جا نسلي گروهه|آنڌرا پرديش جي آبادي|آنڌرا پرديش ۾ مذهب}} {{Pie chart | label1 = [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] | value1 = 89.21 | color1 = #FF9966 | label2 = [[اردو]] | value2 = 6.55 | color2 = green | label3 = [[تامل ٻولي|تامل]] | value3 = 1.04 | color3 = saddlebrown | label4 = ٻيون | value4 = 3.20 | color4 = grey | caption = آنڌرا پرديش جون ٻوليون{{efn|name=lang1|2011 جي مردم شماري جي انگن اکرن جي بنياد تي، انهن ضلعن ۽ منڊلن کي خارج ڪندي جيڪي [[تلنگانا]] جو حصو آهن}} (2011)<ref name="census2011-langreport"/> }} 2011 جي [[انڊيا جي مردم شماري]] موجب، آنڌرا پرديش جي آبادي 49,577,103 آهي، ۽ آبادي جي گهاٽائي {{cvt|304|/km2}} آهي. ڳوٺاڻي آبادي 70.53٪ ۽ شهري آبادي 29.47٪ آهي.{{Sfn|DOP|2023|p=3}} رياست ۾ شيڊولڊ ڪاسٽ (SC) آبادي 17.08٪ ۽ شيڊولڊ ٽرائِب (ST) آبادي 5.53٪ آهي.{{Sfn|DOP|2023|p=16}} 0–6 ورهين جي عمر واري گروهه ۾ ٻارن جو تعداد 5,222,384 آهي، جيڪو ڪُل آباديءَ جو 10.6٪ بڻجي ٿو.<ref>{{Cite book |title=Population in different age group – Census 2011 |publisher=MHRD |pages=3 |url=https://www.education.gov.in/sites/upload_files/mhrd/files/statistics-new/Population2011.pdf |access-date=28 May 2023 |archive-date=10 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221010154018/https://www.education.gov.in/sites/upload_files/mhrd/files/statistics-new/Population2011.pdf |url-status=live }}</ref> رياست ۾ [[جنس جي تناسب]] موجب هر 1000 مردن تي 997 عورتون آهن، جيڪو قومي سراسري 926 في 1000 کان وڌيڪ آهي. رياست ۾ [[خواندگي جي شرح]] 67.35٪ آهي. اڳوڻو ويسٽ گوڊاوري ضلعو 74.32٪ سان سڀ کان وڌيڪ خواندگي رکي ٿو، جڏهن ته اڳوڻو [[وِزياناگرم ضلعو]] 58.89٪ سان سڀ کان گهٽ آهي.{{Sfn|DOP|2023|p=3}} سال 2022 لاءِ رياست جو انساني ترقيءَ جو اشاريہ (HDI) 0.673 آهي.<ref name="snhdi-gdl">{{Cite web |title=Sub-national HDI – area database |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/IND/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0 |access-date=16 November 2024 |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University}}{{Cbignore}}</ref> {{As of|2023|1|1}} تائين، ووٽرن جو تعداد 39,984,868 آهي، جنهن ۾ 3,924 ٽين-جنس (third-gender) ووٽر پڻ شامل آهن. ڪُرنول ضلعي ۾ سڀ کان وڌيڪ ووٽر 1,942,233 آهن، جڏهن ته الوري سيتاراما راجو ضلعي ۾ سڀ کان گهٽ 729,085 ووٽر آهن.<ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/ap-has-39984868-voters-women-outnumber-men/article66342507.ece |title=A.P. has 3,99,84,868 voters, women outnumber men |date=5 January 2023 |access-date=28 May 2023 |work=[[The Hindu]] |archive-date=28 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528033458/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/ap-has-39984868-voters-women-outnumber-men/article66342507.ece |url-access=subscription|url-status=live }}</ref> [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] رياست جي پهرين سرڪاري ٻولي آهي، ۽ [[اردو]] رياست جي ٻي سرڪاري ٻولي آهي.<ref name=":1">{{Cite news |title=Bill recognising Urdu as second official language passed |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/bill-recognising-urdu-as-second-official-languagepassed/article65252966.ece |access-date=21 August 2024 |work=[[The Hindu]] |date=23 March 2022}}</ref> تيلگو لڳ ڀڳ 90٪ آباديءَ جي مادري ٻولي آهي.{{efn|name=lang1}}<ref name="census2011-langreport">{{Cite web |title=Table C-16 Population by mother tongue: Andhra Pradesh |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10193/download/13305/DDW-C16-STMT-MDDS-2800.XLSX |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=4 January 2023 |archive-date=12 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221112190710/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10193/download/13305/DDW-C16-STMT-MDDS-2800.XLSX |url-status=live }}</ref> سرحدي علائقن ۾ [[تامل ٻولي|تامل]]، [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] ۽ [[اوڊيا ٻولي|اوڊيا]] ڳالهايون وڃن ٿيون. [[لمباڙي ٻولي|لمباڙي]] ۽ ٻيون ڪيتريون ٻوليون رياست جي شيڊولڊ ٽرائِبن ۾ ڳالهايون وڃن ٿيون.<ref name="nclmanurep2010">{{Cite web|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf|title=Report of the commissioner for linguistic minorities: 47th report (July 2008 to June 2010)|publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India|pages=122–126|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120513161847/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf|archive-date=13 May 2012|access-date=16 February 2012}}</ref> 2019 جي چوٿين ٽه ماهي (Q4) واري انڊين ريڊرشپ سروي موجب 12+ ورهين جي آباديءَ مان 19٪ ماڻهو انگريزي پڙهي ۽ سمجهي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book |title=Indian readership survey 2019 Q4 |publisher=IRS |year=2020 |url=https://mruc.net/uploads/posts/cd072cdc13d2fe48ac660374d0c22a5d.pdf |page=20 |access-date=27 May 2023 |archive-date=25 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200925203217/https://mruc.net/uploads/posts/cd072cdc13d2fe48ac660374d0c22a5d.pdf |url-status=live }}</ref> === مذهب === {{Pie chart | label1 = [[هندومت]] | label2 = [[انڊيا ۾ اسلام|اسلام]] | label3 = [[آنڌرا پرديش ۾ عيسائيت|عيسائيت]] | label4 = [[جَين مت]] | label5 = ٻيا | value1 = 90.89 | value2 = 7.30 | value3 = 1.38 | value4 = 0.05 | value5 = 0.37 | color1 = darkorange | color2 = green | color3 = blue | color4 = pink | color5 = grey | caption = آنڌرا پرديش ۾ مذهب <ref name="census2011">{{cite web | title = Census of India – Religious Composition | publisher = Government of India, Ministry of Home Affairs | url = http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01.html | access-date = 27 August 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150913045700/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01.html | archive-date = 13 September 2015 | url-status=live }}</ref> }} 2011 جي مردم شماري موجب، رياست ۾ وڏا مذهبي گروهه هندُو (90.89٪)، مسلمان (7.30٪) ۽ عيسائي (1.38٪) آهن.<ref name="religion">{{Cite web|year=2011|title=Population by religion – Andhra Pradesh|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11363/download/14476/DDW28C-01%20MDDS.XLS|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]|access-date=4 January 2023|archive-date=28 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220528173240/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11363/download/14476/DDW28C-01%20MDDS.XLS|url-status=live}}</ref> هندومت جا ڪجهه مشهور ياترا مرڪز [[تيروپتي ۾ تيروملا وينڪٽيشره مندر]]، [[سري سيلم ۾ مليڪارجونا مندر]]، [[وجياواڊا ۾ ڪناڪا دُرگا مندر]] ۽ [[سِمهاچلم ۾ وراهه لڪشمي نرسمها مندر]] آهن.{{Sfn|APTDC|2018}} [[امراوتي, پالناڊو ضلعو|امراوتي]] ۽ [[ناگارجونا ڪونڊا]] جا ٻُڌ مت جا ماڳ پڻ مشهور آهن.{{Sfn|APTDC|2019|p=18–25}} === ذيلي درجابندي === آنڌرا پرديش لاءِ [[شيڊيولڊ ذاتيون ۽ قبيلا|SC]] درجي ۾ 59 داخلائون، [[شيڊيولڊ ذاتيون ۽ قبيلا|ST]] درجي ۾ 34 داخلائون، ۽ [[ٻيا پسماندہ طبقا|OBC]] درجي ۾ 104 داخلائون آهن.<ref>{{Cite web |title=SC list – Andhra Pradesh |url=https://socialjustice.gov.in/writereaddata/UploadFile/Scan-0001.jpg |website=Department of Social Justice and Empowement |access-date=25 August 2024}}</ref><ref>{{Cite web |title=ST list |url=https://tribal.nic.in/ST/LatestListofScheduledtribes.pdf |website=Ministry of Tribal Affairs |access-date=25 August 2024}}</ref><ref>{{Cite web |title=State/UT-wise Number of Entries in the Central List of OBCs (as on 12.04.2018 |url=https://socialjustice.gov.in/common/76674 |website=Department of Social Justice and Empowerment |access-date=25 August 2024 |date=12 April 2018}}</ref> [[ڪوماتي (ذات)|ڪوماتي]]، [[تيلگو برھمڻ |برهمڻ]]، [[ڪم ما (ذات)|ڪمما]]، [[ڪاپو (ذات)|ڪاپو]]، [[راجو (ذات)]]، [[ريڊي (ذات)]] ۽ [[ويلاما (ذات)|ويلاما]] برادريون [[خوشحال ذاتيون|فارورڊ ڪاسٽ]] ۾ شامل آهن.<ref>{{Cite news |title=Andhra Pradesh Chief Minister to release second tranche of YSR EBC Nestham on April 12 |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/andhra-pradesh-chief-minister-to-release-second-tranche-of-ysr-ebc-nestham-on-april-12/article66725268.ece |access-date=25 August 2024 |work=[[The Hindu]] |date=11 April 2023}}</ref><ref>{{Cite news |title=Andhra Pradesh Chief Minister releases ₹536.77 crore aid for women under Kapu Nestham scheme in A.P. |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/chief-minister-releases-53677-crore-aid-for-women-under-kapu-nestham-scheme-in-andhra-pradesh/article67314648.ece |access-date=25 August 2024 |work=[[The Hindu]] |date=16 September 2023}}</ref> == ثقافت == {{Main|آنڌرا پرديش جي ثقافت}} {{Map/Museums in Andhra Pradesh}} آنڌرا پرديش ۾ 32 ميوزيم آهن، جن ۾ قديم مجسما، تصويرون، مورتيون، هٿيار، کائڻ جا اوزار، ڪتبا، لکتون ۽ مذهبي نوادرات جو متنوع ذخيرو موجود آهي.{{Sfn|Seth|Sadiya|2023}}{{Efn|ٻه داخلائون ورجايل آهن}} [[امراوتي آرڪيالاجيڪل ميوزيم]] ۾ امراوتي جي فنّي روايتن ۽ ٻڌ جي تصويرن جي نمائش آهي.<ref>{{Cite web|url=http://asi.nic.in/asi_museums_amravati.asp|title=Archaeological museum, Amaravati – Archaeological Survey of India|publisher=Asi.nic.in|access-date=19 August 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110929190235/http://asi.nic.in/asi_museums_amravati.asp|archive-date=29 September 2011|url-status=dead}}</ref> وجياواڊا ۾ [[باپو ميوزيم, وجيياواڊا|باپو ميوزيم]] ۾ تاريخي گيلريون، پٿر تي اُڪريل لکڻيون، سڪا، تلوارون، جسماني زرھ، ڍالون، هٿيار ۽ زيورن جي شين جي نمائش آهي.<ref>{{Cite book|title=Tourist Guide to Andhra Pradesh|publisher=Sura Books|isbn=978-81-747-8176-5|page=36|url=https://books.google.com/books?id=E4l78qG3TkAC&dq=Mangalagiri+Sarees&pg=PA36|accessdate=24 January 2016}}{{Cbignore}}</ref> وساکاپٽنم ۾ ''[[T تيلگو سنسڪروٿڪا نڪيتنم]]'' آزادي کان اڳ واري دور جا تاريخي نوادرات ڏيکاري ٿو.{{Sfn|Seth|Sadiya|2023|p=18|loc=1.19}} [[Archaeological Survey of India|ڀارت جي آرڪيالاجيڪل سروي]] آنڌرا پرديش ۾ 135 مرڪزي طور تحفظ يافته يادگار سڃاتا آهن. انهن ۾ اَنوپو ۽ [[Nagarjunakonda|ناگارجوناڪونڊا]] جا ٻيهر تعمير ڪيل يادگار پڻ شامل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://asi.nic.in/alphabetical-list-of-monuments-andhra-pradesh/ |title=Alphabetical list of monuments – Andhra Pradesh |access-date=24 May 2023 |website=Archaeological Survey of India |archive-date=30 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130155258/https://asi.nic.in/alphabetical-list-of-monuments-andhra-pradesh/ |url-status=dead }}</ref> ''جياگرافيڪل انڊيڪيشن آف گڊس (رجسٽريشن اينڊ پروٽيڪشن) ايڪٽ, 1999'' موجب، رياست ۾ زراعت، [[دستڪاري]]، [[کاڌي واريون شيون]] ۽ ڪپڙي جي شين جي زمرا ۾ 17 [[جغرافيائي سڃاڻپ]] (GI) رجسٽريشنون آهن.<ref name="GIlist">{{Cite book |title=Annual report 2021-22 Intellectual property India |publisher=The Office of the controller general of patents, designs and geographical indications, Government of India |year=2022 |pages=76 |url=https://ipindia.gov.in/writereaddata/Portal/Images/pdf/Final_Annual_Report_Eng_for_Net.pdf |access-date=30 May 2023 |archive-date=30 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530054648/https://ipindia.gov.in/writereaddata/Portal/Images/pdf/Final_Annual_Report_Eng_for_Net.pdf |url-status=live }}</ref> === لباس === [[File:Kalamkari Art.jpg|thumb|[[ڪلامڪاري]] فنّ جو ڪپڙي تي ڪم]] مردن جو روايتي لباس ''پانچي'' آهي، جيڪو {{convert|4.5|m}} ڊگهو، اڇو ۽ مستطيل شڪل جو بغير سِليندڙ ڪپڙو هوندو آهي، جنهن جي ڪنارن تي اڪثر روشن رنگن جون پٽيون هونديون آهن.<ref>{{Cite web|title=Indian Dhoti|url=https://www.indianmirror.com/culture/clothing/dhoti.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729202155/https://www.indianmirror.com/culture/clothing/dhoti.html|archive-date=29 July 2020|access-date=3 January 2021|website=Indian Mirror}}</ref> عورتون روايتي طور ''[[sari|ساڙي]]'' پائين ٿيون، جيڪا {{convert|5|to|9|yd|}} ڊگهي ۽ {{convert|2|to|4|ft|}} ويڪري ڊراپ هوندي آهي؛ اها عام طور ڪمر جي چوڌاري وراڻي وڃي ٿي، ۽ هڪ ڇيڙو ڪلهي مٿان وڌو وڃي ٿو، جنهن سان پيٽ جو وچ وارو حصو کليل رهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠ته ڀارتي فلسفي مطابق ناف کي زندگي ۽ تخليق جو سرچشمو سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book|last=Boulanger|first=Chantal|title=Saris: An Illustrated Guide to the Indian Art of Draping|year=1997|publisher=Shakti Press International|location=New York|isbn=978-0-966-14961-6}}</ref><ref>{{Cite book|last=Lynton|first=Linda|title=The Sari|year=1995|publisher=Harry N. Abrams, Incorporated|location=New York|isbn=978-0-810-94461-9}}</ref> شادين جهڙين خاص تقريبن تي عورتون رنگين [[ريشم|ريشمي]] ساڙيون پائين ٿيون.<ref>{{Cite book|title=Sociology of Religion|url=https://archive.org/details/sociologyofrelig0000unse_x5x3|first1=Susanne|last1=C. Monahan|first2= William|last2= Andrew Mirola|first3=Michael|last3= O. Emerson|publisher=Prentice Hall|year=2001|isbn=978-0-130-25380-4|page=[https://archive.org/details/sociologyofrelig0000unse_x5x3/page/83 83]}}</ref> ننڍين ڇوڪرين جو روايتي لباس بلائوز سان گڏ اڌ ساڙي آهي.<ref>{{Cite web |title='Lehnaga choli' back in vogue in Bengaluru this Diwali |url=https://www.onmanorama.com/lifestyle/beauty-and-fashion/2020/11/13/lehnaga-choli-back-in-vogue-in-bengaluru-diwali.html |website=Onmanorama |access-date=22 August 2024 |date=13 November 2020}}</ref> ڇوڪرن ۽ مردن ۾ پينٽ ۽ شرٽ جهڙن مغربي ڪپڙن جو رواج عام ٿي ويو آهي، جڏهن⁠ته عورتون ساڙين سان گڏ ''سلواڙ قميص'' پڻ پائين ٿيون.{{citation needed|date=June 2025}} [[ڌرماورم ڪپڙا]]، [[پيڊانا ڪلامڪاري|مچيلي پٽنم]] ۽ [[سري ڪالھستي ڪلمڪاري|سري ڪالهستي]] جا [[ڪلامڪاري]] هٿ جي هنر جا ڪجهه مثال آهن، جيڪي لباس واري زمري ۾ GI حيثيت رکن ٿا.<ref>{{Cite news|title=Kalamkari: Craft of the matter|url=http://www.mid-day.com/articles/kalamkari-craft-of-the-matter/16478155|website=mid-day|access-date=26 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160131082254/http://www.mid-day.com/articles/kalamkari-craft-of-the-matter/16478155|archive-date=31 January 2016|url-status=live|date=24 August 2015}}</ref><ref name="GIlist"/> === کاڌ خوراڪ === {{Main|تيلگو کاڌ خوراڪ}} [[File:Vegetarian Andhra Meal.jpg|thumb|اهم موقعن تي پيش ٿيندڙ سبزي وارو آنڌرا طعام]] آنڌرا طعام ۾ مصالحيدار، ترش ۽ مٺن ذائقن جو ميلاپ هوندو آهي. آنڌرا کاڌي ۾ مرچ، املي ۽ ''[[گونگورا]]'' (روزيل جا پن) جو استعمال عام آهي.{{Sfn|APTDC|2019|p=54–63}} ڪيري پتا گهڻين ڪڙهين ۽ چٽڻين ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا آهن. دالن سان گڏ [[ٽماٽو]]، [[پالڪ]]، گوگڙو، [[توري]] وغيره ملائي ''پپّو'' جا ڪيترائي قسم تيار ڪيا ويندا آهن. ڪڙهين کان علاوه ''پلوسو''، جيڪو املي جي رس سان گڏ سبزين، سامونڊي کاڌي، ڪڪڙ، مُٽن وغيره سان ٺهندڙ ستو آهي، تمام مشهور آهي. ''پچّڊي''، جيڪا عام طور [[مڱ ڦري]]، تريل سبزيون ۽ مرچ گڏ ڪري تيار ٿيندڙ ليپ هوندي آهي، هر طعام ۾ لازمي سمجهي وڃي ٿي. آم، آملو، ليمون وغيره مان ٺهندڙ اچار ''پپّو'' سان گڏ شوق سان کاڌا ويندا آهن. طعام جي آخر ۾ چانورن سان گڏ لسّي يا ڏهي کائڻ سان جسم کي سڪون ملي ٿو، خاص ڪري اڳ ۾ مصالحيدار شيون کائڻ کان پوءِ.<ref>{{Cite web |url=https://www.indianculture.gov.in/food-and-culture/south/andhra-cuisine-symphony-spices |title=Andhra cuisine: A symphony of spices |access-date=29 May 2023 |website=Indianculture.gov.in |archive-date=29 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529003146/https://www.indianculture.gov.in/food-and-culture/south/andhra-cuisine-symphony-spices |url-status=live }}</ref> گدامڙي تي ٻڌل هڪ مشهور کاڌو ''پُليھورا'' سڏبو آهي، جيڪو املي، مرچن، لوڻ ۽ هيڱ (asafoetida) جي گاڙهي چٽ سان ٺاهيو ويندو آهي. ان ۾ رائي، ڪيري پتا ۽ مڱ ڦريون جو ڇنڊڪو ڏنو ويندو آهي ۽ پوءِ چانورن سان ملائبو آهي. اهو ديوتائن کي پڻ چڙهايو ويندو آهي ۽ پوءِ مندرن ۾ عقيدتمندن کي ''[[پرساد]]'' (الاهي نذر) طور ڏنو ويندو آهي. مشهور سبزي واريون ڪڙهيون ''ڊونڊڪايا ڪورا'' (آئي وي گورڊ ناريل ۽ سائي مرچ سان) ۽ ''گُٽّيوانڪايا ڪورا'' (ڀريل بينگڻ جي ڪڙهي) آهن. ''ٿالاڪايا ڪورا'' (ٻڪريءَ جي مٿي جو سالن)، ''روييالا ڪورا'' (جهينگا املي ۾) ۽ ''ناتوڪوڊي ڪورا'' (مرچن سان ديسي ڪڪڙ جو سالن) گنٽور ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ مشهور غير سبزي طعام آهن. [[Rayalaseema|رائلسيما]] ۾ ''ييتا مامسم ڪوبّري'' برياني (ناريل سان مُٽن)، ''سيما ڪوڊي'' (رائلسيما انداز جو ڪڪڙ)، ''چنّنور دُم برياني'' ۽ ''گونگورا مامسم'' (سورل سالن ۾ مُٽن) مشهور آهن. مڇيءَ جي طعامن ۾ ''پُلاسا پُلسو''—گوڊاوري جي پُلاسا قسم جي هڪڙي مڇيءَ مان ٺهندڙ خوشبودار ۽ ترش گاڙهو سالن—[[ڪوناسيما ضلعو|ڪوناسيما]] ۾ تمام گهڻو پسند ڪيو ويندو آهي. ''[[اريسيلو]]''، ''بُريلو''، ''[[لڊو]]'' ۽ ''[[پوٿاريڪولو]]'' اهي مٺايون آهن، جيڪي خاص ميلن ۽ موقعن تي تيار ٿين ٿيون. ''پوٿاريڪولو'' (کنڊ ۽ چانورن جي اٽي مان) ۽ ''تانڊري'' (آم جي ذائقي وارو سُڪيل ميوي جو جيلي) ڪوناسيما جي اٿريا پورم مان نڪرندڙ مشهور مٺايون آهن. [[ڪاڪينادا ضلعو|ڪاڪينادا]] جو ''کاجا''—پرت دار اٽو تلجي کنڊ جي شربت ۾ ٻوڙيل—هڪ ٻي مشهور مٺائي آهي.{{Sfn|APTDC|2019|p=60-62}} ''[[Bandar laddu|بندر لڊو]]'' ۽ ''[[Tirupati Laddu|تيروپتي لڊو]]'' انهن خوراڪي شين مان آهن جن کي GI حيثيت حاصل آهي.<ref>{{Cite news|last1=Naidu|first1=T. Appala|title=Bandar laddu gets GI tag|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Vijayawada/bandar-laddu-gets-gi-tag/article17722857.ece|access-date=13 May 2017|work=[[The Hindu]]|archive-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112020245/https://www.thehindu.com/news/cities/Vijayawada/bandar-laddu-gets-gi-tag/article17722857.ece|url-access=subscription|url-status=live}}</ref><ref name="GIlist"/> === ادب === {{Main|تيلگو ادب}} [[ننّيا]]، [[ٽِڪّانا]] ۽ [[يِرّاپرگادا]] انهن ٽنهي کي ان “تثليث” طور سڃاتو وڃي ٿو جن 11هين کان 14هين صديءَ دوران سنسڪرت مهاڳ ''[[مهاڀارت]]'' جو [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] ۾ ترجمو ڪيو.{{Sfn|Pandippedi|Mantripragada|1928|pages=42–49}} ننّيا تيلگو گرامر بابت سنسڪرت ۾ پهريون رسالو ''آنڌرا شبدہ چنتامني'' لکيو.<ref name="Padmapriya ch1">{{Cite book |title= A comparative study of Andhrasabdachintamani and Balavyakaranam |last= Gopavaram |first= Padmapriya |author2=Subrahmanyam, Korada |year= 2011 |publisher= University of Hyderabad |location=Hyderabad|chapter=1}}</ref> [[پوٿنا]] ''[[ڀڳوتا پراڻا|ڀاڳوتَم]]'' جو تيلگو ۾ ترجمو ڪيو.{{Sfn|Pandippedi|Mantripragada|1928|page=64}} [[ويمن]] هندي فيلسوف هو، جنهن يوگا، دانائي ۽ اخلاق سميت ڪيترن موضوعن تي سادي ٻولي ۽ ڏيهي محاورن ۾ تيلگو شاعري ڪئي.{{Sfn|Pandippedi|Mantripragada|1928|page=99}} [[پوٽولوري ويربرهميندر سوامي]] (17هين صديءَ جو “غيب دان” ۽ سماجي سڌارڪ) ''ڪالاگنانم'' لکيو، جيڪو پيشنگوين جو ڪتاب آهي.<ref>{{Cite news |title=Celebrated Professor harassed for identifying 17th-century social reformer as 'Sudra' |url=https://thewire.in/caste/andhra-professor |last=Shaw |first=Padmaja |date=5 November 2019 |access-date=29 April 2024 |work=[[The Wire (India)|The Wire]] |archive-date=9 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809105935/https://thewire.in/caste/andhra-professor |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book|title=Proceedings of the Andhra Pradesh oriental conference, first session, Andhra Saraswathi Parishat, Hyderabad, May 1977|url=https://books.google.com/books?id=HhlUAAAAYAAJ|publisher=The Conference|year=1979|page=131|quote=Kalagnana is a special type of discipline very popular in Andhra Desa because of the famous Kalagnanam of Sri Potuluri Veerabrahmendhra swami written in Telugu. It forecasts many incidents which are proved to be correct by the posterity.|access-date=2 June 2023}}{{Cbignore}}</ref><ref>{{Cite book|title=South Asian intellectuals and social change: A study of the role of vernacular-speaking intelligentsia|url=https://books.google.com/books?id=5ZvZAAAAMAAJ |access-date=29 April 2024|page=314|author=Yogendra K. Malik|publisher=Heritage|year=1981|isbn = 978-08-364-0825-6|quote=A later poet similar to Vemana was Potuluri Veerabrahmendhra swami, popularly known as Brahmamgaru}}{{Cbignore}}</ref> [[ڪنڊڪوري ويريسالنگم]] کان پوءِ واري تيلگو ادب کي ''اڌنيڪا تيلگو ساھتيم'' (جديد تيلگو ادب) چيو وڃي ٿو.{{Sfn|D.|1976|p=80}} هن 1880ع ۾ ڇپيل پهريون تيلگو [[social novel|سماجي ناول]] ''Rajasekhara Charitram'' لکيو.{{Sfn|D.|1976|p=88}} ادب ۾ ''گرانڌڪ'' (ڪلاسيڪي) انداز بدران روزمره (گفتگو) واري ٻوليءَ جي حمايت، جيڪا [[مگورجادا اپّاراو]] ۽ [[گڊوگو وينڪٽ رامامورتي|گڊوگو رامامورتي پنٿولو]] ڪئي، خواندگيءَ ۾ واڌ جو سبب بڻي.<ref name="subbarayudu">{{Cite book |url=https://omnilogos.com/twentieth-century-telugu-literature/ |title=Handbook of twentieth-century literatures of India. |editor=Nalini Natarajan |publisher=Greenwoord press |year=1996 |chapter=Twentieth-century Telugu literature |access-date=30 May 2023 |first1=Subbarayudu |last1=GK |first2=Vijayasree |last2=C |archive-date=14 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114193908/https://omnilogos.com/twentieth-century-telugu-literature/ |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210114193908/https://omnilogos.com/twentieth-century-telugu-literature/ |date=14 January 2021 }}</ref> شاعري، ناول ۽ مختصر ڪهاڻي جهڙيون ادبي صورتون ڦُلي ڦَٽي نظر آيون، جيئن مختلف شعبن ۾ قومي ۽ بين الاقوامي تبديلين جا اثر انساني زندگيءَ تي پيا. === تعميرات === [[File:TIRUMALA ,AP,INDIA - panoramio.jpg|thumb|left|[[وينڪٽيشورا مندر، تيروملا]]، جنهن ۾ اڳيان ''گوپورم'' (وڏو برج) ۽ پٺيان سونهن رنگ ۾ ''ويمانا'' (ننڍو برج) ڏيکاريل آهي]] روايتي مندرن جي تعميريات تي دراوڙي ۽ وجيانگر طرز جا اثر آهن. دراوڙي تعميريات—جنهن جو هڪ مثال [[وينڪٽيشورا مندر، تيروملا|تيروملا مندر]] آهي—۾ مندرن ۾ دروازي کان اڳ پورچ يا ''منٽاپا'' هوندا هئا جيڪي اندروني مقدس جاءِ ڏانهن ويندڙ در تي پهچائيندا هئا، چوطرفي گهيرائن ۾ مندر کي گهيريندڙ چوڪنڊي احاطن تي دروازي-پيراميڊ جهڙا ''[[گوپورم]]''، ۽ گهڻن مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ ''ستونن وارا هال'' شامل هوندا هئا. انهن کان سواءِ مندر ۾ عام طور هڪ تلاءُ به هوندو آهي جنهن کي ''ڪلياني'' يا ''پشڪرڻي'' چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book|last= Fergusson|first= James|title= History of Indian and Eastern Architecture|orig-date= 1910|edition= 3rd|year= 1997|publisher=Low Price Publications|location= New Delhi|page= 309}}</ref> ''گوپورم'' هڪ يادگاري (monumental) برج هوندو آهي، جيڪو عام طور مندر جي مُکيه داخليءَ تي ڏاڍي سينگاريل صورت ۾ ٺهندو آهي ۽ نمايان خصوصيت بڻجي بيهندو آهي.<ref name="Gopuram">{{Cite book|first=Francis D.K.|last= Ching|year= 2007|title= A Global History of Architecture|url=https://archive.org/details/globalhistoryofa0000chin_n0o7|publisher=John Wiley and Sons|location=New York|isbn=978-0-471-26892-5|page=[https://archive.org/details/globalhistoryofa0000chin_n0o7/page/762 762]|display-authors=etal}}</ref> انهن جي مٿان ''ڪلسَم'' رکيو ويندو آهي، جيڪو گولائيءَ وارو پٿريلو [[تاجي پٿر|فنيل]] (finial) هوندو آهي.<ref>{{Cite book|first=Francis D.K.|last= Ching|year= 1995|title= A Visual Dictionary of Architecture|url=https://archive.org/details/visualdictionary0000fran|publisher=John Wiley and Sons|location=New York|isbn=978-0-471-28451-2|page=[https://archive.org/details/visualdictionary0000fran/page/253 253]}}</ref> ''[[ويمانا]]'' اهڙيون ئي بناوتون آهن جيڪي مندر جي ''[[گربھگريهه]]'' يا اندرين مقدس حجري جي مٿان ٺاهيون وينديون آهن، پر عام طور ''گوپورم'' کان ننڍيون هونديون آهن.<ref>{{Cite book|author=S.R. Balasubrahmanyam|title = Middle Chola Temples|publisher=Thomson Press|year=1975|isbn=978-9-060-23607-9|pages=16–29}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Neela|first1=N.|last2=Ambrosia|first2=G.|title=Vimana architecture under the Cholas|journal=Shanlax International Journal of Arts, Science & Humanities|date=April 2016|volume=3|issue=4|page=57|url=https://www.shanlax.com/wp-content/uploads/SIJ_ASH_V3_N4_008.pdf|access-date=5 July 2019|issn=2321-788X|archive-date=5 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190705140824/https://www.shanlax.com/wp-content/uploads/SIJ_ASH_V3_N4_008.pdf|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190705140824/https://www.shanlax.com/wp-content/uploads/SIJ_ASH_V3_N4_008.pdf |date=5 July 2019 }}</ref> وجيانگر طرز—جنهن جو مثال [[ويرڀدر مندر، ليپاڪشي|ليپاڪشي ويرڀدر مندر]] آهي—۾ مُکيه مندر جي جوڙجڪ ٽي حصن تي ٻڌل هوندي آهي: گڏجاڻيءَ وارو هال جنهن کي ''مُکها منٽاپا'' چيو وڃي ٿو؛ ''اردا منٽاپا'' يا ''انترالا'' (وچ وارو اڳڪمره)؛ ۽ ''[[گربھگريهه]]'' يا اندروني مقدس حجرو.{{Sfn|Bhardwaj|1998|p=295}} سري [[وينڪٽيشورا]] روايتي مجسما سازي ۽ تعميريات جو ادارو، جيڪو [[تيروملا تيروپتي ديواستانم]] هلائي ٿو، ڊپلوما ڪورس فراهم ڪري ٿو.<ref>{{Cite news |last1=A.D. |first1=Rangarajan |title=Ornate sculptures delight visitors at SVITSA expo |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/ornatesculptures-delight-visitors-at-svitsa-expo/article65143784.ece |access-date=11 August 2024 |work=[[دي هندو]] |date=1 March 2022}}</ref><ref>{{Cite news |last1=T. |first1=Sudhakar |title=Institute of traditional sculpture, ancient architecture at Tirupati |url=https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2014/Oct/05/institute-of-traditional-sculpture-ancient-architecture-at-tirupati-668114.html |access-date=22 August 2024 |work=[[دي نيو انڊين ايڪسپريس]] |date=5 October 2014}}</ref> شهري تعميريات—جنهن ۾ گڏيل خانداني نظام کي سهارو ڏيڻ لاءِ اڱڻ واري بناوت ۽ سادن گول گهرن جي خاصيت هوندي هئي—هاڻي جديد اپارٽمينٽن جي جاءِ وٺي رهي آهي.<ref>{{Cite news |title=The 'manduva logili' homes of Andhra Pradesh |url=https://www.thehindu.com/real-estate/the-manduva-logili-homes-of-andhra-pradesh/article19682124.ece |access-date=11 August 2024 |date=17 September 2017 |work=[[دي هندو]]}}</ref> === فنون === {{Main|آنڌرا پرديش جي موسيقي|تيلگو ٿييٽر|ڪرناٽڪ موسيقي}} {{See also|ٿولو بومّلاتا}} [[File:Kondapalli toys at a house in Vijayawada.jpg|thumb|[[ڪونڊاپلّي رانديڪا]] وجياواڊا جي هڪ گهر ۾]] [[File:Prathiksha Kashi.jpg|thumb|upright|[[ڪوچيپوڊي]] ناچ]] [[ڪونڊاپلّي رانديڪا]]، [[دُرگي، پالناڊو ضلعو|دُرگي]] جون نرم چونا پٿر جون مورتيون تراشڻ واريون ڪاريگريون<ref>{{Cite web|url=http://guntur.nic.in/durgi_stonecraft.html|title=دُرگي پٿر جي دستڪاري|publisher=Cesdeva|access-date=20 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131204034111/http://guntur.nic.in/durgi_stonecraft.html|archive-date=4 December 2013|url-status=dead}}</ref> ۽ [[ايتيڪوپّاڪا|ايتيڪوپّاڪا]] جا لئڪر لڳايل ڪاٺ جا رانديڪا، اهي ڪجهه دستڪاريون آهن جن کي جي آءِ حيثيت حاصل آهي.<ref>{{Cite web |url=https://lepakshihandicrafts.gov.in/etikoppaka-toys.html |title=لئڪر واريون رانديڪا |access-date=30 May 2023 |website=Lepakshi handicrafts |archive-date=30 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530055241/https://lepakshihandicrafts.gov.in/etikoppaka-toys.html |url-status=live }}</ref><ref name="GIlist"/> [[ڪوچيپوڊي]]—اهو ثقافتي ناچ جنهن کي آنڌرا پرديش رياست جو سرڪاري ناچ سمجهيو وڃي ٿو—ڪرشنا ضلعي جي [[ڪوچيپوڊي، ڪرشنا ضلعو|ڪوچيپوڊي]] ڳوٺ مان شروع ٿيو.{{Sfn|Ragini Devi|1990|page=67}} [[ڪرناٽڪ موسيقي]] جا ڪيترائي نامور سنگيتڪار جهڙوڪ [[اننّماچاريه]]، [[ڪشيترَيّا]]، [[تيياگراجا]] ۽ [[ڀدرآچلا رامداسُ|ڀدرآچلا رامداس]] هن رياست مان هئا.<ref>{{Cite book |title=ڏکڻ ڀارت ۾ ڀجن جي روايت |last1=Kuppuswami |first1=Gowri |publisher=Sangeet Natak Academy |year=1982 |location=New Delhi |url=https://archive.org/details/dli.ministry.10217/page/36/mode/1up |last2=Hariharan |first2=M.}}</ref>{{Sfn|Ragini Devi|1990|page=75}} شادين، گهريلو ۽ مندرن جي تقريبن ۾ ''سَنّنائي'' ۽ ''ڍولو'' عام موسيقي وارا ساز آهن.<ref>{{Cite news |last1=D. |first1=Surendra Kumar |title=22 سالن جي ڇوڪري سَنّنائي وسيلي پنهنجي والد جي ورثي کي زندهه رکي ٿي |url=https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2022/Sep/11/22-year-old-keeps-her-fathers-legacy-alive-through-sannai-2497014.html |access-date=11 August 2024 |work=[[دي نيو انڊين ايڪسپريس]] |date=11 September 2022}}</ref> ''هريڪٿا ڪلاڪشيپم'' (يا [[هريڪٿا|هريڪٿا]]) ۾ ڪا ڪهاڻي بيان ڪئي ويندي آهي ۽ ان سان لاڳاپيل گيت پڻ گڏ ٻڌايا ويندا آهن.<ref>{{Cite book|author=Thoomati Donappa|title=Telugu harikatha sarvasvam|oclc=13505520}}</ref> ''بُرّا ڪٿا'' هڪ [[زباني قصه گوئي|زباني قصه گوئي]] جي طريقيڪار آهي، جنهن جو موضوع يا ته هندو ديومالائي ڪهاڻي هوندو آهي يا وري ڪا معاصر سماجي ڳالهه.<ref>{{Cite web |title=بُرّاکٿا |url=http://shilparamam.ap.gov.in/burrakatha-inner.html |publisher=The Andhra Pradesh Shilparamam Arts, Crafts & Cultural Society |access-date=19 August 2024}}</ref> ''ڊراما'' [[ڀارتي ٿييٽر|ڀارتي ٿييٽر]] جي هڪ فنّي صورت آهي، جيڪا اڃا تائين مقبول آهي.<ref>{{Cite news |title=‘نندي ناٽڪوٽسَوم’ آنڌرا پرديش ۾ دلچسپ ناٽڪن سان شروع |url=https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2023/Dec/24/nandi-natakotsavam-begins-with-exciting-plays-in-andhra-pradesh-2644479.html |date=24 December 2023 |access-date=8 May 2024 |work=[[دي نيو انڊين ايڪسپريس]] |archive-date=9 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809113513/https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2023/Dec/24/nandi-natakotsavam-begins-with-exciting-plays-in-andhra-pradesh-2644479.html |url-status=live }}</ref> گورجادا اپّاراو پهريون ڀيرو ڳالهائجندڙ لهجي ۾ ناٽڪ [[ڪنياسُلڪم|ڪنياسُلڪم]] لکيو. اهو 1892ع ۾ پهريون ڀيرو پيش ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last1=Gurujada |first1=Venkata Apparao |title=ڇوڪريون وڪرو لاءِ: نوآبادي ڀارت مان هڪ ناٽڪ |date=2007 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-34899-9 |url=https://books.google.com/books?id=pC8XkT8pGtAC |access-date=21 August 2024|translator-last1=Velcheru|translator-first1=Narayana Rao }}</ref> اهو تيلگو ٻوليءَ جو سڀ کان وڏو ناٽڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/friday-review/theatre/remembering-the-immortal-satirist/article3938721.ece|title=لا زوال طنزنگار جي ياد |first=Srihari|last=Gudipoodi|date=27 September 2012|work=[[دي هندو]]|access-date=16 June 2022|archive-date=17 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210817061308/https://www.thehindu.com/features/friday-review/theatre/remembering-the-immortal-satirist/article3938721.ece|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> تيلگو فلمي صنعت (جنهن کي "[[ٽولي وُڊ|ٽولي وُڊ]]" چيو وڃي ٿو) بنيادي طور حيدرآباد ۾ قائم آهي، جيتوڻيڪ ڪيترين فلمن جي شوٽنگ وِزاگ، تيروپتي ۽ راجامهندروورم ۾ به ٿيندي آهي. هر سال لڳ ڀڳ 300 فلمون تيار ڪيون وڃن ٿيون،<ref>{{Cite news |title=ڇا تيلگو سينما لاءِ منظر بدلجڻ وارو آهي؟ |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/is-telugu-cinema-set-for-a-change-of-scene-from-hyderabad-to-visakhapatnam/article65191021.ece |last=Reddem |first=Appaji |date=5 March 2022 |access-date=23 June 2023 |work=[[دي هندو]] |archive-date=23 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230623100438/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/is-telugu-cinema-set-for-a-change-of-scene-from-hyderabad-to-visakhapatnam/article65191021.ece |url-access=subscription|url-status=live }}</ref> ۽ [[سي پُلّيا|سي پُلّيا]] کي تيلگو سينما جو “والد” سڏيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-cinemaplus/SATI-SAVITHRI-1933/article15677207.ece|title=ستي ساوِتري (1933) |work=[[دي هندو]]|date=7 November 2010|last=M. L.|first=Narasimham|access-date=8 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20101113225918/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-cinemaplus/article871376.ece|archive-date=13 November 2010|url-access=subscription|url-status=live}}</ref><ref name="SoManyCinemas">{{Cite book|title=So many cinemas: the motion picture in India|author=Bhagwan Das Garg|publisher=Eminence Designs|year=1996|isbn=978-81-900602-1-9|page=86|url=https://books.google.com/books?id=wXRZAAAAMAAJ&q=%22East+India+Film+Company%22+-inpublisher:icon|access-date=17 February 2017}}{{Cbignore}}</ref> فلم پروڊيوسر [[ڊي. رامانايدو|ڊي. رامانايدو]] وٽ هڪ شخص پاران سڀ کان وڌيڪ فلمون ٺاهڻ جو [[گينيس عالمي رڪارڊ|گينيس]] رڪارڊ آهي.<ref>{{Cite news |last=Ramakrishnan |first=Sathyalaya |url=http://www.asiantribune.com/news/2010/09/11/prestigious-phalke-award-conferred-veteran-film-producer-d-rama-naidu |title=معزز ‘ڦالڪي’ انعام بزرگ فلم پروڊيوسر ڊي. رامانايدو کي ڏنو ويو |work=Asian Tribune |date=11 September 2010 |access-date=8 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120523215222/http://www.asiantribune.com/news/2010/09/11/prestigious-phalke-award-conferred-veteran-film-producer-d-rama-naidu |archive-date=23 May 2012 |url-status=live |accessdate=13 February 2026 |archivedate=23 May 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120523215222/http://www.asiantribune.com/news/2010/09/11/prestigious-phalke-award-conferred-veteran-film-producer-d-rama-naidu }}</ref> رياست جا موسيقي ترتيب ڏيندڙ ۽ پلے بئڪ گلوڪار [[گهنٽسالا]]، [[ايس پي بالاسوبرهمنيَم]]، [[پي سشيلا]]، [[ايس جانڪي]] ۽ [[پي بي سِرينيواس]] شامل آهن.<ref>{{Cite news |last1=Gopinath |first1=Rajendran |title=ياد رهڻ جهڙي آواز |url=https://www.newindianexpress.com/cities/chennai/2022/Aug/24/a-voice-to-remember-2490667.html |access-date=19 August 2024 |work=[[دي نيو انڊين ايڪسپريس]] |date=24 August 2022}}</ref> فلم [[آر آر آر]] مان “ناٽو ناٽو” 2023ع ۾ [[اڪيڊمي اوارڊ براءِ بهترين اصل گيت|اڪيڊمي اوارڊ (بهترين اصل گيت)]] کٽندڙ ايشيائي فلم جو پهريون گيت بڻيو.<ref>{{Cite news |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/telugu/rrr-oscars-2023-naatu-naatu-wins-best-original-song-ss-rajamouli-8487068/ |title=آسڪر 2023: ‘آر آر آر’ جو ‘ناٽو ناٽو’ 95هين اڪيڊمي اوارڊز ۾ بهترين اصل گيت؛ ايم. ايم. ڪيراوڻي اسٽيج تي ڀارت لاءِ ترانو ڳايو |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=13 March 2023 |access-date=13 March 2023 |archive-date=13 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313050942/https://indianexpress.com/article/entertainment/telugu/rrr-oscars-2023-naatu-naatu-wins-best-original-song-ss-rajamouli-8487068/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=13 March 2023 |title=آسڪر 2023: ‘آر آر آر’ جو ‘ناٽو ناٽو’ بهترين اصل گيت کٽي ويو |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-64935389 |access-date=13 March 2023 |archive-date=13 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313112208/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-64935389 |url-status=live }}</ref> وِزاگ کي فلمي صنعت جو مرڪز بڻائڻ لاءِ ترغيبي رعايتون ڏيڻ سميت ڪوششون جاري آهن.<ref>{{Cite news |url=https://www.thehansindia.com/news/cities/visakhapatnam/film-hub-focus-on-vizag-again-729641 |title=فلمي مرڪز: وِزاگ تي ٻيهر ڌيان |date=17 February 2022 |access-date=30 May 2023 |work=[[دي هانس انڊيا]] |archive-date=30 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530052913/https://www.thehansindia.com/news/cities/visakhapatnam/film-hub-focus-on-vizag-again-729641 |url-status=live }}</ref> === ميلا ۽ جشن === ''[[سنڪراني|سنڪراني]]'' رياست ۾ ملهايو ويندڙ وڏو پوکائي (ڪٽائي) جو ميلو آهي.<ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/festive-flavours-of-sankranti-in-andhra-pradesh/article66368521.ece |title=آنڌرا پرديش ۾ سنڪراني جا تہواري ذائقا |date=12 January 2023 |access-date=2 June 2023 |website=[[دي هندو]] |last=Ganguli |first=Nivedita |archive-date=2 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602115642/https://www.thehindu.com/life-and-style/food/festive-flavours-of-sankranti-in-andhra-pradesh/article66368521.ece |url-access=subscription|url-status=live }}</ref> اهو جنوري جي ٻي هفتي ۾ چار ڏينهن ملهايو وڃي ٿو. تيلگو نئين سال جو پهريون ڏينهن ''[[اوگادي|اوگادي]]'' (مارچ/اپريل ۾) پڻ اهم جشن آهي، جنهن ۾ ڪچن آم، نيم جا گل، ڪاري مرچ جو پائوڊر، ڳُڙ ۽ املي مان ٺهندڙ اچار (''پچّڊي'') تيار ڪري ورهايو ويندو آهي. هن اچار جو چکڻ—جنهن ۾ ڪيترن ذائقن جو ميلاپ هوندو آهي—زندگيءَ جي سٺين ۽ اڻ وڻندڙ تجربن کي گڏجي قبول ڪرڻ جي اهميت سيکاري ٿو. جشن جو اختتام ايندڙ سال جون نجومي اڳڪٿيون پڙهڻ سان ٿيندو آهي، جنهن کي ''پنچانگ شروڻم'' چيو وڃي ٿو. [[وجيا دشمي|وجيا دشمي]] جيڪا عام طور دوسهرو سڏجي ٿي، ۽ [[ديپاولي|ديپاولي]] (روشنيءَ جو ميلو) ٻيا وڏا هندو جشن آهن.<ref>{{Cite web |url=https://aptourism.gov.in/articles/3/festivals-fairs-of-andhra-pradesh |title=آنڌرا پرديش جا ميلو ۽ ميلا |access-date=5 October 2023 |website=AP Tourism |archive-date=7 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220707162638/https://aptourism.gov.in/articles/3/festivals-fairs-of-andhra-pradesh |url-status=live }}</ref> [[ڪوٽاپاڪونڊا|ڪوٽاپاڪونڊا]] ۾ شيوراتري ملهايو وڃي ٿو، جتي ڀرپاسي جي ڳوٺن جا ماڻهو 80–100 فُٽ اوچائيءَ جا ڍانچا تيار ڪن ٿا، جن کي ''پربھالو'' چيو وڃي ٿو، ۽ انهن کي جلوس ۾ کڻي “شائن” ڏانهن ويندا آهن. [[عيدالفطر|عيد]] خاص نمازُن سان ملهايو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/Special-prayers-mark-Ramzan/article14477505.ece |title=رمضان جي موقعي تي خاص نمازون |date=8 July 2016 |access-date=2 June 2023 |website=[[دي هندو]] |archive-date=2 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602115641/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/Special-prayers-mark-Ramzan/article14477505.ece |url-access=subscription|url-status=live }}</ref> ''[[روٽيلا پنڊوگا|روٽيلا پنڊوگا]]'' [[نيلور|نيلور]] ۾ [[بارا شهيد درگاهه|بارا شهيد درگاهه]] تي مذهبي سرحدن کان مٿانهون ٿي ملهايو ويندو آهي.<ref>{{Cite news |url=http://www.deccanchronicle.com/channels/cities/regions/nellore/stage-set-rottela-panduga-640 |access-date=6 December 2011 |title=روٽيلا پنڊوگا لاءِ تياريون مڪمل |website=[[ديڪڪن ڪرانيڪل]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111206091559/http://www.deccanchronicle.com/channels/cities/regions/nellore/stage-set-rottela-panduga-640 |archive-date=6 December 2011 |accessdate=13 February 2026 |archivedate=6 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111206091559/http://www.deccanchronicle.com/channels/cities/regions/nellore/stage-set-rottela-panduga-640 }}</ref> عيسائي پنهنجا مذهبي جشن گڊ فرائيڊي، ايسٽر ۽ ڪرسمس جلوسن ۽ دعائن سان ملهاين ٿا.<ref>{{Cite news |title=سموري رياست ۾ گڊ فرائيڊي ملهايو ويو |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/good-friday-observed-across-the-state/article8397137.ece |date=26 March 2016 |access-date=7 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20160325205746/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/good-friday-observed-across-the-state/article8397137.ece|archive-date=25 March 2016|work=[[دي هندو]]|url-access=subscription|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |title=ايسٽر خوشي ۽ جوش سان ملهايو ويو |url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/100423/easter-celebrated-with-fervour-and-gaiety.html |date=10 April 2023 |access-date=7 May 2024 |work=[[ديڪڪن ڪرانيڪل]] |archive-date=7 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240507091522/https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/100423/easter-celebrated-with-fervour-and-gaiety.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |title=ڪرسمس جي جشن ۾ شانداري |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/grandeur-marks-christmas-celebrations/article6725551.ece |date=26 December 2014 |access-date=7 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240507092835/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/grandeur-marks-christmas-celebrations/article6725551.ece|archive-date=7 May 2024 |work=[[دي هندو]]|url-access=subscription|url-status=live}}</ref> == حڪومت ۽ انتظاميه == {{Main|آنڌرا پرديش جي حڪومت|آنڌرا پرديش جي سياست|آنڌرا پرديش جي قانون ساز اسيمبلي|آنڌرا پرديش جي ضلعن جي فهرست}} [[File:Secretariat14.jpg|thumbnail|امراوتي ۾ سيڪريٽريٽ جون عمارتون، جتي قانون ساز اسيمبلي ۽ ڪائونسل قائم آهن]] [[File:Map of all Andhra Pradesh districts-en.svg|thumb|400px|آنڌرا پرديش جا ضلعا]] رياست جي قانون ساز اسيمبلي ۾ ڪُل 175 [[آنڌرا پرديش قانون ساز اسيمبلي جي حلقن جي فهرست|اسيمبلي حلقا]] آهن.<ref name="constitutiencies">{{Cite web|title=پارلياماني ۽ اسيمبلي حلقن جي حد بندي جو حڪم، 2008|url=http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|publisher=ڀارت جي چونڊ ڪميشن|access-date=11 October 2014|pages=16–28|archive-url=https://web.archive.org/web/20101005180821/http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|archive-date=5 October 2010|url-status=dead}}</ref> [[آنڌرا پرديش قانون ساز ڪائونسل|قانون ساز ڪائونسل]] مٿيون ايوان آهي، جنهن ۾ 58 ميمبر آهن.<ref>{{Cite web|title=جائزو|url=http://www.aplegislature.org/web/legislative-council/overview|website=آنڌرا پرديش قانون ساز اداري جي ويب سائيٽ|publisher=آنڌرا پرديش جي حڪومت|access-date=23 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519055636/http://www.aplegislature.org/web/legislative-council/overview|archive-date=19 May 2015|url-status=live}}</ref> [[ڀارت جي پارليامينٽ|ڀارت جي پارليامينٽ]] ۾ رياست وٽ ''[[لوڪ سڀا]]'' ۾ 25 سيٽون ۽ ''[[راجيا سڀا]]'' ۾ 11 سيٽون آهن.<ref name="constitutiencies"/> [[ڀارت جي آئين]] مطابق، [[آنڌرا پرديش جو گورنر|گورنر]] رياست جو قانوني (قانوني حيثيت وارو) سربراهه هوندو آهي ۽ [[آنڌرا پرديش جو وزيراعليٰ|وزيراعليٰ]] مقرر ڪندو آهي، جنهن وٽ عملي طور انتظامي اختيار هوندو آهي.<ref>{{Cite report|url=https://interstatecouncil.gov.in/wp-content/uploads/2015/06/CHAPTERI.pdf|title=باب اول، ڀارت جو آئين|date=June 2015|publisher=[[ڀارت جي حڪومت]]|access-date=1 May 2024|page=5}}{{مئل ڳنڍڻو|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite book|author=[[درگا داس باسو]]|title=ڀارت جي آئين جو تعارف|year=2011|edition=22|pages=241, 245|publisher=[[يونيورسٽي آف مِشيگن]]|isbn=978-81-8038-559-9}}</ref> 2019ع جي چونڊ نتيجن ۾ ريڊي، ڪمّا ۽ ڪاپو برادرين گڏجي سيٽن جو 66٪ حصو حاصل ڪيو. [[2024 آنڌرا پرديش قانون ساز اسيمبلي چونڊ|2024ع جي اسيمبلي چونڊن]] ۾ به ريڊي، ڪمّا ۽ ڪاپو برادرين (اڳتي طبقن مان) کي وڏين سياسي پارٽين يا اتحادَن طرفان غيرمحفوظ زمري ۾ او بي سي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٽڪيٽن جي ورڇ ڏني وئي.<ref>{{Cite news |title=آنڌرا پرديش جون چونڊون: سياسي طور بااثر ذاتين کي غيرمحفوظ سيٽن ۾ وڏو حصو مليو |url=https://www.thehindu.com/elections/andhra-pradesh-assembly/ap-elections-politically-influential-castes-get-a-lions-share-in-unreserved-seats/article68025222.ece |access-date=25 August 2024 |work=[[دي هندو]] |date=4 April 2024}}</ref> ٽي ڊي پي جي اڳواڻي وارو [[قومي جمهوري اتحاد]]، [[جنا سينا پارٽي]] ۽ [[ڀارتي جنتا پارٽي]] سان گڏ، موجوده حڪمران [[وائي ايس آر ڪانگريس پارٽي|وائي ايس آر سي پي]] (جنهن جي اڳواڻي [[وائي. ايس. جگن موهن ريڊي|جگن موهن ريڊي]] ڪري رهيو هو) کي شڪست ڏئي ڪامياب ٿيو. اتحاد 164 سيٽون کٽيون، جڏهن ته وائي ايس آر سي پي کي 11 سيٽون مليون—151 سيٽن کان وڏي گهٽتائي، جيڪي اڳ ۾ ان وٽ هيون. اين. چندرابابو نائڊو چوٿين ڀيري رياست جو وزيراعليٰ بڻيو.<ref>{{Cite news |title=چندرابابو نائڊو آنڌرا پرديش جي وزيراعليٰ طور حلف کنيو |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/chandrababu-naidu-sworn-in-as-andhra-pradesh-chief-minister/article68280396.ece |last=G.V.R. |first=Subba Rao |date=12 June 2024 |access-date=15 July 2024 |work=[[دي هندو]] |archive-date=15 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240715012042/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/chandrababu-naidu-sworn-in-as-andhra-pradesh-chief-minister/article68280396.ece |url-status=live }}</ref> دي هندو روزاني ۾ عائشه منهاز جي هڪ راءِ مطابق، ڪيترن سببن—جن ۾ اڳوڻي حڪومت خلاف مخالف-اقتدار (اينٽي اِنڪمبنسي) ۽ اتحاد جو “دولت پيدا ڪرڻ سان گڏ ڀلائي” وارو واعدو—ٽي ڊي پي جي اڳواڻي واري اتحاد جي ڪاميابي ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Minhaz |first=Ayesha |date=11 June 2024 |title=ٽي ڊي پي-جي ايس پي-بي جي پي جو طاقتور اتحاد آنڌرا پرديش جي سياست ۾ وڏي تبديليءَ جو اشارو |url=https://frontline.thehindu.com/election-2024/andhra-pradesh-lok-sabha-election-chandrababu-naidy-jagan-mohan-reddy-anti-incumbency/article68266643.ece |access-date=15 June 2024 |website=فرنٽ لائين|archive-date=9 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809110052/https://frontline.thehindu.com/election-2024/andhra-pradesh-lok-sabha-election-chandrababu-naidy-jagan-mohan-reddy-anti-incumbency/article68266643.ece |url-status=live }}</ref> آنڌرا پرديش پوليس جي جوڙجڪ ضلعن، سب ڊويزن، سرڪل ۽ پوليس اسٽيشنن جي درجي بندي تي ٻڌل آهي.<ref>{{Cite web |title=پوليس جي آءِ ايس|url=https://apsac.ap.gov.in/dashboard-staging/ap-police-gis/ |website=آنڌرا پرديش اسپيس ايپليڪيشنز سينٽر |access-date=24 August 2024}}</ref> 2022ع ۾ عورتن ۽ ٻارن خلاف ڏوهن ۾ 43.66٪ واڌ ٿي ۽ ڪيسن جو انگ 25,503 تائين پهتو—هي انگ نيشنل ڪرائم ريڪارڊس بيورو (اين سي آر بي) جي انگن اکرن موجب آهي. رياست ۾ 2,341 سائبر ڏوهن جا ڪيس هئا ۽ ملڪ ۾ پنجين نمبر تي بيٺي.<ref>{{Cite news |last1=Gilai |first1=Harish |title=2022ع ۾ آنڌرا پرديش ۾ عورتن ۽ ٻارن خلاف ڏوهن ۾ واڌ، اين سي آر بي جي انگن موجب |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/crimes-against-women-and-children-rise-in-andhra-pradesh-in-2022-says-ncrb-data/article67607773.ece |access-date=24 August 2024 |work=[[دي هندو]] |date=5 December 2023}}</ref> [[آنڌرا پرديش هاءِ ڪورٽ]] [[امراوتي]] ۾ قائم آهي ۽ ان جي سربراهي چيف جسٽس ڪندو آهي؛ عدالت ۾ 37 جج آهن. ضلعي عدليه ٽن درجن واري نظام ۾ منظم آهي: مٿي ضلعي عدالتون، وچ ۾ سول (سينيئر) ۽ اسسٽنٽ سيشن عدالتون، ۽ هيٺ سول (جونيئر) ۽ جوڊيشل فرسٽ ڪلاس مئجسٽريٽ عدالتون. انهن کان علاوه خاص عدالتون به آهن، جهڙوڪ خانداني عدالتون، سي بي آءِ، اي سي بي، زمين سڌارن جا اپيل ٽربيونل، ۽ صنعتي ٽربيونل.<ref>{{Cite web |title=سرڪاري اختيارين جون ذميواريون – عدالتي کاتي جو دستورالعمل |url=https://aphc.gov.in/docs/MANUAL_OF_JUDICIAL_DEPARTMENT.pdf |publisher=آنڌرا پرديش هاءِ ڪورٽ |access-date=24 August 2024 |date=1 November 2023}}</ref> تاريخي نگاهه سان آنڌرا پرديش ٻه علائقا تي مشتمل آهي: [[ساحلي آنڌرا]] ۽ [[رائلسيما]].<ref>{{Cite news |title=رائلسيما جو جنم |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/the-birth-of-rayalaseema/article5948111.ece |access-date=24 August 2024 |work=[[دي هندو]] |date=21 May 2016}}</ref> ساحلي آنڌرا جي اتر حصي کي ڪڏهن ڪڏهن ڌار طرح [[اتر آنڌرا]] به چيو وڃي ٿو، ته جيئن اتي جي پوئتي پيل ترقي خلاف آواز اٿاري سگهجي.<ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/andhra-pradesh-development-eludes-north-andhra-region-despite-rich-in-natural-resources-say-leaders-of-various-political-parties/article66350378.ece |title=آنڌرا پرديش: قدرتي وسيلا گهڻا هجڻ باوجود اتر آنڌرا ۾ ترقي نه ٿي سگهي، مختلف پارٽين جا اڳواڻ چون ٿا |date=7 January 2023 |access-date=16 June 2023 |website=[[دي هندو]] |archive-date=13 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230113051040/https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/andhra-pradesh-development-eludes-north-andhra-region-despite-rich-in-natural-resources-say-leaders-of-various-political-parties/article66350378.ece |url-access=subscription|url-status=live }}</ref> === انتظامي ورهاستون === {{Main|آنڌرا پرديش جي ضلعن جي فهرست|آنڌرا پرديش جي آمدني ورهاستن جي فهرست|آنڌرا پرديش جي منڊلن جي فهرست}} رياست کي وڌيڪ 28 ضلعن ۾ ورهايو ويو آهي. اهي اڳتي 81 [[آمدني ورهاست|آمدني ورهاستن]] ۽ 680 [[تحصيل|منڊلن]] ۾ ورهايل آهن.<ref>{{Cite web |title=آنڌرا پرديش ضلعي ٻيهر تنظيم: نوان نوان... |url=https://www.andhrajyothy.com/2025/andhra-pradesh/andhra-pradesh-reorganized-into-28-districts-from-today-final-notifications-issued-1480335.html |date=2025-12-31 |access-date=2026-02-10 |website=آنڌراجيئوٿي |language=te}}</ref>{{Sfn|DOP|2023|p=431}} انتظامي تنظيم جي حصي طور 13,324 ڳوٺ پنچایتون پڻ آهن.<ref>{{Cite book |title=ماهوار بليٽن |publisher=پنچایت راج واري وزارت، ڀارت حڪومت |year=2022 |pages=3 |url=https://egramswaraj.gov.in/FileRedirect.jsp?FD=Bulletin&name=MonthlyBulletin_July_v01.pdf |access-date=3 June 2023 |archive-date=3 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603070851/https://egramswaraj.gov.in/FileRedirect.jsp?FD=Bulletin&name=MonthlyBulletin_July_v01.pdf |url-status=live }}</ref> انتظامي مقصدن لاءِ آنڌرا پرديش 28 ضلعن ۾ ورهايل آهي. اهي ضلعا اڳتي 79 آمدني ورهاستن ۾ گروهه بند آهن ۽ پوءِ 686 منڊلن ۾ ورهايا وڃن ٿا. هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي مئجسٽريٽ|ضلعي ڪليڪٽر]] ڪندو آهي، جيڪو زميني آمدني، قانون ۽ امن، چونڊن ۽ ترقياتي ڪمن جي نگراني ڪندو آهي. آمدني ورهاستن جي سربراهي [[سب ڊويزنل مئجسٽريٽ|آمدني ورهاست آفيسر]] (آر ڊي او) ڪندو آهي، جيڪو سب-ڪليڪٽر (آءِ اي ايس آفيسر) يا ڊپٽي ڪليڪٽر ٿي سگهي ٿو. [[تحصيل|منڊل]]—ذيلي ضلعي سطح جا اهم يونٽ—ڪيترن ڳوٺن تي مشتمل هوندا آهن ۽ [[تحصيلدار|منڊل ريونيو آفيسر]] (ايم آر او) انهن کي هلائيندو آهي، جيڪو ضلعي انتظاميا ۽ ڳوٺ سطح جي حڪمراني جي وچ ۾ بنيادي ڪڙي هوندو آهي. === مقامي حڪومت === {{See also|آنڌرا پرديش جي شهري مڪاني ادارن جي فهرست}} آنڌرا پرديش ۾ مقامي حڪومت ڳوٺاڻن علائقن ۾ ٽن درجن واري [[پنچائتي راج|پنچائتي راج نظام]] ۽ شهرن/قصبن ۾ [[ڀارت ۾ ميونسپل حڪمراني|شهري مڪاني ادارن]] ذريعي ڪم ڪندي آهي. ڳوٺاڻِي حڪمراني ۾ [[گرام پنچایت|گرام پنچایتون]]، [[پنچایت سمتي|منڊل پريشد]]، ۽ [[ضلعو ڪائونسل (ڀارت)|ضلعا پريشد]] شامل آهن، جڏهن ته شهري علائقن جو انتظام نگر پنچایتون، [[ميونسپل ڪائونسل (ڀارت)|ميونسپلٽيون]] ۽ [[ميونسپل ڪارپوريشن (ڀارت)|ميونسپل ڪارپوريشنون]] هلائينديون آهن. اهي ادارا مقامي انتظام، ترقياتي ڪم ۽ بنيادي خدمتن جي فراهمي جا ذميوار آهن. آنڌرا پرديش ۾ شهري حڪمراني لاءِ 17 ميونسپل ڪارپوريشنون، 77 ميونسپلٽيون ۽ 29 نگر پنچایتون آهن. ڳوٺاڻِي حڪمراني ڳوٺ سطح تي 13,234 گرام پنچایتن، منڊل سطح تي 676 منڊل پريشدن ۽ ضلعي سطح تي 26 ضلعا پريشدن ذريعي هلائي ويندي آهي. انهن مان هر اداري وٽ چونڊيل ڪائونسلون ۽ ميمبر هوندا آهن. === شهر ۽ قصبا === رياست ۾ 123 [[آنڌرا پرديش جي شهري گڏجاڻين جي فهرست|شهري مڪاني ادارا]] آهن، جن ۾ 17 [[ڀارت جي ميونسپل ڪارپوريشنن جي فهرست|ميونسپل ڪارپوريشنون]]، 79 [[آنڌرا پرديش جي شهرن جي فهرست|ميونسپلٽيون]] ۽ 27 نگر پنچایتون شامل آهن. 2011ع جي مردم شماري موجب شهري آبادي 14.9 ملين (1.49 ڪروڙ) آهي.{{Sfn|DOP|2023|p=18}} رياست ۾ ٻه شهر اهڙا آهن جن جي آبادي [[ڀارت جي شهرن جي آباديءَ موجب فهرست|10 لک کان وڌيڪ]] آهي، يعني [[وشاکاپٽنم]] ۽ [[وجياواڊا]].<ref name="top cities">{{Cite web |title=آنڌرا پرديش (ڀارت): رياست، وڏا شهري گڏجاڻا ۽ شهر – آباديءَ جا انگ، نقشا، چارٽ، موسم ۽ ويب ڄاڻ |url=http://www.citypopulation.de/India-AndhraPradesh.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181021060205/http://www.citypopulation.de/India-AndhraPradesh.html |archive-date=21 October 2018 |website=سٽي پاپيوليشن |access-date=7 September 2020}}</ref> ھي رياست ٻن خطن ۾ ورھايل آھي: (1) [[ساحلي آنڌرا]] جنھن ۾ 9 ضلعا واقع آھن، (2) [[رايلاسيما]] جنھن ۾ چار ضلعا واقع آھن. اھڙي طرح ھي رياست ٽوٽل تيرھن ضلعن ۾ ورھايل آھي جن جا نالا ھيٺ ڏجن ٿا: {| class="wikitable" ! نمبر !! ضلعي جو نالو !! هيڊڪوارٽر ! نمبر !! ضلعي جو نالو !! هيڊڪوارٽر |- | 1 || [[اننت پور ضلعو|اننت پور]] || اننت پور | 8 || [[پراڪسم ضلعو|پراڪسم]] || اونگول |- | 2 || [[چتور ضلعو|چتور]] || چتور | 9 || [[نيلور ضلعو|نيلور]] || نيلور |- | 3 || [[اوڀر گوداواري ضلعو|اوڀر گوداواري]] || ڪاڪيناڊا | 10 || [[سريڪا ڪولم ضلعو|سريڪا ڪولم]] || سريڪا ڪولم |- | 4 || [[گنتر ضلعو|گنتر]] || گنتر | 11 || [[وساکاپٽنم ضلعو|وساکاپٽنم]] || وساکاپٽنم |- | 5 || [[ڪڊاپا ضلعو|ڪڊاپا]] || ڪڊاپا | 12 || [[وزيانا گارام ضلعو|وزيانا گارام]] || وزيانا گارام |- | 6 || [[ڪرشنا ضلعو|ڪرشنا]] || مچلي پٽنَم | 13 || [[اولھ گوداواري ضلعو|اولھ گوداواري]] || ايلورو |- | 7 || [[ڪرنول ضلعو|ڪرنول]] || ڪرنول | || || |} اھي تيرھن ضلعا وري 50 روينيو ڊويژنن ۾ ورھايل آھن جيڪي 671 [[منڊل|منڊلن]] ۾ ورھايل آھن جن مان سڀ کان وڌيڪ منڊل چتور ضلعي ۾ آھن جن جو تعداد 66 آھي <ref name="mandal">{{cite news |last1=India |first1=The Hans |title=Guntur urban divided into east, East mandals |url=https://www.thehansindia.com/posts/index/Andhra-Pradesh/2018-03-31/Guntur-urban-divided-into-east-East-mandals/370772 |accessdate=26 April 2019 |work=www.thehansindia.com |date=31 March 2018 |location=Guntur} </ref> آنڌرا پرديش ۾ 31 شھر آھن جن م 16 ميونسپل ڪارپوريشن ۽ 14 ميونسپل ڪاميٽيون شامل آھن. {| class="wikitable sortable static-row-numbers" |+2011ع جي [[آنڌرا پرديش جي شهرن جي فهرست|مردم شماري]] موجب، آنڌرا پرديش جا سڀ کان وڌيڪ آبادي وارا شهر<ref name="top cities" /> |- !scope=col|شهر/قصبو !scope=col| ضلعو/ضلعا !scope=col| آبادي (2011) |- !scope=row| [[وشاکاپٽنم]] | وشاکاپٽنم، اناڪاپلّي<ref>{{Cite news |title=اناڪاپلّي ۽ ڀيملي ميونسپلٽين جو ضم ٿيڻ |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/gvmc-wards-up-from-72-to-81/article19505492.ece|work=[[دي هندو]]|date=17 August 2017|access-date=17 August 2017|url-access=subscription}}</ref> | 1,728,128 |- !scope=row| [[وجياواڊا]] | اين ٽي آر | 1,476,931 |- !scope=row| [[گنٽور]] | گنٽور | 743,354 |- !scope=row| [[نيلور]] | نيلور | 558,548 |- !scope=row| [[ڪرنوول]] | ڪرنوول | 484,327 |- !scope=row| [[راجامندري]] | اوڀر گوڏاوري | 476,873 |- !scope=row| [[تيروپتي]] | تيروپتي | 461,900 |- !scope=row| [[ڪاڪيناڊا]] | ڪاڪيناڊا | 443,028 |- !scope=row| [[ڪڊاپا]] | وائي ايس آر ڪڊاپا | 344,893 |- !scope=row| [[اننتاپور]] | اننتاپور | 340,613 |} === حڪومتي آمدني ۽ خرچ === 2021–22ع لاءِ آنڌرا پرديش حڪومت جون ڪُل وصوليون ₹2.05 لک ڪروڙ هيون، جن ۾ ₹53,284 ڪروڙ قرض به شامل هو. رياستن جي ٽيڪس آمدني ₹70,979 ڪروڙ هئي. ٽيڪس آمدني جا ٽي سڀ کان وڏا ذريعا هي هئا: سامان ۽ خدمتن وارو ٽيڪس (جي ايس ٽي) (₹23,809 ڪروڙ)، سيلز ٽيڪس/ويليو ايڊڊ ٽيڪس (وي اي ٽي) (₹20,808 ڪروڙ)، ۽ رياستي ايڪسائيز (₹14,703 ڪروڙ).<ref name="prsindia2023">{{Cite web |url=https://prsindia.org/budgets/states/andhra-pradesh-budget-analysis-2023-24 |title=آنڌرا پرديش بجيٽ جو تجزيو 2023–24 |access-date=28 May 2023 |website=پي آر ايس انڊيا |archive-date=28 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528001217/https://prsindia.org/budgets/states/andhra-pradesh-budget-analysis-2023-24 |url-status=live }}</ref> رجسٽريشن خدمتن لاءِ 2.574 ملين ٽرانزيڪشنن مان حڪومت ₹7,345 ڪروڙ آمدني حاصل ڪئي. آمدني ۾ وڏو حصو ڏيندڙ شهر وشاکاپٽنم، وجياواڊا، گنٽور ۽ تيروپتي آهن.<ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/andhra-pradesh-witnesses-an-upswing-in-revenue-earned-through-registration-and-stamps-department/article66215408.ece |title=آنڌرا پرديش ۾ رجسٽريشن ۽ اسٽامپس کاتي مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ ۾ واڌ |date=2 December 2022 |access-date=26 May 2023 |work=[[دي هندو]] |archive-date=26 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230526093314/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/andhra-pradesh-witnesses-an-upswing-in-revenue-earned-through-registration-and-stamps-department/article66215408.ece |url-access=subscription|url-status=live }}</ref> حڪومت جا ڪُل خرچ ₹1,91,594 ڪروڙ هئا، جن ۾ ₹13,920 ڪروڙ قرض واپسي به شامل هئي. مالي خسارو جي ايس ڊي پي جو 2.1٪ هو. مجموعي واجب الادا قرض ₹3.89 لک ڪروڙ هو، جيڪو اڳئين سال جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ₹40,000 ڪروڙ وڌيڪ هو. هي رقم جي ايس ڊي پي جو 32.4٪ ٿي بيٺي، جيڪا مالياتي ذميواري ۽ بجيٽ انتظاميه واري قانون تحت عام حد 25٪ کان وڌيڪ آهي.<ref>{{Cite news |url=https://www.thehindubusinessline.com/news/ap-govts-debt-mounts-to-389-lakh-crore-in-fy22/article65221649.ece |title=مالي سال 2021–22ع ۾ آنڌرا پرديش حڪومت جو قرض ₹3.89 لک ڪروڙ تائين پهتو |date=13 March 2022 |access-date=28 May 2023 |work=بزنس لائين |location=چينئي |archive-date=28 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528011200/https://www.thehindubusinessline.com/news/ap-govts-debt-mounts-to-389-lakh-crore-in-fy22/article65221649.ece |url-access=subscription|url-status=live }}</ref> واجب الادا گارنٽيءَ جو اندازو ₹1,38,875 ڪروڙ هو، جنهن مان توانائي وارو شعبو ₹38,473 ڪروڙ تي مشتمل هو، جيڪو جي ڊي پي جي 12٪ جي برابر آهي.<ref name="prsindia2023"/> 2021–22ع ۾ رياست جي آڊٽ ٿيل ڪُل خرچ ₹1,77,674 ڪروڙ مان سماجي خدمتن جو حصو 42.65٪ ۽ سرمائيداري خرچ 9.21٪ هو. 2020–21ع جي ڀيٽ ۾ سرمائيداري خرچ 14٪ گهٽيو. ڪُل خرچ مان سماجي خدمتن جي وڏي ورڇ هيئن هئي: سماجي ڀلائي 16٪، تعليم/راند/فنون/ثقافت 15٪، ۽ صحت ۽ خانداني ڀلائي 6.3٪. ڀارت جي ڪنٽرولر ۽ آڊيٽر جنرل پنهنجي 2023ع جي رپورٽ ۾ خبردار ڪيو ته آمدني خرچ جي سطح وڌڻ ۽ سرمائيداري خرچ گهٽ رهڻ جو رجحان ڊگهي مدي ۾ ڍانچي جي ترقي، مجموعي طلب، روزگار پيدا ڪرڻ ۽ آمدني پيدا ڪرڻ تي ناڪاري اثر وجهندو.<ref>{{Cite book |title=ڀارت جي ڪنٽرولر ۽ آڊيٽر جنرل جي رپورٽ – رياستي ماليات جي آڊٽ رپورٽ (سال ختم 31 مارچ 2022) |last=ڪنٽرولر ۽ آڊيٽر جنرل |year=2023 |pages=33}}</ref> ==سياسي نظام== [[فائل:Guntur District Court, India.jpg|thumbnail|گنتر شھر جي ضلعي عدالت]] [[فائل:Eluru District Collector Office.jpg|alt=|thumb|اولھ گوداواري جي اليرو ۾ ڪيليڪٽوريٽ جو ڪامپليڪس]] ليجسليٽو اسيمبلي ھن رياست جو ھيٺيون ايوان آھي ۽ ليجسليٽو ڪائونسل وري مٿيون ايوان آھي جنھن جا 58 ميمبر آھن. انڊيا جي پارليامينٽ ۾ ھن رياست جي [[راجيا سڀا]] ۾ نمائندگي 11 سيٽون آهن ۽ [[لوڪ سڀا]] ۾ 25 سيٽون آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.apassemblylive.com |title=Andhra Pradesh Legislative Assembly |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050401032522/http://www.apassemblylive.com/ |archivedate=1 April 2005}}</ref> آنڌرا پرديش جي ليجسليٽو اسيمبلي جون 175 سيٽون آهن جن مان اوڀر گوداواري ضلعي جي حدن ۾ سڀ کان گھڻا تڪ ٽوٽل 19 تڪ واقع آھن.<ref>{{cite web|title=DELIMITATION OF PARLIAMENTARY AND ASSEMBLY CONSTITUENCIES ORDER, 2008|url=http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|publisher=Election Commission of India|accessdate=11 October 2014|pages=16–28|archive-url=https://web.archive.org/web/20101005180821/http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|archive-date=5 October 2010|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> رياست جي ليجسليٽو ڪائونسل جون 58 سيٽون آهن جيڪو اسيمبلي سيٽن جو جملي ٽيون حصو آهي.<ref>{{cite web|title=Overview|url=http://www.aplegislature.org/web/legislative-council/overview|website=AP Legislature|publisher=Government of Andhra Pradesh|accessdate=23 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519055636/http://www.aplegislature.org/web/legislative-council/overview|archive-date=19 May 2015|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> 1962 تائين ڪميونسٽ پارٽي آف انڊيا پنھنجي سوشلسٽ اتحادين سميت ڪردار ادا ڪيو پر 1967 جي اليڪشن ۾ ھارائي ويا ايتري قدر جو مخالف ڌر جي حيثيت بہ نہ ماڻي سگھيا. ھن رياست جو پھريون وزيراعلي [[نيلم سنجيو ريڊي]] ھيو جيڪو بعد ۾ انڊيا جو صدر پڻ رهيو. <ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/kiran-beats-pv-rosaiah-anjaiah-in-tenure/article4132949.ece|title=The Hindu, November 25, 2012|accessdate=20 December 2013|location=Chennai, India|date=25 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220234650/http://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/kiran-beats-pv-rosaiah-anjaiah-in-tenure/article4132949.ece|archive-date=20 December 2013|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/article3529044.ece?homepage=true|title=The Hindu, on the election and Presidency|accessdate=20 December 2013|location=Chennai, India|date=15 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20151015201558/http://www.thehindu.com/news/national/article3529044.ece?homepage=true|archive-date=15 October 2015|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> 1983 ۾ [[تيلگو ديسم پارٽي]] (ٽي ڊي پي) اليڪشن کٽي ۽ [[اين ٽي راما رائو]] رياست جو وزيراعلي بڻيو ۽ انڊين نيشنل ڪانگريس جي ھڪ پارٽي جي اثر ۾ ڪمي اچي وئي. == معيشت == {{Main|آنڌرا پرديش جي معيشت}} سال 2022–23ع لاءِ موجوده قيمتن تي [[مجموعي رياستي پيداوار|مجموعي رياستي گهريلو پيداوار]] (جي ايس ڊي پي/جي ڊي پي) جو اندازو ₹1,317,728 crore (US$160 بلين) (اڳواٽ اندازا) لڳايو ويو آهي. جي ايس ڊي پي ۾ زراعت جو حصو 36.19٪، صنعت جو 23.36٪ ۽ خدمتن جو 40.45٪ آهي. رياست مستقل قيمتن (2011–12) تي 7.02٪ جي رڪارڊ واڌ درج ڪئي، جڏهن ته سڄي ملڪ جي واڌ 7٪ هئي. في فرد جي ڊي پي جو اندازو ₹ 219,518 (US$2,600) آهي. مستقل 2011–12ع قيمتن تي شعبي وار واڌ جون شرحون هيون: زراعت 4.54٪؛ صنعت 5.66٪ ۽ خدمتون 10.05٪.{{Sfn|DOP|2023|p=3}}<ref name="SES 2022-23 news">{{Cite news |last=M |first=Sambasiva Rao |date=16 March 2023 |title=آنڌرا پرديش گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 16.22٪ واڌ درج ڪئي |work=[[دي هندو]] |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/andhra-pradesh-posts-a-growth-of-1622-over-the-previous-year/article66623793.ece |access-date=25 March 2023 |archive-date=25 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325001840/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/andhra-pradesh-posts-a-growth-of-1622-over-the-previous-year/article66623793.ece |url-status=live|url-access=subscription}}</ref> ''نيتي آيوگ'' جي رپورٽ موجب غربت جي شرح 2023ع ۾ 4.2٪ تائين گهٽجي وئي آهي، جيڪا 2015–16ع ۾ 11.77٪ هئي. استعمال ٿيل طريقيڪار عالمي گهڻ-پاسو غربت واري اشاري تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ 10 اشارا آهن؛ اهي ٽن شعبن—صحت، تعليم ۽ زندگيءَ جي معيار—کي ڍڪين ٿا، ۽ اضافي طور مائرن جي صحت ۽ بئنڪ اڪائونٽس کي به شامل ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |title=2005–06ع کان پوءِ ڀارت ۾ گهڻ-پاسو غربت |url=https://www.niti.gov.in/sites/default/files/2024-01/MPI-22_NITI-Aayog20254.pdf |publisher=نيتي آيوگ |access-date=19 August 2024}}</ref> جولاءِ 2022ع کان جون 2023ع واري دوري جي [[دوري وار محنتي قوت سروي|دوري وار محنتي قوت سروي]] موجب آنڌرا پرديش ۾ گريجوئيشن وارن ماڻهن جي بيروزگاري جو اندازو 24٪ آهي، جيڪو ملڪ ۾ ٽيون سڀ کان وڌيڪ آهي. سڄي ڀارت لاءِ هي انگ 13.4٪ آهي.<ref>{{Cite news |title=جولاءِ 2022ع کان جون 2023ع ۾ گريجوئيٽس ۾ بيروزگاري 13.4٪ تائين گهٽ ٿي |url=https://www.thehindu.com/news/national/unemployment-rate-among-graduates-declines-to-134-between-july-2022-and-june-2023/article67647219.ece |date=17 December 2023 |access-date=19 July 2024 |work=[[دي هندو]] |archive-date=19 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240719015035/https://www.thehindu.com/news/national/unemployment-rate-among-graduates-declines-to-134-between-july-2022-and-june-2023/article67647219.ece |url-status=live }}</ref> ''ڀارت جي معاشي سروي 2024–25'' موجب آنڌرا پرديش کي زراعت ۽ ساڳين شعبن (ٻيلن ۽ ڪاٺ ڪٽائي کان سواءِ) ۾ “اڳواڻ ڪارڪردگي” رکندڙ رياست طور سڃاڻپ ڏني وئي، جتي سالياني مرڪب واڌ جي شرح (سي اي جي آر) 8.80٪ رڪارڊ ٿي. ان کان پوءِ [[مدهيه پرديش]] 6.30٪ ۽ [[تامل ناڊو]] 4.80٪ سان رهيا. خدمتن واري شعبي ۾ [[مجموعي رياستي قدر-واڌ|مجموعي رياستي قدر-واڌ]] (جي ايس وي اي) جي لحاظ کان آنڌرا پرديش 10هين نمبر تي به آيو.<ref>{{Cite news |last=Raghavendra |first=V. |date=2025-01-31 |title=معاشي سروي: آنڌرا پرديش زراعت ۽ ساڳين شعبن ۾ 8.80٪ سي اي جي آر سان “اڳواڻ ڪارڪردگي” |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/economic-survey-andhra-pradesh-leading-performer-with-880-cagr-in-agriculture-and-allied-sectors/article69164646.ece |access-date=2025-08-21 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> === زراعت === [[File:Konaseema greenery 1.JPG|thumb|alt=|[[ڪوناسيما ضلعو|ڪوناسيما]] ۾ سرسبز ٻنيون]] زرعي معيشت ۾ زراعت، مال پالڻ، پولٽري فارمنگ ۽ مڇيگيري شامل آهن.{{Sfn|DES|2021|p=31}} ڀارت جا چار اهم درياهه—گوڏاوري، ڪرشنا، پينا ۽ [[تونگڀدرا درياهه|تونگڀدرا]]—رياست مان وهي گذرن ٿا ۽ آبپاشي فراهم ڪن ٿا.<ref name="wrd-aboutus"/> 2020–21ع جي مالي ڊيٽا موجب زراعت ۽ لاڳاپيل سرگرمين ۾ لڳل آبادي 62.17٪ آهي.{{Sfn|DES|2021|p=vii (Executive summary)}} [[چانور]] رياست جو وڏو خوراڪي فصل ۽ بنيادي خوراڪ آهي.{{Sfn|DES|2021|p=9}} چانورن کان سواءِ، هاري [[سورگم بائيڪَلَر|جووار]]، [[پرل ملٽ|ٻاجرو]]، [[مڪئي]]، [[ڦليون|پلسز]] جا ڪيترائي قسم، [[ڪنڊ]]، [[ڪپهه]]، [[تمباڪو]]، ميوا ۽ ڀاڄيون پوکن ٿا.{{Sfn|DES|2021|p=110-113}} رياست ڀارت جي مڇي پيداوار ۾ 30٪ حصو ڏنو ۽ 2022–23ع ۾ ڀارت جي ڪُل [[سي فوڊ|سامونڊي خوراڪ]] جي برآمدات ۾ 35٪ حصو رکندڙ هئي.{{Sfn|DES|2021|p=6}} رياست ۾ ٽي زرعي برآمداتي علائقا آهن: ورهاست کان اڳ [[چِتّور ضلعو]] آم جي پلپ ۽ ڀاڄين لاءِ، ورهاست کان اڳ [[ڪرشنا ضلعو]] آم لاءِ، ۽ ورهاست کان اڳ [[گنٽور ضلعو]] [[مرچ|مرچن]] لاءِ.<ref>{{Cite news|title=اتحاد ٿيل اي پي زرعي برآمدات ۾ ٻئي نمبر تي رهيو |url=http://www.thehindu.com/news/cities/Vijayawada/united-ap-stood-second-in-agri-exports/article8116244.ece|access-date=17 January 2016|work=[[دي هندو]]|date=17 January 2016|location=Vijayawada|archive-url=https://web.archive.org/web/20160117011133/http://www.thehindu.com/news/cities/Vijayawada/united-ap-stood-second-in-agri-exports/article8116244.ece|archive-date=17 January 2016|url-access=subscription|url-status=live}}</ref> رياست ۾ پيدا ٿيندڙ [[بنگاناپلي (آم)|بنگاناپلي آم]] کي 2017ع ۾ جي آءِ حيثيت ڏني وئي.<ref>{{Cite news|title=بنگاناپلي آم کي آخرڪار جي آءِ ٽئگ ملي ويو |url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/040517/banaganapalle-mangoes-finally-get-gi-tag.html|access-date=13 May 2017|work=[[ديڪّن ڪرونڪل]]|date=4 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170505001210/http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/040517/banaganapalle-mangoes-finally-get-gi-tag.html|archive-date=5 May 2017|url-status=live}}</ref><ref name="GIlist"/> ''ريٿو سيوا ڪيندر'' (آر ايس ڪي) يا هارين لاءِ سهولت مرڪز حڪومت 2020ع ۾ شروع ڪيا ته جيئن ٻج کان وٺي وڪرو تائين هارين جي ضرورتن لاءِ بي تڪليف، هڪ جاءِ تي حل مهيا ٿي سگهي.<ref>{{Cite news |title=پهريئين مرحلي ۾ 195 ريٿو ڀروسو ڪيندر تيار |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/195-rythu-bharosa-kendras-getting-ready-in-the-first-phase/article30952002.ece |date=19 February 2020 |access-date=6 May 2024 |work=[[دي هندو]]|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200301152031/https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/195-rythu-bharosa-kendras-getting-ready-in-the-first-phase/article30952002.ece|archive-date=1 March 2020}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Deekshitula |first1=Subrahmanyam |title=آر بي ڪي جو نالو بدلائي “ريٿو سيوا ڪيندر” رکيو ويو |url=https://www.thehansindia.com/andhra-pradesh/rbks-renamed-as-rythu-seva-kendras-888407 |access-date=12 August 2024 |work=[[دي هانس انڊيا]] |date=1 July 2024}}</ref> بئنڪنگ ڪوري اسپانڊنٽ وسيلي بئنڪنگ خدمتون به گڏ ڪيون ويون آهن. {{As of |2023|post=,}} 10,778 آر ايس ڪي ڪم ڪري رهيا آهن.<ref>{{Cite news |title=ريٿو ڀروسو ڪيندر وڏي ڪاميابي، اي پي زرعي وزير |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/rythu-bharosa-kendras-a-big-success-says-ap-agriculture-minister/article66556800.ece |date=26 February 2023 |access-date=6 May 2024 |work=[[دي هندو]]|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228040257/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/rythu-bharosa-kendras-a-big-success-says-ap-agriculture-minister/article66556800.ece|archive-date=28 February 2023}}</ref> 2023ع ۾ اي پي زمين ٽائيٽلنگ ايڪٽ آندو ويو ته جيئن قبضي، رجسٽريشن يا وراثتي دستاويزن تي ٻڌل فرضي ملڪيت واري نظام بدران قطعي زميني ملڪيت وارو نظام آندو وڃي، جنهن ۾ حڪومت ملڪيت جي ضمانت ڏيندڙ طور بيهي ٿي. 6000 ڳوٺن ۾ ڊرونز وسيلي زمينن جي سروي ڪئي وئي ۽ مالڪن کي زمين جا ٽائيٽل سرٽيفڪيٽ ڏنا ويا، سندن زميني ٽڪرن جي [[جايو-حوالو بندي|جايو-حوالو بندي]] سان. هن ايڪٽ جا فائدا زميني تڪرارن ۾ گهٽتائي ۽ عوامي ضرورتن لاءِ زمين حاصل ڪرڻ ۾ آساني شامل آهن.<ref>{{Cite news |title=دي هندو وضاحت ڪري ٿو {{!}} ڀارت کي قطعي زمين ٽائيٽلنگ ڇو گهرجي؟ |url=https://www.thehindu.com/news/national/the-hindu-explains-why-does-india-need-conclusive-land-titling/article33891718.ece |last=Jebaraj |first=Priscilla |date=21 February 2021 |access-date=6 May 2024 |work=[[دي هندو]]|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221022017/https://www.thehindu.com/news/national/the-hindu-explains-why-does-india-need-conclusive-land-titling/article33891718.ece|archive-date=21 February 2021}}</ref> نئين ٺهيل ٽي ڊي پي اڳواڻي واري اين ڊي اي اتحادي حڪومت اختيارن جي غلط استعمال جي گنجائش ۽ مرڪز جي مسودي بل کان انحراف جو حوالو ڏئي ايڪٽ کي رد ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref>{{Cite news |title=ڪئبنٽ اي پي لينڊ ٽائيٽلنگ ايڪٽ رد ڪرڻ جي منظوري ڏني، نئين مفت واري واري پاليسي به منظور |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/cabinet-gives-its-nod-for-repeal-of-ap-land-titling-act-ratifies-new-free-sand-policy/article68410871.ece |access-date=22 August 2024 |work=[[دي هندو]] |date=16 July 2024}}</ref> آنڌرا پرديش جي “شامل ۽ پائيدار زرعي ترقي ڪميشن” (چيئرمين پروفيسر آر. رادھڪرشنا) 2014ع ۾ ٺيڪيدار هارين جو انگ 24.25 لک اندازو لڳايو. ان ۾ 6.29 لک بي زمين ٺيڪيدار ۽ باقي ڪجهه زمين رکڻ وارا هئا. پوک هيٺ 60.73 لک هيڪٽر مان 27.15 لک هيڪٽر (44٪) ٺيڪيدارن پوکيو. 2021ع جي کاتياتي اندازن موجب ٺيڪيدار هارين جو انگ لڳ ڀڳ 16 لک هو. ٺيڪيدارن جي سڃاڻپ ۽ ضرورتن لاءِ 2019ع ۾ “ڪراپ ڪلٽيويٽر رائٽس ايڪٽ” (سي سي آر اي) آندو ويو. 2022ع جي ڊيٽا موجب رڳو 26٪ ٺيڪيدارن سي سي آر اي يا قرض اهليت ڪارڊ حاصل ڪيا.<ref>{{Cite book |title=Tenant Farmers Study Report 2022 Andhra Pradesh |publisher=Rythy Swarajya Vedika |year=2022 |url=https://www.im4change.org/upload/files/Report-AP-TenantFarmersStudy-English-Final%281%29.pdf |access-date=19 July 2024 |archive-date=29 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220329075909/https://im4change.org/upload/files/Report-AP-TenantFarmersStudy-English-Final(1).pdf |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220329075909/https://im4change.org/upload/files/Report-AP-TenantFarmersStudy-English-Final(1).pdf |date=29 March 2022 }}</ref> === صنعتون === [[File:Isuzu manufacturing plant India.jpg|thumb|[[ايسوزو موٽرز انڊيا]] جي تياري ڪارخاني جو هوائي ڏيک، [[سري سٽي]]]] [[File:LVM3 M4, Chandrayaan-3 - Launch vehicle lifting off from the Second Launch Pad (SLP) of SDSC-SHAR, Sriharikota 03.webp|thumb|upright| [[چندرَيَان-3]] – [[سَتيش ڌَون اسپيس سينٽر|ايس ڊي ايس سي]]-شار، سريهريڪوٽا جي ٻئي لانچ پيڊ تان راڪيٽ اڏامندي]] سالن 2019–20ع جي “سالياني صنعتن سروي” موجب ڪارخانن جو انگ 12,582 هو ۽ ملازم 681,224 هئا. روزگار جا چار وڏا فراهم ڪندڙ شعبا خوراڪي شيون (25.48٪)، غير ڌاتي معدنيات (11.26٪)، ڪپڙي جون صنعتون (9.35٪) ۽ دواسازي (8.68٪) آهن. صنعتي شعبي طرفان ڏنل [[مجموعي قدر-واڌ|مجموعي قدر-واڌ]] (جي وي اي) ₹55,035 ڪروڙ (US$6.5 ارب) هئي، جنهن مان خوراڪي شيون (18.95٪)، دواسازي (17.01٪) ۽ غير ڌاتي معدنيات (16.25٪) ٽي سڀ کان وڏا حصيدار هئا. ضلعي سطح تي مٿيان ٽي ضلعا [[وشاکاپٽنم]]، [[تيروپتي]] ۽ ورهاست کان اڳ [[ڪرشنا ضلعو]] هئا.<ref>{{Cite book |title=Annual survey of industries |publisher=DES, GOAP |year=2020 |url=https://des.ap.gov.in/jsp/social/ASI2019-20.pdf |access-date=26 May 2023 }}{{cbignore}}</ref> آنڌرا پرديش ۾ 50 کان وڌيڪ نوٽيفائيڊ [[خصوصي اقتصادي علائقو|خصوصي اقتصادي علائقا]] (ايس اي زي) آهن، جن ۾ آءِ ٽي/آءِ ٽي اي ايس، دواسازي، گهڻ-پيداوار، حياتياتي ٽيڪنالاجي ۽ ڪپڙي جا شعبا شامل آهن، ۽ ڌيان برآمد-مرڪوز واڌ تي آهي. ڪامياب هلندڙ مثالن ۾: [[وشاکاپٽنم خصوصي اقتصادي علائقو]]، [[سري سٽي]]، [[آنڌرا پرديش خصوصي اقتصادي علائقو]] ۽ ٻيا ڪيترائي شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Wayback Machine |url=https://vsez.gov.in/wp-content/uploads/2024/11/goms151-sez-policy.pdf |archive-url=http://web.archive.org/web/20250501004310/https://vsez.gov.in/wp-content/uploads/2024/11/goms151-sez-policy.pdf |archive-date=2025-05-01 |access-date=2025-11-24 |website=vsez.gov.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=SEZs in Andhra Pradesh |url=https://apiic.in/sezs-in-andhra-pradesh/ |access-date=2025-11-24 |website=APIIC |language=en}}</ref> دفاعي انتظام هيٺ [[هندستان شپ يارڊ لميٽيڊ]] 1948ع ۾ [[ڀارت]] جو پهريون ٻيڙو ٺاهيو.<ref name=hsl>{{Cite news |last1=Bhattacharjee |first1=Sumit |title=ڀارت ۾ ٻيڙو سازي جي 75 ورهين جي تاريخ |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/sailing-through-the-75-year-history-of-shipbuilding-in-india/article66614566.ece |access-date=22 August 2024 |work=[[دي هندو]] |date=14 March 2023|url-access=subscription}}</ref> رياست ۾ 36 وڏا آٽو پليئر آهن، جهڙوڪ [[اشوڪ ليلينڊ]]، [[هيرو موٽرز]]، [[ايسوزو موٽرز انڊيا]] ۽ [[ڪِيا موٽرز انڊيا|ڪِيا موٽرز]]؛<ref>{{Cite web |url=https://apedb.gov.in/automobile-industry.html |title=Auto, automobiles & EV |access-date=26 May 2023 |website=APEDB |archive-date=26 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230526050349/https://apedb.gov.in/automobile-industry.html |url-status=dead }}</ref> کوٽائي وارو شعبو 2021–22ع دوران رياست کي ₹ 3,390 ڪروڙ (US$400 ملين ڊالر) in آمدني ڏني.{{Sfn|DOP|2023|p=9}} 1994ع کان 2011ع دوران ڪرشنا-گوڏاوري بيسن جي گهٽ اونهي سامونڊي علائقي ۾ [[راوّا تيل جو مقام|راوّا بلاڪ]] مان لڳ ڀڳ 225 ملين بيرل خام تيل پيدا ٿيو.<ref>{{Cite web |title=Ravva Oil and Gas Field |url=https://www.offshore-technology.com/projects/ravva-field/?cf-view |website=Offshore technology |access-date=22 August 2024 |date=18 August 2011}}</ref> 2020–21ع ۾ رياست ڀارت جي خام تيل ۽ ڪنڊينسيٽ پيداوار جو 0.6٪ ۽ قدرتي گئس پيداوار جو 2.9٪ حصو رکندڙ هئي.{{Sfn|MOPNG|2023|p=30-33}} 20 جون 2023 تائين آنڌرا پرديش ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جون 190 تنظيمون ھيون، جن ۾ 12 مرڪزي ليبارٽريز ۽ ريسرچ ادارا شامل ھيا.<ref>{{Cite web |url=https://www.indiascienceandtechnology.gov.in/organisations/state-st-organisations/all-st-institution?field_institute_state_tid=4449 |title=List of S&T organisations |access-date=20 June 2023 |website=India science, technology and innovation |publisher=Vigyan Prasar, Department of science and technology, Government of India |archive-date=20 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230620044153/https://www.indiascienceandtechnology.gov.in/organisations/state-st-organisations/all-st-institution?field_institute_state_tid=4449 |url-status=live }}</ref> [[سَتيش ڌَون اسپيس سينٽر]] (ايس ڊي ايس سي)، جنهن کي سريهريڪوٽا رينج (شار) چيو وڃي ٿو، [[سريهريڪوٽا]] جي رڪاوٽي ٻيٽ تي [[تيروپتي ضلعو]] ۾ قائم آهي ۽ [[ڀارتي خلائي تحقيق تنظيم]] جي هلائڻ هيٺ بنيادي سيٽلائيٽ لانچنگ اسٽيشن آهي.<ref>{{Cite web |url=https://www.isro.gov.in/SDSC.html |title=SHAR |access-date=15 May 2024 |archive-date=9 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809113906/https://www.isro.gov.in/SDSC.html |url-status=live }}</ref> === خدمتون === خدمتن واري درجي ۾، مستقل 2011–12ع قيمتن تي سال 2022–23ع لاءِ واپار، هوٽلن ۽ ريسٽورنٽن سڀ کان وڌيڪ 16.64٪ واڌ درج ڪئي، جڏهن ته عوامي انتظاميا سڀ کان گهٽ 4.24٪ واڌ ڏيکاري.{{Sfn|DOP|2023|p=29}} 2021ع ۾ گهريلو سياحن جي آمد جي لحاظ کان رياست ٽئين نمبر تي آئي: 93.2 ملين گهريلو سياح، جيڪو ڀارت جي سڀني گهريلو سياحن جو 13.8٪ بڻجي ٿو. سياحن جو وڏو حصو [[تيروپتي]]، [[وجياواڊا]] ۽ [[سري سيلام]] جي مندرن ڏانهن وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |url=https://www.deccanchronicle.com/lifestyle/travel/051222/ap-ranked-3rd-telangana-6th-in-domestic-tourist-footfalls.html |title=گهريلو سياحن جي آمد ۾ اي پي ٽيون، تلنگانا ڇهون نمبر |date=5 December 2022 |access-date=26 May 2023 |website=Deccan Chronicle |archive-date=26 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230526090559/https://www.deccanchronicle.com/lifestyle/travel/051222/ap-ranked-3rd-telangana-6th-in-domestic-tourist-footfalls.html |url-status=live }}</ref> 2021–22ع ۾ رياست مان [[ڀارت ۾ معلوماتي ٽيڪنالاجي|معلوماتي ٽيڪنالاجي]] برآمدات جو قدر ₹926 ڪروڙ (US$110 ملين ڊالر) هو، جيڪو ڀارت جي آءِ ٽي برآمدات جو 0.14٪ آهي. گذريل پنجن ورهين ۾ اهو حصو 0.2٪ کان هيٺ رهيو آهي.<ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/andhra-pradeshs-share-in-it-exports-is-below-02-says-union-minister/article66702647.ece |title=آنڌرا پرديش جو آءِ ٽي برآمدات ۾ حصو 0.2٪ کان گهٽ، يونين وزير |date=5 April 2023 |access-date=24 May 2023 |work=[[دي هندو]] |archive-date=24 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230524120917/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/andhra-pradeshs-share-in-it-exports-is-below-02-says-union-minister/article66702647.ece |url-access=subscription|url-status=live}}</ref> == ڍانچو == === آمدرفت === {{Main|آنڌرا پرديش ۾ آمدرفت}} ==== رستا ==== [[File:Crowd at PNBS, Vijayawada 01.jpg| thumb|[[پنڊت نهرو بس اسٽيشن]]، [[وجياواڊا]] تي مسافر]] {{As of|2023|post=,}} رياست وٽ ڪُل وڏو روڊ نيٽ ورڪ {{Convert|47244.83|km|mi|abbr=on}} آهي. هن ۾ [[ڀارت جا قومي شاهراهه|قومي شاهراهه]] {{Convert|8163.72|km|mi|abbr=on}}، [[ڀارت ۾ رياستي شاهراهه|رياستي شاهراهه]] {{Convert|12595.60|km|mi|abbr=on}}، ۽ وڏن ضلعي رستن جا {{convert|26485.51|km|mi|abbr=on}} ڪلوميٽر شامل آهن.{{Sfn|DOP|2023|p=168}} قومي شاهراهه واري درجي ۾، [[ڀارت ۾ قومي شاهراهه 16|قومي شاهراهه 16]] (اين ايچ 16) رياست اندر لڳ ڀڳ {{convert|1000|km|mi|abbr=on}} نيٽ ورڪ سان [[گولڊن ڪوادرليٽرل منصوبو|گولڊن ڪوادرليٽرل منصوبي]] جو حصو آهي. رجسٽر تي گاڏين ۾ 1.828 ملين ٽرانسپورٽ گاڏيون ۽ 13.7 ملين غير ٽرانسپورٽ گاڏيون شامل آهن. ٽرانسپورٽ واري درجي ۾ سامان ڍوئڻ واريون گاڏيون 53.61٪، آٽو رڪشا 36.21٪، ۽ اسٽيچ گاڏيون 1.14٪ مٿيون ٽي درجا بڻجن ٿيون. غير ٽرانسپورٽ واري درجي ۾ موٽر سائيڪلون 89.5٪، چار ڦيٿا گاڏيون 7.29٪، ۽ ٽيڪسيون 5.96٪ مٿيون ٽي درجا رکن ٿيون.{{Sfn|DOP|2023|p=173}} رياست جي سرڪاري بس آمدرفت فراهم ڪندڙ ادارو [[آنڌرا پرديش اسٽيٽ روڊ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن|آنڌرا پرديش رياستي روڊ ٽرانسپورٽ تنظيم]] آهي. اهو چئن زونن ۾ 129 ڊيپوٽن تي ورهايل آهي. هن وٽ 11,098 بسون ۽ 49,544 عملي جا ماڻهو آهن. 2023ع جي سماجي-معاشي سروي موجب اهو 1.11 بلين ڪلوميٽر هلندو آهي ۽ روزانو 3.68 ملين مسافرن کي سهولت ڏئي ٿو.{{Sfn|DOP|2023|p=176}} {{As of|2023|post=,}} ==== ريلوي ==== رينِيگُنٽا رياست جي وڏين اسٽيشنن مان پهريون هو، جيڪو 1862ع ۾ مدراس ريلوي پاران مدراس سان ڳنڍجڻ وقت آنڌرا پرديش جي ريلوي نقشي تي ظاهر ٿيو.<ref>{{Cite web |last1=Goyal |first1=Shikha |title=1853 کان اڄ تائين ڀارتي ريلوي جي تاريخ |url=https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/history-of-indian-railways-1644394598-1 |website=Jagranjosh |access-date=22 August 2024 |date=10 February 2022}}</ref> راجامهندروورم–وِزاگ ۽ وجياواڊا–ڪووور سيڪشن 1893ع ۾ کوليا ويا. وجياواڊا–مدراس سيڪشن 1899ع ۾ شروع ٿيو ۽ 1900ع ۾ ان کي هاورا تائين وڌايو ويو.<ref>{{Cite web |title=وجياواڊا – تاريخي پسمنظر |url=https://digitalscr.in/books/4.pdf |website=Digitalscr |access-date=22 August 2024}}</ref> {{As of|2022|post=,}} رياست وٽ ڪُل [[ويڪرو پٽو ريلوي|ويڪرو پٽو ريلوي]] رستو {{cvt|3969|km}} آهي، ۽ ريلوي گهڻائي 24.36&nbsp;ڪم في 1000&nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي.<ref>{{Cite book |title=ڀارتي ريلوي ساليانو ڪتاب 2021–22 |publisher=Indian Railways |year=2022 |pages=62 |url=https://indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/2023/PDF%20Year%20Book%202021-22-English.pdf |access-date=19 May 2023 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418130808/https://indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/2023/PDF%20Year%20Book%202021-22-English.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://indianrailways.gov.in/index/index.html |title=ڀارتي ريلوي نقشو (ڳولهي سگهڻ وارو) |access-date=30 April 2024 |website=[[انڊين ريلوي]] |archive-date=30 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240430005043/https://indianrailways.gov.in/index/index.html |url-status=live }}</ref> آنڌرا پرديش جو ريلوي نيٽ ورڪ [[ڏکڻ-مرڪزي ريلوي زون|ڏکڻ-مرڪزي ريلوي]]،<ref name="scr">{{Cite web|url=http://www.scr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507070031/https://scr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1|url-status=live|archive-date=7 May 2017|title=رياست وار رستن جا ڪلوميٽر|website=South Central Railway|access-date=23 April 2017}}</ref> [[اوڀر-سامونڊي ريلوي زون|اوڀر-سامونڊي ريلوي]]،<ref>{{Cite web |url=https://eastcoastrail.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?fontColor=black&backgroundColor=LIGHTSTEELBLUE&lang=0&id=0,1,1290 |title=اوڀر-سامونڊي ريلوي جون ڊويزنون |access-date=24 April 2023 |website=East coast railway |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328171216/https://eastcoastrail.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?fontColor=black&backgroundColor=LIGHTSTEELBLUE&lang=0&id=0,1,1290 |url-status=live }}</ref> ۽ [[ڏکڻ-اولهه ريلوي زون|ڏکڻ-اولهه ريلوي]] زونن هيٺ اچي ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://swr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?fontColor=black&backgroundColor=LIGHTSTEELBLUE&lang=0&id=0,1,261 |title=ڏکڻ-اولهه ريلوي – ڊويزنون |access-date=24 April 2023 |website=South Western railway |archive-date=24 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230424131825/https://swr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?fontColor=black&backgroundColor=LIGHTSTEELBLUE&lang=0&id=0,1,261 |url-status=live }}</ref> 2014ع کان 2022ع دوران، ڏکڻ-مرڪزي ريلوي ڊويزن هيٺ آنڌرا پرديش ۾ 350&nbsp;ڪم نيون لائينون 44&nbsp;ڪم في سال جي شرح سان ٺهيون. ان کان اڳ وارن پنجن سالن ۾ اها شرح رڳو 2&nbsp;ڪم في سال هئي.{{Sfn|IR|2022|p=5}} [[ناڊي ڪُڊي–سري ڪالاھستي سيڪشن|ناڊي ڪُڊي–سري ڪالاھستي لائين]] (308.70&nbsp;ڪم) کي 2011–12ع ۾ مرڪز ۽ رياست جي گڏيل منصوبي طور ₹ 22.89 بلين (US$270 ملين ڊالر) بجيٽ سان منظوري ملي، پر ترقي سستي آهي: 2021–22ع ۾ رڳو پهرئين مرحلي جا 46&nbsp;ڪم—نيو پِدوگُرالا اسٽيشن کان ساوالياپورم تائين—مڪمل ٿيا.{{Sfn|IR|2022|p=29}} 2017ع جي جائزي موجب رياست ۾ ٽي اي-1 ۽ 23 اي-ڪيٽيگري ريلوي اسٽيشنون آهن.<ref>{{Cite web|title=ڪيٽيگري وار اسٽيشنن جو انگ ڏيکاريندڙ بيان|url=http://www.indianrailways.gov.in/StationRedevelopment/AI&ACategoryStns.pdf|website=South Central Railway|access-date=23 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160128044328/http://www.indianrailways.gov.in/StationRedevelopment/AI%26ACategoryStns.pdf|archive-date=28 January 2016|url-status=dead}}</ref> [[وشاکاپٽنَم]] کي 2018ع جي جائزي موجب ملڪ جي [[ڀارت ۾ سڀ کان صاف ريلوي اسٽيشنون|سڀ کان صاف ريلوي اسٽيشن]] قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/vizag-billed-the-cleanest-rail-station/article18478254.ece|title=وِزاگ کي سڀ کان صاف ريل اسٽيشن قرار |date=18 May 2017|work=[[دي هندو]]|access-date=4 January 2018|issn=0971-751X|archive-url=https://web.archive.org/web/20180104133007/http://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/vizag-billed-the-cleanest-rail-station/article18478254.ece|archive-date=4 January 2018|url-access=subscription|url-status=live}}</ref> [[شِميليگُڊا]] جي ريلوي اسٽيشن ملڪ ۾ اوچي اوچائيءَ تي موجود ٻئين ويڪرو پٽو ريلوي اسٽيشن آهي، جيڪا ڄمون ۽ ڪشمير جي قاضي گُنڊ کان پوءِ اچي ٿي.<ref>{{Cite news|last1=Bhattacharjee|first1=Sumit|title=Hidden 100 – 58 سرنگهون، 84 پل: اراڪو واديءَ ۾ ڀليڪار |url=http://www.thehindu.com/features/metroplus/hidden-100-58-tunnels-84-bridges-welcome-to-araku-valley/article2594651.ece|access-date=23 April 2017|work=[[دي هندو]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170609115011/http://www.thehindu.com/features/metroplus/hidden-100-58-tunnels-84-bridges-welcome-to-araku-valley/article2594651.ece|archive-date=9 June 2017|url-access=subscription|url-status=live}}</ref> 2019ع ۾ [[ڏکڻ-سامونڊي ريلوي زون|ڏکڻ-سامونڊي ريلوي]] (ايس سي او آر) نالي نئين ريلوي زون جو اعلان ڪيو ويو، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[وشاکاپٽنم]] ۾ رکڻ جو چيو ويو، پر اهو اڃا لاڳو ناهي ٿيو.<ref>{{Cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=189105|title=ڪئبنٽ ڏکڻ-سامونڊي ريلوي زون جي منظوري ڏني |website=Press Information Bureau|access-date=12 February 2022|archive-date=2 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402144738/http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=189105|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news |title=نئين ريلوي زون ۾ ديرون مسئلو بڻيل |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/delays-dog-new-railway-zone/article38051643.ece |last=B |first=Madhu Gopal |date=28 December 2021 |access-date=30 April 2024|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211228045510/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/delays-dog-new-railway-zone/article38051643.ece |archive-date=28 December 2021}}</ref> ==== هوائي اڏا ==== {{See also|آنڌرا پرديش ۾ هوائي اڏن جي فهرست}} {{Map/Airports in Andhra Pradesh}} [[تيروپتي هوائي اڏو]] 1976ع ۾ قائم ٿيو.<ref>{{Cite web |title=Tirupati International Airport |url=https://www.tudaap.in/activity.php?category=Tirupati%20International%20Airport |website=Tirupati urban development authority |access-date=22 August 2024}}</ref> [[وشاکاپٽنم هوائي اڏو|وشاکاپٽنم]] 1981ع ۾ شهري هوابازيءَ جو حصو بڻيو.<ref>{{Cite web |title=Visakhapatnam Airport Advertising |url=https://www.gingermediagroup.com/visakhapatnam-airport-advertising/ |website=Gingermediagroup |date=22 May 2024 |access-date=22 August 2024}}</ref> [[وجياواڊا هوائي اڏو|وجياواڊا]] ڏانهن روزاني پروازون 2003ع ۾ شروع ٿيون.<ref>{{Cite news |title=Air Deccan takes off finally |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/air-deccan-takes-off-finally/articleshow/227312.cms |access-date=22 August 2024 |work=[[The Times of India]] |date=11 October 2003}}</ref> انهن ٽن (جيڪي بين الاقوامي هوائي اڏا آهن) کان سواءِ، رياست وٽ ٽي [[گهريلو هوائي اڏو|گهريلو هوائي اڏا]] به آهن: [[راجامهندروورم هوائي اڏو|راجامهندروورم]]، [[ڪداپا هوائي اڏو|ڪداپا]] ۽ [[ڪُرنول هوائي اڏو|ڪُرنول]].{{Sfn|DOP|2023|p=180-183}} هنگامي ۽ چارٽر پروازن لاءِ خانگي هوائي اڏو [[سري ستيه ساي هوائي اڏو|پُٽاپرتھي]] ۾ آهي.<ref>{{Cite news |title=پُٽاپرتھي هوائي اڏو هنگامي لئنڊنگن ۾ سهولت ڏيندو؛ سيڪيورٽي وڌيڪ مضبوط ڪئي ويندي |url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/250721/puttaparthi-airport-to-facilitate-emergency-landings-security-to-be-b.html |access-date=10 August 2021 |work=Deccan Chronicle |date=25 July 2021 |archive-date=10 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210810133924/https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/250721/puttaparthi-airport-to-facilitate-emergency-landings-security-to-be-b.html |url-status=live }}</ref> ڀوگاپورم بين الاقوامي هوائي اڏو [[وشاکاپٽنم]] ڀرسان 2,300 ايڪڙ ايراضي تي ₹4,750 ڪروڙ بجيٽ سان ٺهيو پيو وڃي، ۽ اميد آهي ته 2025ع تائين مڪمل ٿيندو.<ref>{{Cite news |title=ڀوگاپورم بين الاقوامي هوائي اڏو 2025ع تائين تيار ٿي ويندو: آنڌرا پرديش جي صنعتن واري وزير گڊيواڊا اَمرناتھ |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/bhogapuram-international-airport-will-be-ready-by-2025-says-andhra-pradesh-industries-minister-gudivada-amarnath/article67645263.ece |date=16 December 2023 |access-date=6 May 2024 |work=[[دي هندو]]|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231217015305/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/bhogapuram-international-airport-will-be-ready-by-2025-says-andhra-pradesh-industries-minister-gudivada-amarnath/article67645263.ece|archive-date=17 December 2023}}</ref> 2021–22ع (جنوري 2022ع تائين) دوران رياست جي پنجن هوائي اڏن تي گهريلو هوائي مسافرن جي آمد ۾ 60٪ واڌ ٿي: 24.74 لک مسافر، جڏهن ته گذريل مالي سال جي ساڳئي عرصي ۾ 15.48 لک هئا.<ref>{{Cite news |title=اي پي هوائي اڏن تي گهريلو مسافرن جي آمد ۾ 60٪ ٽپو |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/ap-airports-see-60-jump-in-domestic-passenger-footfall/article65246193.ece |last=Boda |first=Tarun |date=21 March 2022 |access-date=16 July 2024 |work=[[دي هندو]]|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220401101206/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/ap-airports-see-60-jump-in-domestic-passenger-footfall/article65246193.ece|archive-date=1 April 2022}}</ref> ==== سامونڊي بندرگاهه ==== {{See also|آنڌرا پرديش جي بندرگاهن ۽ لنگرن جي فهرست}} {{Map/Seaports in Andhra Pradesh}}[[File:Vizag seaport.jpg|thumb|وِزاگ بندرگاهه]] رياست وٽ مرڪزي حڪومت جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ هڪ وڏو بندرگاهه [[وشاکاپٽنم بندرگاهه|وشاکاپٽنم]] ۾ آهي، ۽ رياست حڪومت جي ڪنٽرول هيٺ 15 نوٽيفائيڊ بندرگاهه (ٽن “ڪيپٽو” بندرگاهن سميت) آهن.{{Sfn|DOP|2023|page=183}} وشاکاپٽنم بندرگاهه 1933ع ۾ سڀ کان اڳ ڪميشن ٿيو.<ref>{{Cite news |title=وشاکاپٽنم بندرگاهه 7 آڪٽوبر تي 90 ورهين جو ٿيندو |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/visakhapatnam-port-turning-90-on-october-7/article67388936.ece |access-date=22 August 2024 |work=[[دي هندو]] |date=6 October 2023}}</ref> گنگاورم بندرگاهه هڪ گهرو سامونڊي بندرگاهه آهي، جيڪو 200,000–250,000 [[ڊيڊ ويٽ ٽنيج|ڊي ڊبليو ٽي]] تائين سمنڊِي جهازن کي جاءِ ڏئي سگهي ٿو.<ref>{{Cite news |last1=Patnaik |first1=Santosh |title=گنگاورم بندرگاهه جلد گنجائش ٻيڻي ڪندو |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/gangavaram-port-to-double-capacity-soon/article7242475.ece |access-date=22 August 2024 |work=[[دي هندو]] |date=25 May 2015}}</ref> 2023–34ع دوران گنگاورم، ڪاڪيناڊا ڊيپ واٽر، ڪرشنپٽنم، راوّا، ڪاڪيناڊا اينڪريج، ۽ وشاکاپٽنم گڏجي 189.21 ملين ٽن ڪارگو هٿ ڪيو، جيڪو گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 7.9٪ واڌ آهي.<ref>{{Cite news |title=آنڌرا پرديش بندرگاهن تي ٻڌل واڌ ۾ سيڙپڪاري ڪري ٿو |url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/logistics/andhra-pradesh-invests-in-port-led-growth/article68115119.ece |last=G |first=Naga Sreedhar |date=28 April 2024 |access-date=16 July 2024 |work=[[Business Line]]|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240429054625/https://www.thehindubusinessline.com/economy/logistics/andhra-pradesh-invests-in-port-led-growth/article68115119.ece|archive-date=29 April 2024}}</ref> راماياپٽنم، ماچلي پٽنم، مُلاپيٽا ۽ ڪاڪيناڊا ۾ نوان بندرگاهه ٺهيا پيا وڃن.<ref>{{Cite news |title=آنڌرا پرديش ۾ تعمير هيٺ بندرگاهن ۽ مڇيگيري لنگرن تي ڪم تيزيءَ سان جاري |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/works-apace-at-seaports-and-fishing-harbours-being-constructed-in-andhra-pradesh/article67205843.ece |last=V. |first=Raghavendra |date=17 August 2023 |access-date=6 May 2024|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824042832/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/works-apace-at-seaports-and-fishing-harbours-being-constructed-in-andhra-pradesh/article67205843.ece|archive-date=24 August 2023}}</ref> === رابطا === جنوري 2023ع ۾ جاري ٿيل سماجي-معاشي سروي موجب آنڌرا پرديش ۾ {{formatnum:10605}} پوسٽ آفيسون آهن.{{Sfn|DOP|2023|p=189}} ڀارت سنچار نگم لميٽيڊ (بي ايس اين ايل) {{formatnum:1310}} ٽيليفون ايڪسچينج هلائي ٿو، 20.6 ملين لينڊ لائين ڪنيڪشنون رکي ٿو ۽ 5.4 ملين وائرليس سبسڪرائبر به آهن.{{Sfn|DOP|2023|p=186}} ايئرٽيل، جيو، ووڊافون آئيڊيا، ۽ بي ايس اين ايل رياست ۾ موبائل خدمتون ڏين ٿا.<ref name="trai-54/2024"/> {{As of |2023|post=,}} آنڌرا پرديش ۾ موبائل فون استعمال ڪندڙن جو انگ 82 ملين ۽ انٽرنيٽ سبسڪرائبرن جو انگ 67.1 ملين تائين پهتو. موبائل نيٽ ورڪ خدمتون 17,328 مان 15,322 ڳوٺن ۾ موجود آهن. 5 جي نيٽ ورڪ رابطي لاءِ 16,714 بيس ٽرانسفر اسٽيشنون مهيا ڪيون ويون آهن.<ref>{{Cite web |title=آنڌرا پرديش ۾ موبائل ٽاور |url=https://www.rsdebate.nic.in/bitstream/123456789/746437/1/PQ_262_08122023_U704_p275_p276.pdf |publisher=راجيا سڀا |access-date=19 August 2024 |date=8 December 2023}}</ref> ڪيترائي فراهم ڪندڙ، جن ۾ رياست حڪومت جي ملڪيت وارو [[آنڌرا پرديش اسٽيٽ فائبرنيٽ لميٽيڊ|آنڌرا پرديش رياستي فائبر نيٽ لميٽيڊ]] پڻ شامل آهي، وائر لائين خدمتون هلائين ٿا، جيڪي انٽرنيٽ رابطي، ٽيليفوني، ۽ [[انٽرنيٽ پروٽوڪول ٽيليويزن|انٽرنيٽ پروٽوڪول ٽيليويزن]] کي سهارو ڏين ٿيون.<ref name="trai-54/2024">{{Cite book |title=پريس رليز نمبر 54/2024 |date=20 August 2024 |publisher=ڀارت جي ٽيليڪام ريگيوليٽري اٿارٽي |location=نئين دهلي |pages=16–17 |url=https://trai.gov.in/sites/default/files/PR_No.54of2024_0.pdf |access-date=21 August 2024}}</ref><ref>{{Cite news |title=آنڌرا پرديش رياستي فائبر نيٽ لميٽيڊ واڌ لاءِ تيار: گوتم ريڊي |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/andhra-pradesh-state-fibernet-limited-is-poised-for-growth-says-goutham-reddy/article65381371.ece |access-date=20 August 2024 |work=[[دي هندو]] |date=4 May 2022}}</ref> اي پي سڄي رياست وارو ايريا نيٽ ورڪ 668 هنڌن تي رياستي انتظاميا جي 2,164 آفيسن کي منڊل هيڊڪوارٽرن جي سطح تائين ڳنڍي ٿو.{{Sfn|DOP|2023|p=204}} هي نيٽ ورڪ ڊيٽا ۽ وڊيو ٻنهي قسمن جي رابطن کي سهارو ڏئي ٿو. بي ايس اين ايل ۽ قومي علمي نيٽ ورڪ ضلعي هيڊڪوارٽرن کي رياستي هيڊڪوارٽرن سان 34 ايم بٽ/سيڪنڊ بينڊوڊٿ سان ڳنڍين ٿا. منڊل هيڊڪوارٽر 8 ايم بٽ/سيڪنڊ بينڊوڊٿ سان ڳنڍيل آهن.{{Sfn|DOP|2023|p=195}} === پاڻي === رياست ۾ 40 وڏيون ۽ وچولي درجي جون نديون ۽ 40,000 ننڍا آبپاشي ذريعا آهن. گوداوري، ڪرشنا ۽ پينا اهم نديون آهن. ڪُل قابلِ پوک زمين 19.904 ملين ايڪڙ آهي.<ref>{{Cite web |url=https://irrigationap.cgg.gov.in/wrd/home |title=Home page |access-date=19 July 2024 |website=Water resources department, Government of Andhra Pradesh}}</ref> وڏن، وچولي ۽ ننڍن آبپاشي منصوبن وسيلي 10.172 ملين ايڪڙ يا 51.1٪ زمين کي آبپاشي فراهم ڪئي وڃي ٿي {{As of |2015|lc=y}}.<ref>{{Cite web |url=https://irrigationap.cgg.gov.in/wrd/projects |title=Andhra Pradesh projects information |access-date=19 July 2024 |website=Water resources department, Government of Andhra Pradesh |archive-date=23 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240223203420/https://irrigationap.cgg.gov.in/wrd/projects |url-status=live }}</ref>{{cbignore}} رياست جا ڪيترائي پاڻي منصوبا مسئلن کي منهن ڏئي رهيا آهن. [[پولاورم منصوبو]] هڪ گهڻ-مقصد ذخيرو منصوبو آهي، جيڪو داوليشورم بيراج کان 42 ڪلوميٽر مٿي وهڪري تي واقع آهي. اهو 2014ع جي آنڌرا پرديش ٻيهر تنظيم قانون تحت قومي منصوبو قرار ڏنو ويو آهي. هن جي ذخيرو گنجائش 194.6 ٽي ايم سي آهي ۽ سالياني 322.73 ٽي ايم سي پاڻي استعمال ڪرڻ جي اميد آهي.{{Sfn|DOP|2023|p=136}}<ref>{{Cite web |url=https://irrigationap.cgg.gov.in/wrd/static/approjects/polavaramnew.html |title=Polavaram Project |access-date=19 July 2024 |website=Water resources department, Government of Andhra Pradesh |archive-date=5 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705102504/https://irrigationap.cgg.gov.in/wrd/static/approjects/polavaramnew.html |url-status=live }}</ref>{{cbignore}} 2022ع جي ٻوڏن دوران ڊائفرام ڀت کي نقصان پهچڻ سبب تعمير هيٺ منصوبي کي جهٽڪا لڳا.<ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/dam-design-review-panel-approves-repairs-to-polavaram-diaphragm-wall-damaged-in-godavari-floods/article66584237.ece |title=Dam design review panel approves repairs to Polavaram diaphragm wall damaged in Godavari floods |date=5 March 2023 |access-date=30 May 2023 |website=[[دي هندو]] |archive-date=30 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530065426/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/dam-design-review-panel-approves-repairs-to-polavaram-diaphragm-wall-damaged-in-godavari-floods/article66584237.ece |url-access=subscription|url-status=live }}</ref> [[ويليگونڊا منصوبو]]، جيڪو پراڪاسم، نيللور ۽ مڊالا ضلعن جي ضرورتن لاءِ شروع ڪيو ويو، سست رفتاري سان اڳتي وڌي رهيو آهي.<ref>{{Cite news |title=Excavation works of Poola Subbaiah Veligonda Project's tunnel two completed in Andhra Pradesh, says official |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/excavation-works-of-poola-subbaiah-veligonda-projects-tunnel-two-completed-in-andhra-pradesh-says-official/article67772746.ece |date=24 January 2024 |work=[[دي هندو]] |access-date=26 March 2024 |archive-date=26 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326065108/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/excavation-works-of-poola-subbaiah-veligonda-projects-tunnel-two-completed-in-andhra-pradesh-says-official/article67772746.ece |url-access=subscription|url-status=live }}</ref> [[اننامايا منصوبو]]، جيڪو 2021ع جي ٻوڏن ۾ وهي ويو هو، 787 ڪروڙ رپين سان ٻيهر ڊزائين ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو پيو وڃي.<ref>{{Cite web |last1=S. |first1=Nagaraja Rao |title=Andhra Pradesh: Two years on, Annamayya project still awaits design approval |url=https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2023/Nov/19/andhra-pradesh-two-yearson-annamayya-project-still-awaits-design-approval-2634294.html |work=[[دي نيو انڊين ايڪسپريس]] |access-date=19 August 2024 |date=19 November 2023}}</ref> ورهاڱي کان پوءِ [[آنڌرا پرديش ۽ تلنگانا وچ ۾ تڪرار|ڪرشنا ۽ گوداوري جي پاڻي ورڇ بابت تلنگانا سان تڪرار]] جاري آهن.<ref name="water-sharing">{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/explained-the-telangana-andhra-pradesh-water-dispute/article66880971.ece |title=Explained : The Telangana- Andhra Pradesh water dispute |date=23 May 2023 |access-date=29 May 2023 |website=[[دي هندو]] |archive-date=29 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529045556/https://www.thehindu.com/news/national/telangana/explained-the-telangana-andhra-pradesh-water-dispute/article66880971.ece |url-access=subscription|url-status=live }}</ref> === توانائي === {{Main|آنڌرا پرديش جو توانائي شعبو}} [[File:Rayalaseema Thermal Power Station.jpg|thumb|right|[[ريالاسِيما حرارتي توانائي اسٽيشن]]]] [[حرارتي توانائي اسٽيشن|حرارتي]]، [[آبي بجلي|آبي]] ۽ [[قابلِ تجديد توانائي|قابلِ تجديد]] بجلي گهر رياست کي بجلي فراهم ڪن ٿا. سرڪاري شعبي جي پيداوار اسٽيشنن ۾ رياست جي لڳايل گنجائش 7,245 ميگاواٽ هئي. نجي شعبي جي لڳايل گنجائش 9,370 ميگاواٽ هئي، جنهن ۾ 1,961 ميگاواٽ آزاد پيدا ڪندڙن جي گنجائش شامل آهي. ڪُل لڳايل گنجائش 16,615 ميگاواٽ هئي. 2021–22ع دوران وڌ ۾ وڌ طلب 12,032 ميگاواٽ هئي ۽ في فرد استعمال 1,285 ڪلوواٽ ڪلاڪ هو. ڪُل استعمال 68,972 ملين يونٽ هو.<ref name="appower">{{Cite book |title=Power development in Andhra Pradesh (Statistics) 2021–22 |year=2022 |url=https://aptransco.co.in/pds-fy2021-22-final.pdf |access-date=29 April 2024 |pages=1–2 }}{{cbignore}}</ref> توانائي استعمال 2018–19ع ۾ 54,555 ملين يونٽن کان وڌي 2023–24ع ۾ 69,113 ملين يونٽن تائين پهتو، جيڪو 4.8٪ واڌ جي شرح آهي. في فرد بجلي استعمال ۾ صرف 123 ڪلوواٽ ڪلاڪ واڌ ٿي، جڏهن ته قومي سطح تي 146 ڪلوواٽ ڪلاڪ واڌ ٿي. ان جا سبب بجلي جي شرح ۾ تيز اضافو ۽ بجلي ڪٽوتين جو ٻيهر لاڳو ٿيڻ هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ [[پولاورم آبي بجلي منصوبو]] (960 ميگاواٽ)، [[سري دامودرم سنجيويّا حرارتي توانائي اسٽيشن]] (ڪرشنپٽنم) اسٽيج-2 يونٽ-3 (800 ميگاواٽ) ۽ [[ڊاڪٽر نرلا ٽاٽا رائو حرارتي توانائي اسٽيشن]] اسٽيج-5 يونٽ-8 (800 ميگاواٽ) جي ڪمشننگ ۾ دير ٿي.<ref>{{Cite news |title=White Paper on A.P. power sector reveals ₹1.29 lakh crore burden on govt. |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/white-paper-on-ap-power-sector-reveals-129-lakh-crore-burden-on-govt/article68385541.ece |last=M. |first=Sambasiva Rao |date=9 July 2024 |access-date=18 July 2024 |work=[[دي هندو]]|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240711015712/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/white-paper-on-ap-power-sector-reveals-129-lakh-crore-burden-on-govt/article68385541.ece|archive-date=11 July 2024}}</ref> === صحت === صحت جو ڍانچو 13 ضلعي اسپتالن، 28 سب-ضلعي اسپتالن ۽ {{formatnum:6049}} شهري ۽ ديهي صحت مرڪزن تي مشتمل آهي {{As of 2019–20}}. ڳوٺن ۾ دروازي تائين صحت سهولتون {{formatnum:42060}} منظور شده سماجي صحت ڪارڪنن وسيلي فراهم ڪيون وڃن ٿيون {{As of July 2019}}.<ref>{{Cite book |title=Health dossier 2021 : Reflections on key health indicators – Andhra Pradesh |date=2021 |publisher=National health systems resource centre |location=New Delhi |pages=6–13 |url=https://nhsrcindia.org/sites/default/files/practice_image/HealthDossier2021/Andhra%20Pradesh.pdf}}</ref> 108 سروس ايمرجنسي مريضن کي ويجهي صحت مرڪز ڏانهن منتقل ڪري تيز امداد فراهم ڪري ٿي، جڏهن ته 104 سروس موبائل طبي يونٽن وسيلي هر مهيني گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڀيرو ڳوٺن ۾ پهچي صحت سهولتون مهيا ڪري ٿي.<ref>{{Cite news |url=https://www.thehansindia.com/hans/opinion/news-analysis/108-104-totally-dissimilar-services-751732 |title=108 & 104 totally dissimilar services |date=4 July 2022 |access-date=2 June 2023 |work=[[دي هانس انڊيا]] |last=Vanam |first=Jwala Narasimha Rao |archive-date=2 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602063749/https://www.thehansindia.com/hans/opinion/news-analysis/108-104-totally-dissimilar-services-751732 |url-status=live }}</ref> سڀئي غريب خاندان مفت رياستي صحت انشورنس اسڪيم تحت {{INRConvert|2500000}} جي حد تائين ڍڪيل آهن، جيڪا 42.5 ملين ماڻهن کي فائدو ڏئي ٿي.<ref>{{Cite news |last=Sridhar |first=G. Naga |date=18 December 2023 |title=AP increases YSR Aarogyasri free treatment limit to ₹25 lakh |url=https://www.thehindubusinessline.com/news/national/ap-increases-ysr-aarogyasri-free-treatment-limit-to-25-lakh/article67649885.ece |work=Business Line|location=Chennai |access-date=30 April 2024|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231219012519/https://www.thehindubusinessline.com/news/national/ap-increases-ysr-aarogyasri-free-treatment-limit-to-25-lakh/article67649885.ece|archive-date=19 December 2023}}</ref> خدمتون سرڪاري ۽ نجي اسپتالن ۾ نيٽورڪ تحت مهيا ڪيون وڃن ٿيون. 2014–2018ع دوران فائدو وٺندڙن جي دعويٰ رقم ۾ واڌ ٿي، پر مهانگائي کي نظر ۾ رکڻ کان پوءِ گهٽتائي آئي. اموات جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي، جيڪا گهٽ خرچ تي بهتر نتيجن جي نشاندهي ڪري ٿي.<ref>{{Cite journal |title=Utilization trends of a government-sponsored health insurance program in South India: 2014 to 2018 |journal=Value in Health Regional Issues |year=2022 |volume=27 |pages=82–89 |doi=10.1016/j.vhri.2021.02.007 |pmid=34844063 |last1=Singh |first1=P. |last2=Powell |first2=A. C. |s2cid=244706313 |doi-access=free }}</ref> 2,700 نجي اسپتالن مان 540 (20٪) خاص اسپتالون آهن. علاج ڪرايل مريضن جو انگ 2022–23ع ۾ 1.2 ملين کان وڌي 2023–24ع ۾ 1.39 ملين ٿيو، جڏهن ته بجيٽ ₹3,350 ڪروڙ تي برقرار رهيو.<ref>{{Cite news |title=No free treatment for Arogyasari patients in Andhra |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/no-free-treatment-for-arogyasari-patients-in-andhra-101716321391891.html |last=Apparasu |first=Srinivasa Rao |date=22 May 2024 |work=[[هندستان ٽائمز]] |access-date=18 July 2024 |archive-date=9 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809114023/https://www.hindustantimes.com/india-news/no-free-treatment-for-arogyasari-patients-in-andhra-101716321391891.html |url-status=live }}</ref> قومي خانداني صحت سروي-5 (2019–21ع) موجب 85٪ کان وڌيڪ گهرن وٽ رهائش، بجلي، صاف ٻارڻ، بيت الخلاءُ، موبائل فون ۽ بئنڪ کاتي جي سهولت موجود آهي، جڏهن ته نلڪي پاڻي صرف 22٪ گهرن تائين محدود آهي. رياستي صحت انشورنس، ملازمن جي صحت اسڪيم، قومي صحت بيمه يوجنا، ملازمن جي رياستي انشورنس ۽ مرڪزي حڪومت جي صحت اسڪيم وسيلي گهٽ ۾ گهٽ هڪ فرد سان 70٪ گهر ڍڪيل آهن.<ref>{{Cite book |title=National family health survey (NFHS-5), India, 2019–21: Andhra Pradesh |last=International Institute for Population Sciences (IIPS) and ICF |publisher=IIPS |year=2021 |location=Mumbai |url=http://rchiips.org/nfhs/NFHS-5Reports/Andhra_Pradesh.pdf |access-date=2 June 2023 |archive-date=2 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602012114/http://rchiips.org/nfhs/NFHS-5Reports/Andhra_Pradesh.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230602012114/http://rchiips.org/nfhs/NFHS-5Reports/Andhra_Pradesh.pdf |date=2 June 2023 }}</ref> === بينڪاري === 31 مارچ 2023 رياست ۾ 33 نجي شعبي جون بينڪون، 12 سرڪاري شعبي جون بينڪون، ٽي ديهي بينڪون، ٽي ننڍيون مالياتي بينڪون، ٽي ادائيگي بينڪون، هڪ سهڪاري بينڪ ۽ هڪ رياستي مالياتي ڪارپوريشن ڪم ڪري رهيا آهن. ڪُل 7,881 شاخون آهن.<ref>{{Cite book |title=SLBC meeting 223 Data Sheets |year=2023 |url=https://www.slbcap.nic.in/pages/SLBC%20Meetings/Data%20Sheets_223.pdf }}{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> سيپٽمبر 2023 ۾ جمع پونجي ₹435,183.49 ڪروڙ (US$51 بلين ڊالر) ۽ ڏنل قرض ₹628,134.9 ڪروڙ (US$74 بلين ڊالر) هئا، جڏهن ته ڪريڊٽ-ڊپازٽ تناسب 144٪ هو، جيڪو ريزرو بينڪ آف انڊيا جي 60٪ معيار کان وڌيڪ آهي. ابتدائي شعبي جا قرض ڪُل قرض جو 60.13٪ هئا.{{Sfn|DOP|2023|p=189}} مارچ 2011ع تائين گڏيل آنڌرا پرديش ۾ خرد مالياتي صنعت 65٪ قومي قرضن سان ترقي ڪئي، پر 2010ع جي رياستي ضابطن کان پوءِ 31 مارچ 2023ع تائين قرض پورٽ فوليو 0.8٪ تي اچي ويو. عدالت پاران ضابطن خلاف فيصلو اچڻ بعد صنعت جي ٻيهر بحالي جي اميد آهي.<ref>{{Cite news |title=Will the Telangana HC ruling change fortunes for Andhra microfinance sector? |url=https://bfsi.economictimes.indiatimes.com/news/financial-services/will-the-telangana-hc-ruling-change-fortunes-for-andhra-microfinance-sector/104838751 |date=31 October 2023 |access-date=18 July 2024 |work=The Economic Times |archive-date=18 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240718145531/https://bfsi.economictimes.indiatimes.com/news/financial-services/will-the-telangana-hc-ruling-change-fortunes-for-andhra-microfinance-sector/104838751 |url-status=live }}</ref> == تعليم == {{Main|آنڌرا پرديش ۾ تعليم|آنڌرا پرديش ۾ اعليٰ تعليم جا ادارا}} [[File:Andhra University Visakhapatnam.jpg|thumb|[[آنڌرا يونيورسٽي|آنڌرا يونيورسٽي، وشاکاپٽنم]]]] پرائمري ۽ سيڪنڊري اسڪولي تعليم سرڪاري ۽ نجي اسڪولن وسيلي ڏني وڃي ٿي، جنهن کي رياست جو اسڪولي تعليم کاتو ضابطو آڻي ٿو.<ref>{{Cite web |title=School education department |url=http://rmsaap.nic.in/Notification_TSG_2015.pdf |website=Rashtriya Madhyamik Shiksha Abhiyan |publisher=School Education Department, Government of Andhra Pradesh |access-date=6 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160319051231/http://rmsaap.nic.in/Notification_TSG_2015.pdf |archive-date=19 March 2016 |location=Hyderabad |date=26 March 2015}}</ref> حڪومت 2021ع ۾ انهن امدادي اسڪولن کي مالي مدد بند ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جن جي تاريخ 1870ع واري ڏهاڪي تائين وڃي ٿي؛ نتيجي طور انهن کي مجبور ڪيو ويو ته يا ته امدادي عملي سميت اسڪول حڪومت حوالي ڪن يا نجي بڻجن.<ref>{{Cite news |last=Nandam |first=Naresh |date=28 September 2021 |title=Ongole : Future of poor students hangs in balance as govt absorbs aided staff |url=https://www.thehansindia.com/andhra-pradesh/ongole-future-of-poor-students-hangs-in-balance-as-govt-absorbs-aided-staff-708426 |work=[[دي هانس انڊيا]] |access-date=22 March 2024 |archive-date=9 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240309091245/https://www.thehansindia.com/andhra-pradesh/ongole-future-of-poor-students-hangs-in-balance-as-govt-absorbs-aided-staff-708426 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Yallampalli |first1=Vaikuntham |title=Education and social change in South India: Andhra, 1880–1920 |date=1982 |publisher=New era publications |location=Madras |page=14 |url=https://books.google.com/books?id=P_U5AAAAMAAJ&q=%22aided+schools%22 |access-date=26 August 2024}}</ref> گڏيل ضلعي تعليمي ڄاڻ نظام پلس (يو ڊي آءِ ايس اي+) جي 2021–22ع رپورٽ موجب {{formatnum:61948}} اسڪولن ۾ ڪُل {{formatnum:8244647}} شاگرد داخلا ٿيل هئا.<ref>{{Cite web |title=UDISE plus dashboard |url=https://src.udiseplus.gov.in/School/DataDashboard |website=Department of School education and literacy |access-date=9 August 2024}}{{Cbignore}}</ref> 2018–2022ع دوران درجن 1–8ع ۾ ديهي شاگردن جي پڙهڻ ۽ حسابي مهارتن جي ڪارڪردگي گهٽ ٿي، جنهن جو هڪ سبب ڪووڊ وبا به ٻڌايو ويو. مثال طور ڪلاس اَٺين جي پڙهڻ واري جاچ ۾ 2018ع جي 78٪ کان مٿي سطح 2022ع ۾ 67٪ تائين لهي وئي. تنهن هوندي به سرڪاري اسڪولن ۾ شاگردن جي داخلا 63.2٪ کان وڌي 71٪ ٿي وئي.<ref>{{cite news |last1=Rao |first1=Umamaheswar |title=63% class V pupils can't read class II text in AP: ASER 2022 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/visakhapatnam/63-class-v-pupils-cant-read-class-ii-text-in-ap-aser-2022/articleshow/102121592.cms |access-date=26 August 2024 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=26 July 2023}}</ref> مارچ 2024ع جي سيڪنڊري اسڪول سرٽيفڪيٽ (ايس ايس سي) امتحان ۾ باقاعده ڌارا مان {{Nowrap|616,615}} شاگردن شرڪت ڪئي. ضلعن ۾ پروٿاويپورم-مانيم ضلعي سڀ کان وڌيڪ 96.37 پاس فيصد حاصل ڪيو. مجموعي پاس فيصد 86.69٪ رهيو، جيڪو اڳئين سال جي ڀيٽ ۾ 14.43٪ واڌ آهي، ۽ 2,803 اسڪولن ۾ 100٪ نتيجا آيا.<ref name="ssc2024" >{{Cite news |title=86.69% students pass SSC examinations in Andhra Pradesh, 2,803 schools record 100% results |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/8669-of-students-pass-ssc-examinations-in-andhra-pradesh-2803-schools-record-100-results/article68094695.ece |last=Rajulapudi |first=Sreenivas |date=22 April 2024 |access-date=3 May 2024 |work=[[دي هندو]] |url-access=subscription |archive-date=9 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809114016/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/8669-of-students-pass-ssc-examinations-in-andhra-pradesh-2803-schools-record-100-results/article68094695.ece |url-status=live }}</ref><ref name="ssc2023">{{Cite news |title=Girls outperform boys by over 6% in SSC exams in Andhra Pradesh|url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/girls-outperform-boys-by-over-6-in-ssc-exams-in-andhra-pradesh/article66819882.ece |access-date=17 June 2023 |date=6 May 2023 |archive-date=19 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519233319/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/girls-outperform-boys-by-over-6-in-ssc-exams-in-andhra-pradesh/article66819882.ece |url-access=subscription|url-status=live }}</ref> مارچ 2024ع ۾ ٿيندڙ انٽرميڊيئيٽ (اعليٰ ثانوي) امتحانن ۾ 393,757 شاگردن شرڪت ڪئي. پاس فيصد 78٪ رهيو، جيڪو اڳئين سال جي ڀيٽ ۾ 7٪ واڌ آهي.<ref name="inter2024">{{Cite news |title=Girls outperform boys in Intermediate Public Examination in Andhra Pradesh |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/girls-outperform-boys-in-intermediate-public-examination-in-andhra-pradesh/article68057354.ece |last=P. |first=Sujatha Verma |date=12 April 2024 |access-date=3 May 2024 |work=[[دي هندو]] |url-access=subscription |archive-date=3 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240503061122/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/girls-outperform-boys-in-intermediate-public-examination-in-andhra-pradesh/article68057354.ece |url-status=live }}</ref><ref name="inter2023">{{Cite news |title=Girls dominate boys in AP Intermediate 1 & 2 results |url=https://www.deccanchronicle.com/education/260423/girls-dominate-boys-in-ap-intermediate-1-2-results.html |date=27 April 2023 |access-date=17 June 2023 |work=Deccan Chronicle |archive-date=9 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230509233151/https://www.deccanchronicle.com/education/260423/girls-dominate-boys-in-ap-intermediate-1-2-results.html |url-status=live }}</ref> رياست 2020ع ۾ تعليمي سڌارا شروع ڪيا، جن تحت اسڪولن جا ڇهه قسم ٺاهيا ويا: سيٽلائيٽ بنيادي اسڪول (پري-پرائمري)، بنيادي اسڪول (پري-پرائمري کان ڪلاس 2 تائين)، بنيادي اسڪول پلس (پري-پرائمري کان ڪلاس 5 تائين)، پري-هاءِ اسڪول (ڪلاس 3 کان ڪلاس 7/8 تائين)، هاءِ اسڪول (ڪلاس 3 کان ڪلاس 10 تائين)، ۽ هاءِ اسڪول پلس (ڪلاس 3 کان ڪلاس 12 تائين).{{Sfn|DOP|2023|p=12}} سڀني سرڪاري اسڪولن ۾ انگريزي-ميڊيم تعليم ڏانهن تبديلي 2020–2021ع جي تعليمي سال کان شروع ڪئي وئي، جنهن جي 2024–25ع تائين مڪمل ٿيڻ جي اميد آهي. شروعاتي قدم طور 2022–23ع ۾ 1,000 سرڪاري اسڪولن کي [[مرڪزي ثانوي تعليم بورڊ]] سان الحاق ڏنو ويو.<ref>{{Cite news |last1=P. |first1=Sujatha Varma |title=New pattern of exam awaits students of CBSE-affiliated government schools in A.P. |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/new-pattern-of-exam-awaits-students-of-cbse-affiliated-government-schools-in-ap/article67379529.ece |access-date=19 August 2024 |work=[[دي هندو]] |date=4 October 2023}}</ref> والدين جي سروي جي بنياد تي رياستي حڪومت احتجاجن ۽ عدالتي ڪيسن جي باوجود انگريزي-ميڊيم منصوبي کي اڳتي وڌايو.<ref name="english-medium-roots">{{Cite news |url=https://thefederal.com/states/south/andhra-pradesh/english-medium-schools-andhra-pradesh/ |title=Andhra schools' transition from Telugu to English medium has roots in the far past |date=19 May 2022 |access-date=25 April 2023 |website=The federal |archive-date=25 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425120649/https://thefederal.com/states/south/andhra-pradesh/english-medium-schools-andhra-pradesh/ |url-status=live }}</ref> هن رياستي منصوبي لاءِ 2021–2026ع دوران "سپورٽنگ آنڌراس لرننگ ٽرانسفارميشن" منصوبي تحت ورلڊ بينڪ کان $250 ملين جو قرض جزوي طور فراهم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد ڪلاس 2 تائين ٻارن جي سکيا نتيجن کي بهتر بڻائڻ آهي.<ref>{{Cite book |title=Program appriasal document -SALT |publisher=World Bank |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/149391624240914510/pdf/India-Supporting-Andhras-Learning-Transformation-Operation-Program-for-Results-Project.pdf |date=20 May 2021 |access-date=25 April 2023 |archive-date=25 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425120651/https://documents1.worldbank.org/curated/en/149391624240914510/pdf/India-Supporting-Andhras-Learning-Transformation-Operation-Program-for-Results-Project.pdf |url-status=live }}</ref> 2023 کان رياست ۾ 169 سرڪاري-امدادي ڊگري ڪاليج ۽ 55 نجي-امدادي ڊگري ڪاليج آهن. قومي جائزي ۽ تصديق ڪائونسل طرفان 66 سرڪاري ڪاليجن ۽ 48 نجي-امدادي ڪاليجن کي گريڊ ڏنا ويا. 85 سرڪاري-امدادي ۽ 175 نجي پولي ٽيڪنڪ ڪاليج آهن، جن جي منظور شده گنجائش 75,906 شاگردن جي آهي.{{Sfn|DOP|2023|p=13-14}} فني تعليم جي درجي ۾ 685 ادارا ڊپلوما، انڊر گريجوئيٽ ۽ پوسٽ گريجوئيٽ ڪورس پيش ڪن ٿا، جن جي داخلا گنجائش 299,608 آهي.<ref>{{cite book |title=Annual report 2021-22 |date=2022 |publisher=AICTE |location=New Delhi |page=121 |url=https://www.aicte-india.org/sites/default/files/AR/AICTE_Annual%20Report_2022_English.pdf |access-date=26 August 2024}}</ref> آنڌرا پرديش رياستي ڪائونسل براءِ اعليٰ تعليم مختلف شعبي وار داخلا امتحان منظم ڪري ٿي ۽ داخلا لاءِ ڪائونسلنگ به ڪرائي ٿي.<ref>{{Cite news |title=Andhra Pradesh state council of higher education releases schedule of common entrance tests |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/andhra-pradesh-state-council-of-higher-education-releases-schedule-of-common-entrance-tests/article68128933.ece |access-date=22 August 2024 |work=[[دي هندو]] |date=1 May 2024}}</ref> تعليم يافته ماڻهن جي مهارت وڌائڻ ۽ روزگار لڳائڻ لاءِ آنڌرا پرديش رياستي مهارت ترقي ڪارپوريشن قائم ڪئي وئي آهي.<ref>{{Cite news |last1=Laxmi |first1=Pranathi |title=APSSDC empowers 1.35 lakh youth through skill training |url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/241223/apssdc-empowers-135-lakh-youth-through-skill-training.html |access-date=22 August 2024 |work=[[Deccan Chronicle]] |date=23 December 2023}}</ref> {{As of|2021|post=,}} رياست ۾ ڪُل 36 يونيورسٽيون آهن: ٽي مرڪزي يونيورسٽيون، 23 رياستي سرڪاري يونيورسٽيون، ڇهه رياستي نجي يونيورسٽيون ۽ چار ڊيِمڊ يونيورسٽيون.{{Sfn|UGC|2021|p=100}} [[آنڌرا يونيورسٽي]] رياست جي سڀ کان پراڻي يونيورسٽي آهي، جيڪا 1926ع ۾ قائم ٿي.<ref>{{Cite news|title=Old-timers recollect glorious days of AU|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/au-old-timers-recollect-glorious-days/article18237557.ece|access-date=2 May 2017|work=[[دي هندو]]|archive-date=14 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210214134019/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/au-old-timers-recollect-glorious-days/article18237557.ece|url-access=subscription|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Statistical profile of universities in Andhra Pradesh|url=http://www.apsche.org/apsche/PDF/STATISTICAL%20PROFILE%20OF%20THE%20UNIVERSITIES.pdf|website=Andhra Pradesh State Council of Higher Education|access-date=13 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222052107/http://www.apsche.org/apsche/PDF/STATISTICAL%20PROFILE%20OF%20THE%20UNIVERSITIES.pdf|archive-date=22 December 2017|url-status=dead}}</ref> حڪومت 2008ع ۾ [[راجيو گانڌي يونيورسٽي آف ناليج ٽيڪنالاجيز، نوزوِد|راجيو گانڌي يونيورسٽي آف ناليج ٽيڪنالاجيز]] قائم ڪئي ته جيئن رياست جي ديهي نوجوانن جي تعليمي ضرورتن کي پورو ڪري سگهجي.<ref>{{Cite web|url=http://www.rgukt.in/home-aboutrgukt.html |title=Rajiv Gandhi University of Knowledge Technologies |publisher=Rgukt.in |access-date=8 October 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111007142943/http://www.rgukt.in/home-aboutrgukt.html |archive-date=7 October 2011 }}</ref> اين ٽي آر يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز روايتي دوائن کان جديد دوائن تائين 348 لاڳاپيل ڪاليجن ۾ طبي تعليم جي نگراني ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |url=http://hmfw.ap.gov.in/nuhs-org.aspx |title=Dr. N.T.R University of Health Sciences (NUHS) |access-date=9 August 2024 |website=Department of health, medical and family welfare, Government of Andhra Pradesh |archive-date=27 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200227135857/http://hmfw.ap.gov.in/nuhs-org.aspx |url-status=dead }}</ref> سرڪاري يونيورسٽيون—جن ۾ ورثي واريون يونيورسٽيون جهڙوڪ آنڌرا، سري وينڪٽيشورا ۽ ناگارجُنا شامل آهن—سخت مالي تنگي ۽ عملي جي کوٽ جو شڪار آهن، ۽ منظور شده پوري وقت عملي جي رڳو 20٪ سان ڪم هلائي رهيون آهن.<ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/state-run-varsities-slow-descent-into-oblivion/article66917267.ece |title=A.P. Spotlight {{!}} The slow descent of state-run varsities into oblivion in Andhra Pradesh |date=2 June 2023 |access-date=2 June 2023 |website=[[دي هندو]] |last=Bhattacharjee |first=Sumit |archive-date=2 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602032058/https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/state-run-varsities-slow-descent-into-oblivion/article66917267.ece |url-access=subscription|url-status=live }}</ref> [[ڪونيرو لڪشمايا ڪاليج آف انجنيئرنگ|ڪي ايل يونيورسٽي]] 2023ع جي ڀارت درجابنديءَ ۾ مجموعي درجي اندر 50هين نمبر تي رهي، جڏهن ته آنڌرا يونيورسٽي 76هين نمبر تي رهي. هي درجابندي يونين وزارتِ تعليم جي قومي اداري درجابندي فريم ورڪ تحت هئي، جنهن ۾ 2,478 ادارن—جن ۾ رياست جا 242 ادارا شامل هئا—شرڪت ڪئي.<ref>{{Cite news |title=NIRF Rankings: only two institutions from Andhra Pradesh figure in top 100 educational institutions |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/nirf-rankings-only-two-institutions-from-andhra-pradesh-figure-in-top-100-educational-institutions/article66934394.ece |date=5 June 2023 |access-date=17 June 2023 |work=[[دي هندو]] |archive-date=12 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612055947/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/nirf-rankings-only-two-institutions-from-andhra-pradesh-figure-in-top-100-educational-institutions/article66934394.ece |url-access=subscription|url-status=live }}</ref> 18–23 عمر جي گروپ لاءِ اعليٰ تعليم ۾ مجموعي داخلا تناسب (جي اي آر) 2019–20ع ۾ 35.2٪ هو، جيڪو سڄي ڀارت جي 27.1٪ جي ڀيٽ ۾ بهتر آهي. عورتن جو جي اي آر 35.3 ۽ مردن جو 38.2 هو، تنهنڪري [[جنس برابري اشاري]] جو قدر 0.84 ٿيو، جڏهن ته ڀارت لاءِ لاڳاپيل قدر 1.01 هو.{{Sfn|UGC|2021|p=93}} 2020–21ع ۾ آنڌرا پرديش ۾ 510 صنعتي تربيتي ادارا (آءِ ٽي آءِ) هئا، جن مان 82 سرڪاري انتظام هيٺ ۽ 417 نجي انتظام هيٺ هئا. 2021ع ۾ ڪُل سيٽون 93,280 هيون، جن مان 48.90٪ ڀريون ويون. 2020ع ۾ 10,053 شاگردن آءِ ٽي آءِ مڪمل ڪيو.<ref>{{Cite book |title=Transforming industrial training institutes |publisher=Niti Ayog |year=2023 |pages=30|url=https://www.niti.gov.in/sites/default/files/2023-02/ITI_Report_02022023.pdf |access-date=17 June 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420214506/https://www.niti.gov.in/sites/default/files/2023-02/ITI_Report_02022023.pdf |url-status=live }}</ref> رياست ۾ 2,510 عوامي لائبريريون آهن، جن ۾ چار علائقائي لائبريريون ۽ 13 ضلعي مرڪزي لائبريريون سرڪاري انتظام هيٺ شامل آهن.<ref>{{Cite journal |title=Public library system in Andhra Pradesh: An overview |journal=Library Philosophy and Practice |url=https://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=11045&context=libphilprac |last=B |first=Deenadhayalu |date=5 June 2021 |publisher=University of Nebraska – Lincoln |access-date=19 June 2023 |archive-date=5 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805082011/https://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=11045&context=libphilprac |url-status=live }}</ref> [[سراسوتا نيڪيتنم]]، جيڪو [[ويٽاپالم]] ۾ [[باپٽلا ضلعو]] اندر واقع آهي، نجي انتظام هيٺ 1918ع ۾ قائم ٿيل قديم ترين لائبريرين مان هڪ آهي، پر انٽرنيٽ جي ڦهلاءَ سان ان جي ڪشش گهٽجي رهي آهي.<ref>{{Cite news |title=This 100-year-old library loses its patrons as Internet spreads reach |url=https://www.newindianexpress.com/cities/vijayawada/2018/dec/31/this-100-year-old-library-loses-its-patrons-as-internet-spreads-reach-1918656.html |date=31 December 2018 |access-date=19 June 2023 |work=[[دي نيو انڊين ايڪسپريس]] |archive-date=19 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230619055648/https://www.newindianexpress.com/cities/vijayawada/2018/dec/31/this-100-year-old-library-loses-its-patrons-as-internet-spreads-reach-1918656.html |url-status=live }}</ref> حڪومت ڳوٺاڻن پنچائت جي سطح تي ڊجيٽل لائبريريون قائم ڪرڻ جو منصوبو ٺاهي رهي آهي.<ref>{{Cite news |title=Digital libraries yet to materialise despite funding |url=https://www.thehansindia.com/andhra-pradesh/digital-libraries-yet-to-materialise-despite-funding-769781 |date=19 November 2022 |access-date=19 June 2023 |work=[[دي هانس انڊيا]] |archive-date=19 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230619053620/https://www.thehansindia.com/andhra-pradesh/digital-libraries-yet-to-materialise-despite-funding-769781 |url-status=live }}</ref> == ميڊيا == رياست ۾ سال 2020–21 دوران رجسٽرڊ اخبارن ۽ رسالن جو ڪل انگ 5,798 هو. انهن مان 1,645 روزاني اخبارون، 817 هفتيوار، 2,431 ماهوار ۽ 623 پندرهن روزه رسالا هئا. تيلگو روزاني اخبارن جو انگ 787 آهي جن جي گردش 9,911,005 آهي، جڏهن ته انگريزي روزاني اخبارون 103 آهن جن جي گردش 1,646,453 آهي.<ref name="pin202021-ch9">{{Cite book |title=پريس اِن انڊيا 2020–21 باب 9: رياستن ۽ يونين علائقن ۾ پريس |publisher=آر اين آءِ |year=2021 |url=https://rni.nic.in/pdf_file/pin2020_21/pin2020_21_eng/Chapter%209.pdf |access-date=27 May 2023 |archive-date=28 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528012037/https://rni.nic.in/pdf_file/pin2020_21/pin2020_21_eng/Chapter%209.pdf |url-status=live |page=524 }}</ref><ref>{{Cite journal |title=آندھرا پرديش ۽ تيلنگانا رياستن ۾ تيلگو اخبارون ۽ رسالا: هڪ اڀياس |journal=انٽرنيشنل جرنل آف لائبريري اينڊ انفارميشن اسٽڊيز |url=https://www.ijlis.org/articles/telugu-newspapers-and-periodicals-in-andhra-pradesh-and-telangana-states-a-study.pdf |last1=Dudekula |first1=Dastagiri |last2=KVN |first2=Rajeswara Rao |last3=Kopparthi |first3=Adisesu |issue=4 |volume=8 |year=2018 |issn=2231-4911 |access-date=19 June 2023 |archive-date=19 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230619041411/https://www.ijlis.org/articles/telugu-newspapers-and-periodicals-in-andhra-pradesh-and-telangana-states-a-study.pdf |url-status=live }}</ref> ''[[ايناڊو]]''، ''[[ساڪشي (اخبار)|ساڪشي]]'' ۽ ''[[آندھرا جيوٿي]]'' گردش جي لحاظ کان هندستان ۾ مٿيان ٽي تيلگو روزاني اخبارون آهن ۽ ساڳيءَ طرح مٿيان ٽي تيلگو خبرون ويب سائيٽون پڻ آهن.<ref>{{Cite web |title=گهڻي گردش وارين روزانين، هفتيوارين ۽ رسالن جي فهرست (مختلف ٻولين ۾) |url=http://www.auditbureau.org/files/JJ%202022%20Highest%20Circulated%20%28across%20languages%29.pdf?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=te&_x_tr_hl=te&_x_tr_pto=tc&_x_tr_sch=http |access-date=8 March 2023 |website=آڊٽ بيورو |archive-date=8 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408045534/http://www.auditbureau.org/files/JJ%202022%20Highest%20Circulated%20(across%20languages).pdf?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=te&_x_tr_hl=te&_x_tr_pto=tc&_x_tr_sch=http |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |title=تيلگو خبرن جي ويب سائيٽن جو ويبوميٽرڪ تجزيو: اليڪسا انٽرنيٽ ذريعي جائزو |journal=انٽرنيشنل جرنل آف ڊجيٽل لائبريري سروسز |last1=KT |first1=Naheem |last2=M |first2=Saraswati Rao |issue=2 |volume=7 |year=2017 |issn=2250-1142}}</ref> بي بي سي تيلگو نيوز 2 آڪٽوبر 2017 تي شروع ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |title=بي بي سي تيلگو خبرن جي ويب سائيٽ شروع ڪندو |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/BBC-to-launch-Telugu-news-website/article16863732.ece |date=10 December 2016 |access-date=19 June 2023 |work=[[دي هندو]] |archive-date=19 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230619043902/https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/BBC-to-launch-Telugu-news-website/article16863732.ece |url-access=subscription|url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.com/telugu/india-45719172 |title=بي بي سي نيوز تيلگو: هڪ سال... ڪجهه تجربا |date=2 October 2018 |access-date=19 June 2023 |publisher=بي بي سي |language=te |archive-date=19 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230619043902/https://www.bbc.com/telugu/india-45719172 |url-status=live }}</ref> ڪيتريون خانگي خبرون ميڊيا اداريون رياست ۾ مخصوص سياسي پارٽين ڏانهن جانبدار سمجهيون وڃن ٿيون.<ref>{{Cite news |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/tussle-between-media-houses-turns-into-political-battle-in-andhra-pradesh-ahead-of-assembly-elections-jagan-govt-orders-probe-into-margadarsi-chit-fund-irregularities-targeting-eenadu-media-baron-ramoji-rao-101682535932951.html |title=آندھرا پرديش: ميڊيا هائوسز وچ ۾ ڇڪتاڻ سياسي رنگ اختيار ڪري وئي |date=27 April 2023 |access-date=27 May 2023 |work=هندوستان ٽائيمز |archive-date=27 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230527113836/https://www.hindustantimes.com/india-news/tussle-between-media-houses-turns-into-political-battle-in-andhra-pradesh-ahead-of-assembly-elections-jagan-govt-orders-probe-into-margadarsi-chit-fund-irregularities-targeting-eenadu-media-baron-ramoji-rao-101682535932951.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.telegraphindia.com/india/warning-to-media-by-andhra-pradesh-government-is-it-a-caste-rivalry/cid/1713295 |title=آندھرا پرديش حڪومت طرفان ميڊيا کي وارننگ: ڇا اهو ذاتي رقابت آهي؟ |date=21 October 2019 |access-date=27 May 2023 |website=دي ٽيليگراف |archive-date=27 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230527113836/https://www.telegraphindia.com/india/warning-to-media-by-andhra-pradesh-government-is-it-a-caste-rivalry/cid/1713295 |url-status=live }}</ref> اطلاعات ۽ عوامي لاڳاپن واري کاتي طرفان منظوري حاصل ڪيل چينلن جو ڪل انگ 45 آهي، جن ۾ 23 خبرون چينل، 10 عام وندر چينل، ٻه صحت چينل، ڇهه مذهبي چينل، ٻه ٻيا چينل ۽ ٻه ڪيبل ورڇ چينل شامل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://ipr.ap.nic.in/tv-rates.html |title=ٽي وي اشتهارن ۽ اسڪرولز جي نشر لاءِ منظور ڪيل شرحون |access-date=27 May 2023 |website=آءِ پي آر، آندھرا پرديش حڪومت |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326000645/https://ipr.ap.nic.in/tv-rates.html |url-status=dead }}</ref> {{As of|2019|post=،}} [[آڪاشواني]]، جيڪا اڳ [[آل انڊيا ريڊيو]] جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي، رياست ۾ 14 هنڌن تان 3 ميگاواٽ ۽ 17 ايف ايم ٽرانسميٽر هلائي ٿي. اها رياست جي 99٪ ايراضي ۽ 99.5٪ آبادي تائين پهچي ٿي، جڏهن ته صرف ايف ايم ڪوريج 36٪ ايراضي ۽ 45٪ آبادي تائين پهچي ٿي.<ref>{{Cite web |url=https://akashvani.gov.in/air/custom-includes/stations.pdf |title=موجوده آءِ اي آر اسٽيشنون |date=1 April 2019 |access-date=4 May 2024 |website=[[آل انڊيا ريڊيو]] |archive-date=22 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240222105423/https://akashvani.gov.in/air/custom-includes/stations.pdf |url-status=live }}</ref> پنج خانگي آپريٽر 13 ايف ايم اسٽيشنون هلائن ٿا، جن مان [[ريڊ ايف ايم 93.5|ريڊ ايف ايم]] پنج هنڌن تان نشر ٿئي ٿي.<ref>{{Cite web |url=https://mib.gov.in/sites/default/files/388%20operational%20channels.pdf |title=15.08.2022 تائين هلندڙ خانگي ايف ايم ريڊيو اسٽيشنن جا تفصيل |date=15 August 2022 |access-date=4 May 2024 |website=وزارتِ اطلاعات و نشريات، حڪومتِ هند |archive-date=16 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240616065842/https://mib.gov.in/sites/default/files/388%20operational%20channels.pdf |url-status=live }}</ref> == رانديون == {{Main|آنڌرا پرديش ۾ راندين}} [[File:ACA-VDCA stadium at Madhurawada 02.jpg|thumb|[[اي سي اي–وي ڊي سي اي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]]، وشاکاپٽنم]] ٻالڪپڻ دوران کيڏيون ويندڙ [[آنڌرا پرديش جون روايتي رانديون|روايتي رانديون]] ۾ ''ڏاگُدو موٽالو'' (لڪو ڇپو)، ''[[ٽوڪُدو بِلّا]]''، ''[[ييدو پينڪولاتا]]''، ''[[پَللانگُوزي|وامناگُنتالو]]''، ''چادرنگم'' ([[شطرنج]])، ''[[پُلي جُودم]]''، ''[[اشٽا چمّا]]''، ''وئڪنتاپالي'' ([[سانپ ۽ سيڙهيون]])، ''[[نالُگو اسٽمبالاٽا]]'' ۽ ''[[نالُگو رالا آٽا]]'' شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=India |first=The Hans |date=2 July 2018 |title=روايتي راندين بابت اجلاس پورو ٿيو |url=https://www.thehansindia.com/posts/index/Andhra-Pradesh/2018-07-01/Meet-on-traditional-games-concludes/394219 |access-date=7 August 2023 |work=[[دي هنس انڊيا]]|archive-date=9 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809111049/https://www.thehansindia.com/news/national/null |url-status=live }}</ref> ''[[ڪرّا سامو]]'' (لٺ بازي) رياست جي هڪ روايتي مارشل فن آهي. اها ڳوٺن ۾ چوري ۽ ڦر کان بچاءَ لاءِ پاڻ بچاءَ جو هڪ طريقو آهي. اها قومي راندين ۾ هڪ نظم طور شامل آهي، پر آندھرا پرديش ۾ راندين جي ڪوٽا واري ريزرويشن لاءِ سڃاتل ناهي.<ref>{{Cite news |title=روايت جي بحالي: ڪرّا سامو ٻيهر آندھرا پرديش جي مارشل فن ميدان ۾ |url=https://www.thehindu.com/sport/reviving-tradition-karrasamu-returns-to-andhra-pradeshs-martial-arts-scene/article68104887.ece |last=Ganguly |first=Nivedita |date=26 April 2024 |access-date=17 July 2024 |work=[[دي هندو]]|url-access=subscription}}</ref> آنڌرا پرديش اسپورٽس اٿارٽي راندين جي ڍانچي جي ترقي، ڪوچنگ ۽ راندين جي واڌاري وارين منصوبن جي انتظام سنڀالي ٿي.<ref>{{Cite news |last1=Boda |first1=Tharun |title=مقصد اهو آهي ته بند پيل راندين جا ميدان عوام لاءِ دستياب ڪيا وڃن |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/aim-is-to-make-defunct-sports-arenas-available-for-the-public/article66171450.ece |access-date=21 August 2024 |work=[[دي هندو]] |date=25 November 2022}}</ref> [[اسپورٽس اٿارٽي آف انڊيا]] (ايس اي آءِ) {{as of|2022|lc=y}} آندھرا پرديش ۾ ٽي تربيتي مرڪز هلائي ٿي.<ref>{{Cite book |title=سالياني رپورٽ ۽ حساب ڪتاب – ايس اي آءِ |date=2022 |publisher=نوجوانن جي معاملن ۽ راندين واري وزارت، حڪومتِ هند |page=93 |url=https://sportsauthorityofindia.nic.in/sai/public/assets/pdfs/annualreports/2021-22/SAI_AR_English_2021-22.pdf |access-date=21 August 2024}}</ref> ڊاڪٽر واءِ ايس آر اسپورٽس اسڪول، پُتلَمپَلّي، ضلعو ڪڊاپا کي 2021ع ۾ ''[[کيلو انڊيا]]'' مرڪزِ ڪماليت طور ترقي ڏيڻ لاءِ چونڊيو ويو.<ref>{{Cite news |title=کيلو انڊيا ڪڊاپا جي واءِ ايس آر اسپورٽس اسڪول ۾ سهولتن کي اپگريڊ ڪري سگهي ٿو |url=https://www.deccanchronicle.com/sports/in-other-news/280621/khelo-india-may-upgrade-the-facilities-in-kadapas-ysr-sports-school.html |access-date=21 August 2024 |work=[[ڊيڪن ڪرونيڪل]] |date=28 June 2021}}</ref> [[ڊاڪٽر واءِ ايس راجاسيکھرا ريڊي اي سي اي–وي ڊي سي اي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]]، وشاکھاپٽنم ۾، بين الاقوامي ڪرڪيٽ مقابلن جي ميزباني لاءِ مشهور آهي.<ref>{{cite news |title=اي سي اي–وي ڊي سي اي اسٽيڊيم بيٽرز جي جنت طور شهرت مضبوط ڪري ٿو |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/aca-vdca-stadium-bolsters-its-reputation-as-a-batters-paradise/article68025850.ece |access-date=25 August 2024 |work=[[دي هندو]] |date=4 April 2024}}</ref> [[پُليلا گوپي چند]] ڀارتي [[بيڊمينٽن]] جو اڳوڻو رانديگر آهي. هن 2001ع ۾ [[آل انگلينڊ اوپن بيڊمينٽن چيمپيئن شپ]] کٽي، ۽ [[پراڪاش پڊوڪون]] کان پوءِ اهو اعزاز حاصل ڪندڙ ٻيون ڀارتي بڻيو.<ref>{{Cite web |title=آزادي جا 75 سال، ڀارتي راندين جا 75 يادگار لمحات: نمبر 29 – 11 مارچ 2001: پُليلا گوپي چند آل انگلينڊ چيمپيئن شپ کٽي |url=https://sportstar.thehindu.com/badminton/75-years-independence-iconic-moments-indian-sports-pullela-gopichand-wins-all-england-championships-march-11-2001/article38506915.ece |work=[[دي هندو]] |access-date=19 August 2024 |date=29 June 2022}}</ref> [[پي وي سنڌھو]] ڀارت جي سڀ کان ڪامياب رانديگرن مان هڪ آهي، جنهن اولمپڪس ۽ [[بي ڊبليو ايف ورلڊ ٽور]] جهڙن اهم مقابلن ۾ تمغا کٽيا، جن ۾ [[2019 بي ڊبليو ايف ورلڊ چيمپيئن شپ]] ۾ سون جو تمغو به شامل آهي. هوءَ پهرين ڀارتي آهي جنهن بيڊمينٽن ۾ عالمي چيمپيئن بڻجڻ جو اعزاز حاصل ڪيو ۽ ٻي ڀارتي آهي جنهن لڳاتار ٻه اولمپڪ تمغا کٽيا.<ref>{{Cite news |date=1 August 2021 |title=پي وي سنڌھو ٽوڪيو 2020 ۾ برانز سان بار بار تمغا کٽيندڙن جي چونڊيل فهرست ۾ شامل |url=https://olympics.com/en/featured-news/pv-sindhu-joins-select-group-of-repeat-medalists-with-tokyo-2020-bronze |access-date=1 August 2021 |publisher=انٽرنيشنل اولمپڪ ڪميٽي |archive-date=1 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210801170847/https://olympics.com/en/featured-news/pv-sindhu-joins-select-group-of-repeat-medalists-with-tokyo-2020-bronze |url-status=live }}</ref> [[ڪرنام ماليسواري]] پهرين ڀارتي عورت آهي جنهن [[اولمپڪ تمغو]] کٽيو. هن 2000ع جي اولمپڪ راندين ۾ 69 ڪلوگرام وزن کڻڻ واري مقابلي ۾ ڪانسي جو تمغو حاصل ڪيو.<ref>{{Cite magazine |last=Ganguly|first=Meenakshi|date=27 December 2000 |url=http://www.time.com/time/world/article/0%2C8599%2C2054437%2C00.html |access-date=5 January 2013|title=ڳالهيون: ‘مون پنهنجي ملڪ لاءِ جيڪو ٿي سگهيو سو ڪيو’|magazine=Time|archive-url=https://web.archive.org/web/20130105183659/http://www.time.com/time/world/article/0%2C8599%2C2054437%2C00.html |archive-date=5 January 2013 }}</ref> سريڪانتھ ڪِدامبي، هڪ بيڊمينٽن رانديگر، 2021ع ۾ مردن جي سنگلز ۾ عالمي چيمپيئن شپ جي فائنل تائين پهچندڙ ۽ چاندي جو تمغو کٽيندڙ پهريون ڀارتي بڻيو.<ref>{{Cite web |title=سريڪانتھ ڪدامبي |url=https://olympics.com/en/athletes/srikanth-kidambi |publisher=انٽرنيشنل اولمپڪ ڪميٽي |access-date=28 October 2022 |archive-date=28 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221028095843/https://olympics.com/en/athletes/srikanth-kidambi |url-status=live }}</ref> رياست 2022ع ۾ منعقد ٿيل 36هين قومي راندين ۾ 16 تمغا حاصل ڪيا ۽ مقابلي ۾ 21هين درجي تي رهي.<ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/national-games-ap-settles-with-16-medals-21st-rank/article66002671.ece |title=قومي رانديون: اي پي 16 تمغن سان 21هين درجي تي |date=12 October 2022 |access-date=28 May 2023 |website=[[دي هندو]] |archive-date=28 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528061533/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/national-games-ap-settles-with-16-medals-21st-rank/article66002671.ece |url-access=subscription|url-status=live}}</ref> 2022ع ۾ چين ۾ ٿيل 19هين ايشيائي راندين ۾ رياست جي رانديگرن ٽينس، تيراندازي، بيڊمينٽن، ائٿليٽڪس، شطرنج ۽ ڪرڪيٽ ۾ 11 تمغا حاصل ڪيا.<ref>{{Cite news |title=ايشيائي راندين جا تمغيدار آندھرا پرديش مان وزيراعليٰ جاگن سان ملاقات |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/asian-games-medalists-from-andhra-pradesh-call-on-chief-minister-jagan/article67442583.ece |last=GVR |first=Subba Rao |date=20 October 2023 |work=[[دي هندو]] |access-date=16 July 2024 |archive-date=16 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716102442/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/asian-games-medalists-from-andhra-pradesh-call-on-chief-minister-jagan/article67442583.ece |url-status=live }}</ref> 2023ع جي ڇهين ايڊيشن ''کيلو انڊيا يوتھ گيمز'' ۾ 27 تمغا کٽي رياست 13هين پوزيشن تي رهي.<ref>{{Cite news |title=آنڌرا پرديش جا رانديگر 27 تمغا کٽي، جن ۾ 7 سون جا شامل |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/sportspersons-from-andhra-pradesh-win-27-medals-including-7-gold-in-khelo-india-youth-games/article67797042.ece |date=31 January 2024 |access-date=16 July 2024 |work=[[دي هندو]] |archive-date=16 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716102441/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/sportspersons-from-andhra-pradesh-win-27-medals-including-7-gold-in-khelo-india-youth-games/article67797042.ece |url-status=live }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:آنڌرا پرديش]] [[زمرو:ڏکڻ ھندستان]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Sister project links}} === حڪومت === * {{Official website}} === عام ڄاڻ === * {{OSM relation|2022095}} {{آنڌرا پرديش موضوعات}} {{آنڌرا پرديش جون رياستي ايجنسين}} {{ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا}} {{subject bar|جاگرافي|ايشيا|ڀارت|auto=1}} {{Authority control}} [[زمرو:آنڌرا پرديش| ]] [[زمرو:ڏکڻ ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا]] [[زمرو:1956ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:1956ع ۾ ڀارت ۾ قيام]] ja9u7zm7nlw2fiaky6geb1cb1nrlbjp 0 48833 412143 157929 2026-09-14T08:50:53Z Intisar Ali 8681 412143 wikitext text/x-wiki {{Short description|بدين ضلعي جو تاريخي آبپاشي واهه}} {{About|بدين ضلعي جي تاريخي واهه|ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسل|شير واهه (ٺل)}} {{Infobox canal | name = شير واهه | other_name = Sher Wah | country = [[پاڪستان]] | state = [[سنڌ]] | district = [[بدين ضلعو]] | source1 = [[گوني واهه]] | status = تاريخي واهه؛ نالو جديد آبپاشي نظام ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو | date_use = اوڻيهين صدي | original_num_locks = }} '''شير واهه''' ({{langx|en|Sher Wah}}) [[سنڌ]] جي [[لاڙ]] واري علائقي، موجوده [[بدين ضلعو|بدين ضلعي]] ۾ هڪ تاريخي آبپاشي واهه هو، جيڪو [[گوني واهه]] مان ڪڍيو ويو هو. سنڌي تاريخي ذريعن موجب هي واهه [[مير شير محمد خان ٽالپر]] جي دور ۾ کوٽايو ويو ۽ [[نندو شهر]] جي اولهه واري علائقي مان وهندو هو.<ref name="Sindhiana">{{cite web |title=شير واھہ |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D9%8A%D8%B1+%D9%88%D8%A7%DA%BE%DB%81 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=14 September 2026 }}</ref> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب شير واهه [[گوني واهه]] مان ماڻڪاڻي ٽالپرن جي دور ۾ کوٽايل واهن مان هڪ هو. واهه وسيع غيرآباد زمين کي آباديءَ هيٺ آندو ۽ مير شير محمد خان ٽالپر سان لاڳاپيل ماڻهن کي پڻ ان جي ڪنارن تي زمينون آباد ڪرڻ لاءِ ڏنيون ويون.<ref name="Sindhiana" /> [[File:Mir Sher Muhammad Talpur and his Attendant.png |thumb |[[مير شير محمد خان ٽالپر]]، جنهن سان شير واهه جي کوٽائي منسوب ڪئي وڃي ٿي.]] == تاريخ == شير واهه جي کوٽائي [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپر دور]] جي ان آبپاشي پاليسيءَ جو حصو هئي، جنهن تحت لاڙ ۽ ڏکڻ اوڀر سنڌ جي غيرآباد زمينن کي واهن ذريعي آباد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. محمد سومار شيخ پنهنجي ڪتاب '''''لاڙ جا ماڳ مڪان''''' ۾ لکي ٿو ته گونيءَ مان ماڻڪاڻي ميرن ڪيترائي واهه ڪڍرايا، جن مان شير واهه به هڪ هو. سندس بيان موجب هي واهه نندي شهر جي اولهه کان لنگهندو هو ۽ وڏي مقدار ۾ غيرآباد زمين آباد ڪندو هو. هو شير واهه جي کوٽائي [[مير شير محمد خان ٽالپر]] سان منسوب ڪري ٿو ۽ لکي ٿو ته واهه جي آباديءَ واري زمين تي مير پنهنجي لاڳاپيل ماڻهن کي پڻ ويهاريو.<ref name="Somar">{{cite book |last=شيخ |first=محمد سومار |title=لاڙ جا ماڳ مڪان |edition=پهريون |year=2006 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو |language=sd }}</ref> هي روايت بعد ۾ [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۾ پڻ ساڳئي بنيادي تفصيل سان درج ڪئي وئي آهي، جنهن ۾ شير واهه کي بدين ضلعي، نندي شهر جي اولهه، گوني واهه ۽ مير شير محمد خان ٽالپر سان واضح طور ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Sindhiana" /> == ماڻڪاڻي ٽالپر ۽ آبپاشي == [[ماڻڪاڻي ٽالپر]] ٽالپر گهراڻي جي ميرپورخاص واري شاخ هئي. مير ٺارو خان کان پوءِ مير علي مراد خان ۽ پوءِ [[مير شير محمد خان ٽالپر]] هن شاخ جي حڪمرانن مان هئا.<ref name="TalpurDynasty">{{cite web |title=Talpur dynasty |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Talpur_dynasty |website=Wikipedia |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> مير شير محمد خان 1810ع ۾ ڄائو ۽ پنهنجي ڏاڏي جي وفات کان پوءِ نوجوانيءَ ۾ لاڙ، ونگي ۽ ٺٽي وارن علائقن جي انتظام سان لاڳاپيل رهيو. سندس سوانحي مواد موجب هن لاڙ ۾ آبپاشي ۽ زرعي ترقيءَ تي ڌيان ڏنو ۽ '''شير واهه''' ۽ '''ماڻڪ واهه''' جهڙا واهه ڪڍرايا، جن سان غيرآباد زمينن کي پوکيءَ هيٺ آڻڻ ۾ مدد ملي.<ref name="TalpurSher">{{cite web |title=Sher-e-Sindh Mir Sher Muhammad Khan Talpur |url=https://talpur.org/royaltalpurs/mirpur-khas/hhmsmt/ |website=The Royal Talpurs and the Heritage of Sindh |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ساڳئي ماخذ موجب لاڙ واري ماڻڪاڻي سرڪار ۾ مير شير محمد خان جي دور تائين واهن جو هڪ وڏو آبپاشي نيٽ ورڪ قائم ٿي چڪو هو.<ref name="TalpurSher" /> == نندي شهر سان لاڳاپو == شير واهه جي تاريخي سڃاڻپ جو سڀ کان اهم ٻيو ثبوت [[نندو شهر]] آهي. اوڻيهين صديءَ جي '''Imperial Gazetteer of India''' ۾ نندي شهر کي واضح طور: ''شير واهه جي کاٻي ڪناري تي واقع'' ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="ImperialGazetteer">{{cite web |title=Nindo Shahr |url=https://en.wikisource.org/wiki/Page:The_Imperial_Gazetteer_of_India_-_Volume_10_(2nd_edition).pdf/348 |work=The Imperial Gazetteer of India |volume=10 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> گزيٽيئر موجب 1881ع ۾ نندي جي آبادي 2,000 کان گهٽ هئي ۽ شهر حيدرآباد کان تقريباً 69 ميل ڏکڻ اوڀر ۾ واقع هو. شهر جا روڊ وانگو بازار، ڪڍڻ، لواري ۽ ٻين علائقن ڏانهن ويندا هئا.<ref name="ImperialGazetteer" /> ساڳيو ذريعو نندي کي نندو خان ٽالپر جي قائم ڪيل آبادي ٻڌائي ٿو ۽ ان کي اناج، کجور، کنڊ، ڳڙ، ناريل، ڪپهه، دوائن ۽ ڪپڙي جي مقامي واپار سان لاڳاپيل ڄاڻائي ٿو.<ref name="ImperialGazetteer" /> [[File:Badro, nindo shaher.jpg |thumb |[[نندو شهر]] ڀرسان پاڻيءَ جو منظر؛ تاريخي ذريعن ۾ نندو شير واهه جي کاٻي ڪناري تي واقع ڄاڻايو ويو آهي.]] == تاريخي جاگرافي == اوڻيهين صديءَ ۾ موجوده [[بدين ضلعو]] الڳ ضلعو نه هو. نندو شهر ان وقت حيدرآباد ضلعي جي ٽنڊي محمد خان سب ڊويزن جي بدين تعلقي ۾ اچي رهيو هو.<ref name="ImperialGazetteer" /> موجوده بدين ضلعو 1975ع ۾ حيدرآباد ضلعي جي ورهاڱي کان پوءِ قائم ٿيو. اڄ ضلعي ۾ بدين، ماتلي، شهيد فاضل راهو، تلهار ۽ ٽنڊو باگو تعلقا شامل آهن.<ref name="BadinGov">{{cite web |title=Badin |url=https://pwd.sindh.gov.pk/badin |publisher=آبادي ڀلائي کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> [[File:Badin District.jpg |thumb |[[بدين ضلعو|بدين ضلعي]] جا موجوده تعلقا.]] == گوني واهه سان لاڳاپو == تاريخي ذريعا شير واهه کي [[گوني واهه]] مان نڪرندڙ واهه قرار ڏين ٿا.<ref name="Sindhiana" /><ref name="Somar" /> گوني اڄ به بدين جي جديد آبپاشي نظام جو هڪ اهم حصو آهي. سنڌ حڪومت موجب بدين ضلعي کي [[ڪوٽڙي بئراج]] مان نڪرندڙ اڪرم واهه، ڦليلي ۽ گوني واهن سان گڏ سکر بئراج جي ناصر واهه مان پڻ پاڻي ملي ٿو.<ref name="BadinGov" /> ورلڊ بئنڪ جي بدين بابت آبپاشي ۽ نيڪال واري رپورٽ پڻ اڪرم واهه، ڦليلي ۽ گوني واهن کي ڪوٽڙي بئراج جي آبپاشي نظام جو حصو قرار ڏئي ٿي ۽ بدين کي آبپاشي نظام جي آخري حصي ۾ واقع ضلعو ڄاڻائي ٿي.<ref name="WorldBank">{{cite web |title=Pakistan National Drainage Program Project |url=https://documents.worldbank.org/curated/en/512851468067127539/pdf/40280.pdf |publisher=World Bank |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سنڌ آبپاشي کاتي جي موجوده تنظيمي ڍانچي ۾ '''گوني ڪئنال ڊويزن''' الڳ آبپاشي ڊويزن طور ڪم ڪري ٿي، جيڪا کاٻي ڪناري واري ايريا واٽر بورڊ هيٺ اچي ٿي.<ref name="IrrigationOfficers">{{cite web |title=Directory List of Officers / Officials |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Irrigation/Officers |publisher=آبپاشي کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سنڌ آبپاشي کاتي جي موجوده چينل ڊيٽابيس ۾ پڻ گوني ڪئنال ڊويزن سان لاڳاپيل ڪيترائي مائنر ۽ شاخون الڳ چينلن طور درج آهن.<ref name="IrrigationChannel">{{cite web |title=Irrigation Channel Detail |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Irrigation/ChannelProfile?ChannelID=3033 |publisher=آبپاشي کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == زرعي اهميت == شير واهه جو بنيادي مقصد غيرآباد زمين کي آبپاشيءَ هيٺ آڻڻ هو. سنڌي تاريخي مواد موجب واهه سان وڏي ايراضي آباد ٿي ۽ ان جي ڪنارن تي نيون زرعي وسنديون وجود ۾ آيون.<ref name="Sindhiana" /><ref name="Somar" /> مير شير محمد خان جي آبپاشي منصوبن بابت سوانحي ذريعي موجب شير واهه ۽ ماڻڪ واهه جي تعمير سان لاڙ ۾ زراعت وڌي ۽ علائقي جي معاشي حالت بهتر ٿي.<ref name="TalpurSher" /> اڄ به بدين جي معيشت جو وڏو حصو آبپاشي زراعت سان لاڳاپيل آهي. سرڪاري ضلعي پروفائيل موجب ضلعي جي وڏي اڪثريت ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهي ٿي ۽ اهم فصلن ۾: * ڪمند؛ * چانور؛ * ٽماٽا؛ * ڪڻڪ؛ * سورج مکي شامل آهن.<ref name="BadinGov" /> == جديد آبپاشي نظام ۾ شير واهه جو نالو == جديد آبپاشي رڪارڊ ۽ اخباري رپورٽن ۾ پڻ '''شير واهه مائنر''' جو نالو بدين ضلعي ۾ ملي ٿو. 2008ع ۾ ''ڊان'' جي هڪ رپورٽ موجب شير واهه مائنر مان پاڻي حاصل ڪندڙ آبادگارن خورواهه ڀرسان آبپاشي عملي خلاف احتجاج ڪيو هو. رپورٽ ۾ شير واهه کي '''گوني سب ڊويزن''' سان لاڳاپيل مائنر طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="DawnSherWah">{{cite news |title=Growers foil bid to close channels |url=https://www.dawn.com/news/313147 |work=ڊان |date=24 July 2008 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ان رپورٽ موجب شير واهه مائنر جي کاٻي ڪناري وارن واٽر ڪورسن نمبر 5، 9 ۽ 13 سميت ڪيترن واٽر ڪورسن تي پاڻيءَ جي ورڇ بابت تڪرار ٿيو هو.<ref name="DawnSherWah" /> بهرحال، موجود تحقيق مان اهو قطعي طور ثابت نٿو ٿئي ته جديد '''شير واهه مائنر''' جي پوري لائين ۽ اوڻيهين صديءَ واري تاريخي شير واهه جو اصل وهڪرو بلڪل هڪجهڙو آهي. ان ڪري ٻنهي کي تاريخي تسلسل سان جوڙڻ وقت احتياط ضروري آهي. == بدين جي جديد آبپاشي ۽ نيڪال جو نظام == بدين جي موجوده آبپاشي ۽ نيڪال جو نظام تاريخي واهن کان گهڻو تبديل ٿي چڪو آهي. گوني ڪئنال ڊويزن اڄ سنڌ آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽي جي کاٻي ڪناري واري انتظام هيٺ ڪم ڪري ٿي.<ref name="SIDA">{{cite web |title=Guni Canal Division |url=https://pprasindh.gov.pk/evaluation/2067EV29647EERiceCanSFRahu181016.PDF |publisher=سنڌ آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽي |year=2016 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سنڌ آبپاشي کاتي جي بدين ڊرينيج ڊويزن واري نقشي ۾ نندو، ڪڍڻ، سيراني، ٽنڊو باگو ۽ گوني نظام سان لاڳاپيل موجوده واهن، شاخن ۽ ڊرينيج چينلن کي ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="BadinMap">{{cite web |title=Index Plan of Drainage Division Badin |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/maps/42-full.pdf |publisher=آبپاشي کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> انهن جديد منصوبن سبب تاريخي واهن جا ڪجهه حصا تبديل، بند، ننڍا يا جديد واهن ۾ جذب ٿي چڪا هجن ٿا، پر شير واهه جي مڪمل تاريخي لائين بابت جديد سروي اڃا گهربل آهي. == مير شير محمد خان ٽالپر == [[مير شير محمد خان ٽالپر]] ماڻڪاڻي ٽالپرن جي ميرپورخاص شاخ جو حڪمران هو. هو 1810ع ۾ ڄائو ۽ 1829ع کان 1843ع تائين ميرپورخاص واري ٽالپر حڪومت جو حڪمران رهيو.<ref name="TalpurSher" /> 1843ع ۾ انگريزن جي سنڌ تي قبضي کان پوءِ هن [[دٻي جي جنگ]] ۾ سر چارلس نيپيئر جي فوج خلاف مزاحمت ڪئي. سنڌ جي پراڻي گزيٽيئر ۾ ميرپورخاص کي سندس رهائشگاهه ڄاڻايو ويو آهي ۽ کيس '''شير سنڌ''' جي لقب سان سڃاتو ويو آهي.<ref name="TharGazetteer">{{cite web |title=Gazetteer of the Province of Sind, Volume VI: Thar and Parkar District |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/159.pdf |publisher=سنڌ آبپاشي کاتو، تاريخي گزيٽيئر |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 1943ع جي ''Journal of the Sind Historical Society'' ۾ پڻ مير شير محمد خان کي 1843ع واري انگريزن خلاف مزاحمت جي اهم اڳواڻ طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="HistoricalSociety">{{cite journal |title=The Journal of the Sind Historical Society |volume=VI |year=1943 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Journal_of_the_Sindh_Historical_Society_%28Vol_6%29-N_M_Billimoria-1943-cs.pdf |language=en }}</ref> شير واهه جي تاريخ سندس سياسي سڃاڻپ کان علاوه سندس دور جي زرعي ۽ آبپاشي پاليسيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي. == تاريخي ۽ جديد سڃاڻپ == {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto; width:90%;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | خصوصيت ! style="background:#315F7D;color:white;" | تاريخي ڄاڻ ! style="background:#315F7D;color:white;" | جديد ڄاڻ |- | نالو || شير واهه || شير واهه / شير واهه مائنر |- | علائقو || [[لاڙ]]، نندو ڀرسان || [[بدين ضلعو]] |- | اصل پاڻي جو ذريعو || [[گوني واهه]] || جديد گوني آبپاشي نظام سان نالو لاڳاپيل |- | منسوب باني || [[مير شير محمد خان ٽالپر]] || — |- | بنيادي مقصد || غيرآباد زمين جي آبپاشي || زرعي آبپاشي |- | تاريخي ثبوت || محمد سومار شيخ، سنڌيانا، Imperial Gazetteer || جديد آبپاشي ۽ اخباري رڪارڊ |} == پڻ ڏسو == * [[گوني واهه]] * [[نندو شهر]] * [[بدين ضلعو]] * [[لاڙ]] * [[مير شير محمد خان ٽالپر]] * [[ماڻڪاڻي ٽالپر]] * [[ٽالپر گهراڻو]] * [[سنڌ ۾ آبپاشي]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:بدين ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا واهه]] [[زمرو:سنڌ ۾ آبپاشي]] [[زمرو:ٽالپر دور]] [[زمرو:لاڙ]] daek9f8pkupfdxfw29fitqkg5s3a9at 0 48858 411971 345837 2026-09-13T16:02:59Z CommonsDelinker 103 Removing [[:c:File:President_Mohamed_Morsi.jpg|President_Mohamed_Morsi.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Infrogmation|Infrogmation]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Mohamed Morsi|]]. 411971 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Mohamed Morsi<br>{{small|{{lang|ar|محمد مرسي}}}} | image = | caption = سرڪاري تصوير، 2012ع | order = 5th | office = مصر جو صدر | vicepresident = [[محمود مڪي]] | primeminister = [[ڪمال جنزوري]]<br>[[ھشام قنديل]] | term_start = 30 جون 2012 | term_end = 3 جولاء 2013 | predecessor = [[محمد حسين طنطاوي]] {{small|(عبوري)}} | successor = [[عدلي منصور]]<br>{{small|(عبوري)}} | office1 = غيرجانبدار تحريڪ جو سيڪريٽري جنرل | term_start1 = 30 جون 2012 | term_end1 = 30 آگسٽ 2012 | predecessor1 = [[محمد حسين طنطاوي]] | successor1 = [[محمود احمدي نژاد]] | office2 =[[فريڊم اينڊ جسٽس پارٽي، مصر]] جو چيئرمين | term_start2 = 30 اپريل 2011 | term_end2 = 24 جون 2012 | predecessor2 = نئون قائم ٿيل عھدو | successor2 = [[سعد الڪتاتني]] | office3 = [[پيپلز اسيمبلي، مصر|پيپلز اسيمبلي]] جو رڪن | term_start3 = 1 ڊسمبر 2000 | term_end3 = 12 ڊسمبر 2005 | predecessor3 = [[نعمان جمعه]] | successor3 = محمود ابازہ | birth_date = {{birth date|1951|8|8|df=y}} | birth_place = [[عدوہ]] [[مصر جي بادشاھت|مصر]] | death_date = {{death date and age|2019|6|17|1951|8|8|df=yes}} | death_place = [[قاھرہ]], مصر | party = [[فريڊم اينڊ جسٽس پارٽي، مصر]] | otherparty = [[مسلم ڀائيچارو]] | spouse = {{marriage|[[نغلا محمود]]|1979|2019|reason=سندس موت سبب}} | children = 5 | alma_mater = [[قاھرہ يونيورسٽي]] <br>[[يونيورسٽي آف سدرن ڪيليفورنيا]] | signature = Mohamed Morsi signature.svg }} '''محمد مرسي عیسیٰ العیاط'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Muhammad Morsi Esa Al Ayyat '''}} مصر جو ھڪ انجينيئر جيڪو سياستدان ٿيو ۽ اڳتي هلي 30 جون 2012ع تي مصر جو پنجون صدر ٿيو ۽ 3 جولاء 2013ع تائين ان عھدي تي رھيو<ref>{{cite news |url=http://www.sharnoffsglobalviews.com/egypt-crises-jordan-163/ |title=Jordan Bolstered by Egyptian, Syrian Chaos |first1=Dana |last1=Barakat |first2=Thomas |last2=Sullivan |publisher=Sharnoff's Global Views |date=26 August 2013 |accessdate=30 August 2013}}</ref>. مصري فوج جي جنرل عبدالفتاح السيسي فوجي بغاوت آڻي کيس ان عھدي تان ھٽايو<ref>{{cite web |url=http://mobile.abc.net.au/news/2014-01-28/egypt27s-military-council-meets-to-decide-sisi27s-political-a/5221486 |title=Egypt's army chief Abdel Fattah al-Sisi receives a promotion ahead of likely presidency bid |work=Australian Broadcasting corporation |date=28 January 2014 |accessdate=4 May 2015}}</ref> ھي مصر جي [[فريڊم اينڊ جسٽس پارٽي، مصر|فريڊم اينڊ جسٽس پارٽي]] جو 2011ع کان 2012ع تائين سربراھ رھيو. مرسي شرقيه گورنريٽ جي عدوہ شھر ۾ پيدا ٿيو. ھن قاھرہ يونيورسٽي مان ميٽلرجيڪل انجنيئرنگ جي ڊگري حاصل ڪئي ۽ يونيورسٽي آف سدرن ڪيليفورنيا مان مٽيريل سائنس جي ڊگري ورتي جنھن بعد [[ڪيليفورنيا اسٽيٽ يونيورسٽي نارٿرج]] 1982ع کان 1985ع تسث ايسوسيئيٽ پروفيسر طور ڪم ڪيو. ان بعد ھي مصر واپس موٽي [[زقازيق يونيورسٽي]] جي انجنيئرنگ واري شعبي ۾ پروفيسر مقرر ٿيو ۽ ان اھا خدمت 2010ع تائين جاري رکي. 2000 ۾ آزاد اميدوار طور پارليامينٽ جي چونڊن م حصو ورتائين. 2011 واري مصر جي انقلاب بعد مرسي فريڊم اينڊ جسٽس پارٽي، مصر جو اھم اڳواڻ بڻجي ويو. 2011 جي چونڊن م ھن جي اھا پارٽي اڪثريت سان چونڊون کٽي آئي. نتيجي ۾ ھي مصر جو صدر چونڊجي ويو. ھن جي صدارت دوران نومبر 2012 ۾ عارضي آئيني پڌرنامي ذريعي لامحدود اختيار حاصل ڪيا جن جي عدالتي نگراني پڻ ختم ڪئي<ref>{{cite news |last1=Sheikh |first1=David D. Kirkpatrick and Mayy El |title=President Morsi in Egypt Seizes New Powers |url=https://www.nytimes.com/2012/11/23/world/middleeast/egypts-president-morsi-gives-himself-new-powers.html |accessdate=19 June 2018 |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last=El Rashidi |first=Yasmine |title=Egypt: The Rule of the Brotherhood |journal=[[New York Review of Books]] |date=7 February 2013 |url=http://www.nybooks.com/articles/archives/2013/feb/07/egypt-rule-brotherhood/?pagination=false |accessdate=24 September 2013 |quote=The Islamists' TV channels and press called the completion of the draft constitution an 'achievement', 'historic', 'an occasion', 'another step toward achieving the goals of the revolution'. The independent and opposition press described it as 'an Islamist coup'.}}</ref> 2012 م سندس خلاف مظاهرا شروع ٿي ويا<ref name="alarab912">{{cite news |title=Egypt's Mursi annuls controversial decree, opposition says not enough|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/12/09/254059.html|accessdate=9 December 2012 |newspaper=Al Arabiya |date=9 December 2012 |quote=The two issues – the decree and the referendum – were at the heart of anti-Mursi protests that have rocked Egypt in the past two weeks.|archive-url=https://web.archive.org/web/20121209000212/http://english.alarabiya.net/articles/2012/12/09/254059.html |archive-date=9 December 2012 |dead-url=yes}}</ref> <ref>{{cite news |last=Williams |first=Daniel |title=Muslim Brotherhood abuses continue under Egypt's military |url=https://articles.washingtonpost.com/2013-08-15/opinions/41412548_1_muslim-brotherhood-human-rights-watch-military-trials |accessdate=22 August 2013 |newspaper=[[The Washington Post]]|date=15 August 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927053305/http://articles.washingtonpost.com/2013-08-15/opinions/41412548_1_muslim-brotherhood-human-rights-watch-military-trials|archivedate=27 September 2013}}</ref> <ref>{{cite news |author=David D. Kirkpatrick |url=https://www.nytimes.com/2012/12/09/world/middleeast/egypt-protests.html?pagewanted=2 |title=President Mohamed Morsi of Egypt Said to Prepare Martial Law Decree |location=Egypt |newspaper=[[The New York Times]] |date=26 April 2012 |accessdate=8 December 2012}}</ref><ref>{{cite news |title=Egyptians take anti-Morsi protests to presidential palace |url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/egyptians-take-antimorsi-protests-to-presidential-palace-8385721.html |last1=McCrumen |first1=Stephanie |last2=Hauslohner |first2=Abigail |newspaper=[[The Independent]] |date=5 December 2012 |accessdate=5 December 2012 |location=London}}</ref><ref>{{cite news |title=Egypt's Morsi rescinds controversial decree |url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/12/2012128222449772577.html |accessdate=30 September 2017 |work=Al Jazeera |date=9 December 2012}}</ref> ملڪ جو نئون آئين 2/3 اڪثريت سان منظور ٿي ويو. جون 2013ع ۾ مظاھرا ڪندڙن سندس استعيفا جو مطالبو ڪري ڇڏيو ۽ فوج انھن جي مدد ۾ بغاوت ڪري ڇڏي. ھن جو ڏنل آئين معطل ڪيو ويو ۽ عدلي منصور کي ملڪ جو عبوري صدر بڻايو ويو. ھن جي حق ۾ ٿيندڙ مظاھرن کي چيڀاٽيو ويو . فائرنگ ۾ 800 مظاھرو ڪندڙ فوت ٿي ويا. مرسي تي مقدمو هلايو ويو.<ref name="independent.co.uk">"[https://www.independent.co.uk/news/world/africa/mohamed-morsi-death-sentence-condemned-as-politicallymotivated-charade-by-supporters-and-rights-groups-10255464.html Mohamed Morsi death sentence condemned as politically-motivated 'charade' by supporters and rights groups]". ''The Independent''. 16 May 2015</ref> کيس موت جي سزا ٻڌائي وئي جيڪا 2016 ۾ ختم ڪري سندس نئين سر ٻيھر مقدمو ھلائڻ جو فيصلو ڪيو ويو. 17 جون 2019ع ۾ مقدمي دوران وفات ڪري ويو<ref name=bbcdeath>{{cite news|title=Egypt's ousted president Mohammed Morsi dies in court|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-48668941|access-date=17 June 2019|work=BBC News|date=17 June 2019}}</ref><ref name=ajdeath>{{cite web | title=Egypt's former president Mohamed Morsi dies: state media | website=Al Jazeera | date=17 June 2019 | url=https://www.aljazeera.com/news/2019/06/egypt-president-mohamed-morsi-dies-state-media-190617155322012.html | access-date=17 June 2019}}</ref><ref>{{cite web | title=Former Egyptian president Morsi dies during court hearing | newspaper= The Jerusalem Post | date=17 June 2019 | url=https://www.jpost.com/Breaking-News/Former-Egyptian-president-Morsi-dies-during-court-hearing-592829 | access-date=17 June 2019}}</ref>. == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:1951ع جون پيدائشون]] 0lrt618jf8e2z1z2vbbfv7iutcymwj7 0 53786 412045 349592 2026-09-14T04:19:27Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412045 wikitext text/x-wiki {{Infobox civil conflict |title=Citizenship Amendment Act |partof= [[2019 جا احتجاج]] |casualties4= |howmany2= |howmany3= |howmany4= | casualties1 = | casualties2 = | casualties3 = | fatalities= 27<ref name="aljazeera 27 Dead"/>(including 3 minors)<ref name="India Today deaths"/><ref name="al jazeera"/> | leadfigures4 = | injuries =175<ref name="IT">{{Cite news |url=https://www.indiatoday.in/india/story/assam-caa-protest-4-dead-in-police-firing-175-arrested-more-than-1400-detained-1628545-2019-12-16 |title=Assam CAA protest: 4 dead in police firing, 175 arrested, more than 1400 detained |last= Pandey |first=Munish Chandra |access-date=16 December 2019 |language=en |date=16 December 2019}}</ref> (reported as of 16 December) | arrests = 3000+<ref name="IT 17Dec"/> (reported as of 17 December) | detentions= |charged= |fined= |casualties_label= |notes= |howmany1= |leadfigures3= |subtitle= |goals=* [[شهريت (ترميم) ايڪٽ، 2019]] کي رد ڪرڻ لاءِ * [[هندستان جي شهرين جو قومي اندراج]] جي نفاذ کي نٽاءُ * [[پوليس]] جي [[پوليس جو ظلم]] جي آزاداڻي عدالتي تحقيقَ<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/jamia-vice-chancellor-demands-high-level-inquiry-in-police-action/articleshow/72745939.cms|title=Jamia vice chancellor demands high level inquiry in police action|date=16 December 2019|work=The Economic Times|access-date=16 December 2019|archive-date=24 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200324193626/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/jamia-vice-chancellor-demands-high-level-inquiry-in-police-action/articleshow/72745939.cms|dead-url=yes|accessdate=15 January 2020|archivedate=24 March 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200324193626/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/jamia-vice-chancellor-demands-high-level-inquiry-in-police-action/articleshow/72745939.cms}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/two-killed-in-firing-during-anti-caa-protest-in-mangaluru-police/articleshow/72891008.cms|title=CAA protest: Two killed in police firing in Mangaluru, Congress demands judicial probe|date=19 December 2019|work=The Economic Times|access-date=22 December 2019}}</ref> * [[يوگي آدتياناٿ]] جي استعيفيٰ<ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/india/up-cm-must-resign-give-rs-1-crore-to-kin-of-deceased-jamia-coordination-committee|title='UP CM must resign, give Rs 1 crore to kin of deceased': Jamia Coordination Committee|website=Latest Indian news, Top Breaking headlines, Today Headlines, Top Stories at Free Press Journal|language=en|access-date=6 January 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thestatesman.com/india/caa-protests-students-demanding-yogi-adityanaths-resignation-over-up-crackdown-detained-1502836411.html|title=CAA protests: Students demanding Yogi Adityanath's resignation over UP crackdown detained|date=23 December 2019|website=The Statesman|language=en-US|access-date=6 January 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.deccanherald.com/national/north-and-central/up-in-retaliatory-mode-to-clamp-down-on-caa-protests-790706.html|title='UP in retaliatory mode to clamp down on CAA protests'|date=2 January 2020|website=Deccan Herald|language=en|access-date=6 January 2020}}</ref> * مختلف [[سياسي قيدي]]ن جي آزادگي <ref>{{Cite web|url=https://www.india.com/news/people-stage-protest-in-jor-bagh-demand-immediate-release-of-bhim-army-chief-chandrashekhar-azad-3891241/|title=People Stage Protest in Jor Bagh, Demand Immediate Release of Bhim Army Chief Chandrashekhar Azad|last=Desk|first=India com News|date=2019-12-27|website=India.com|language=en|access-date=2020-01-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/guwahati/chorus-grows-for-akhil-gogois-unconditional-release/articleshow/72952400.cms|title=Akhil Gogoi: Chorus grows for Akhil Gogoi’s unconditional release {{!}} Guwahati News - Times of India|last=Dec 24|first=Kangkan Kalita {{!}} TNN {{!}}|last2=2019|website=The Times of India|language=en|access-date=2020-01-14|last3=Ist|first3=14:16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://caravanmagazine.in/politics/police-is-operating-at-the-behest-of-its-political-masters-mehmood-pracha-chandrashekhar-azads-lawyer|title=Police is operating at the behest of its political masters: Mehmood Pracha, Chandrashekhar Azad’s lawyer|last=MS|first=Nileena|website=The Caravan|language=en|access-date=2020-01-14}}</ref> |image={{Photomontage | photo1a = JMI students and locals protesting against CAA NRC.jpg | photo2a = Anti CAA protests in Guwahati.jpg | photo2b = Shaheen Bagh protestors blocking a major road in New Delhi for 28 days Visual taken on 11 Jan 2020.jpg | photo3a = | photo3b = Locals protest against CAB CAA (cropped).jpg | photo4a = Peoples long march CAA and NRC at ernakulam, kerala 9.jpg | photo4b = Anti CAB protestors stopping traffic in Delhi.jpg | photo5a = | photo5b = | position = center | size = 300 | color = #F5F5F5 | border = 0 | color_border = black | spacing = 3 | foot_montage = [[جامعا مليا اسلاميا]] شاگردَ احتجاج ڪندي، [[گوهاٽي]]، [[ميگھاليا]]، [[ڪيرالا]] ۽ ۾ ۾ احتجاج ڪيو ويو [[شاهين باغ احتجاج|شاهين باغ]] (نئين دهلي)، احتجاج ڪندڙ ٽرئفڪ کي روڪي رهيا آهن. }} |caption= |date= {{start date|df=y|2019|12|4}} – present |place=[[ڀارت]] |coordinates= |causes=* [[شهريت (ترميم) ايڪٽ، 2019]] جو تعارف * [[هندستان جي شهرين جو قومي اندراج]] جي نفاذ جي انديشو * يونيورسٽي ڪيمپس ۾ [[پوليس جو ظلم|پوليس جي بربريت]] <ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/after-aligarh-protests-in-hyderabad-varanasi-kolkata-against-jamia-clashes/story-QdM909mlrIVN1SdWT3zrJI.html|title=After Aligarh, protests in Hyderabad, Varanasi, Kolkata over Jamia clashes|date=16 December 2019|website=Hindustan Times|language=en|access-date=16 December 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.huffingtonpost.in/entry/protests-citizenship-amendment-act-jamia_in_5df6444fe4b03aed50efcf25|title=After Jamia Protest, Students Across India Agitate Against Citizenship Act, Police Brutality|date=16 December 2019|website=HuffPost India|language=en|access-date=16 December 2019}}</ref> * احتجاج ڪندڙن خلاف [[سياسي دٻاءُ|زبردست ڪريڪڊائون]] <ref name=":13"/> |methods='''احتجاج ڪندڙَ:''' [[سول نافرماني]], [[مظاهرو (سياسي)|احتجاج]], ''[[ڌرڻو]]'', ''[[گهيراءُ]]'', [[بک هڙتال]], ''[[ستياگرا]]'', ''[[هڙتال]]'', [[وندلزم|ٽوڙڦوڙ وحشت- تهذيب سوزي]], ''[[هٿراڌو ڏنل باهه]]'', [[پٿراءُ|پٿر اُڇلائي هڻڻ]], [[هيش ٽيگ ايڪٽيوازم]], [[عام هڙتال]] ''([[ٻانڌ|Bandh]])''<br/> '''سرڪار، راڄ:''' پوليس طرفان [[ماس شوٽنگ]]، [[وڳوڙ پوليس]], [[پٿراءُ|پٿر اُڇلائي هڻڻ]], [[وندلزم|ٽوڙڦوڙ وحشت- تهذيب سوزي]], [[ڏنڊو چارج|''لاٺي چارج'']], [[اجتماعي گرفتاري]], [[انٽرنيٽ شٽڊائون]], [[ڪرفيو]], ٽرانسپورٽ جي پابنديون, [[پاڻي جي توب|واٽر ڪينن]], گڏجاڻين تي پابندي لاڳو ٿيل ([[غيرقانوني ميڙ|گڏ ٿيڻ تي قلم 144]]) |status= '''Ongoing''' * [[غيرقانوني ميڙ|گڏ ٿيڻ تي قلم 144]]، [[ڪرفيو]]، [[انٽرنيٽ شٽڊائون|انٽرنيٽ بند]] ملڪ جي مختلف حصن ۾ مُڙهيل. * [[هندستاني فوج|انڊئن آرمي]] آسام لاٿي وئي. * [[پيراملٽري]] ملڪ جي مختلف حصن ۾ پهچايل. |result= |side1= [[فائل:Emblem of India.svg|15px]] '''[[هندستان جي حڪومت]]''' * [[فائل:ADGPI Indian Army.svg|15px]] [[هندستاني فوج|انڊئن آرمي]]<ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/curfew-imposed-in-guwahati-to-be-in-place-till-7-am-on-thursday-police/articleshow/72476861.cms|title=Assam burns over CAB, curfew in Guwahati, Army deployed|first=Bikash|last=Singh|date=12 December 2019|via=The Economic Times}}</ref><ref name="The Hindu"/> * [[آسام رائفلز]]<ref>{{Cite web|url=https://www.deccanherald.com/national/east-and-northeast/8-columns-of-the-army-assam-rifles-deployed-in-assam-785362.html|title=8 columns of the Army, Assam Rifles deployed in Assam|date=13 December 2019|website=Deccan Herald}}</ref> * [[فائل:Flag of Central Reserve Police Forces.png|15px]] [[سينٽرل ريزرو پوليس فورس]]<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/centre-starts-withdrawing-paramilitary-forces-from-j-k-troops-moved-to-assam-1627357-2019-12-11|title=Centre starts withdrawing paramilitary forces from J&K, troops moved to Assam: Report|agency=Asian News International New|date=11 December 2019|website=India Today}}</ref> * [[فائل:BSF Insignia.svg|15px]] [[بارڊر سيڪيورٽي فورس]]<ref name="Hindu2">{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/citizenship-bill-5000-paramilitary-personnel-being-sent-to-northeast-in-wake-of-protests-say-officials/article30277362.ece|title=Citizenship Bill: 5,000 paramilitary personnel being sent to Northeast in wake of protests, say officials|date=11 December 2019 |website=thehindu.com}}</ref> * [[ساشاسترا سيما بال]]<ref name="Hindu2"/> * [[دهلي پوليس]]<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/india/report-delhi-police-enters-jamia-millia-campus-students-allege-excessive-force-2805630|title=Delhi Police enters Jamia Millia campus, students allege excessive force|date=15 December 2019|website=DNA India}}</ref> * [[اترپرديش پوليس]]<ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/amu-students-protest-against-caa-cops-use-batons-teargas/articleshow/72697984.cms|title=After Jamia, Police uses brute force to quell protests at AMU|first=Vatsala|last=Gaur|date=15 December 2019|via=The Economic Times}}</ref> * [[فائل:Seal of Karnataka.svg|15px]] [[ڪرناٽڪا پوليس]] * [[آسام پوليس]] * مختلف [[اسٽيٽ پوليس سروسز (انڊيا)|اسٽيٽ پوليس]] فورسز ---- * [[راشٽريا سويم سيوڪ سنگھ|آرايس ايس]]<ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/nagpur-bjp-rss-organise-rally-in-support-of-citizenship-amendment-act/videoshow/72924491.cms|title=Nagpur: BJP, RSS organise rally in support of Citizenship Amendment Act|first1=ANI &#124; 22|last1=Dec 2019|first2=03:11 Pm|last2=Ist|via=economictimes.indiatimes.com}}</ref> * [[وشوا هندو پريشد]]<ref name="Events">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/agra/vhp-bajrang-dal-to-hold-large-scale-events-across-up-ukhand-to-honour-kar-sevaks/articleshow/72406429.cms|title=VHP, Bajrang Dal to hold large-scale events across Uttar Pradesh and Uttarakhand to honour "kar sevaks" {{!}} Agra News - Times of India|last=7 Dec|first=TNN {{!}} Updated|last2=2019|website=The Times of India|language=en|access-date=24 December 2019|last3=Ist|first3=11:59}}</ref> * [[بجرنگ دل]]<ref name="Events"/> * [[اکل ڀارتيا وديارٿي پريشد]] ---- '''جي طرفان سهائتا سان:''' * [[ڀارتيا جنتا پارٽي]]<ref name="BJP CAA protest">{{cite news |last1=Dec 17 |first1=PTI | |title=BJP takes out rallies in West Bengal in support of citizenship law {{!}} Kolkata News - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/bjp-takes-out-rallies-in-west-bengal-in-support-of-citizenship-law/articleshow/72841641.cms |accessdate=18 December 2019 |work=The Times of India |language=en}}</ref> |side2= * Multiple groups of citizens throughout India '''شاگرد تنظيمون''' * [[آل انڊيا اسٽوڊنٽس فيڊريشن]] * [[آل آسام اسٽوڊنٽس يونين]] * Asom Jatiyatabadi Yuba Chatra Parishad * [[ڇترا ڀارتي]] * [[پنجرا ٽوڙ|ڀارتي شاگرياڻين جي يونين پنڃرو ٽوڙ]] * [[اسٽونڊنٽس فار سوسائٽي]] * [[امبيدڪر اسٽوڊنٽس ايسوسي ايشن]] * [[اسٽوڊنٽس فيڊريشن آف انڊيا|ايس ايف آءِ]] * [[ڊيموڪريٽڪ يوٿ فيڊريشن آف انڊيا]] * [[نيشنل اسٽوڊنٽس يونين آف انڊيا]] * [[آل انڊيا اسٽوڊنٽس ايسوسي ايشن]] * [[آل انڊيا ڊيموڪريٽڪ اسٽوڊنٽس آرگنائزيشن]] * [[ڪرانتڪاري يووا سنگاٿن]] * [[برسا امبيدڪر ڦول اسٽوڊنٽس اسوسيئيشن]] * آل انڊيا ڪيٿولڪ يونيورسٽي فيڊريشن * [[آل اروناچل پرديش اسٽوڊنٽس يونين]] * نارٿ ايسٽ اسٽوڊنٽس آرگنائيزيشن * [[جواهرلال نهرو يونيورسٽي اسٽوڊنٽس يونين]] * [[پنجاب اسٽوڊنٽس يونين]] * [[اسٽوڊنٽس اسلامڪ آرگنائيزيشن آف انڊيا]] * [[ڪيمپس فرنٽ آف انڊيا]] * [[ميزو زرلائي پوال]] * [[توپيرا اسٽوڊنٽس فيڊريشن]] * [[آل انڊيا سکھ اسٽوڊنٽس فيڊريشن]] * [[آل ادو مشمي اسٽوڊنٽس يونين]] * [[آل تائي احوم اسٽوڊنٽس يونين]] '''ٻيون تنظيمون''' * [[پيپلز يونين فار سول لبرٽيز]]<ref name=":24">{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/chandigarh-organisations-to-protest-against-caa-npr-and-nrc-on-january-1-6190734/|title=Chandigarh: Organisations to protest against CAA, NPR and NRC on January 1|date=2019-12-30|website=The Indian Express|language=en-US|access-date=2020-01-14}}</ref> * اسوسئيشن آف ڊيموڪريٽڪ رائٽس * [[نيشنل ڪنفيڊريشن آف هيومن رائٽس آرگنائزيشنز]]<ref>{{Cite web|url=http://www.daijiworld.com/news/newsDisplay.aspx?newsID=657667|title=Bantwal: CAA is fight between 'Indianness' and 'Brahminism' - Former IAS officer Sasikanth Senthil|website=www.daijiworld.com|access-date=2020-01-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/up-police-electrocuted-arrested-me-for-giving-legal-aid-to-anti-caa-protestors-kota-lawyer-1636579-2020-01-14|title=UP Police electrocuted, arrested me for giving legal aid to anti-CAA protestors: Kota lawyer|last=JaipurJanuary 14|first=Dev Ankur Wadhawan|last2=January 14|first2=2020UPDATED:|website=India Today|language=en|access-date=2020-01-14|last3=Ist|first3=2020 00:14}}</ref> * [[ڀيم آرمي]] * [[ڪرشڪ مڪتي سنگرام سميتي]] * [[آل انڊيا سينٽرل ڪائونسل آف ٽريڊ يونينز]]<ref name=":24"/> * [[خالصا ايئڊ]] * [[آسام ساهتيا سڀا]]<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/india/anti-caa-protests-continue-as-protesters-descend-on-assam-streets-govt-employees-observe-cease-work-2428853.html|title=Anti-CAA Protests Continue as Protesters Descend on Assam Streets, Govt Employees Observe Cease Work|website=news18|access-date=22 December 2019}}</ref> * [[شريمنت شنڪرديوا سنگها]]<ref>{{Cite web|url=https://www.sentinelassam.com/north-east-india-news/assam-news/massive-protest-against-citizenship-amendment-act-at-fallangani|title=Massive protest against Citizenship Amendment Act at Fallangani|website=sentinelassam|access-date=22 December 2019}}</ref> * [[جماعت اسلامي هند]] * [[انڊين يوٿ ڪانگريس]] * [[پاپولر فرنٽ آف انڊيا]]<ref>{{Cite news|title=UP Seeks Ban On Popular Front Of India Over Anti-Citizenship Act Violence|url=https://www.ndtv.com/india-news/up-seeks-ban-on-popular-front-of-india-over-anti-citizenship-act-violence-2157017|newspaper=NDTV|date=31 December 2019|accessdate=3 January 2020}}</ref><ref>{{Cite news|last=Das|first=Shaswati|title=Why the Popular Front of India may soon be a proscribed outfit|url=https://www.livemint.com/news/india/why-the-popular-front-of-india-may-soon-be-a-proscribed-outfit-11577937809698.html|newspaper=LiveMint|date=2 January 2020|accessdate=3 January 2020}}</ref> * [[ويلفيئر پارٽي آف انڊيا]] ---- '''سهائتا ڪندڙَ:''' * [[عام آدمي پارٽي]] * [[آل انڊيا ترنمول ڪانگريس]] * [[هندستان جي ڪميونسٽ پارٽي (مارڪسسٽ)]] * [[ڪميونسٽ پارٽي آف انڊيا]] * [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] * [[دراوڙا منترا ڪزگهام]] * [[سماجوادي پارٽي]] * [[راشٽريا لوڪ دل]] * [[انڊين يونين مسلم ليگ]] * [[نيشنلسٽ ڪانگريس پارٽي]] * [[آل انڊيا مجلس اتحاد المسلمين]] * [[راشٽريا جنتا دل]] * [[جنتادل (سيڪولر)]] * [[وانچت بهوجن اگهادي]] * [[مڪال نيڌي مائيم]] |side3= |side4= |leadfigures1= [[نريندر مودي]]<ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/those-indulging-in-arson-can-be-identified-by-their-clothes-narendra-modi-on-anti-caa-protest/articleshow/72687256.cms |title=Those indulging in arson 'can be identified by their clothes': Narendra Modi on anti-CAA protest |website=Economic Times|access-date=20 December 2019}}</ref><br/>([[هندستان جو وزيراعظم]])<br/> [[اميت شاهہ]]<ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/amit-shah-at-iec-caa-nrc-not-communal-opposition-misleading-people/videoshow/72856850.cms |title=Amit Shah at IEC: CAA, NRC not communal, opposition misleading people |website=Economic Times|access-date=20 December 2019}}</ref><br/>([[گھرو معاملن جو وزير (ڀارت)|وزير داخلہ منسٽر آف هوم افيئرز]])<br/> [[نتن گڊڪري]]<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/caa-not-against-muslim-community-of-india-nitin-gadkari-1630555-2019-12-22|title=CAA not against Muslim community of India: Nitin Gadkari|first1=Press Trust of India|last1=NagpurDecember 22|first2=2019UPDATED|last2=December 22|first3=2019 15:40|last3=Ist|website=India Today}}</ref><br/>([[وزارت روڊ ٽرانسپورٽ ۽ هاءِ ويز(انڊيا)|روڊ ٽرانسپورٽ ۽ هاءِ ويز جو وزير]])<br/> [[جگت پرڪاش نڊا]]<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/jp-nadda-takes-out-bjp-rally-in-kolkata-in-support-of-caa/articleshow/72937000.cms|title=JP Nadda takes out BJP rally in Kolkata in support of CAA &#124; India News - Times of India|website=The Times of India}}</ref><br/>([[ڀارتيا جنتا پارٽي جي صدرن جي فهرست|بي جي پي جو ورڪنگ پريزيڊنٽ]])<br/> [[همانتا بسوا سرما]]<ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/maximum-5-42-lakh-people-will-benefit-by-amended-citizenship-act-himanta-biswa-sarma/articleshow/72768881.cms?from=mdr|title=Maximum 5.42 lakh people will benefit by amended Citizenship Act: Himanta Biswa Sarma|date=16 December 2019|via=The Economic Times}}</ref><br/>([[نارٿ-ايسٽ ڊيموڪريٽڪ الائنس|نيڊا NEDA]] جو قومي ڪنوينر)<br/> [[سربانند سونووال]]<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/india/parliament-live-amid-protests-amit-shah-to-table-citizenship-amendment-bill-in-lok-sabha-at-noon-today-2416925.html|title=Citizenship Bill Not Only for Assam But for Entire Country, Says Assam CM Sarbananda Sonowal|website=News18}}</ref><br/>([[آسام جي وڏن وزيرن جي فهرست|آسام جو چيف منسٽر]]) <br/>[[يوگي آدتياناٿ]] <br/>([[اتر پرديش جي وڏن وزيرن جي فهرست]])<br/>[[بي ايس يديورپا]]<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/will-implement-caa-in-karnataka-says-cm-yediyurappa-1629318-2019-12-18|title=Will implement CAA in Karnataka, says CM Yediyurappa|website=India Today}}</ref><br/>([[ڪرناٽڪا جي وڏن وزيرن جي فهرست|ڪرناٽاڪا جو وزيراعليٰ]]) |leadfigures2= ''(Non centralised leadership)'' [[ممتا بنرجي]]<ref name="mamata rally"/><br/>([[اولهه بنگال جي وڏي وزيرن جي فهرست]])<br/> [[پناراءِ وجئيان]]<br/>([[ڪيرالا جي وڏن وزيرن جي فهرست]])<br/> ---- Centralised leadership<br/> ''(Politicians and activists)''<br/> [[ڪنهيا ڪمار]]<ref name="Kanhaiya ABP 19">{{cite news |title=Kanhaiya Kumar holds anti-CAA protest in Patna, slams BJP |url=https://news.abplive.com/videos/news/kanhaiya-kumar-holds-anti-caa-protest-in-patna-slams-bjp-1128205 |accessdate=19 December 2019 |work=news.abplive.com |date=19 December 2019}}</ref><ref name="IT Kanhaiya">{{cite news |last1=Web Desk New |first1=India Today |title=Gandhi wali azaadi: Kanhaiya Kumar brings back azaadi slogan to protest against Jamia violence |url=https://www.indiatoday.in/india/story/kanhaiya-kumar-brings-back-azaadi-slogan-to-protest-against-caa-1628773-2019-12-16 |accessdate=19 December 2019 |work=India Today |date=16 December 2019 |language=en}}</ref><br/>[[پريانڪا گانڌي]]<ref name="Priyanka Gandhi"/><br/>[[ڪويتا ڪرشنن]]<br/>[[سيتارام يچوري]]<br/>[[اسدالدين اويسي]]<ref>{{cite news |url=https://www.thenewsminute.com/article/mammoth-protest-against-caa-hyderabad-owaisi-says-it-s-fight-save-india-114563 |last=B. |first=Nitin |accessdate=24 December 2019 |date=22 December 2019 |work=The News Minute |title=At mammoth protest against CAA in Hyderabad, Owaisi says it's a fight to save India}}</ref><br/>[[يوگيندر يادو]]<br/>[[اکيل گوگوئي]] ''(arrested)''<br/>[[چندرشيکر آزاد راون|چندرشيکر آزاد]] ''(arrested)''<br/>[[راهول گانڌي]]<br/>[[توشار گانڌي]]<ref>{{cite news |last1=Osborne |first1=Zoe |last2=Petersen |first2=Hannah |title=Gandhi's great-grandson joins wave of protest at law isolating India's Muslims |url=https://www.theguardian.com/world/2019/dec/21/citizenship-act-tushar-gandhi-great-grandson-india-muslim-infiltrators-backlash |accessdate=31 December 2019 |work=The Gaurdian |date=21 December 2019}}</ref><br/>Kannan Gopinathan<ref>{{cite news |last1=Rana |first1=Chahat |title=Chandigarh: CAA is essentially anti-poor, says former IAS officer Kannan Gopinathan |url=https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/chandigarh-caa-is-essentially-anti-poor-says-former-ias-officer-kannan-gopinathan-6202416/ |accessdate=7 January 2020 |work=The Indian Express |date=6 January 2020}}</ref><br/>[[عمر خالد]]<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/states/west-bengal/narendra-modi-has-lost-the-battle-umar-khalid/cid/1735545|title=Modi has lost the battle: Khalid|website=www.telegraphindia.com|language=en|access-date=2020-01-14}}</ref><br/>[[فيروز مٿيبوروالا]]<ref>{{Cite web|url=https://www.mumbailive.com/en/politics/maharashtra-congress-has-called-for-an-all-party-meeting-against-the-caa-nrc-and-npr-on-january-24-44070|title=CAA, NRC Protests: Congress and other allies to protest on January 24|website=Mumbai Live|language=en|access-date=2020-01-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-women-in-purdah-lead-enormous-anti-caa-dharna-in-millat-nagar/articleshow/73217660.cms|title=Mumbai: Women in purdah lead enormous anti-CAA dharna in Millat Nagar {{!}} Mumbai News - Times of India|last=Jan 12|first=Bella Jaisinghani {{!}} TNN {{!}}|last2=2020|website=The Times of India|language=en|access-date=2020-01-14|last3=Ist|first3=22:14}}</ref> ---- ''(اسڪالرَ, ليکڪ, آرٽسٽ)'' [[رامچندر گوها]]<ref>{{cite news |title=Historian Ramachandra Guha detained at anti-CAA protest in Bengaluru, says feel sorry for cops |date=19 December 2019 |url=https://www.indiatoday.in/india/story/ramachandra-guha-detained-1629549-2019-12-19 |work=[[انڊيا ٽوڊي]] |accessdate=24 December 2019 |last=Pinto |first=Nolan}}</ref><br/>[[ارون ڌتي راءِ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/caa-protests-arundhati-roy-asks-people-to-give-false-names-like-ranga-billia-for-npr-1631446-2019-12-25|title=CAA protests: Arundhati Roy asks people to give false names like Ranga-Billa for NPR|last=DelhiDecember 25|first=India Today Web Desk New|last2=December 25|first2=2019UPDATED|website=India Today|language=en|access-date=25 December 2019|last3=Ist|first3=2019 20:57}}</ref><br/>[[هرش مندر]]<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/police-framing-false-charges-to-crack-down-on-anti-caa-protests-in-up-activists/article30401119.ece|title=Anti-CAA protests: Reign of terror in Uttar Pradesh, assert activists|last=Reporter|first=Staff|date=26 December 2019|work=The Hindu|access-date=26 December 2019|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><br/>[[جاويد اختر]]<br/>[[ورون گروور (ليکڪ)|ورون گروور]]<br/>[[زوبين گارگ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/india/music-art-tie-them-as-zubeen-garg-and-a-host-of-assamese-artistes-lead-anti-caa-stir-from-the-front-2432069.html |title=Music, Art Tie Them as Zubeen Garg and a Host of Assamese Artistes Lead Anti-CAA Stir from the Front |website=news18|access-date=22 December 2019}}</ref><br/>[[سوارا ڀاسڪر]]<ref>{{Cite news|url=https://gulfnews.com/entertainment/bollywood/swara-bhaskar-slams-caa-as-anti-india-and-sinister-1.68732169|title=Swara Bhaskar slams CAA as 'anti-India' and 'sinister'|last=Radhakrishnan|first=Manjusha |date=31 December 2019|work=[[گلف نيوز]]|access-date=31 December 2019|language=en}}</ref><br/>[[محمد ذيشان ايوب|ذيشان ايوب]]<ref>{{cite news |title=Everyone knows about it, says Zeeshan Ayyub on CAA |url=https://www.asianage.com/entertainment/bollywood/130120/everyone-knows-about-it-says-zeeshan-ayyub-on-caa.html |accessdate=13 January 2020 |work=The Asian Age |date=13 January 2020}}</ref><br/>[[انوراگ ڪشيپ]]<ref>{{cite news |last1=Joshi |first1=Namrata |title=CAA: There is nobody to have a dialogue with, says Anurag Kashyap |url=https://www.thehindu.com/news/national/the-anurag-kashyap-interview-there-is-nobody-to-have-a-dialogue-with/article30550748.ece |accessdate=13 January 2020 |work=The Hindu |date=12 January 2020 |archive-date=13 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200113145154/https://www.thehindu.com/news/national/the-anurag-kashyap-interview-there-is-nobody-to-have-a-dialogue-with/article30550748.ece |dead-url=unfit }}</ref><br/> |sidebox= |Dead= }} '''شهريت ترميمي ايڪٽ خلاف احتجاج''' يا '''احتجاج سٽيزنشپ امينڊمينٽ ايڪٽ''' ({{lang-en|Citizenship Amendment Act protests}}) '''سي اي اي (CAA)''' ۽ '''اين آر سي (NRC) احتجاج''', '''سي اي بي ۽ اين آر سي احتجاج''' جي نالي سان پڻ سُڃاتو ويندڙ سٽيزنشپ (ترميم) ايڪٽ (سي اي اي CAA)، جيڪو 12 ڊسمبر 2019 تي قانون ۾ نافذ ڪيو ويو هو ۽ ملڪ ۾ شهرين جي قومي نيشنل رجسٽرڊ (اين آر سي) جي تجويز جي خلاف، ڀارت ۾ هلندڙ مُظاهرن ۽ احتجاجن جو هڪ سلسلو آهي. ڀارتي پارليامينٽ (10 ڊسمبر 2019 تي [[لوڪ سڀا]] ۽ 11 ڊسمبر تي [[راجيا سڀا]] طرفان) شهريت (ترميم) بل، 2019 پاس ڪيو. ان کان اڳ ڀارتي ڪابينا ان بل جي منظوري ڏئي چُڪي هئي۔<ref name=":4">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/parliament-winter-session-live-updates-amit-shah-tables-citizenship-amendment-bill-in-lok-sabha/liveblog/72432302.cms|title=Lok Sabha live: Citizenship Bill to be tabled in Rajya Sabha next|website=The Times of India|language=en|access-date=10 ڊسمبر 2019}}</ref><ref name="passed">{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/citizenship-amendment-bill-set-to-become-act-after-clearing-rajya-sabha-test-1627454-2019-12-11|title=Citizenship Amendment Bill set to become Act after clearing Rajya Sabha test|date=11 ڊسمبر 2019|website=[[انڊيا ٽوڊي]]|archive-url=|archive-date=|access-date=11 ڊسمبر 2019}}</ref> بل پاس ٿيندي ئي سموري ملڪ ۾ مظاهرن ۽ احتجاجن جو سلسلو شروع ٿي ويو. خاص ڪري [[آسام]]<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/mail-today/story/citizenship-bill-protests-here-why-assam-is-burning-1627538-2019-12-12|title=Citizenship Amendment Bill protests: Here's why Assam is burning|last=DelhiDecember 12|first=Kaushik Deka New|last2=ڊسمبر 12|first2=2019UPDATED:|website=India Today|language=en|access-date=2019-12-12|last3=Ist|first3=2019 04:01}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/et-explains/citizenship-bill-why-is-assam-protesting/articleshow/72483294.cms|title=Citizenship Amendment Bill 2019: Why is Assam protesting?|last=Singh|first=Bikash|date=2019-12-12|work=The Economic Times|access-date=2019-12-12}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-50739593|title='Anti-Muslim’ citizenship law challenged in India court|date=2019-12-12|access-date=2019-12-12|language=en-GB}}</ref>، [[تريپورہ]] ۽ [[مني پور]] ۾ وڏي پيماني تي احتجاج ٿيو.<ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/protests-and-strikes-hit-assam-manipur-tripura-against-cab/story-dPRUypEh1zaUzVOY86O7oK.html|title=Protests and strikes hit Assam, Manipur, Tripura against CAB|date=2019-12-09|access-date=2019-12-12|language=en-GB}}</ref> انهن احتجاجن ۾ ڪيترائي ماڻهو زخمي ٿيا ۽ ٻن ڄڻن جو موت ٿي چُڪو آهي. == پس منظر == [[سٽيزنشپ (ترميم) ايڪٽ، 2019|شهريت ترميمي ايڪٽ 2019]] هڪ اهڙو قانوني بل آهي جيڪو [[هندستاني قوميت جو قانون|ڀارتي قانون شهريت]] 1955 ۾ ترميم ڪري ٿو ۽ 31 ڊسمبر 2014 کان اڳ [[افغانستان]]، [[بنگلا ديش]] ۽ [[پاڪستان]] کان آيل [[هندو]]، [[سک]]، [[ٻڌمت]]، [[جين ڌرم|جين مت]]، [[پارسي|فارسي ماڻهن]] ۽ [[عيسائي|مسيحي]]ن کي شَهريت ڏيڻ جو دَڳُ (رستو) چٽو (صاف) ڪري ٿو. ان بل ۾ [[مسلمان]]ن کي شامل ناهي ڪيو ويو، جنهنڪري هي احتجاج ٿي رهيا آهن. ان بل ۾ مهاجرن جي لاءِ [[نيچرلائيزيشن|نئين ملڪ جي شهريت ملڻ جو عمل]] جي مُدت 11 سال کان گهٽائي 5 سال ڪئي وئي آهي. هي بل آسام اڪورڊ، 1985 جي ڪِلاز 5 کي پڻ سِڌوسنئون (براہ راست) چيلينج ڪري ٿو. ان بل جي خلاف سموري ملڪ ۾ تحريڪون شروع ٿي ويون آهن. ملڪ جي شهرين تنظيمن (سول سوسائٽي) طرفان مخالفت ڪئي وئي آهي ۽ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] پاران ايوان پارليامينٽ ۽ ٻاهر سڙڪُن (روڊن) تي ملڪي سطح جو احتجاج شروع ڪيو ويو آهي. == تاريخ == شروع ۾ اُتر اوڀرندي رياستن پاران ان بل جي حمايت ڪئي وئي هُئي. [[ڀارتيا جنتا پارٽي|بي جي پي]] طرفان آسام ۽ اُتر اوڀرندي هندستان جي ٻين رياستن سان وعدو ڪيو هيو تہ هو انهين رياستن ۾ انهن غير قانوني مهاجرن کي بي دخل ڪندا، جيڪي 25 مارچ 1971 کانپوءِ مُلڪ ۾ گهِري آيا هيا. ساڳئي ڳالهہ آسام ٺاهہ (آسام اڪورڊ) ۾ چيل آهي. انهن وعدو ڪيو هيو تہ شهريت ترميمي بل آسام اڪورڊ جي خلاف نہ هوندو. اُتر اُڀرندي رياستن جي 14 لوڪ سڀا سيٽُن ۾ بي جي پي 9 تڪن جي سيٽن تي کٽي (ڪامياب) آئي هئي، 4 ڊسمبر 2019 تي ڀارت جي ڪابينا ان بل کي منظور ڪيو ۽ انهيءَ کانپوءِ آسام جي شهر [[گوهاٽي]] ۾ زبردست احتجاج شروع ٿي ويو. آسام کانسواءِ ٻين پاڙيسري رياستن ۾ مظاهرا شروع ٿي ويا.<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/anti-cab-protests-in-assam-police-opens-fire-on-protestors/articleshow/72487251.cms|title=Anti-CAB stir: People defy curfew, police open fire as Assam|date=2019-12-12|access-date=2019-12-13|language=en-GB}}</ref> [[دسپور]] ۾ هزارين مظاهرين پوليس بيريڪيڊ کي ٽوڙِي ڇڏيو ۽ [[آسام اسيمبلي عمارت]] جي سامهون مُظاهرا ڪيا. <ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/12/india-northeast-protesters-rally-citizenship-bill-191210111006001.html|title=In India's northeast, protesters rally against citizenship bill|website=www.aljazeera.com|access-date=2019-12-12}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/reuters/2019/12/09/world/asia/09reuters-india-citizenship.html|title=Protests Erupt as India Pushes for Religion-Based Citizenship Bill|last=Reuters|date=2019-12-09|work=The New York Times|access-date=2019-12-12|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> [[اگرتلا]] ۾ پڻ ڏاڍو زبردست احتجاج ٿيو.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/agartala/anti-cab-protests-turn-violent-in-tripura/articleshow/72472009.cms|title=Anti-CAB protests turn violent in Tripura {{!}} Agartala News – Times of India|last=Dec 11|first=Biswendu Bhattacharjee {{!}} TNN {{!}} Updated:|last2=2019|website=The Times of India|language=en|access-date=2019-12-12|last3=Ist|first3=14:52}}</ref> انکانپوءِ تہ سموري ملڪ ۾ احتجاجن جو اڻ کُٽ سلسلو شروع ٿي ويو. ڪيترن ئي ننڍن توڙي وڏن شهرن ۾ ماڻهو سڙڪن (روڊ) نڪري آيا. جهڙوڪ [[دهلي]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/citizenship-amendment-bil-protests-assam-tripura-delhi-rajya-sabha-test-1627203-2019-12-11|title=Shutdown in Northeast, furore across nation as Citizenship Amendment Bill set for Rajya Sabha test today|last=DelhiDecember 11|first=Hemanta Kumar Nath Ashutosh Mishra New|last2=ڊسمبر 11|first2=2019UPDATED:|website=India Today|language=en|access-date=2019-12-12|last3=Ist|first3=2019 00:24}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/protests-against-cab-spill-on-to-city-streets/article30271483.ece|title=Protests against CAB spill on to Delhi streets|last=Ravi|first=Sidharth|date=2019-12-11|work=The Hindu|access-date=2019-12-12|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref>،، [[ممبئي]]<ref name=":1"/>، [[بنگلور|بينگلور]]<ref>{{Cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/091219/bengaluru-citizens-protest-against-citizenship-amendment-bill.html|title=Bengaluru: Citizens protest against Citizenship Amendment Bill|date=2019-12-09|website=Deccan Chronicle|language=en|access-date=2019-12-12}}</ref>، [[حيدرآباد رياست|حيدرآباد، دکن]]<ref>{{Cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/111219/cab-triggers-protests-in-hyderabad.html|title=CAB triggers protests in Hyderabad|last=Moin|first=Ather|date=2019-12-11|website=Deccan Chronicle|language=en|access-date=2019-12-12}}</ref> ۽ [[جيپور|جئي پور]]<ref name=":0"/> جي عوام پنهنجو احتجاج درج ڪرائيندي حڪومت کي بل واپس وٺڻ جي گُهرَ ڪئي. عوام سميت يونيورسٽين، ڪاليجن ۽ آءِ آءِ ٽي (انفارميشن ٽيڪنالاجي) ادارن جي شاگردن، اساتدن ۽ ٻين ملازمن پڻ ڪُلهوڪُلهي ۾ ملائي مظاهرن ۾ شريڪ ٿيا. آءِ آءِ ٽي ممبئي<ref name=":1">{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/students-of-iit-bombay-protest-passage-of-cab-6162608/|title=Students of IIT-Bombay protest passage of CAB|date=2019-12-12|website=The Indian Express|language=en-US|access-date=2019-12-12}}</ref>، [[پريزيڊنسي يونيورسٽي، ڪولڪاتا]]<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/presidency-university-students-protest-against-citizenship-bill/articleshow/72494015.cms|title=Presidency University students protest against citizenship bill {{!}} Kolkata News – Times of India|last=Dec 12|first=PTI {{!}}|last2=2019|website=The Times of India|language=en|access-date=2019-12-13|last3=Ist|first3=19:12}}</ref>، جامعہ مليہ اسلاميہ<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/citizenship-bill-protest-jamia-millia-islamia-students-police-clash-6165506/|title=Delhi: 50 Jamia students detained after clash with cops during Citizenship Bill protests|date=2019-12-13|website=The Indian Express|language=en-US|access-date=2019-12-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/delhi-jamia-millia-islamia-students-clash-with-police-after-مارچ-opposing-cab-stopped/articleshow/72526897.cms|title=Citizenship Amendment Act protests in Delhi: 50 Jamia Millia Islamia students detained after clash with cops {{!}} Delhi News – Times of India|last=Dec 13|first=Mohammad Ibrar {{!}} TNN {{!}} Updated:|last2=2019|website=The Times of India|language=en|access-date=2019-12-13|last3=Ist|first3=19:46}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/50-jamia-students-detained-after-clash-with-cops-during-protest-against-citizenship-bill/article30298456.ece|title=50 Jamia students detained after clash with cops during CAB protest|date=2019-12-13|work=The Hindu|access-date=2019-12-13|others=PTI|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref>، [[دهلي يونيورسٽي]]<ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/delhi-university-students-hold-protest-burn-copies-of-citizenship-bill-119121201213_1.html|title=Citizenship bill: DU students hold protest, call legislation 'communal'|last=India|first=Press Trust of|date=2019-12-12|work=Business Standard India|access-date=2019-12-13}}</ref> ۽ [[علي ڳڙھ مسلم يونيورسٽي]]۔<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/fir-against-amu-students-for-protesting-against-citizenship-amendment-bill/article30274834.ece|title=FIR against Aligarh Muslim University students for protesting against Citizenship (Amendment) Bill|date=2019-12-11|work=The Hindu|access-date=2019-12-12|others=Special Correspondent|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> جي شاگردن پاران لاڳاتار احتجاج ڪيو ويو. علي ڳڙھ مسلم يونيورسٽي ۾ پوليس جا اهلڪار بيهاريا ويا پر شاگرن جو جوش ۽ جنون نہ ٿيو. جامعہ مليہ اسلاميہ جي شاگردن تي پوليس لٺيون وسايون (لاٺِي چارج) ۽ ڳوڙها آڻيندڙ گئس (آنسو گيس) جا گولا اُڇلايا ويا جنهن سان ڪيترائي شاگيرد زخمي ٿي اسپتال ۾ علاج هيٺ داخل آهن. == اثر == مظاهرن سبب فلائيٽ ۽ ٽرينون بند ڪيون ويون.<ref>{{Cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/121219/citizenship-bill-protests-affect-assam-flights-suspended-train-servi.html|title=Citizenship Bill protests affect Assam; flights suspended, train services hit|date=2019-12-12|website=Deccan Chronicle|language=en|access-date=2019-12-12}}</ref> آسام ۽ تريپورا ۾ حڪومت طرفان انٽرنيٽ جي سروس (خدمت) معطل ڪئي وئي آهي.<ref name="The Hindu">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/anti-citizenship-bill-protests-army-deployed-in-assam-tripura-internet-suspended/article30277108.ece|title=Anti-Citizenship Bill protests: Army deployed in Assam, Tripura; Internet suspended|date=2019-12-11|work=The Hindu|access-date=2019-12-12|others=Special Correspondent|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> [[رنجي ٽرافي 2019-2020]] جو آسام ۽ سروسز جي وچ۾ مقابلو منسوخ ٿي ويو.<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/ranji-trophy-2019-20-day-four-games-in-assam-and-tripura-suspended-due-to-curfew-citizenship-amendment-bill/article30284054.ece|title=Ranji Trophy 2019–20: Day four game in Assam suspended due to curfew over CAB|work=Sport Star|accessdate=12 ڊسمبر 2019}}</ref> گوهاٽي ۾ ڀارت جاپان سيمينار منعقد ٿيڻو هيو، جنهن ۾ وزير اعظم جاپان شنزو آبي جي شريڪ ٿيڻ جو پڻ آسرو هيو پر اهو پڻ رد ڪيو ويو.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/international/india-japan-guwahati-summit-cancelled/article30294202.ece|title=India-Japan Guwahati summit cancelled in view of protests|last=Bhattacherjee|first=Kallol|date=2019-12-13|work=The Hindu|access-date=2019-12-13|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.saudigazette.com.sa/article/584894/World/Asia/India-protests-spread-over-anti-Muslim-law|title=India protests spread over 'anti-Muslim' law|date=2019-12-13|website=Saudigazette|language=English|access-date=2019-12-13}}</ref> فرانس، اسرائيل، آمريڪا ۽ گڏيل بادشاهت برطانيا پاران پنهنجي شهرين کي انڊيا (ڀارت) ۾ وڃڻ بابت خاص هدايتون جاري ڪيون ويون.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://in.usembassy.gov/travel-alert-for-u-s-citizens-protests-in-northeastern-states-121319/ |access-date=2020-01-15 |archive-date=2019-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214183505/https://in.usembassy.gov/travel-alert-for-u-s-citizens-protests-in-northeastern-states-121319/ |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.thehindu.com/news/national/citizenship-act-protests-france-israel-us-uk-issue-travel-advisories/article30304634.ece</ref> == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:هلندڙ احتجاج]] [[زمرو:ڀارت جي سياست]] [[زمرو:ڀارت ۾ احتجاج]] a2fyfllr5s6pshhty0oj0epjao8j651 0 57120 412121 378685 2026-09-14T06:23:03Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412121 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ريپبلڪ آف نائيجر | native_name = | common_name = Niger | image_flag = Animated-Flag-Niger.gif | image_coat = Coat of Arms of Niger.svg | symbol_width = 125px | image_map = Niger_(orthographic_projection).svg | map_caption = {{map caption |countryprefix= |location_color= تيز سائو}} | image_map2 = Niger - Location Map (2011) - NER - UNOCHA.svg | national_motto = {{unbulleted list |{{native phrase|fr|"شادابي، محنت ۽ ترقي"|italics=off}} |{{small|"Fraternity, Work, Progress"}}}} | national_anthem = ''[[La Nigérienne]]''<br/> <center>[[File:La_Nig%C3%A9rienne.ogg]]</center> | official_languages = [[فرينچ ٻولي|فرينچ]] | languages_type = [[قومي ٻوليون]] <ref>name="axl.cefan.ulaval.ca">[http://www.axl.cefan.ulaval.ca/afrique/niger-loi-2001-037-LNG.htm République du Niger, "Loi n° 2001-037 du 31 décembre 2001 fixant les modalités de promotion et de développement des langues nationales." L'aménagement linguistique dans le monde] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181019123028/http://www.axl.cefan.ulaval.ca/afrique/niger-loi-2001-037-LNG.htm |date=2018-10-19 }} (accessed 21 September 2016)</ref> | languages = {{hlist |[[عربي ]] |[[بدوما ٻولي|بدوما ]]}} {{hlist |[[فلا ٻولي|فلفولدي ]]}} {{hlist |[[گورما ٻولي|گرماچاما ]]}} {{hlist |[[ھئوسا ٻولي|ھئوسا]] |[[ڪانوري ٻولي|ڪانوري ]]}} {{hlist |[[سونگھي ٻولي|سونگھاء ]] |[[تئاريگ ٻولي|تماشيڪ ]] |[[تسواڪ ٻولي|تسواڪ ]] |[[ٽيبو ٻولي|ٽيبو ]]}} | religion = | demonym = نائيجري يا نائيجرن | capital = [[نيامي]] | coordinates = {{Coord|13|32|N|2|05|E|type:city}} | largest_city = نيامي | government_type = [[وحداني رياست|وحداني]] [[نيم صدارتي نظام|نيم صدارتي]] [[ريپبلڪ]] | leader_title1 = [[نائيجر جا صدر |صدر]] | leader_name1 = [[محمدو عيسوفو]] | leader_title2 = [[نائيجر جا وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[برگي رافني ]] | legislature = [[نائيجر جي نيشنل اسيمبلي|نيشنل اسيمبلي]] | area_rank = 21st | area_km2 = 1,267,000 | area_sq_mi = 489,678 | percent_water = 0.02 | population_estimate = {{UN_Population|Niger}} | population_estimate_rank = 61st | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_census = 17,138,707 | population_census_year = 2012 | population_density_km2 = 12.1 | population_density_sq_mi = 31.2 | population_density_rank = | GDP_PPP = $23.475&nbsp;billion<ref name="imf">{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=81&pr.y=10&sy=2018&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=692&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Country Groups and Subjects (PPP valuation of country GDP)|publisher=IMF|accessdate=14 November 2018}} </ref> | GDP_PPP_rank = 140th | GDP_PPP_year = 2018 | GDP_PPP_per_capita = $1,213 | GDP_PPP_per_capita_rank = 183rd | GDP_nominal = $9.869&nbsp;billion<ref name="GDP IMF">{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=81&pr.y=10&sy=2018&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=692&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=World Economic Outlook Database. Report for Selected Countries and Subjects|last=|first=|date=17 April 2018|website=|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date=}}</ref> | GDP_nominal_rank = 136th | GDP_nominal_year = 2018 | GDP_nominal_per_capita = $510<ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=62&pr.y=9&sy=2017&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C946%2C914%2C137%2C612%2C546%2C614%2C962%2C311%2C674%2C213%2C676%2C911%2C548%2C193%2C556%2C122%2C678%2C912%2C181%2C313%2C867%2C419%2C682%2C513%2C684%2C316%2C273%2C913%2C868%2C124%2C921%2C339%2C948%2C638%2C943%2C514%2C686%2C218%2C688%2C963%2C518%2C616%2C728%2C223%2C836%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C624%2C692%2C522%2C694%2C622%2C142%2C156%2C449%2C626%2C564%2C628%2C565%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C359%2C960%2C453%2C423%2C968%2C935%2C922%2C128%2C714%2C611%2C862%2C321%2C135%2C243%2C716%2C248%2C456%2C469%2C722%2C253%2C942%2C642%2C718%2C643%2C724%2C939%2C576%2C644%2C936%2C819%2C961%2C172%2C813%2C132%2C726%2C646%2C199%2C648%2C733%2C915%2C184%2C134%2C524%2C652%2C361%2C174%2C362%2C328%2C364%2C258%2C732%2C656%2C366%2C654%2C734%2C336%2C144%2C263%2C146%2C268%2C463%2C532%2C528%2C944%2C923%2C176%2C738%2C534%2C578%2C536%2C537%2C429%2C742%2C433%2C866%2C178%2C369%2C436%2C744%2C136%2C186%2C343%2C925%2C158%2C869%2C439%2C746%2C916%2C926%2C664%2C466%2C826%2C112%2C542%2C111%2C967%2C298%2C443%2C927%2C917%2C846%2C544%2C299%2C941%2C582%2C446%2C474%2C666%2C754%2C668%2C698%2C672&s=NGDPDPC&grp=0&a= World Economic Outlook Database, April 2018], [[International Monetary Fund]]. Accessed on 17 April 2018.</ref> | GDP_nominal_per_capita_rank = 179th | sovereignty_type = آزادي | sovereignty_note = [[فرانس]] کان | established_event1 = آزادي جو اعلان | established_date1 = 3 آگسٽ 1960 | Gini_year = 2014 | Gini_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | Gini = 34.0 <!--number only--> | Gini_ref = <ref>[http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ World Bank GINI index], accessed on 21 January 2016.</ref> | Gini_rank = 70th | HDI_year = 2018<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI = 0.377 <!--number only--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=10 December 2019|accessdate=10 December 2019|format=PDF}}</ref> | HDI_rank = 189th | currency = [[ويسٽ آفريڪن سي ايف اي فرانڪ ]] | currency_code = XOF | time_zone = [[اولھ آفريڪي وقت ]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = | utc_offset_DST = | drives_on = ساڄو پاسو | calling_code = [[+227]] | cctld = [[.ne]] | footnote_a = Lowest ranked. }} '''نائيجر''' (Niger)، سرڪاري نالو "ريپبلڪ آف نائيجر"، آفريڪا کنڊ جي اولھه واري پاسي ۾ خشڪي سان گھيريل ملڪ آھي جنھن تي اھو نالو [[درياء نائيجر]] تان پيو. ھن ملڪ جي اتر-اوڀر ۾ [[لبيا]]، اوڀر ۾ [[چاڊ]]، ڏکڻ ۾ [[نائجيريا]]، ڏکڻ-اولھه ۾ [[بينن]]، اتر-اولھه ۾ [[برڪينا فاسو]] ۽ [[مالي]] ۽ اتر-اولھه ۾ [[الجيريا]] واقع آھن. ھن ملڪ جي پکيڙ 12,70,000 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ ھي پکيڙ ۾ اولھه آفريڪا جو سڀ کان وڏو ملڪ آهي. ھن ملڪ جي زمين جو 80 سيڪڙو کان ڪجهه مٿي حصو [[صحارا رڻپٽ]] ۾ اچي ٿو. ملڪ جي آبادي جي اڪثريت مسلمان آھي. ملڪ جو وڏي ۾ وڏو شهر ۽ ملڪ جو گاديءَ جو هنڌ [[نيامي]] شھر آھي جيڪو ملڪ جي ڏکڻ-اولھه واري ڪنڊ تي واقع آهي. نائيجر معاشي طور تي ھڪ ترقي پذير ملڪ آھي. ان جي انساني ترقي جو اشاريو تمام گھٽ آهي. سال 2018ع ۾ 189 ملڪن ۾ ان جو نمبر آخري، 189 ھيو.<ref>{{cite web |title=Latest Human Development Index (HDI) Ranking (2018) |url=http://hdr.undp.org/en/2018-update |website=hdr.undp.org |publisher=UNITED NATIONS DEVELOPMENT PROGRAMME |accessdate=21 September 2018}}</ref> ھتان جي معيشت زراعت آھي پر اڪثر ڏڪار جو شڪار رھندو آھي. ملڪ جي ابادي ۾ تيزي سان اضافو ٿي رهيو آهي.<ref name=EconPop>{{cite news|title=Population Explosion|url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21612239-runaway-birth-rates-are-disaster-population-explosion|accessdate=3 August 2015|work=[[The Economist]]|date=16 August 2014}}</ref> ==نالو== نالو نائجر نديءَ مان اچي ٿو جيڪو ملڪ جي اولهه مان وهندو آهي. نديءَ جي نالي جي اصليت غير يقيني آهي. اليگزينڊرين جاگرافيدان ٽالمي وادي گر (پاڙيسري جديد الجيريا ۾) ۽ ڏکڻ ۾ ني-گر ("لوئر گر") جا تفصيل لکيا، ممڪن طور تي نائجر نديءَ ڏانهن اشارو ڪيو. جديد اسپيلنگ نائجر پهريون ڀيرو 1550ع ۾ بربر اسڪالر ليو افريقينس طرفان رڪارڊ ڪيو ويو، ممڪن طور تي تواريگ جملي (e)gărăw-n-gărăwăn مان نڪتل آهي جنهن جي معنيٰ آهي ”دريائن جو درياهه“. لسانيات جي وچ ۾ وسيع اتفاق آهي ته اهو لاطيني نگر Niggar ("ڪارو") مان نڪتل ناهي جيئن ته پهرين غلط طور تي مڃيو ويو. ==تاريخ== ===قبل از تاريخ=== پٿر تي نقاشي ڏيکاريندي زراف، آئي بيڪس ۽ ٻين جانورن جا رڍ ڏاکڻي صحارا ۾ Tiguidit، نائجر جي ويجهو پٿر جا اوزار، جن مان ڪي 280,000 ق.م جي دور جا آهن، اتر اگديز علائقي ۾ ادرار بوس، بلما ۽ جادو ۾ مليا آهن. انهن مان ڪجهه ڳولها وچولي پيليوليٿڪ دور جي ايٽرين ۽ ماسٽرين ٽول ڪلچر سان ڳنڍيا ويا آهن، جيڪي اتر آفريڪا ۾ 90,000 ق.م. کان 20,000 ق. اهو خيال آهي ته اهي انسان هڪ شڪاري-گڏائيندڙ زندگي گذاريندا هئا. قبل از تاريخ آفريقي خشڪي واري دور ۾، صحارا جي آبهوا ٿلهي ۽ وڌيڪ زرخيز هئي، هڪ رجحان آثار قديمه جا ماهر ”سبز صحارا“ جي نالي سان سڏين ٿا، جنهن شڪار لاءِ ”سازگار“ حالتون مهيا ڪيون ۽ بعد ۾ زراعت ۽ مال چارڻ لاءِ. نوليٿڪ دور، تقريبن 10,000 ق.م جي شروعات ۾، ڪيتريون ئي تبديليون ڏٺيون جيئن مٽيءَ جي شين جو تعارف (جيئن ته ٽگلاگل، ٽيمٽ ۽ ٽين اوفيڊين ۾ ان جو ثبوت آهي)، چوپائي مال جي پکيڙ، ۽ مئل کي پٿر جي ٽوملي ۾ دفن ڪرڻ. 4000 ق.م کان 2800 ق.م جي عرصي ۾ موسم جي تبديليءَ سان صحارا آهستي آهستي سڪي وڃڻ لڳو، جنهن ڪري ڏکڻ ۽ اوڀر ۾ آباديءَ جي نمونن ۾ تبديلي آئي. زراعت جي پکيڙ، بشمول باجرا ۽ جوار جي پوک، ۽ مٽيء جي پيداوار. لوهه ۽ ٽامي جون شيون هن دور ۾ نظر اچن ٿيون، جن ۾ ازواغ، تاڪيدا، مارينڊٽ ۽ ٽرمٽ ماسف شامل آهن. ڪيفيان (8000 ق.م کان 6000 ق.م) ۽ بعد ۾ ٽينيرين (5000 ق.م کان 2500 ق.م) ثقافتون، جن جو مرڪز ادرار بوس ۽ گوبيرو تي هو، جتي کنڊ جا کوڙ دريافت ڪيا ويا آهن، هن دور ۾ ترقي ڪئي. سماج زرعي ۽ تفريحي عملن ۾ علائقائي فرق سان اڳتي وڌندا رهيا. هن دور جي هڪ ثقافت بورا ڪلچر (200ع کان 1300ع تائين) آهي، جنهن جو نالو بورا آثار قديمه جي ماڳ لاءِ رکيو ويو آهي، جتي لوهه ۽ سرامڪ جي مجسمن سان ڀريل هڪ دفن دريافت ڪيو ويو هو. نيوليٿڪ دور ۾ صحارا پٿر جي فن جي واڌ ويجهه کي ڏٺو ويو، جن ۾ ايير جبل، ٽرمٽ ماسف، جادو پليٽو، آئيولين، اراڪا، تماڪون، زارزائٽ، ايفروئن، ممنيٽ ۽ ڊابوس؛ هي فن 10,000 ق.م کان 100 عيسوي تائين جي عرصي تائين پکڙيل آهي ۽ مختلف قسم جي جانورن کان وٺي مضمونن جي هڪ حد کي ظاهر ڪري ٿو. ==جاگرافي== نائيجر اولهه آفريڪا ۾ صحارا ۽ سب سهارا علائقن جي وچ ۾ سرحد تي واقع هڪ زميني بند قوم آهي. هن جون سرحدون ڏکڻ ۾ نائيجيريا ۽ بنين، اولهه ۾ برڪينا فاسو ۽ مالي، اتر ۾ الجيريا ۽ لبيا ۽ اوڀر ۾ چاڊ سان ملن ٿيون. نائجر ويڪرائي ڦاڪ 11° ۽ 24° اتر، ۽ ڊگھائي 0° ۽ 16° اوڀر جي وچ ۾ آهي. ان جي ايراضي 12,67,000 چورس ڪلوميٽر (4,89,191 اسڪوائر ميل) آهي جنهن مان 300 چورس ڪلوميٽر (116 اسڪوائر ميل) پاڻي آهي. اهو ان کي فرانس جي ڀيٽ ۾ ٻه ڀيرا گھٽ ڪري ٿو، ۽ دنيا جو 21 هين وڏو ملڪ. نائجر جون سرحدون ستن ملڪن سان لڳن ٿيون ۽ ان جو ڪل ويڪر 5,697 ڪلوميٽر (3,540 ميل) آهي. سڀ کان ڊگھي سرحد ڏکڻ ۾ نائيجيريا سان آهي (1,497 ڪلوميٽر يا 930 ميل). ان کان پوءِ اوڀر ۾ چاڊ، 1,175 ڪلوميٽر (730 ميل)، اتر & اتر-اولهه ۾ الجيريا (956 ڪلوميٽر يا 594 ميل)، ۽ مالي 821 ڪلوميٽر (510 ميل) تي اچي ٿو. نائجر جون سرحدون ڏکڻ اولهه ۾ برڪينا فاسو سان 628 ڪلوميٽر (390 ميل) ۽ بينن سان 266 ڪلوميٽر (165 ميل) ۽ اتر-اوڀر لبيا سان 354 ڪلوميٽر (220 ميل) تي آهن. نائجر ۾ سڀ کان هيٺيون نقطو نائجر ندي آهي، جنهن جي اوچائي 200 ميٽر (656 فوٽ) آهي. بلند ترين نقطو مونٽ آئيدوڪال-ن-تاغيس آهي ايئر جبلن ۾ 2,022 ميٽر (6,634 فوٽ). نائيجير جو علائقو گهڻو ڪري ريگستاني ميدانن ۽ ريل جي ٽڪرن تي مشتمل آهي، جنهن ۾ ڏکڻ ۾ سوانا ۽ اتر ۾ ٽڪريون آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:نائيجر]] [[زمرو:آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:اولهه آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:آفريڪي يونين جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:فرينچ سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:اولهه آفريڪي ملڪن جي اقتصادي برادري]] lvbf0s6y8kbm5qvkc9dzl24zymrhamm 4 58008 412047 410910 2026-09-14T04:39:40Z ListeriaBot 10240 Wikidata list updated [V2] 412047 wikitext text/x-wiki {{WikiProject COVID-19 tabs}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P509 wd:Q84263196 } |section= |sort=P39/Q15124404/P570 |sort_order=desc |columns=label:مضمون,وضاحت,P27:ڏيھُ,P39/Q15124404/P569:تاريخ پيدائش,P39/Q15124404/P570:تاريخ وفات,P18:فوٽو |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! مضمون ! وضاحت ! ڏيھُ ! تاريخ پيدائش ! تاريخ وفات ! فوٽو |- | ''[[:d:Q2124|Valéry Giscard d'Estaing]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Valéry Giscard d'Estaing (1975).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q26776|Momčilo Krajišnik]]'' | | ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]'' | | | [[فائل:Momcilo Krajisnik crop.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q44752|Angelo Sodano]]'' | | [[اٽلي]]<br/>[[ويٽيڪن سٽي]]<br/>''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]'' | | | [[فائل:Angelo Cardinal Sodano in 2016 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45495|Elmar Fischer]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q57343|Pierre Nkurunziza]]'' | | [[برونڊي]] | | | [[فائل:Pierre Nkurunziza - World Economic Forum on Africa 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q57446|Pranab Mukherjee]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Secretary Tim Geithner and Finance Minister Pranab Mukherjee 2010 crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q71823|George Bălan]]'' | | [[جرمني]]<br/>[[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q75019|Aleksandr (Ishein)]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Александр (Ищеин).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q81758|Jan Niemiec]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jan Niemiec.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88876|Klaus Emmerich]]'' | | [[آسٽريا]] | | | [[فائل:2014 Klaus Emmerich (14274003686).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q92819|Edmund M. Clarke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Edmund Clarke FLoC 2006.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94333|Michael Laughlin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95926|Wilhelm Knabe]]'' | | [[جرمني]]<br/>''[[:d:Q713750|West Germany]]'' | | | [[فائل:Wilhelm Knabe (15782113727).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97616|Dan van Husen]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:DanvanHusenMar2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100419|Stefan Lippe]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:Stefan Lippe - World Economic Forum Annual Meeting Davos 2010.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107319|Ferdinand Kinsky]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q110986|Maggie Mae]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q117141|Marc-André Bédard]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Marc-André Bédard01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q117439|Ioannis Zizioulas]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:John Zizioulas at IOCS Westcott House.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q117448|Luigi Snozzi]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | [[فائل:Snozzi 01m.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q118199|Flavio Cotti]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | [[فائل:Dodis-P25146-F4.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q118915|Isao Suzuki]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | [[فائل:Isao Suzuki.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q120621|César Ramón Ortega Herrera]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q127219|Casimir Oyé-Mba]]'' | | [[گيبون]] | | | |- | ''[[:d:Q132193|Jožef Smej]]'' | | [[سلووينیا]]<br/>''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[يوگوسلاويا جي بادشاهت]] | | | [[فائل:Smej.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q150851|Colin Powell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Colin Powell official Secretary of State photo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q152929|Meat Loaf]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Meatloaf 1971 (cropped).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q173923|Ilija Petković]]'' | | [[يوگوسلاويا]]<br/>[[سربيا]] | | | [[فائل:Ilija Petković in 2006.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q200015|Vladimir Zhirinovsky]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Vladimir Zhirinovsky - Ldpr.ru (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q202807|Henrique Soares da Costa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Por Suas Chagas fomos Curados, D. Henrique Soares (Repare, SH Aju - Abril de 2014), cropped.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q204369|Zindzi Mandela]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Zindzi Mandela (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q212990|Kim Ki-duk]]'' | | [[ڏکڻ ڪوريا]] | | | [[فائل:Kim Ki-duk at the 69th Venice International Film Festival (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q213793|Phil Spector]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Phil Spector 2000.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q215351|Fidel Ramos]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Fidel Valdez Ramos Official Photo as President of the Philippines (1995).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q226030|Irena Veisaitė]]'' | | [[لٿوينيا]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Irena Veisaite 2009 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q249251|Sándor Puhl]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Plaque of association football referee Sándor Puhl, Eger.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q259722|Yuichiro Hata]]'' | | [[جاپان]] | | | [[فائل:Yūichirō Hata 20190516.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q268961|John Horton Conway]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:John H Conway 2005 (cropped) (2).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q269014|Milkha Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Milkha Singh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q283351|Selma Gürbüz]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Selma Gürbüz01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q296724|Mahmoud Jibril]]'' | | [[لبيا]] | | | [[فائل:Mahmoud Jibril - World Economic Forum Special Meeting on Economic Growth and Job Creation in the Arab World cropped GNC.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q299161|Javier Marías]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Javier Marías (Feria del Libro de Madrid, 31 de mayo de 2008).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q303293|Aarón Padilla Gutiérrez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Aarón Padilla Gutiérrez.jpg|center|128px]] |- | [[عبدالقدیر خان|عبدالقدير خان]] | | ''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''<br/>[[ڀارت]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Abdul Qadeer Khan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q310886|Hissène Habré]]'' | | [[چاڊ]] | | | [[فائل:President Hissène Habré of Chad.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q314338|Stanislaw Shushkievich]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | [[فائل:Šuškievič bchd.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q316413|Ricardo Bofill]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Ricardo bofill levi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q318424|Abel Gabuza]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q319350|Enzo Mari]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Enzo Mari 1974b.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q323501|Adalberto Álvarez]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q324831|Dick Rutan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:DickRutan.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q326508|Matheus Shikongo]]'' | | [[نميبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q329644|Giuseppe Ros]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Giuseppe Ros 1973.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q334126|Luis Sepúlveda]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Luis Sepúlveda 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q336711|Irinej]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Патриарх Сербский Ириней 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q342045|Đorđe Balašević]]'' | | [[سربيا]]<br/>''[[:d:Q838261|Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]'' | | | [[فائل:Djordje Balasevic DSC8494.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q343378|Wallace Roney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Wallace Roney Pori Jazz 2012.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q348565|Mile Bogović]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | [[فائل:Bogovic mile biskup.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q349212|Adam Dyczkowski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Biskup Adam Dyczkowski (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q350075|Jan Nowicki]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jan Nowicki2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q351732|Sonny Chiba]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | [[فائل:Sonny Chiba 1961.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q352030|Jiří Menzel]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Jiří Menzel III (2017).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q353036|Henry Orenstein]]'' | | [[پولينڊ]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q360348|Toots Hibbert]]'' | | [[جميڪا]] | | | [[فائل:Toots Hibbert (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q367017|Kenneth Colley]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Kenneth Colley Gen SW 2010 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q370560|David Crosby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:CrosbyDavid1983 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q372086|Leopoldo Luque]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Leopoldo Luque 1978.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q373408|Raymond Cauchetier]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Raymond Cauchetier.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q375290|Robert Hossein]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Robert Hossein Cannes 2018 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q380916|Pierre Buyoya]]'' | | [[برونڊي]] | | | [[فائل:Pierre Buyoya at Chatham House 2013 crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q384616|Petar Fajfrić]]'' | | [[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q386235|Dante Crippa]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Juventus FC (1962) - Salvadore, Crippa, Catella, Giordanetti.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q386550|Fausta Morganti]]'' | | [[سان مارينو|سان مرينو]] | | | |- | ''[[:d:Q387953|Sadiq al-Mahdi]]'' | | [[سوڊان]] | | | [[فائل:Sadiq AlMahdi 12-06-2015.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q389831|Aga Mikolaj]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q401433|Ahmad Radhi]]'' | | [[عراق]] | | | [[فائل:احمد راضي (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q403471|Muhammad Mustafa Mero]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q428966|Muharrem Fejzo]]'' | | [[البانيا]] | | | [[فائل:Dede Ahmeti (Baba Madhi).jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q430746|Norman Hunter]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Norman Hunter.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q432274|Robert L. Carroll]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q432916|Zoran Simjanović]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Zoran Simjanovic-mc.rs (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q434588|Gerardo Vera]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q436664|Ben Bova]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ben Bova at Minicon 8(1974).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q436869|Philip Tartaglia]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Philip Tartaglia1 (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q442768|Reanna Solomon]]'' | | [[نائورو]] | | | |- | ''[[:d:Q443823|Antonio Sabàto]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Antonio Sabàto.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q445829|Manu Dibango]]'' | | [[ڪيمرون]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:LesEscales2019ManuDibango 03 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q447509|Hal Willner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Hal Willner.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q450643|Ernest Vinberg]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:VinbergEB-wiki-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q451302|Nur Hassan Hussein]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | [[فائل:Nur Hassan Hussein.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q452606|Irina Antonova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Irina Antonova 02 (mos.ru) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q453393|Lee Konitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lee Konitz Bad Mergentheim.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q454927|Kenzō Takada]]'' | | [[جاپان]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Kenzo Takada cropped 2 Kenzo Takada 20170310.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q455728|Charles Konan Banny]]'' | | [[آئيوري ڪوسٽ]] | | | [[فائل:Visit by Charles Konan Banny, Ivorian Prime Minister, to the EC 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q458290|Barbara Shelley]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Rasputin the Mad Monk (1966) trailer - Barbara Shelley 3.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q459130|Ali Bozer]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Ali Bozer (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q460071|Hayko]]'' | | [[آرمينيا]] | | | [[فائل:ESC 2007 Armenia - Hayko.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q462276|Tahani al-Gebali]]'' | | [[مصر]] | | | [[فائل:تهاني الجبالي - مستشارة مصرية 2014.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q462990|Ion Mihai Pacepa]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ion Mihai Pacepa 1975cr.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q464186|Fatma Girik]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q469523|Samantha Fox]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q470007|Dawn Wells]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Dawn Wells Gilligan's Island 1964.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q470463|Amfilohije Radović]]'' | | [[مونٽي نيگرو]] | | | [[فائل:Amfilohije Radovic-mc.rs (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q481801|Ambrosius of Dorostol]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Доростолски митрополит Амвросий.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q487043|Ellis Marsalis Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ellis Marsalis (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q487927|Anatoly Alyabyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q491019|Herman Cain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Herman Cain by Gage Skidmore 4.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q498025|Segismundo Martínez Álvarez]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q499944|João Alves Filho]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:João Alves Filho governador Sergipe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q508497|Fernando Solanas]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Fernando Solanas, 1985.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q508658|Mauro Bellugi]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Mauro Bellugi 1973.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q509775|Kadir Topbaş]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Kadir Topbas at 38th Istanbul Vodafone Marathon (2) cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q520296|John Prine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:John Prine by Ron Baker.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q520761|Florentín Giménez]]'' | | [[پيراگوئي]] | | | |- | ''[[:d:Q523020|Peter Sutcliffe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q525806|Eric Wagner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Eric Wagner.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q527026|Vincent Malone]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q528421|Nelly Kaplan]]'' | | [[ارجنٽائن]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Nelly Kaplan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q530205|Oscar Cruz]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q532632|Jorge Liberato Urosa Savino]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:Jorge Liberato Urosa Savino.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q536199|Angelo Moreschi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q540134|Trini Lopez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Aankomst Trini Lopez op Schiphol voor bijwonen Grand Gala du Disque Aankomst T, Bestanddeelnr 915-6212 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q542162|Johnny Crawford]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Chuck Connors Johnny Crawford The Rifleman 1960.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q546817|José Freire Falcão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:José Freire Falcão.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q546904|Eusébio Scheid]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q553410|Romell Broom]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q556533|Mauro Aparecido dos Santos]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Mauro Aparecido cropped 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q558837|Lars Norén]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Lars Norén 2012-10-24 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q567965|Abdul Rehman Malik]]'' | | [[پاڪستان]] | | | [[فائل:Foreign Secretary in Pakistan (4727720266) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q572992|Anthony Casso]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:AnthonyCassoNJmugshot.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q577242|Alfred Leslie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q579253|Jaime Murrell]]'' | | [[پاناما]] | | | |- | ''[[:d:Q582727|Uruguay Graffigna]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q587249|Lee McNeill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q592160|Antonio Ángel Algora Hernando]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Antonio Ángel Algora Hernando.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q596515|János Kóbor]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Kóbor János (Stekovics Gáspár).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q606354|Szilveszter Csollány]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q607219|Franco Marini]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Franco Marini 4.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q609559|Líviusz Gyulai]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Gyulai Líviusz 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q610544|Antón García Abril]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q642708|Giulio Giorello]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Giorello4.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q658507|Jan Gałecki]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jan Galecki 1987.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q659494|Boris Chochiev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[ڏکڻ اوسيتيا]] | | | |- | ''[[:d:Q665951|J. R. Richard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:JR Richard.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q676051|Corey Yuen]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q679049|Vittorio Gregotti]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Vittorio Gregotti - Festival Economia 2016.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q679377|Joseph Benz]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q693875|Arnie Robinson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Arnie Robinson 1972.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q699412|Otto Barić]]'' | | [[يوگوسلاويا]]<br/>[[ڪروشيا]]<br/>[[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q706629|Marko Radosavljević]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Артемије Радосављевић.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q710123|Arthur Keaveney]]'' | | [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q712058|Christian Wiyghan Tumi]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | [[فائل:Wiyghan Tumi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q713358|Lewis Wolpert]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Lewis Wolpert.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q715328|Arturo Lona Reyes]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Mons. Arturo Lona Reyes en la Parroquia del Espinal Orizaba 2019 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q715633|Yevhen Marchuk]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Yevhen Marchuk.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q716656|Alfredo Lim]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Alfredo Lim at Mendiola.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q719759|Henry Grimes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Henry grimes 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q720068|Allen Daviau]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Deyellspielbergdaviau (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q726105|Vladimir Menshov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Владимир Меньшов 2018 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q726615|Alex Kurzem]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q728029|Harold Budd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Harold Budd (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q729048|Olavo de Carvalho]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Olavo de Carvalho em 2019 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q732062|Ali Mahdi Muhammad]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | [[فائل:Али Махди Мохамед 08 (2020).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q732608|Michel Kilo]]'' | | [[فرانس]]<br/>[[شام]] | | | [[فائل:Michel Kilo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q740411|Joachim Yhombi-Opango]]'' | | [[جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q750714|Sandor Zicherman]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Zicherman Sandor Robert.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q758097|Attila Horváth]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q768776|Phyllis Eisenstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Phyllis.eisenstein.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q778094|Fred Dean]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q782651|Michel Parisse]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Michel Parisse.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q789843|Ferenc Balázs]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Balázs Fecó fortepan 125621.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q798810|Badal Roy]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q809046|Barry Harris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Barry Harris 1981.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q809978|Bashkim Fino]]'' | | [[البانيا]] | | | [[فائل:Bashkim Fino (2014).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q810460|Bassam Saba]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q826422|Chris Karrer]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q838648|Diána Igaly]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Igaly Diána 2017 RTG 3213.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q852791|György Bálint]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Bálint György.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q862274|Bill Mack]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q888222|Goodwill Zwelithini kaBhekuzulu]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:King Goodwill Zwelithini.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q889224|John Y. Brown Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:John Y. Brown Jr. (KY).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q890445|Bogdan Wojtuś]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Bogdan Wojtuś.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q893179|Bootsie Barnes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q893817|Borisav Jović]]'' | | [[يوگوسلاويا]] | | | [[فائل:Borisav Jović.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q897432|Géza Szőcs]]'' | | [[هنگري|ھنگري]]<br/>[[رومانيا|رومانيہ]] | | | [[فائل:Geza Szőcs (poet) - Transylvanian Hungarian politician.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q904365|Daniel S. Kemp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q909047|Dorce Gamalama]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Dorce Gamalama on Interview Halo Selebriti.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q914201|Tim Brooke-Taylor]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Tim Brooke-Taylor 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q923365|Khosrow Sinai]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Khosro Sinaei 1 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q927269|Yukhym Zvyahilskyi]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Yukhym Zvyahilsky 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q927918|Stephen Sulyk]]'' | | [[يوڪرين]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q928356|Miroslav Tuđman]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q928446|Reynaert]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q932204|Allen Garfield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q932779|Donald Machholz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Donald Machholz.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q943520|Karel Loprais]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Karel Loprais.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q944421|Dmitri Smirnov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Dmitri N Smirnov ©Kompozitor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q948295|Daviz Simango]]'' | | [[موزمبيق]] | | | [[فائل:Daviz Simango.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q957463|Peter M. Neumann]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Peter-Neumann.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q959434|Victoria Kovalchuk]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Wirawika.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q964474|Philippe Nahon]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Philippe Nahon, Porto, 1999.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q965475|John Richardson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:John Richardson (actor).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q969048|Yehoshua Kenaz]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | |- | ''[[:d:Q970706|Saeb Erekat]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Saeb Erekat December 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q973020|Víctor Víctor]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | [[فائل:Victor Victor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q974836|Henryk Hoser]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Henryk Hoser 2009.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q983418|Kamala]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:KamalaWrestler2009Cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q987791|Egbert Mulder]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Scheidsrechter Mulder met gele kaart, Bestanddeelnr 932-4211 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q996436|Dénes Farkasfalvy]]'' | | [[هنگري|ھنگري]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q999960|Jean-Laurent Cochet]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:IMG 20180508 154623 edit1 edit.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1000366|Bucky Pizzarelli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bucky Pizzarelli (14925973538) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1001162|Buddy Deppenschmidt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Buddy Deppenschmidt.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1008502|Josep Maria Benet i Jornet]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:BenetiJornet MAE 313002-2.tif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1029381|Dobby Dobson]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1033478|György Handel]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q1040340|Paul Nihill]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Paul Nihill.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1043133|Carlos Pedro Zilli]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q1062335|Leonid Potapov]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Potapov in 2004.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1066772|Charley Pride]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Charley-Pride 1981.JPEG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1067412|Lorenzo Sanz]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:LorenzoSanz.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1086279|Christophe]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Festival des Vieilles Charrues 2014 - Christophe - 027.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1088901|Abdullahi Ibrahim]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | [[فائل:Abdullahi Ibrahim (died 24 January 2021).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1089108|Chuck Deardorf]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1093350|Germano Celant]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1106138|Csaba Kelemen]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q1124093|Mehrdad Minavand]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Mehrdad Minavand 139410121224417216831434.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1133900|Benito Boldi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1135233|Corrado Olmi]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Corrado Olmi 74.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1139415|André Leon Talley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Andre Leon Talley at the 2009 Tribeca Film Festival.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1149821|Cástor Oswaldo Azuaje Pérez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q1165610|Gábor Maros]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Maros Gábor egy Seress Rezső-emlékkoncerten, a slágerszerző szerepében.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1172509|Giovanni Sacco]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Juventus FC 1967-1968 Giovanni Sacco.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1174220|David Dias Pimentel]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q1193243|John Houghton]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:John Houghton High Wycombe 20050226.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1196262|Fou Ts'ong]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[چين]]<br/>[[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]] | | | [[فائل:Fou Ts'ong 1965b.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1216185|Michel Host]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q1218992|Reginald Foster]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Reginald Foster in Arpinum (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1232708|Dmitry Kovtun]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q1237349|Jiří Toman]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1240022|Donald Kennedy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Donald Kennedy photo.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1240701|Donato Bilancia]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Donato Bilancia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1240726|Donato Sabia]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Donato Sabia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1241220|Juan Francisco Sarasti Jaramillo]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1248209|Harvey Goldstein]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q1249194|Juan del Río Martín]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Mons. del Rio (30279527124).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1249774|Ivan Klajn]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Ivan Klajn.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1250218|Ismael Ivo]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:AW BU TAN 4690-9 1609.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1260657|Aldo Giordano]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Aldo Giordano par Claude Truong-Ngoc juin 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1261293|Tarcísio Meira]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Tarcísio Meira, sem data.tif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1267921|Igor Zhelezovski]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | [[فائل:Igor Zjelezovski.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1285622|József Sas]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Sas Jozsef 2007.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1287084|Tom Seaver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Tom Seaver 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1287976|Júlia Sigmond]]'' | | [[هنگري|ھنگري]]<br/>[[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q1291091|Eduardo Mirás]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:EVM.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1295235|Edén Pastora]]'' | | [[نڪاراگوا]] | | | [[فائل:Edén Pastora en 2020.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1320080|Ken Shimura]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q1327911|Elena Pulcini]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1337533|Emilio S. Allué]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q1338254|Emmanuel Félémou]]'' | | [[گني]] | | | [[فائل:Emmanuel Félémou.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1340521|Henri Weber]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Henri Weber.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1344922|Yvon Douis]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Yvon Douis (1966).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1349129|Robert Opron]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q1355980|Alijan Ibragimov]]'' | | [[بيلجيم]]<br/>[[قازقستان]]<br/>[[سوويت يونين]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q1356172|Ernemann Sander]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:ErnemannSANDER.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1360086|Rafael Albrecht]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Rafael Albrecht.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1361912|Viačasław Kiebič]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | [[فائل:Вячеслав Францевич Кебич.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1362757|Alber Elbaz]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q1363756|Paul Goma]]'' | | ''[[:d:Q842794|Socialist Republic of Romania]]''<br/>''[[:d:Q203493|Kingdom of Romania]]'' | | | [[فائل:Placa memorială Paul Goma din s.Mana.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1370390|Alfredo Bosi]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q1372228|Marc Ferro]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Historian Marc Ferro.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1373340|Eugenio Scarpellini]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1379110|Tulio Manuel Chirivella Varela]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q1379351|Eva Maria Pracht]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:EPseoul1988.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1380592|Krzysztof Krawczyk]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Krawczyk 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1381158|Gustavo Peña]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Gustavo Peña.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1381809|Hamed Karoui]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | [[فائل:Hamed karoui (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1382152|Joël Robert]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:MX Spanish GP 250cc 19730408 Joel Robert (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1382825|Fausto Gresini]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Fausto Gresini 1992 Japanese GP.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1383590|Patrick Devedjian]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:UMP regional elections IlM 2010-02-18 n04.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1392426|Philaret]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]]<br/>[[بيلاروس]] | | | [[فائل:Mitrapalit Filaret 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1393978|Mohamed El Ouafa]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Mohamed Louafa (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1398571|Luis Eduardo Aute]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Aute recogida premio.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1401982|Anikó Varsányi]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q1402238|Gábor Vass]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Vass Gábor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1406740|Fernando Mario Chávez Ruvalcaba]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Fernando Chávez Ruvalcaba (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1411944|Jaroslav Mostecký]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1423970|Juan Guillermo López Soto]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Monseñor Juan Guillermo López Soto en la Catedral de Cuauhtémoc, Chihuahua.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1426480|Manuel Felguérez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:EL MAESTRO FELGUEREZ Y SANTIAGO POLVOS..jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1427902|Frank Klötzli]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | [[فائل:ETH-BIB-Klötzli, Frank (1934-2020)-Portr 16637.tif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1433175|Giovanni D’Alise]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1441576|Francis Rapp]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Francis Rapp par Claude Truong-Ngoc février 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1441997|Francisco Haghenbeck]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Haghenbeckfoto.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1442590|Franco Giraldi]]'' | | [[اٽلي]]<br/>''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]'' | | | |- | ''[[:d:Q1453045|Armando Manzanero]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Bustos de Armando Manzanero (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1475741|Juraj Filas]]'' | | [[سلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1485817|Tarcísio Padilha]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Tarcísio Padilha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1509146|Georgi Ananiev]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Georgi Ananiev.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1528752|Giuseppi Logan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Giuseppi Logan 2010.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1531997|Marco Dino Brogi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1545256|Goyo Benito]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Goyo Benito.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3749916|Francesco Di Carlo]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Francesco di carlo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3750130|Francesco La Rosa]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3751683|Raghunath Mohapatra]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Raghunath Mohapatra.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3753357|Carlos Seco Serrano]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q3757094|Gaetano Rampin]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Gaetano Rampin 1.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3758095|Gangchen Tulku Rinpoche]]'' | | [[چين]]<br/>[[اٽلي]] | | | [[فائل:Lama Tulku Gangchen Rimpoche.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3761230|Geronimo Meynier]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Totò, Fabrizi e i giovani d'oggi 05.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3762524|Giampiero Grevi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3762585|Gian Battista Odone]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3762710|Gian Mario Bravo]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3764085|Gigi Dall'Aglio]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3766838|Giovanni Blandino]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3772436|Gloria Piedimonte]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3788117|Héctor Luis Silva]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Hector silva pumas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3798974|Innocenzo Donina]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3804395|Italo De Zan]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Italo de Zan 1946.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3810475|José Luis Capón]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q3816656|Rodolfo González Rissotto]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q3817497|Kurt Stettler]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | [[فائل:Kurt-stettler.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3829209|Lea Vergine]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Lea Vergine 1974.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3832043|Lidia Menapace]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | [[فائل:Lidia Menapace (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3836866|Lorenzo Acquarone]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Lorenzo Acquarone.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3837545|Lou A. Kouvaris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3838576|Luciano Federici]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3845680|Federico Roncoroni]]'' | | [[اٽلي]]<br/>''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]'' | | | [[فائل:Federico Roncoroni 1989.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3845853|Marcio Veloz Maggiolo]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | [[فائل:MARCIO vELOZ mAGGIOLO.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3846460|Marco Santagata]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3848217|Marino Quaresimin]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Marino Quaresimin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3848323|Mario Benedetti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3849205|Mario Valdemarin]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Nata di marzo 5 (Mario Valdemarin).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3852649|Maurizio Mattei]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3852820|Mauro Favilla]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Mauro Favilla datisenato 1987.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3854273|Melo Mafali]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Melo Mafali.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3857269|Miguel Jones]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q3858870|Mirko Pavinato]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Bologna FC - 1961 Mitropa Cup - Renato Dall'Ara, Mirko Pavinato.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3892458|Ron Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:1985 Nashville Ron Johnson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3894504|Paolo Taggi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3903362|Piero Schlesinger]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3905292|Pino Scaccia]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3920003|Roman Viktiuk]]'' | | ''[[:d:Q207272|Second Polish Republic]]''<br/>[[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Roman Viktuk 2-1 by Alexey Nikishin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3929115|Raffaele Masto]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3930163|Raoul Casadei]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Raoul Casadei.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3938207|Robert Beck]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Robert Lee Beck 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3938263|Robert Durst]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Robert Alan Durst.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3938637|Roberto Brivio]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3938885|Roberto Lavorenti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3939577|Rocco Filippini]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | [[فائل:Rocco Filippini ©Cosimo Filippini 2009.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3941597|Rossana Di Bello]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3956022|Sergio Bassi]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:SergioBassi2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3956296|Sergio Staino]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | [[فائل:Sergio Staino - Lucca Comics & Games 2016 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3960891|Silvio Lega]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Silvio Lega daticamera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3972445|Stefano D'Orazio]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Stefano (primo priano).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3981101|Tarcisio Stramare]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3993232|Tony Fuochi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q4006322|Urano Navarrini]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q4059734|Hakob Hakobyan]]'' | | [[آرمينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q4067585|Nikolay Antoshkin]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:2019 Nikolay Antoshkin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4069097|Gregory Areshian]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آرمينيا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:GEA istanbul.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4072594|Anatoly Afanasyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q4073544|Baloğlan Əşrəfov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q4074396|Valeriy Babych]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:НДУ 3 Бабич Валерій Георгійович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4084007|Maurice Berger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Maurice Berger PR (centré).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4095066|Patricia Bosworth]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4095606|Douglas Bravo]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:Douglas Bravo 1.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4098970|Sergej Aleksandrovič Bulyga]]'' | | [[بيلاروس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Sergey Bulyha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4100792|Bhakti Charu Swami]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Bhakti Charu Swami at Santiago de Compostela.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4104601|Dmitry Vasilyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4107168|Beniamin]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4112721|Anatoly Vishnevsky]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Anatoly Vishnevsky.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4114833|Anastasia Voznesenskaya]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4121380|Sol Tolchinsky]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q4128446|Alexander Vustin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Vustin2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4135231|Vladimir Gendlin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4148136|Boris Grachevsky]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Boris Grachevskiy 2018.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4152147|Sven Gundlakh]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4152247|Seyfaddin Gurbanov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q4162412|Sixto Brillantes]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Sixto Brillantes (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4167363|Yury Dokhoian]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Yury Dokhoian 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4173011|Eulogius (Smirnov)]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Eulogius (Smirnov).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4173593|Gurgen Yeghiazaryan]]'' | | [[آرمينيا]] | | | [[فائل:Gurgen Yeghiazaryan 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4183618|Yevgeniy Zagorulko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4195359|Aydin Ibrahimov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q4197538|Mikhail Ignatyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Mikhail Ignatyev (2013-10-30).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4219061|Gulnazar Keldi]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[تاجڪستان]] | | | [[فائل:Gulnazar Keldi 03.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4219653|Hennadiy Kernes]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Кернес Геннадий.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4221830|Vladimir Kirsanov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Vladimir Kirsanov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4232862|Vladimir Korenev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Владимир Коренев 01 (13-04-2019) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4233774|Caesar Korolenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Короленко Цезарь Петрович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4234678|Irina Koryukina]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Корюкина Ирина Петровна.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4236363|Ryszard Kotys]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Ryszard Kotys 2009.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4249854|Gennady Kutsev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4262971|Farida Pasha]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q4264242|Viktor Likhonosov]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Viktor Likhonosov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4264879|Martin Lovett]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:AmadeusQuartet1.gif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4267240|Vladimir Loskot]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4269192|Anatoly Lukyanov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Anatoly Evgenievich Lukyanov.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4272534|Lyudmila Lyadova]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Lyudmila Lyadova.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4273958|Arif Musa oğlu Məhərrəmov]]'' | | [[آذربائيجان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q4276406|Nikolay Maksyuta]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Nikolay Maksyuta 007.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4281196|Vitaly Margelov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Vitaliy Margelov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3173769|Jean Obeid]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:Jean Obeid - 1988.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3173832|Jean Panisse]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3179571|Joan Dougherty]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q3180252|Joel M. Reed]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Joel M. Reed at his apartment December 2018.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3180277|Joeli Vidiri]]'' | | [[فجي]]<br/>[[نيوزيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q3180917|Ebrahim Amini]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Ebrahim Amini in Ministry of Interior 1394.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3187822|Juan de Dios Castro Lozano]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q3189161|Julie Bennett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Julie Bennett.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3191682|Kabran Appiah]]'' | | [[آئيوري ڪوسٽ]] | | | |- | ''[[:d:Q3192352|Kambuzia Partovi]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Kamboziya Partovi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3216625|Lambert Amon Tanoh]]'' | | [[آئيوري ڪوسٽ]] | | | |- | ''[[:d:Q3219186|Laurent Dona Fologo]]'' | | [[آئيوري ڪوسٽ]] | | | [[فائل:Fologo1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3229123|Lehlohonolo Ledwaba]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3265068|Waldir Lucas Pereira]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q3265525|Lucien Gourong]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Lucien Gourong.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3265723|Lucien Sève]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3282984|Koos van den Berg]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Koos van den Berg.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3285700|Mangala Samaraweera]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | [[فائل:Mangala Samaraweera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3288102|Marc Hamilton]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q3289453|Marcel Uderzo]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Marcel Uderzo - Salon du livre de Paris 2010 bis.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3289573|Marcelle Ranson-Hervé]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3290692|Marguerite Aucouturier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3297752|Massimo Cuttitta]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:MausCuttitta.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3300367|Maurice Barrier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3303356|Franciszek Kokot]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q3306991|Messaoud Nedjahi]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Messaoud Nedjahi et le groupe Iwal (espoire) 1.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3308616|Mikhail Studenetsky]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q3310166|Michel Lelong]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3310736|Michel Robin]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Michel Robin - portrait de Fernand Michaud - btv1b10329519j.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3312928|Miguel Angel Castellini]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Castellini-Perez-Galindez-10DIC1976.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3313368|Mike Huckaby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3318485|Mohand Cherif Hannachi]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3326196|Moussa Benhamadi]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3339641|Hassan Firouzabadi]]'' | | ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Hassan Firouzabadi 20191.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3340026|Nicolas Alfonsi]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3348270|Obren Joksimović]]'' | | [[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q3349343|Tarun Gogoi]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Tarun Gogoi - Kolkata 2013-02-10 4885.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3355833|Adam Alsing]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Adam Alsing 2015-09-17 001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3356966|Oscar Castro]]'' | | [[چلي]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Óscar Castro Ramírez (25966264435) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3362625|Paolo Giordano]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3362634|Paolo Graziosi]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Paolo Graziosi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3362788|Pape Diouf]]'' | | [[فرانس]]<br/>[[سينيگال]] | | | |- | ''[[:d:Q3379373|Philippe Bodson]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q3380286|Philippe Malaurie]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3386032|Pierre Lumbi Okongo]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | [[فائل:MONUSCO Headquarters, Kinshasa, RD Congo- president of the G7, Pierre Lumbi. (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3386113|Pierre Marcotte]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Les Tannants Brossard.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3390432|Benito Joanet]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q3399496|Justo Jorge Padrón]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q3421020|Raymond Lévesque]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Raymond Lévesque, Laurent Gascon, 2011. (50808482641).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3427126|Renée Claude]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Renée Claude.tif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3430000|Riad Ismat]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | [[فائل:Riad Ismat.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3433512|Joe Long]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Joe Long musician (1966) (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3434303|Tommy DeVito]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Tommy DeVito (musician) (1966) (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3434789|Robert Chaudenson]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3435833|Roviros Manthoulis]]'' | | [[يونان]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3436216|Robert Saint-Cricq]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3443079|Jens Erik Fenstad]]'' | | [[ناروي]] | | | |- | ''[[:d:Q3453638|Ruth Roberta de Souza]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q3471309|Samvel Gasparov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q3473390|Sarah Maldoror]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Sarah Maldoror.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3479678|Sergio Onofre Jarpa]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Sergio Onofre Jarpa (1965) cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3491740|Soumaïla Cissé]]'' | | [[مالي]] | | | [[فائل:Soumaïla Cissé 2013 Portrait.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3498879|Steve Carver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3513750|Marina Tucaković]]'' | | [[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q3515979|Tasso Adamopoulos]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Tasso Adamopoulos.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3532513|K. V. Anand]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:KV Anand at MovieBuff First Clap Awards Function (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3533955|Touriya Jabrane]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Touriya Jabrane.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3547896|Ezio Vendrame]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Ezio Vendrame.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3551677|Victor Wood]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q3569608|Abraham J. Twerski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Twerski (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3570660|Xavier Dor]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Dr Xavier Dor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3572419|Santiago Lanzuela]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:(Santiago Lanzuela) José María Aznar recibe al presidente de la Diputación General de Aragón. Pool Moncloa. 16 de mayo de 1996 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3575702|Zoltan Sabo]]'' | | [[يوگوسلاويا]]<br/>[[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q3592141|Étienne Draber]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3593648|Óscar Chávez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Óscar Chávez en el Zócalo 2016 - 6.JPG|center|128px]] |- | [[وحيدالدين خان|مولانا وحيدالدين]] | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | [[فائل:Maulanawahiduddin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3608395|Alberto Malavasi]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Alberto Malavasi Palermo.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3615732|Andrea Galasso]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Andrea Galasso.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3615807|Andrea Lo Vecchio]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3618360|Ansley Truitt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3622555|Juan Carlos Copes]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Juan Carlos Copes Día del Tango.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3634905|Raghuvansh Prasad Singh]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Raghuvansh Prasad Singh briefing the press about various achievements of Total Sanitation Campaign highlighting the revised unit cost norms under TSC, in New Delhi on August 22, 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3645774|Bruno Ghedina]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Bruno Ghedina 1970.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3645814|Bruno Longhi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3651544|Camillo Milli]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Amore in 4 dimensioni - Giuffré Milli.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3656048|Leonid Bujor]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | [[فائل:Leonid Bujor (crop).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3659617|Carlo Meliciani]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Carlo Meliciani.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3659902|Carlo Tognoli]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Carlo Tognoli.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3664107|Cecilia Fusco]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Cecilia Fusco - collezione Tino Barindelli.tif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3680239|Claudio Sorrentino]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3694250|Corrado Lamberti]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:CorradoLamberti.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3700324|Piotr Machalica]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Piotr Machalica2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3703087|David Anthony Kraft]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3706229|Detto Mariano]]'' | | [[اٽلي]]<br/>''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]'' | | | [[فائل:Detto Mariano.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3731997|Ermes Polli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3732244|Ernesto Galli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3732324|Ernesto Ros]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3737689|Fabio Enzo]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3743804|Ferruccio Pisoni]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Ferruccio Pisoni daticamera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3745178|Umbu Landu Paranggi]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q4284352|Ben Masters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ben masters.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4290811|Viktor Merezhko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Viktor Merezhko.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4302604|Nicette Bruno]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Nicette Bruno.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4319727|Viktor Nikitin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4322836|Vyacheslav Novitsky]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4334832|Chylgychy Ondar]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Chylgychy Ondar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4355718|Maria Piątkowska]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:MariaPiatkowska.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4356594|Scott Erskine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Scott T. Erskine 2001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4357649|Raghunandan Lal Bhatia]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:R. L. Bhatia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4365356|Boris Plotnikov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Борис Плотников 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4382246|Tatyana Protsenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4404372|Kenzhegaly A. Sagadiyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[قازقستان]] | | | |- | ''[[:d:Q4416595|Seraphim (Glushakov)]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4420621|Sergey Sinyakin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4422543|Anatoly Skripkin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4442473|Alexander Stefanovich]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4443470|Gennady Strakhov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q4464627|Anatoly Trushkin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Trushkin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4468157|Billie Lee Turner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4477044|Andreï Ouritski]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Andrey Uritsky.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4517602|Marietta Chudakova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Mariehtta Chudakova 2017 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4525695|William Schmidt]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Шмидт В. В.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4525925|Larisa Flamenbaum]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Shoygu Larisa.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4527351|Viktor Shudegov]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Viktor Shudegov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4528002|Valentin Shurchanov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Valentin Shurchanov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4540413|Abd as-Sattar Qasm]]'' | | [[اردن]]<br/>[[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q4662382|Aaron Rubashkin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4669126|Abraham Palatnik]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Abraham palatnik cni.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4669133|Avrohom Pinter]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Rabbi Avrohom Pinter Z’L.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4681741|Adelaide João]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q4683852|Adnan Abdallat]]'' | | [[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q4684841|Adrian Barber]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q4687771|Aeneas Chigwedere]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q4695942|Ahmed Mumin Warfa]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | [[فائل:Ahmed Mumin Warfa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4699805|Ajit Singh]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Ajit Singh at press conference.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4703486|Al Angrisani]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4710395|Albert Hale]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>''[[:d:Q1783171|Navajo Nation]]'' | | | |- | ''[[:d:Q4713827|Aldir Blanc]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q4720226|Alexander Thynn, 7th Marquess of Bath]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q4722019|Alfonso Cortina]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q4724658|Ali Ansarian]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Ali Ansarian.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4738568|Aly Zaker]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Aly-Zaker.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4746478|Aminu Isa Kontagora]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q4757445|Andrew Jack]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Andrew Jack, Dialect Coach.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4760733|Andy Gray]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Andy Gray, Perth born Actor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4764670|Anil Panachooran]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4765474|Anisuzzaman]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:আনিসুজ্জামান ২০১০.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4768323|Anne Feeney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4769295|Annie Glenn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Annie Glenn in 1965.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4770680|Anshuman Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4776555|Antonio Cuenco]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Rep. Antonio V. Cuenco (8th Congress).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4776662|Antonio Giménez-Rico]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q4776961|Antonio Sanchez]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Antonio Sanchez Politician 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4792170|Arlene Saunders]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4794109|S. I. Padmavati]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Si-padmavati.webp|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4795016|Arnold Demain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4804549|Ashalata Wabgaonkar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4808284|Hasan Muratović]]'' | | [[يوگوسلاويا]]<br/>[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | [[فائل:HasanMuratovic.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4822123|Haydar Baş]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Prof. Dr. Haydar Baş.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4831235|Ayhan Ulubelen]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Ayhan Ulubelen during her 60 years.pdf|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4832169|Azam Khan]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q4838863|Bachi Singh Rawat]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4841138|Badruddin Shaikh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4889708|J. Bennett Johnston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:John Bennett Johnston.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4893517|Bernard P. Randolph]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bernard P Randolph.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4900648|Bhagirathi Majhi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4900699|Bhagwati Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4900762|Nirmal Singh Khalsa]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Nirmal Singh Khalsa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4907449|Bikramjeet Kanwarpal]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Kanwarpal Bikramjit.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4910396|Bill Olner]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q4910565|Bill Pursell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4928876|Frank Mdlalose]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4932376|Bob Enyart]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bob Enyart in radio studio.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4934739|Bobby Ball]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Bobby Ball.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4941401|Ingamay Bylund]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q4949186|Rosita Sokou]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q4960104|Annette Kullenberg]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q4966749|Bridget Rowe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q4977068|Rita Sargsyan]]'' | | [[آرمينيا]] | | | [[فائل:Rita Sargsyan nimg.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5000739|Burt Wilson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Burt Wilson 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5015068|C M Chang]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q5026605|Camilla Wicks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:25806 Camilla Wicks.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5043614|Carmen Vázquez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Carmen Vasquez.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5057941|Celestino Bonifacio Bacale]]'' | | [[ايڪوئٽوريل گني|استوائي جيني]] | | | |- | ''[[:d:Q5067804|Chaim Dov Keller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5069439|Chaman Lal Gupta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q5071333|Robert M. Laughlin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5071476|Chandrawati]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q5082746|Charles Stuart Bowyer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5103384|Cho Se-hui]]'' | | [[ڏکڻ ڪوريا]] | | | |- | ''[[:d:Q5104483|Abla al-Kahlawi]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q5105543|Chowdhury Kamal Ibne Yusuf]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q5112720|Christopher Lee]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5121945|Ciro Pessoa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Ciro Pessoa 2010.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5128707|Claude Beauchamp]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q5128778|Claude Crabb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5162670|Conrado Miranda]]'' | | [[ايل سيلويڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q5171422|Cornelius Mwalwanda]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q5172694|Corra Dirksen]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5173979|Cosmas Magaya]]'' | | [[زمبابوي]] | | | [[فائل:Cosmas-Magaya-Zim2010.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1558046|Atanasije Jevtić]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Bishop Atanasije (Jevtić) crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1559010|Gérard Mulumba Kalemba]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q1562744|Milutin Knežević]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Bishop Milutin (Knežević) photo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1565285|Predrag Živković Tozovac]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Predrag Zivkovic Tozovac crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1565966|Gordon Forbes]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1566335|Terrence McNally]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Terrence McNally.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1576705|Vlastimil Zábranský]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1585971|Haroldo Rodas]]'' | | [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]] | | | [[فائل:Haroldo Rodas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1603952|Helmut Nanz]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q1610862|Juventino Kestering]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q1625817|James Cross]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q1634290|Walter Hooper]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1653757|Moses M. Costa]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q1665644|Ryszard Ronczewski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Ryszard Ronczewski.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1667744|Oscar Rizzato]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Oscar Rizzato (cropped, 2).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1680315|James E. Humphreys]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1680463|James Gordon, Baron Gordon of Strathblane]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Official portrait of Lord Gordon of Strathblane crop 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1682267|Jan Szarek]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jan Szarek (ur. 1936).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1688700|Marcus Lamb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1691384|Joe Diffie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Joe Diffie 10-14-17 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1699253|John Baptist Kaggwa]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | [[فائل:John Baptist Kaggwa Bischof Uganda Masaka Besuch Pfarrei Hannberg Deutschland 2018 Foto Stefan Reinmann.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1700895|John Lutz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lutz, John (WGA).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1701415|John Pfahl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1703488|Vadim Abdrashitov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Вадим Абдрашитов (19-09-2020) (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1709139|José Daniel Falla Robles]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1709264|José Isidro Guerrero Macías]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q1709475|Suhaila Seddiqi]]'' | | [[افغانستان]] | | | [[فائل:Sohaila sediq.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1709485|José María de la Torre Martín]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q1709519|José Murilo de Carvalho]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Josemurilo tvbrasil.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1710489|Juan Giménez]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Juan Giménez, dibuixant de còmic (2006).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1730056|Karl-Josef Neukirchen]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q1733939|Rémy Julienne]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Rémy Julienne 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1738072|Keith Nichols]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q1738970|Michel Murr]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q1753869|Silas Silvius Njiru]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1770882|Ali Akbar Mohtashamipur]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Ali Akbar Mohtashamipur.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1771679|Vadim Kapranov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q1787758|Onésimo Cepeda]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Onésimo Cepeda Silva.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1789955|Carlos Lessa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Carlos Lessa economist.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1791614|Duda Mendonça]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:DudaMendonca117188.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1805539|Marc Meneau]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q1814289|Martin Ros]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Martin Ros.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1818693|Leo Panitch]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Leo Panitch.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1824877|Cléber Arado]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q1850695|Ahmed Patel]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Shri Ahmed Patel.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1860698|Sergei Shmatko]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Sergei Shmatko.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1868688|Mark Blum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1869884|Khalil el-Moumni]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''<br/>[[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q1872988|Zaccaria Cometti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1874119|Pierluigi Consonni]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1876296|Luis Adriano Piedrahita Sandoval]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1876339|Luis Armando Bambarén Gastelumendi]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q1876397|Luis Feito]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q1890518|Aldo Moser]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Aldo Moser 1964.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1893368|Marcelo Angiolo Melani]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1898700|Mario Cecchini]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1903976|Willy Kuijpers]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q1933279|Mike Longo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1937666|Ricardo Brennand]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Ricardo Brennand, Armando Monteiro e Jarbas Vasconcelos (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1968297|Soumitra Chatterjee]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Soumitra Chatterjee - Kolkata 2011-05-09 2856.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1973622|Necdet Üruğ]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q1975824|Danilo Lim]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:D LIM.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1985869|Joe Williams]]'' | | [[نيوزيلينڊ]] | | | [[فائل:Joe Williams 7 April 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2016538|José Luis Cruz]]'' | | [[هونڊورس|هنڊوراس]] | | | |- | ''[[:d:Q2034293|Osman Öcalan]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Osman Öcalan (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2035589|Sven Wollter]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Sven Wollter (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2045019|Alexander Vedernikov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Alexander Vedernikov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2049688|S. P. Balasubrahmanyam]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:S. P. Balasubrahmanyam.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2061560|Paul Oscher]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2068950|Guy N. Smith]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q2069522|Bart de Vries]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q2092123|Harmoko]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Harmoko, The DPR-RI Stance on the Reform Process and the Resignation of President Soeharto, p39.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2093605|Pierre Lacroix]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q2147327|Reşit Karabacak]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q2154782|Marijke Harberts]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q2157518|Robert Hellwarth]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2212292|Ot Louw]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Ot louw-1676624202 (cropped).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2221582|Sanford Clark]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2243275|Dirk Mudge]]'' | | [[نميبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q2252474|Frits Flinkevleugel]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Frits Flinkevleugel (1965).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2268878|Bob Lazier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bob-Lazier-SVRA-IMS-2018-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2328723|Anto Kovačević]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q2332562|Tatyana Lolova]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Tatyana-Lolova-20101208-cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2343159|Loris Dominissini]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q2348185|Renê Weber]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q2360635|Anatoly Kvashnin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Kvashnin (2007-05-15).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2369235|Pyotr Mamonov]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Pyotr Mamonov, April 2019-6.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2371573|Milenko Savović]]'' | | ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>''[[:d:Q37024|Serbia and Montenegro]]''<br/>[[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q2376704|Olexander Omelchenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Олександр Омельченко.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2378031|Bram van der Vlugt]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Bram van der Vlugt (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2386112|Marcel Moreau]]'' | | [[بيلجيم]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Portrait Moreau brouillons wik.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2394296|Tarek El-Bishry]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q2405235|Marc Wilmore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2421842|Marco Maciel]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Marco Maciel.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2427354|Gennady Yukhtin]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q2434130|Tim Lester]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2439627|Tom Dempsey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Tom Dempsey 1975.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2441262|Tomás Osvaldo González Morales]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Monseñor Tomás González.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2444480|Vlasta Velisavljević]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Vlasta Velisavljević (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2450102|Dave Greenfield]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Dave-Greenfield (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5181398|Craig Ruddy]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | [[فائل:Craig Ruddy.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5181443|Craig Shergold]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5212769|Damodar Barku Shingada]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q5213280|Dan Collins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5213508|Dan Foster]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5219264|Daniele Cioni]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q5228272|Dave Bacuzzi]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5231508|David Boe]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5231741|David Bright]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q5232007|David Driskell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:David C. Driskell.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5233307|David Egerton]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5234349|David Green]]'' | | [[نڪاراگوا]] | | | [[فائل:David Greenwiki 1983.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5237631|David Mixner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:15.DavidMixner.NEM.Rally.USC.WDC.11October2009 (53581387587) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5239194|David Romero Ellner]]'' | | [[هونڊورس|هنڊوراس]] | | | |- | ''[[:d:Q5248630|Debu Chaudhuri]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Pandit debu chaudhuri 2014-06-24 10-36.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5253272|Henk Overgoor]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Henk Overgoor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5273153|Dick Lucas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5274838|Diego Verdaguer]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Diego Verdaguer en junio de 2016.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5276823|Dilipkumar Mansukhlal Gandhi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q5294991|Donald Perry Polsky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5295091|Donald Rowe]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Dee Rowe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5300456|Doug Ericksen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Doug Ericksen in 2021.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5300613|Doug Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Doug Jones Indians.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5304908|Dragan Vučić]]'' | | [[اتر مقدونيا]] | | | |- | ''[[:d:Q5305018|Dragoljub Đuričić]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Dragoljub Đuričić.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5336214|Eddie Large]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Eddie Large.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5336223|Eddie Lee Jackson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5350512|Eknath Gaikwad]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q5362050|Eliyahu Bakshi-Doron]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:Eliyahu Bakshi-Doron.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5362067|Eliyantha White]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | [[فائل:Dr-eliyantha-white-treats-sachin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5367651|Elsimar Coutinho]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Dr.Elsimar Coutinho.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5379762|Enrique Molina]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | [[فائل:Enrique Molina4 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5386649|Eric Hall]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5435227|Fariborz Raisdana]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q5441062|Federico Salas]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q5444074|Fereshteh Taerpour]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Fereshteh Taerpour.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5470446|Forrest Compton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Forrest Compton "The Edge of Night" (1977 ABC press photo).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5476150|Luisa Molina]]'' | | [[بوليويا]] | | | |- | ''[[:d:Q5484875|Frank A. Howard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Frank Howard 1956.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5485058|Frank Arok]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q5493306|Mohammad Shahabuddin]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Mohammad shahabuddin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5495767|Fred Levin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Fred Levin - Pensacola, Florida - 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5496221|Fred Sasakamoose]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q5497310|Frederick B. Chary]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5498180|Frederick K. C. Price]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5512123|G. Anand]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q5531217|Gene Fraise]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Gene Fraise - Official Portrait - 84th GA.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5531445|Gene Shay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5531517|Gene Ward Smith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5534035|Geoff Barnett]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:GeoffBarnett1972.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5540004|George H. Carley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5542916|George Nock]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5543953|George Robertson]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:GeoRobertson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5549047|Daniel Velázquez]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Daniel Velázquez (1975).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5549344|Gerald Locklin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5561073|Gilbert Centina]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Authorgilbertluisrcentinaiii.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5562310|Gillian Wise]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5569175|Glenn Wheatley]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q5569181|Erik Belfrage]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5574061|Isael Villa Villa]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q5576708|Ramón Martínez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:RAMON MARTINEZ.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5586441|Hassan Brijany]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5596280|Grant Jackson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Grant Jackson Orioles.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5618246|Heherson Alvarez]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Heherson Alvarez.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5628238|H. G. Carrillo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5628624|H. Vasanthakumar]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:H. Vasanthakumar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5644603|Hamid Jasemian]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Hamid Jasemian 139209021934598431597814.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5650308|Hans Knudsen]]'' | | ''[[:d:Q756617|Kingdom of Denmark]]'' | | | |- | ''[[:d:Q5657289|Haribhau Jawale]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q5662859|Alberto Canapino]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Alberto Canapino (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5663596|Alberto Szpunberg]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q5665087|Alejandro Guzmán Brito]]'' | | [[چلي]] | | | |- | ''[[:d:Q5670811|Harry M. Rosenfeld]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5679000|Riay Tatary]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:(Riay Tatary) El Arzobispado de Valencia y la Comisión Islámica colaboran en la atención de refugiados (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5697713|Antonio Alcántara]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5702560|Helen Jones Woods]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5703827|Helène Aylon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Helene Aylon (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5710392|Kioumars Derambakhsh]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Kioumars Derambakhsh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5710665|Khosrow Seif]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Khosrow Seif 2006-09-13 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5711988|Aurelio Iragorri Hormaza]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Aurelio Iragorri Hormaza.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5717242|Balfre Vargas Cortéz]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q5728387|Henry Slaughter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5728685|Henry Stephen]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q5736171|Herbin Hoyos]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Herbin Hoyos ceremony.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5744458|Hershel Shanks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5749726|Carlos Armando Biebrich]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q5750208|Carlos Eduardo Enríquez Maya]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q5757661|Csaba Szabó]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | [[فائل:Szabó Csaba.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5760107|Higinio Vélez]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q5760952|Hilary Dwyer]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Hilary Dwyer.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5791581|Cristián Cuturrufo]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Cristián Cuturrufo - 2247945022 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5798779|Daniel Vélez]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q5799587|Darío Vivas]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:Darío Vivas, Vicepresidente de la Asamblea Legislativa de Venezuela y miembro del Grupo Geopolítico de Latinoamérica y el Caribe (GRULAC), en compañía de José Gavidia, diputado de Venezuela e (8486684250) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5808715|Manuel Dammert]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Manuel Dammert Ego Aguirre.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5830829|Emilia Currás]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5833760|Enrique Rodríguez Galindo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5836757|Ernesto Contreras]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Ernesto Contreras - El Gráfico 1942.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5846421|Rinat Ibragimov]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q5848817|Estanislao de Grandes]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Estanislao de Grandes Pascual (13423607215).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5865148|Francisco Aritmendi]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5865636|Ezzatollah Mehravaran]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Ezzat-mehravaran.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5879998|Gino Renni]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Gino Renni (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5886305|Esmail Shangaleh]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Esmaeil Shengeleh 3476646.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5888565|Guillermo Galeote Jiménez]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5896166|Hernán Grüber Odremán]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q5896244|Hernán Pinto]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Hernán Pinto (2009) 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5902375|Horacio González]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Horacio gonzález.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5904665|Hugo Stuven Cangas de Onís]]'' | | [[اسپين]]<br/>[[چلي]] | | | [[فائل:Hugostuven2012.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5906851|Abbas Saffari]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:عباس صفاری.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5908946|Hossam Mohammed Amin]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q5918706|Houshang Seddigh]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Houshang Seddigh-Official photo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5922098|Howie Pyro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5922865|Israel Beltrán Montes]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q5930117|Jesús Fichamba]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | [[فائل:Jesús Fichamba.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5932104|Hugh Newell Jacobsen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Hugh Newell Jacobsen.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5937444|Gunnar Larsson]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5938530|Changiz Jalilvand]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Changiz Jalilvand 13920408.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5939731|José Folgado]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:José Folgado 2015 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5939778|José Francisco Gallardo Rodríguez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q5940793|José Joaquín Puig de la Bellacasa]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5941462|Siamak Atlasi]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Siamak Atlasi (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5942704|José María Calleja]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Presentación del libro ‘Cómo informar sobre violencia machista’.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5943690|Parviz PoorHosseini]]'' | | ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:1828481-parviz pour hoseini.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5945510|Badr al-Zaman Gharib]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Badrzaman Gharib 139610041445358512884434.jpg|center|128px]] |- | [[فاطما رهبر]] | | ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Fatemeh Rahbar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5950619|Kambiz Derambakhsh]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:کامبیز درمبخش - Kambiz Derambakhsh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5955737|Hassan Zare Dehnavi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q5966302|Mats Lundegård]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5971996|Lazarus Takawira]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q5973562|Stig Malm]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5976814|Sigvard Marjasin]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5979729|Roger Matthews]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5997337|Ildegarda Taffra]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q5999378|Marissa Garrido]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Marisa Garrido 2011 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6001514|Ilya Shtemler]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q6009560|Allan Nilsson]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q6019655|Olle Nygren]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Olle Nygren.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6026759|Ayla Karaca]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6027175|Indu Jain]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | [[فائل:Indu-jain.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6042168|İrfan Gürpınar]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6044824|Norberto Oyarbide]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Norberto Oyarbide.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6051778|Yılmaz Atadeniz]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6055650|Ayten Erman]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6059131|Tuncay Mataracı]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6063093|Haydar Dümen]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6065858|Ülkü Azrak]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6068274|Pedro Bastidas]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:Pedro Bastidas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6070306|Iris M. Zavala]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Iris Zavala.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6073889|Luran Ahmeti]]'' | | [[اتر مقدونيا]]<br/>''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6074227|Irvin Baxter Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6089269|Aytaç Yalman]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6096528|Iván Izquierdo]]'' | | [[ارجنٽائن]]<br/>[[برازيل]] | | | [[فائل:IvanIzquierdo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6097742|Rafael Navarro González]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q6097749|Burhanettin Uysal]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6104592|J. Anbazhagan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6105727|René Juárez Cisneros]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Rene Juarez Cisneros 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6117269|Jackson Mthembu]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6120010|Sandro Cohen]]'' | | [[ميڪسيڪو]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6120818|Jacques Puisais]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q6120996|Santiago Manuin Valera]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Santiago Manuín Valera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6122347|Jagdish Singh Rana]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6140367|Yukio Okamoto]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | [[فائل:Yukio Okamoto 2002.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6148664|Tomás Vidiella]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Tomás Vidiella 2000.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6150166|Jan Waszkiewicz]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q6165767|Víctor Valencia de los Santos]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Victorvalenciadelossantos.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6166387|Jay Benedict]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6166776|Jay Johnstone]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jay Johnstone Dodgers.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6169679|Jean-Michel Bokamba-Yangouma]]'' | | [[جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q6182507|Jerold Ottley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6183301|Jerry Brandt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6195534|Jim Henderson]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q6197321|Jim Pace]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6210297|Joe Hernandez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6214060|Thorleif Torstensson]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q6220532|John Bangsund]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q6240700|Kay Wiestål]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Kay Wiestål, IFK Holmsund 1960 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6243015|John Keston]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q6244212|John Laws]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Lord Justice Laws 2012.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6246730|Jhon Mario Ramírez]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6248589|John Meyer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6251147|John Ogilvie]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q6267108|Johnny Leeze]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q6268369|Johnson Mlambo]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6278435|Jorge Oñate]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Jorge Oñate.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6285854|Joseph Nyagah]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6293085|José Maranhão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:José Maranhão.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6297452|Joyce Davidson]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q6300926|Juan Roldán]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Juan Domingo Roldán.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6324079|K. T. Oslin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:K.T. Oslin 1987 Promo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6324114|K. Thangavel]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6344324|Kabori Sarwar]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Sarah Begum Kabori Receives Lifetime Achievement Award National Film Awards Dhaka 2015-04-04 (PID-0060031) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6356800|Kamen Tchanev]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Kamen Chanev.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6373666|Karuna Shukla]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6388519|Ken Snow]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6389975|Kenneth Church]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6390090|Ken Farnum]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6396195|Kevin Duffy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Kevin Duffy (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6408465|Kim Chernin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Kimchernin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6414812|Kiran Maheshwari]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6416282|Kirunda Kivejinja]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q6416528|Kishan Rungta]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6419024|Kiyoko Ono]]'' | | ''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''<br/>[[جاپان]] | | | [[فائل:Kiyoko Ono 1964d.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6444091|Kumutha Rahman]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6445132|Kunwar Bechain]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Dr Kunwar Bechain.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6455079|Kōbō Kenichi]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q6474309|Lajim Ukin]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6480359|Lalit Behl]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6480683|Lam Quang Thi]]'' | | [[ويٽنام]] | | | [[فائل:General Lâm Quang Thi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6490204|Larry Dixon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6491294|Larry Willoughby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6517024|Lefteris Hapsiadis]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:LefterisHapsiadisNew.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6520721|Leland Christensen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6524568|Leon Claire Metz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6550228|Linah Mohohlo]]'' | | [[بوٽسوانا]] | | | [[فائل:Linah Mohohlo - Closing Plenary- Africa's Next Chapter - World Economic Forum on Africa 2011 crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6552990|Lindy McDaniel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lindy McDaniel Yankees.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6555796|Hashem Bathaie Golpayegani]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Hashem Bathaie Golpayegani 2160728.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6557470|Rahnaward Zaryab]]'' | | [[افغانستان]] | | | [[فائل:Rahnaward Zaryab (2016, cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6587520|Yitzchok Scheiner]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:הרב יצחק שיינר.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6711768|Lệ Thu]]'' | | [[ويٽنام]] | | | [[فائل:Lệ Thu.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6733203|Maharaj Krishan Kaushik]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6733563|Mahaveer Bhagora]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6733859|Mahesh Kumar Kanodia]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6752754|Manuel Morato]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q6756606|Marcelo Peralta]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q6757838|Marcos Cruz Molina]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6762954|Hassan Abdullah al-Sharafi]]'' | | [[يمن]] | | | [[فائل:الشاعر حسن عبدالله الشرفي- من اليمن.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6766164|Marjan Lazovski]]'' | | [[اتر مقدونيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6769832|Mark Steiner]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6771327|Shamsur Rahman Faruqi]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Shamsur Rahman Farooqi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6776522|Martin Sandoval]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6778086|Marv Luster]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Marv Luster - Southern Campus 1960.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6781944|María Colombo de Acevedo]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:María Colombo de Acevedo - Diputados.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6791209|Matthew Seligman]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Matthew Seligman, Alexandra Arms, Cambridge, UK (April 2018).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6814633|Abdul Hadi Majali]]'' | | [[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q6817775|Meor Aziddin Yusof]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6830619|Michael Gilkes]]'' | | [[گيانا]] | | | |- | ''[[:d:Q6831484|David Refael ben Ami]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:דדי בן עמי 1.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6832740|Michael McKinnell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6834517|Michael Sorkin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Michael Sorkin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6835123|Elias Rahbani]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:Elias Rahbani.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6844641|Miguel Lifschitz]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Miguel Lifschitz en conferencia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6845046|Mihai Cotorobai]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | |- | ''[[:d:Q6851247|Milena Jelinek]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Milena Jelinek on Cinema Then, Cinema Now (1986).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6853968|Muhammad Tariq Al-Khadra]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q6885751|Mluleki George]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6893246|Mohammed Nasim]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:Mohammed Nasim in New Delhi on April 13, 2016.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6893292|Mohammed Sabila]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q6909686|Mordechai Yissachar Ber Leifer]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:Mordechai Yissachar Ber Leifer.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6917707|Motilal Vora]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Motilal Vora.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6939760|Murtoza Bashir]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Mortaza Bashir.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6944629|Mwalimu Masudi Mwahima]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6947701|Itzhak Ilan]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:יצחק אילן.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6957551|Nader Dastneshan]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Nader Dastneshan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6963057|Nancy Walker Bush]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6963293|Nandi Yellaiah]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6965785|Narendra Kohli]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Narendra Kohli (Dec. 2008).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6965830|Naresh Kanodia]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6980389|Natty Hollmann]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q6986729|Neela Satyanarayanan]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7000421|Omar Pirrera]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | [[فائل:Omar-Maria.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7035671|Nikola Spasov]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Nikola spasov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7044225|Itzhak Jacky Edry]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:גקי אדרי.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7045291|Noach Dear]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7046976|Noel Guzmán Boffil Rojas]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | [[فائل:Noel Guzmán Boffil Rojas.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7063903|Noureddine Saâdi]]'' | | [[الجزائر]] | | | |- | ''[[:d:Q7070307|Nurul Islam Babul]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:Nurul Islam Babul, Jamuna Group.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7085856|Olle Holmquist]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q7106297|Oscar W. McConkie, Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7121484|Paatje Phefferkorn]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Paatje Phefferkorn.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7143415|Pat Dye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Pat Dye on His Homestead Before Christmas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7151698|Paul Karslake]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7154144|Paul Varelans]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7155119|Paulinho Paiakan]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q7167845|Perence Shiri]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q7173124|Peter C. Clapman]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q7173657|Peter DiFronzo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:DiFronzo Pete.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7173914|Peter F. Secchia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Peter F. Secchia & Gerald Ford.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7174885|Peter J. N. Sinclair]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7174966|Peter Jenkins]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q7177692|Peter Whiteside]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7181551|Phi Nhung]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ويٽنام]] | | | [[فائل:Phi Nhung (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7182506|Phil Valentine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Phil Valentine in 2019.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7184198|Philip Paul]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Philip Paul at The Cincinnatian Hotel in Cincinnati, Ohio, USA.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7184510|Philip Voss]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7193787|Pilar Pellicer]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Pilar Pellicer in the 1960s (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7225858|Pollycarpus Priyanto]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q7228895|Poovachal Khader]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Poovachal-Khader.jpg.image.845.440.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7262061|Kakhi Kavsadze]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[جارجيا]] | | | [[فائل:Kakhi Kavsadze in R. Harwood's "Quartet" 2003.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7277337|Aleksandr Dubyansky]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Dubyansky1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7279488|Rachhpal Singh]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7282307|Rafael Roncagliolo]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Rafael roncagliolo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7283319|Rahat Indori]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Rahat Saab At Ahmedabad.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7287844|Ralph McGehee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7292463|Randy Tate]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Randy Tate Mets.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7294844|Rasheed Masood]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7295860|Ratnakar Matkari]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:A still of Shri Ratnakar Ramakrishna Matkari Rest.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7302790|Abdul Ghani Gilong]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q7322819|Ricardo Silva Elizondo]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Ricardo Silva en 2014.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7324359|Richard L. Brodsky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7325646|Richard Fenno]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7331216|Rick Baldwin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Rick Baldwin 1978.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7333210|Rifat Chadirji]]'' | | [[عراق]] | | | [[فائل:Rifaat-jaderji.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7347307|Robert Mandell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Robert Mandell American Conductor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7352565|Robin Jackman]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7364094|Ron Lurie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7369214|Ross Browner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7373072|Roy Lester]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Roy Lester 1969.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7373430|Roy Torrens]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7395978|Sabbam Hari]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q7399497|Sahara Khatun]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Ms. Sahara Khatun in New Delhi on 24 February 2012.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7403307|Sal Rocca]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Sal Rocca.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7404974|Salleh Abas]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q7406368|Shivajirao Patil Nilangekar]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7407423|Sam Domoni]]'' | | [[فجي]] | | | [[فائل:PNC2010 (40).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7408775|Samar Banerjee]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Samar Badru Banerjee.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7423706|Sardar Muhammad Aslam]]'' | | [[پاڪستان]]<br/>[[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q7423826|Sardool Sikander]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q7426286|Satish Kaul]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q7426298|Satish Prasad Singh]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7438419|Siti Sarah]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q7442806|Sebouh Chouldjian]]'' | | [[آرمينيا]] | | | [[فائل:BishopSebouh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7446652|Seif Sharif Hamad]]'' | | [[تنزانيا]] | | | [[فائل:Seif Sharif Hamad.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7461426|Shahadat Hossain Khan]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q7462294|Shahrum Kashani]]'' | | [[ايران]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Shahrum Kashani.webp|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7488743|Shankha Ghosh]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Sankha Ghosh - Kolkata 2011-05-09 2833.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7505951|Shyama Charan Gupta]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7508832|Sidik Mia]]'' | | [[ملاوي]] | | | [[فائل:Sidik Mia 2010 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7518233|Simon Barrington-Ward]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Simon Barrington-Ward 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7557756|Soli Sorabjee]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Soli Sorabjee lecture (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7562042|Sonny Fox]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Sonny-fox.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7599168|Stanisław Kogut]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Stanisław Kogut Kancelaria Senatu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7609172|Stephen F. Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Stephen Fain Williams.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7612166|Steve Carter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7612907|Steve Ingle]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7613158|Steve Lightle]]'' | | | | | |- | [[اسٽيو ولھائيٽ]] | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7635072|Sugathakumari]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Sugathakumari.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7635151|Sugrib Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q7635912|Sukumar Hansda]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q7645674|Surendra Prakash Goyal]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7645718|Suresh Angadi]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Ambigara chouwdayya jayanti procession mp suresh angadi.jpg|center|128px]] |- | [[سید منور حسن]] | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q7660970|Sylvia Murphy]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q7666107|Sérgio Sant'Anna]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Feira de Frankfurt 2013 (10276676994).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7679487|Talib Jauhari]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q7804179|Tim Robinson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Tim Robinson photo by John Drever.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7814981|Tom Blackwell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7816000|Tom Green]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7816917|Tom Moody]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7822149|Tony Curcillo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Football player Tony Curcillo, no. 99 Le joueur de football Tony Curcillo, no 99.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7822625|Tony Ingle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7824296|Tootie Robbins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7827796|Toshiro Kandagawa]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | [[فائل:Toshiro Kandagawa famous Japanese Cook 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7916745|Vasilis Botinos]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q7924918|Vic Stelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Vic Stelly (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7931761|Vincent Di Maio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7932723|Vinod Dua]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Vinod Dua.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7938377|Vladimir Ivanov]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q7945731|W. J. M. Lokubandara]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | [[فائل:WJM Lokubandara.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7966917|Wambali Mkandawire]]'' | | [[ملاوي]] | | | [[فائل:Wambali Mkandawire in 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7970391|Warren Mitchell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Warren Mitchell basketball.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8003575|Willem Konjore]]'' | | [[نميبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q8009341|William Frankland]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Dr Bill Frankland.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8018795|William Stern]]'' | | [[هنگري|ھنگري]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q8040173|Tupac Amaru.. La Victoria]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Wynn Handman Studio photo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8046301|Yaakov Perlow]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:הרב מנובומינסק.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8053832|Yisa Sofoluwe]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q8059945|Yu Lihua]]'' | | [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]<br/>[[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q8061948|Yusuf Grillo]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | [[فائل:Yusuf Grillo, 'Yoruba Bride'.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8066134|Zanele kaMagwaza-Msibi]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Zanele KaMagwaza Msibi (NFP President).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8201895|Antonio Álvarez Solís]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Antonio Alvarez Solis 2012an.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8353446|Daisy Lúcidi]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Daisy Lucidi cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9012220|Joaquín Carbonell]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Joaquín Carbonell cantando en el acto de recogida medalla de oro de los amantes CITT Teruel 2020 -primer plano (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9012935|Jorge Trías Sagnier]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q9015433|Juan Cotino]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Juan Cotino.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9025128|Luis Ibero]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q9026939|Maguito Vilela]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:ELEIÇÕES- MAGUITO VILELA FALA SOBRE PLANO DE GOVERNO.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9055167|Papaléo Paes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Papaléo Paes em 2015.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9066796|Raymundo Capetilo]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Raymundo Capetillo (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9139800|Adam Kopczyński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9147802|Alfred Rzegocki]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9152862|Andrzej Maryniarczyk]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9179979|Bronisława Kowalska]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Bronisława Kowalska w swoim biurze poselskim 1997.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9200218|Célio Taveira Filho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q9202000|Dariusz Gnatowski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Dariusz Gnatowski 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9250881|Edward Gnat]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9319012|Yaghoub Zoroofchi]]'' | | [[ايران]]<br/>[[آذربائيجان]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q9324836|Ryszard Miazek]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9341835|Stanisław Dulias]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9375799|Witold Paszt]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Witold paszt.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9376370|Wojciech Borowik]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9388447|Zbigniew Zysk]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9621049|Antônio Bivar]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Antonio Bivar (Antônio Bivar) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9630040|Arolde de Oliveira]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Arolde de Oliveira em abril de 2016.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9631197|Artenir Werner]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q9674168|Calane da Silva]]'' | | [[موزمبيق]] | | | |- | ''[[:d:Q9697014|Carlos Eduardo Cadoca]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q9697147|Carlos José Ramos dos Santos]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10263911|Daniel Azulay]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Lançamento da cartilha do artista Daniel Azulay “Juntos, dizemos não ao crack e outras drogas”.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10267669|Djalma Bastos de Morais]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Placa Correio (Altos).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2458606|Nadhum Shaker]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q2462506|Ty]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q2470863|Porfirio Betancourt]]'' | | [[هونڊورس|هنڊوراس]] | | | [[فائل:Armando betancourt iu 1981 750.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2484956|Vincent Logan]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q2512048|Howard Finkel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Howard Finkel WrestleMania 28.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2521512|Alfons Verplaetse]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:Fons verplaetse-1602852523.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2524068|Vigolvino Wanderley Mariz]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q2524635|Elsa Joubert]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2530501|Nadeem-Shravan]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Shravan Kumar at the special screening of 'Bol Bachchan' 20.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2567189|James Forbes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2570032|Viktor Zimin]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Viktor Zimin.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2579054|William H. Gerdts]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2580286|William R. Fey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2586848|Wittko Francke]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:Wittko Francke.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2587259|Vladimir Fortov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Science talk (2016-04-27) 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2602273|Yves Ramousse]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Mgr Yves Ramousse 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2609597|Charles Siebert]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Charles Siebert, 2006 (b&w).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2626298|Vasily Lanovoy]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:LanovoiV2001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2629787|Yevgeny Shaposhnikov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Shaposhnikov170.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2640005|Yevgeny Nesterenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:EENesterenko.PNG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2640500|Aldo Andretti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Andretti pre-flight 070713-F-1234N-003 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2655701|Harry Aarts]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Tweede Kamer, CV ontwikkelingssamenwerking, voorzitter Aarts, Bestanddeelnr 933-2539 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2658232|Cristina Calderón]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Cristina Calderón (8639878993) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2682651|Claes Borgström]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Claes Borgström 2012-06-05 001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2705740|Suleiman Mahmoud]]'' | | [[لبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q2717789|Dzyanis Kowba]]'' | | [[بيلاروس]] | | | [[فائل:Denis Kovba 2007.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2727991|Luc Versteylen]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q2746785|Claude Goasguen]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Claude Goasguen, gymnase Japy 2008 02 27 n7.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2750504|Linda de Suza]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Linda De Suza en 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2756943|Chetan Chauhan]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:The Union Minister for Textiles, Smt. Smriti Irani lighting the lamp at the convocation ceremony of the National Institute of Fashion Technology (NIFT), in New Delhi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2777120|Hasu Yajnik]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Hasu Yagnik.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2784407|Hans Prade]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Hans Prade (1981).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2784436|Hasan al-Lawzi]]'' | | [[يمن]] | | | |- | ''[[:d:Q2798280|Ing Yoe Tan]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q2821111|Abdelkhalek Louzani]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q2821348|Abdoul Aziz Mbaye]]'' | | [[سينيگال]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q2824007|Adam Schlesinger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Adam-Schlesinger-(in-Tinted-Windows).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2830175|Alain Pluchet]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q2830569|Alan Pastrana]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Alan Pastrana.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2831441|Alberto Carpani]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q2848905|Andréa Guiot]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q2850116|Anis al-Naqqash]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:Anis Al-Naqash.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2862088|Armando Romero Manríquez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q2863379|Arnold Sowinski]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q2871915|Aurlus Mabélé]]'' | | [[جمهوريا ڪانگو]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q2886724|Baselios Mar Thoma Paulose II]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Catholicos Patriarch H.H. Baselius MarThoma Paulose II.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2894948|Leib Groner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ahron Daum Schneerson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2896274|Meshulam Dovid Soloveitchik]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:רבי משולם דוד הלוי סולובייצ'יק.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2898193|Carlos Escudé]]'' | | [[ارجنٽائن]]<br/>[[اسپين]] | | | [[فائل:Carlos escude.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2907092|Nawaf Massalha]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:Nawaf Massalha, 1993 Dan Hadani Archive.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2909679|Yehuda Barkan]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:Dan Hadani collection (990044478710205171).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2915906|Teruyuki Okazaki]]'' | | [[جاپان]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Teruyuki Okazaki 2006 07 17.gif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2915985|Denis MacEoin]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q2918270|Alan Merrill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Alan Merrill 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2919712|Víctor Crisólogo]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q2920357|Otar Patsatsia]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[جارجيا]] | | | |- | ''[[:d:Q2926450|Bruce Myers]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q2929679|Béchir Ben Yahmed]]'' | | [[فرانس]]<br/>''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | [[فائل:PortraitBechirBenYahmedAvril1984.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2949959|Lev Shcheglov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q2961945|Chedly Ayari]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | [[فائل:Chadly ayari.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2964883|Chris Trousdale]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2977352|Claude Evrard]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Identite-ClaudeEvrard-1974-Sacem.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3002872|Cristina]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3013834|Daniel Cauchy]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Daniel Cauchy.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3015089|Danilo Barozzi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3032232|Paul Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Paul Johnson 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3032943|Djibril Tamsir Niane]]'' | | [[گني]]<br/>[[سينيگال]] | | | |- | ''[[:d:Q3047247|Eddie Borysewicz]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Eddie "Eddie B" Borysewicz.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3048569|Edward Jay Epstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Edward Jay Epstein (32802723452) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3050992|Elijah Moshinsky]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q3051483|Ellinah Wamukoya]]'' | | [[اسواتيني|سوازي لينڊ]] | | | [[فائل:Ellinah Wamukoya.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3054705|Enrique Múgica]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Enrique Múgica en la rueda de prensa posterior al Consejo de Ministros.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3081861|Francisco Hernando Contreras]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Francisco Hernando en Alcalá de Henares.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3084441|Steve Dalkowski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3093517|Gabi Luncă]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q3100743|Genival Lacerda]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Genival Lacerda (2017).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3104996|Ghyslain Tremblay]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Ghyslain Tremblay.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3111408|Gosaku Ota]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q3121597|Guy Brice Parfait Kolélas]]'' | | [[جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q3121620|Guy Camberabero]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Guy Camberabero (1971).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3121642|Guy Chaty]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Guy-chaty.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3124154|Gérard Mannoni]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Gerard Mannoni.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3124366|Gérard Voulouzan]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Voulouzan.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3126373|Hamdi Benani]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3131533|Henri Madelin]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Henri Madelin-FIG 2002.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3131915|Henri Richelet]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:RicheletAutoportrait.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3132075|Henri Tincq]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3144732|Hélène Châtelain]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3157537|Jacob Desvarieux]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jacob DESVARIEUX 2012.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3158941|Jacques Frémontier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3159292|Jacques Le Brun]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3159696|Jacques Oudin]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jacques Oudin-IMG 3689.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3159726|Jacques Pellen]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jacques Pellen - Festival de Cornouaille 2018 - 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3159913|Jacques Rosny]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3165934|Jean-François Voguet]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jean-François Voguet.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3166986|Jean-Louis Servan-Schreiber]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jean-louis Servan-Schreiber.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3167959|Jean-Michel Boris]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3169816|Jean-Pierre Vincent]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jean-Pierre Vincent - portrait de Fernand Michaud - btv1b10329544j.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3172048|Jean Fontaine]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3173461|Jean Matouk]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q10270686|Eduardo Galvão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Eduardo Galvão cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10278098|Euclides Scalco]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Aécio Neves - Caminhada em Curitiba - 02 08 2014 (14625368348).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10278404|Evaldo Gouveia]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:00 evaldo gouvea bsb.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10280059|Farid Abrahão David]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Neguinho da Beija-Flor and Farid Abrahão David.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10285766|Frederico Campos]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Frederico Campos.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10286851|Fábio Campana]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10287856|Gabriel Donato de Andrade]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10289133|Gerardo Juraci Campelo Leite]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10293304|Gésio Amadeu]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10293637|Hamilton Carvalhido]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Hamilton carvalhido.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10293964|Haroldo Lima]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Haroldo Lima ANP.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10294485|Helenês Cândido]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Crédito Obrigatório-Carlos Costa da ALEGO.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10294895|Henrique do Rego Almeida]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10303554|Irani Barbosa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Iranibarbosa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10304355|Ivair Nogueira do Pinho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10306865|Jesús Martín-Barbero]]'' | | [[اسپين]]<br/>[[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Jesús Martín Barbero & Manuel Ángel Vázquez Medel (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10306940|Jimy Raw]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10308683|José Adauto Bezerra]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Adauto Bezerra.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10310137|José Mentor]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Mentor141122.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10310270|José Paulo de Andrade]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10312042|João Peixoto]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Dom João Câncio Peixoto.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10320776|Luiz Humberto Carneiro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10321916|Irmão Lázaro]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Cantor evangélico Lazáro.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10321989|Líber Gadelha]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10325015|Marcelino da Mata]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | [[فائل:Marcelino da Mata.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10325178|Marcelo Veiga]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Marcelo Veiga (2019).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10326164|Maria de Sousa]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | [[فائل:Maria de Sousa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10326942|Martinho Lutero Galati]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Luther kingw.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10336064|Nelson Bornier]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Nelson Bornier 2016.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10336108|Nelson Proença]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10336785|Nicolau dos Santos Neto]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10340557|Olga Savary]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10341534|Orlando Duarte]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10346369|Paulinho]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Paulinho.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10346618|Paulo Gustavo]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Paulo Gustavo em novembro de 2019 no Humor Multishow (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10346700|Paulo Medina]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:João Paulo Medina, presidente do conselho e fundador da Universidade do Futebol.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10346832|Paulo Stein]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10347522|Pedro Ivo Ferreira Caminhas]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10349697|Pietro Mário]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10358966|Reinaldo Rayol]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10359396|Renato de Jesus]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10361058|Ricardo Akinobu Yamauti]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10361074|Ricardo Archer]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10363213|Robert de Almendra Freitas]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10363935|Rodrigo Rodrigues]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10364607|Roseli Machado]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10365459|Ruy Scarpino]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10370805|Severiano Mário Porto]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10371761|Simão Sessim]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Simão Sessim em novembro de 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10390246|Vicente Fialho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10393782|Wilson Braga]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10395021|Zenóbio Toscano]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10515493|Ian Palmer]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q10554334|John Rowlands]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q10857537|Zdeněk Hoření]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Horení foto z pohrbu (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10920570|Zhou Qingjun]]'' | | [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]<br/>[[چين]]<br/>[[تائيوان]] | | | [[فائل:周慶峻.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10951750|Sunnam Rajaiah]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q10964510|Myoma Myint Kywe]]'' | | [[ميانمار]] | | | [[فائل:Myoma Myint Kywe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10999909|Dalal Abdel Aziz]]'' | | ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q11101097|Yang Xiaobo]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q11154007|Ragaa Al Geddawy]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:Ragaa El Geddawy 1960s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11299490|Gurbanmuhammet Kasymow]]'' | | [[ترڪمانستان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q11417946|Shū Wada]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11423265|Takashi Tsuchiya]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11437791|Fujio Ōmaki]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11451301|Sanechika Andō]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11460203|Hideo Kojima]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11467981|Tsutomu Yamazaki]]'' | | [[جاپان]] | | | [[فائل:Yamazaki Tsutomu (Parliamentary Secretary).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11473366|Kumiko Okae]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q11605203|Yukio Beniyama]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11632964|Tomoichi Tanimura]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11685350|Alfred Kucharczyk]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q11685938|Andrzej Koprowski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Andrzej Koprowski SJ.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11686026|Andrzej Owczarek]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Andrzej Owczarek 2015.08.24.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11699820|Gildardo García]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Gildardo Garcia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11720447|Janusz Sanocki]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Janusz Sanocki Sejm 2016.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11724981|Jerzy Limon]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jerzy Limon.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11765368|Maciej Grubski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Maciej Grubski VII kadencja Kancelaria Senatu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11779890|Mieczysław Morański]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q11865551|Jaakko Syrjä]]'' | | [[فنلينڊ|فن لينڊ]] | | | [[فائل:Jaakko Syrjä (1958) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11912441|Carles Trullols i Clemente]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q11915238|Vlastimil Marek]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]] | | | [[فائل:AutoportretWiki.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11928824|Josep Mussons i Mata]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:JosepMussons.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11952113|Toni Coromina]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q11954665|Vicenç Capdevila]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q12017014|František Filip]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12017274|František Lízna]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | [[فائل:Frantisek Lizna 2009.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12022755|Jan Křen]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | [[فائل:Jan-Křen-(2014).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12023229|Jan Vodňanský]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Jan Vodnansky 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12023238|Jan Vrba]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12023387|Jana Andresíková]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12024163|Jaroslav Šaroun]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12026421|Josef Nekl]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12032649|Ladislav Štaidl]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | [[فائل:L.Štaidl.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12036766|Michal Mejstřík]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | [[فائل:Michal Mejstřík (1952-2021).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12036789|Michal Polák]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Brno, Šelepka, Synkopy 61 (02).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12040463|Naďa Urbánková]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Nada Urbankova 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12044941|Petr Kužel]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12073214|Vladislav Yegin]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q12098532|Vitaliy Hurnak]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q13050762|Aharon Adibekjan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q13054711|Sergo Karapetyan]]'' | | [[آرمينيا]] | | | [[فائل:Sergo-Karapetyan-Armenia-Minister.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13055374|Ranjit Sinha]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q13057474|Kamal Lohani]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Kamal Lohani.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13058789|Badar Uddin Ahmed Kamran]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q13059317|Mahbubey Alam]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:Mahbube alam 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13071314|Min Yu Wai]]'' | | [[ميانمار]] | | | |- | ''[[:d:Q13110295|Alleppey Ranganath]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Alleppey ranganath DSC 0671.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13112872|Narayan]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Narayan DSW.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13159219|Chennaveera Kanavi]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | [[فائل:Dr Chennaveera Kanavi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13207856|Fäyrüzä Möslimevä]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q13512620|Hamish Wilson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q13560249|Lucille Times]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lucille Times & Historical Marker.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13570123|Lalli Partinen]]'' | | [[فنلينڊ|فن لينڊ]] | | | [[فائل:Lalli-Partinen-1965.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13742419|Kees Bakker]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q14492130|Leo Goodman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q14857056|Wout Holverda]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Wout Holverda (1984).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q14949590|Augustine Mahiga]]'' | | [[تنزانيا]] | | | [[فائل:Augustine Mahiga (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q14950917|Jim Fraser]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jim Fraser - Germantown Academy 1954.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q14981932|Patrick Hanks]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q15077049|Sergej Sokolkin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q15077313|Blas Camacho Zancada]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q15131268|Michel Tibon-Cornillot]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q15141208|Marco Ferrari]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:MarcoVirgilioFerrari.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15260378|Carlos Casamiquela]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Carlos Casamiquela.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15379160|Beatriz Yamamoto Cázarez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q15429090|Joel Shatzky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q15442290|Joel J. Kupperman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q15443253|Swapan Kumar Chakravorty]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Swapan Kumar Chakravorty - Kolkata 2011-08-02 4503.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15445520|Judy Irola]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q15455926|Manuel Juárez]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Manolo Juárez at Biblioteca Nacional 2014 (15701603999).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15485954|Nicholas Rinaldi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q15531146|Roza Sabiryankyzy Akkuchukova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q15618745|Manglesh Dabral]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Manglesh Dabral. Dec 1993. New Delhi. By Amarjit Chandan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15636630|Marek Pivovar]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Marek Pivovar 2015.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15711854|Jan Veentjer]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:HockeyNL-HDM1963.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15723603|Ajit Das]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q15723647|Amarendra Mohanty]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Amarendra Mohanty Odia Film Music Director.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15724226|Tapu Mishra]]'' | | [[اوڙيسا|اوڙيسيا]] | | | [[فائل:Tapu Mishra Bengaluru Odia Ganesa Puja1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15725319|Shantiraj Khosla]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q15730390|Kamal Rani]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q15731459|Turi Simeti]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Turi Simeti.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15819842|Ibrahim Mbombo Njoya]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | [[فائل:Ibrahim Mbombo Njoya KdfsultanIb.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15835700|Moses Hamungole]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q15876044|Jarmila Rýznarová]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q15883033|Yauhien Anischanka]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q15896972|Ho Chau-chu]]'' | | [[تائيوان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q15921673|Franz Marx]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q15942109|Eugenio Minasso]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Eugenio Minasso.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15943581|Bartolomeo Pepe]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Bartolomeo Pepe datisenato 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15994807|Michael Wakelam]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q16046136|Houshang Mansourkhaki]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q16052047|Karim Akbari Mobarakeh]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Karim akbari mobarake 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16052285|Mohammad Mirmohammadi]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Seyyed Mohammad Mirmohammadi 2018-06-23.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16053060|Hossein Sheikholeslam]]'' | | [[ايران]]<br/>''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]'' | | | [[فائل:Hossein Sheikholeslam.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16090540|M. Narasimham]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q16091761|Aurora Cornu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q16093542|Anthony Bailey]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:AnthonyBailey.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16093633|Stanley Chera]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16104508|Janos Mohoss]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q16104930|Shyam Bihari Misra]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q16104964|Renzo Gattegna]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q16105298|Roger Chappot]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q16105431|Basil Pesambili Mramba]]'' | | [[تنزانيا]] | | | |- | ''[[:d:Q16105794|Stephen Susman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16105925|Robert H. Garff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16106394|John Palmer]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q16106734|Aubrey Mokoape]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16116741|Željko Mavrović]]'' | | [[ڪروشيا]]<br/>''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]'' | | | [[فائل:Zeljko Mavrovic Sarastro.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16117386|David Shepard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:David Shepard (13860572183) (1).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16118380|Abdelkader Jerbi]]'' | | [[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q16119295|Ahmed Halawa]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:أحمد حلاوة.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16121789|Mahmoud El Idrissi]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q16123725|Kamal Amer]]'' | | [[مصر]]<br/>''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]'' | | | |- | ''[[:d:Q16124469|Marwan Mahfouz]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:Marouan Mahfouz, Damascus Opera House - Aug 13, 2020.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16124968|Saleh Abdullah Ali Al-Sanabani]]'' | | [[يمن]] | | | |- | ''[[:d:Q16128982|Oleg Zalotnev]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q16138667|Thanwa Raseetanu]]'' | | [[ٿائيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q16138911|Somsak Jaikaew]]'' | | [[ٿائيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q16143657|Agnaldo Timóteo]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Agnaldo Timóteo (8488377495).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16144880|Abdul Hamid Sebba]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16145812|Ferenc Tóth]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q16151657|Nand Kumar Singh Chauhan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q16151874|Benny Napoleon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Benny Napoleon.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16162589|Mohamed Nejib Berriche]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q16166855|Yaakov Schwei]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16184437|Jeanne PMR Winaktu]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q16185240|Miša Aleksić]]'' | | ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>''[[:d:Q838261|Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[سربيا]] | | | [[فائل:Misa Aleksic 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16191015|Isidro Pedraza Chávez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q16195218|Olan Montgomery]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16197612|Gerry Cottle]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q16200336|Eve Branson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Eve Branson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16202862|Lance Carson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16204248|José Alberto Ciurana]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q16205288|David Cook]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q16207131|Little Walter DeVenne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Little Walter Devenne.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16215977|Lee Nurse]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q16263095|André Manaranche]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q16269511|Howard Schoenfield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16297882|Heikki Aarva]]'' | | [[فنلينڊ|فن لينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q12104430|Viktor Zhenchenko]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Viktor Zhenchenko.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12111312|Oleksandr Kozarenko]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Oleksandr Kozarenko in Krushelnytska museum 02.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12118151|Timur Litovchenko]]'' | | | | | [[فائل:Forum vydavtsiv 2017.235.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12120757|Vitalii Malakhov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Віталій Малахов.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12122416|Anatolii Melnyk]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12124173|Anatolii Mokrousov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:НДУ 4 Мокроусов Анатолій Олексійович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12130376|Mykola Moshyk]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12140136|Mykola Petrenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12146863|Vasyl Raichynets]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Райчинець В.Ф..jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12153381|Ihor Skochylias]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12165467|Vasyl Fedoryuk]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12178780|Ahmed bin Yahya Al-Bahkali]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q12178851|Ahmed Khalil]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:Ahmed Khalil 1.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12199735|Bahjat Suleiman]]'' | | [[شام]] | | | [[فائل:السفير د- بهجت سليمان في مكتبه 2013-10-25 23-05.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12205315|جريس سماوي]]'' | | [[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q12205653|Galal El-Sharkawy]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12205887|Jamal Salameh]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12208000|Hassan Alwan]]'' | | [[يمن]] | | | |- | ''[[:d:Q12211513|Dakhil Allah bin Shilwan]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q12215887|Saad Al Tmami]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q12216684|Souleymen Bakhelili]]'' | | [[الجزائر]] | | | |- | ''[[:d:Q12217290|Sawsan Rabie]]'' | | [[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12218187|Shākir ʻAbd al-Ḥamīd]]'' | | ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12219578|Saleh al-Shehi]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q12219707|Sabah Abdul-Jalil]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q12220206|Salah Abdel-Fattah Al-Khalidi]]'' | | [[اردن]] | | | [[فائل:صورة شخصية صلاح عبد الفتاح الخالدي.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12222428|ʻAbbas Tarabili]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12222559|عبد الحكيم الطاهر]]'' | | [[سوڊان]] | | | |- | ''[[:d:Q12223917|Abdul Wahab Al-Dailami]]'' | | [[يمن]] | | | |- | ''[[:d:Q12224294|Abeer Al Khader]]'' | | [[ڪويت]] | | | |- | ''[[:d:Q12224793|Eizzaldin al-Manasrah]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | [[فائل:عز الدين المناصرة.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12228063|Ali Hasan al-Halabi]]'' | | [[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q12240387|Muhammad Hasan al-Amin]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:Mhmdhassanamine02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12240900|Mohammed Atassi]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q12241232|Mahmoud Khedri]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q12242111|مرزوق سعيد]]'' | | [[ڪويت]] | | | |- | ''[[:d:Q12243038|Mashari Al-Ballam]]'' | | [[ڪويت]] | | | [[فائل:Mashari Al-Ballam.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12247638|Nadia Al-Iraqia]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q12249124|Noureddine Saïl]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Noureddine Saïl, Al Jasra Cultural and Social Club - Apr 10, 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12249589|Hady El Gayar]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:هادي الجيار - مسلسل شطرنج.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12250383|Wael el-Ebrashy]]'' | | ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:Wael El-Ebrashy.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12252122|Youssef Chaban]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12276288|Georgi Belev]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q12276521|Georgi Koritarov]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Georgi koritarov.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12282041|Ioannis Tassias]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:Metropolitan Bishop of Lagada Ioannis.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12293596|Seraphim Papakostas]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:Serafeim Papakostas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12297558|Fidel Beev]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Fidel Beev (40NS).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12344974|Anatoly Goncharov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Анатолий Гончаров.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12355047|Sen Rodin]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q12383193|Araceli Herrero Figueroa]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Araceli Herrero Figueroa (AELG)-3.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12447464|Mridula Sinha]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Governor Mridula Sinha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12470547|Abdul Gafur]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Abdul Gafur, The DPR-RI Stance on the Reform Process and the Resignation of President Soeharto, p39.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12472162|Anicetus Bongsu Antonius Sinaga]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Mgr Anicetus Bongsu Antonius Sinaga.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12472429|Aria Baron]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12480859|Dani Anwar]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Dani Anwar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12487277|Jane Shalimar]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Jane Shalimar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12496129|Mahyuddin N.S]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Vice Governor of South Sumatra Mahyuddin NS.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12499829|Naek Lumban Tobing]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12507600|Rachmawati Sukarnoputri]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Rachmawati Soekarnoputri, 2020.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12508669|Rina Gunawan]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12511451|Saefullah]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Saefullah as the Administrative Mayor of Central Jakarta.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12512106|Santosa Doellah]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12515951|Soraya Abdullah]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12520062|Tasiman]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bupati Pati 2001 - 2011 H. Tasiman SH.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12572362|Gaziza Abdinabiyeva]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[قازقستان]] | | | |- | ''[[:d:Q12636953|Milka Babović]]'' | | ''[[:d:Q15102440|Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes]]''<br/>[[يوگوسلاويا جي بادشاهت]]<br/>''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[ڪروشيا]] | | | [[فائل:Milka Babović 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12647422|Albinas Stankus]]'' | | | | | [[فائل:Albinas Stankus.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12687567|Harussani Zakaria]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12720803|Anton Gămurari]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | |- | ''[[:d:Q12722975|Bruce Williamson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q12723353|Camil Marinescu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q12725593|Constantin Simirad]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q12736493|Nelu Ploieșteanu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q12737850|Petrică Mîțu Stoian]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | [[فائل:Petrică Mâțu Stoian.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12746078|Miloš Šobajić]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Miloš Šobajić.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12748222|Sanja Ilic]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Aleksandar Sanja Ilić.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12755511|Miodrag Lazić]]'' | | | | | [[فائل:Mural dedicated to dr Lazić in Inđija.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12755659|Mićo Mićić]]'' | | [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | [[فائل:Mićo Mićić (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12803861|Tadej Hrušovar]]'' | | [[سلووينیا]] | | | [[فائل:Tadej Hrušovar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12808962|Burhan Kuzu]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Burhankuzu.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12835999|Arif Ali Guliyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q12840776|Kamil Ibrahimov]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q12842530|Məcnun Hacıbəyov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q12844831|Rafael Cəbrayılov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q12845273|Rasmi Dzhabrailov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q12846537|Teymur Əhmədov]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q12848564|Çingiz Briya]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q12850214|Amiraslan xan Avsar]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q12861745|Anzor Erkomaishvili]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Anzor Erkomaishvili 2025 stamp of Georgia.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12875379|Giorgos Tragas]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q12877939|Theodoros Katsanevas]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q12880973|Metropolitan Aetolia και Acarnania Cosmas]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:Μακαριστός Μητροπολίτης Αιτωλίας και Ακαρνανίας Κοσμάς.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12906548|Zafir Hadžimanov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q12906617|Zoran Dzhorlev]]'' | | [[اتر مقدونيا]] | | | [[فائل:С.Спасовска и З.Џорлев во вториот блок на концертот.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12960757|Đurđa Ivezić]]'' | | [[يوگوسلاويا جي بادشاهت]]<br/>''[[:d:Q153128|Independent State of Croatia]]''<br/>''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12963488|Douglas Cagas]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q12969927|Reynaldo Umali]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q13024946|Sergio Víctor Palma]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Victor palma en 1983 cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13028014|Ivan Pratasenya]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q13028248|Aleh Makušnikaŭ]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q18129450|Daniel Yuste]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q18162113|Vekuii Rukoro]]'' | | [[نميبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q18209595|Oyewusi Ibidapo Obe]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q18217421|Rao Dharampal]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q18236146|Yulyen Balmusov]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q18246554|Enio Mainardi]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q18249366|Theodore Bugas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q18249465|Othón Cuevas Córdova]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q18275399|Gláucio Ary Dillon Soares]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q18280349|Vladimir Shnitke]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q18327523|György Snell]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:SnellGyorgyFotoThalerTamas.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18350877|Alberto Amador Leal]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q18390781|Roberto Leitão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Roberto Leitão.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18391983|Sekhar Basu]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Sekhar Basu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18405881|Nikiforos]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q18421453|Subiakto Tjakrawerdaya]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Subiakto Tjakrawerdaya.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18538499|Adrian Bărar]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | [[فائل:Adi Barar (Cargo) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18539289|Cornelia Catangă]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q18546585|Hilary S. Chapman]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q18549704|Nicolae Sabău]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q18618827|Igor Bogdanoff]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Igor Bogdanov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18618829|Grichka Bogdanoff]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Grichka B, Présentation équipe DMBC, 10 septembre 2016 - 6.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18634038|Anfim (Tudos)]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | |- | ''[[:d:Q18649004|Avelino Méndez Rangel]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Avelino Mendez Rangel 1 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18683826|Krishan Kumar Aggarwal]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q18685775|Jim Dornan]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q18685824|Ayatullah Durrani]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q18687827|Morris Hood III]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q18688035|Jitendra Nath Pande]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q18738911|Mack Walker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q18747673|Reynaldo Salazar]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q18750351|Maulana Ameer Zaman]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q18750460|Ram Lal Rahi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q18752973|Tiit Lilleorg]]'' | | [[اسٽونيا]] | | | |- | ''[[:d:Q18764064|Martin S. Fox]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q18810088|Elidio Espinoza]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Elidio Espinoza Quispe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18811939|Terry Doran]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q18921500|Felicia F. Campbell]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q19271880|Sami Hasan Al Nash]]'' | | [[يمن]] | | | |- | ''[[:d:Q19281555|Manzoor Ahtesham]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q19301055|María Araujo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q19361829|Giovanni Battista Rabino]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Giovanni Battista Rabino.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19432890|Abelardo Díaz]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q19517945|Pir Noor Muhammad Shah Jillani]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q19518853|Luis Enrique Mercado]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q19547762|Munirathna Anandakrishnan]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Anandakrishnan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19547902|கோ. இளவழகன்]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q19561531|Nolan Mettetal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q19564424|Dietmar Seyferth]]'' | | [[جرمني]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q19605243|Ashok Kumar Walia]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q19608131|Caio Narcio]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Caio Narcio.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19609869|Chandro Tomar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q19611679|Yusuf Kenan Sönmez]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q19635577|Dimitris Kremastinos]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:KremastinosDimitris.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19665021|Helen Damico]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q19667174|Shingoose]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q19667683|Kim H. Veltman]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Kim Veltman at EVA London 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19668626|Rajkumar Keswani]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q19710290|José Carlos Schiavinato]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q19725072|Dadang Wigiarto]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bupati Situbondo Dadang Wigiarto periode kedua.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19787577|Rubén Anguiano]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q19871563|Frank Brew]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q19872432|Ken Colvin]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q19880661|Miguel Ángel Gutiérrez Machado]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q19895787|Brijendra Singh Rathore]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q19915711|Abdulmanap Nurmagomedov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Abdulmanap Nurmagomedov in 2021.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19942870|Dadang Hawari]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q19953017|Abd ar-Rahman ibn Khalifa]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q19974584|Lukman Niode]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20004583|Josep Ferrer Peris]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q20004758|Josep Sala i Mañé]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Primera actuacio castellers de barcelona.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20016600|Alberto Sonsol]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q20045601|Antônio de Jesus Dias]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q20048117|José Júlio Venâncio Antunes]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | [[فائل:José Júlio VFXira 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20049141|Mário Coelho]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | [[فائل:Monumento a Mário Coelho, Vila Franca de Xira 03.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20054063|John M. Squire]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q20064152|Kuo Nan-hung]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q20069206|Vasyl Pisnyi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q20090063|Vakha Agaev]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Vaha Agaev.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20403285|Tony Moussa]]'' | | [[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q20418100|Riyāḍ Najīb Al-Rayyis]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q20420208|Al-Qadi Barhoun]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Barhoun.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20426392|Bens Leo]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20426512|Hilmi Aminuddin]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20479636|Venelin Mitev]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q20480938|István Kozma]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]]<br/>[[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Kozma István NB.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20501917|Avraham Yeshayahu Heber]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:הרב הבר.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20507884|Karen Babayan]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آرمينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20509962|Grigor Brutyan]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آرمينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20513641|Harutyun Topikyan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q20525356|Benjamin Tolić]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | [[فائل:Benjamin Tolić.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20528490|Tõivo Sarmet]]'' | | [[اسٽونيا]] | | | [[فائل:Toivo sarmet2.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20533125|Dositeo Rodríguez]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q20559646|A. Yunus Kunju]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:A younus kunju x mla.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20560624|Mehman Aghayev]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q20560807|Naini Narshimha Reddy]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Nayini Narsimha Reddy.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20565316|Alasgar Gurbanaliyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q20605416|Bakari Mwapachu]]'' | | [[تنزانيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20610736|Tasoltan Mamsurov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q20665651|Pydikondala Manikyala Rao]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q16301834|Eugenio Rojas Apaza]]'' | | [[بوليويا]] | | | [[فائل:Eugenio Rojas Apaza en 2019.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16307459|Boonruen Choonhavan]]'' | | [[ٿائيلينڊ]]<br/>''[[:d:Q1081620|Siam]]'' | | | [[فائل:บุญเรือน ชุณหะวัณ.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16327525|Dimitris Talaganis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q16328064|Sakēs Totlēs]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q16336402|Almeida Henriques]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q16336608|André Zacharow]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16336792|Arnaldo Faria de Sá]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Arnaldo Faria de Sá ABr.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16336946|Bonifácio José Tamm de Andrada]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Deputado Federal Bonifácio Andrada.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16337113|Cecília Guimarães]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q16337360|Domingos de Freitas Diniz Neto]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16337378|Dulce Nunes]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16337681|José de Oliveira Fernandes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Museu da Cidade de Manaus - 15.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16337792|Lúcia Braga]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Plenário do Congresso (39777958125).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16337889|Maria José Valério]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | [[فائل:Maria José Valério, 1968 (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16366590|Elbrus Abbasov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q16371865|Nizameddin Quliyev]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q16376838|Zöhrab Alıyev]]'' | | [[آذربائيجان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q16377555|Ingilab Nasirov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q16382689|Leon Adyan]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q16466511|Laxman Giluwa]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q16485758|Antonio González Pacheco]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q16490286|Carlos Holmes Trujillo]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Holmes Trujillo.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16493623|Aritana Yawalapiti]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16494414|Artur Portela Filho]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q16498472|Kerstin Behrendtz]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q16518797|Sabina de la Cruz]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Sabina de la Cruz.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16526878|André Osi]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:Andre Osi 20100207 Bagnols-sur-Ceze 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16530501|Aslanbek Fidarov]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q16534529|Aron Atabek]]'' | | [[قازقستان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Aron Atabek imprisoned poet Kazakhstan Astana 2012.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16538862|Danil Khalimov]]'' | | [[قازقستان]] | | | |- | ''[[:d:Q16559534|Giorgio Gatti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q16562408|Guido Stagnaro]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q16595738|Marianne Lundquist]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Marianne Lundquist SOK.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16624314|Ramón Romero Roa]]'' | | [[پيراگوئي]] | | | [[فائل:RamonRomeroRoa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16625708|Roberto Valcárcel]]'' | | [[بوليويا]] | | | [[فائل:Roberto Valcarcel.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16631776|Vladimir Voronov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Vladimir Voronov i Aleksandr Michkov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16632989|Kjell Grane]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q16647536|Arthur Whistler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16656949|Mishik Kazaryan]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Kazaryan Mishik, cutted.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16670158|Pino van Lamsweerde]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Pino van Lamsweerde 3.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16672105|Vladimir Lopukhin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Lopukhin Vladimir.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16701731|Roy Horn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>''[[:d:Q713750|West Germany]]'' | | | [[فائل:Las Vegas, Nevada's headlining illusionists Siegfried & Roy (Roy Horn cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16727899|Ben Chafin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16728415|Bill C. Davis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16728630|R. Doraikkannu]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q16728723|Nasir Durrani]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q16729376|Gordon Van Wylen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16729793|Marlene Herrera Díaz]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q16729954|Hudeidi]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | |- | ''[[:d:Q16730231|Omar Jazouli]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q16730710|Brandis Kemp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16732661|José Babel Mireles Valverde]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:José Manuel Mireles Valverde.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16732956|Alia Muhammad Baker]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q16744309|Butana Komphela]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16746913|Mykola Myatlitski]]'' | | ''[[:d:Q2895|Byelorussian Soviet Socialist Republic]]''<br/>[[بيلاروس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q16842006|Corky Lee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Corky Lee at the Chinese American Museum DC in 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16847056|Nick Cordero]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q16865759|Enrico Comba]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q16885966|Suresh Kumar Srivastava]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q16910068|Florentino Domínguez Ordoñez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q16910076|Gilberto Ensástiga]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q16912496|Philippe Lécrivain]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q16939853|Cláudio Petraglia]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16940061|Dinaldo Medeiros Wanderley]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16940336|Nelson Meurer]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:NELSON MEURER.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16940411|José Itamar de Freitas]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16940797|Sérgio Olímpio Gomes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Deputado Major Olimpio no Senado 2 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16977833|Syed Muhammad Fazal Agha]]'' | | [[پاڪستان]]<br/>[[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q16979865|Azmeera Chandulal]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Chandulal Ajmeera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16979978|Neil D. Jones]]'' | | ''[[:d:Q756617|Kingdom of Denmark]]''<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Neil D. Jones.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16999679|Rafel Tur i Costa]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q17032692|África Lorente Castillo]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Africa Malaga.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17034981|Trần Ngọc Châu]]'' | | [[ويٽنام]]<br/>''[[:d:Q180573|South Vietnam]]'' | | | [[فائل:Dân-biểu đơn-vị Kiến-Hòa Trần Ngọc Châu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17123751|Ismail Bhamjee]]'' | | [[بوٽسوانا]] | | | |- | ''[[:d:Q17126490|Tullio Abbate]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Tullio Abbate and Ayrton Senna.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17154848|Паращенко Владимир Михайлович]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Паращенко Владимир Михайлович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17198221|Dennis Johnson]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q17279336|Robert Martin Gumbura]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q17285375|Luigi Reitani]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q17305968|Henry Graff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Henry F. Graff.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17322473|Iris Love]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q17370650|Jean-Pierre Jossua]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q17388929|Dinesh Chandra Yadav]]'' | | [[نيپال]] | | | |- | ''[[:d:Q17395359|Arianna W. Rosenbluth]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Arianna W Rosenbluth.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17410598|Imam Suroso]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Anggota DPR RI Komisi IX, Imam Suroso.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17410704|Masud Yunus]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wali Kota Mojokerto Mas'ud Yunus.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17411404|Soegiharto]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:KIB Sugiharto.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17453217|Vinicio Bernardini]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Vinicio Bernardini.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17486036|Henri Kichka]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:Henri Kichka au Ciné-Club Educatif et Culturel le 11 mars 2010 à Mons (Crop).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17489803|Nipper Read]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q17505073|Amaranth Ehrenhalt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Étienne Hajdu et Amaranth Ehrenhalt photo Olivier DUMAY.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17505980|Muhammad Amin]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wagub NTB Muhammad Amin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17622463|Miguel Ángel Furones]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Miguel angel furones.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17632923|William Izarra]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:William Izarra.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17661487|Unnikrishnan Namboothiri]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Unnikrishnan Namboothiri.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17746498|Kanybek Isakov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]] | | | [[فائل:Kanybek Abduvasitovich Isakov. 14.05.2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17859863|Kalsoom Perveen]]'' | | [[پاڪستان]]<br/>[[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q18037895|Chrístos Sikánis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q18043515|Evgeny Mikrin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q18057030|Bennie G. Adkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Medal of Honor (15257829652).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20670029|Dalenda Abdou]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q20685591|Troy Sneed]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q20751292|Mostafa Khorramdel]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:دوستان دکتر خرمدل، کمال مولودپوری و سایر دانشجویان مهاباد.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20856252|Giorgio Mondino]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Giorgio Mondino.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20871871|José Ramón Fernández Gordo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q20873631|Kanstancin Sieviaryniec]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q20888651|Mikhail Vinogradov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q20891855|Elena Hrenova]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | [[فائل:Elena Hrenova (2015-01-19).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20985282|Aqel Biltaji]]'' | | [[اردن]] | | | [[فائل:Hayder Murad Death anniversary 75 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21002307|Abba Kyari]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q21035340|Rick May]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q21039937|Anatoli Bondarenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q21064276|Gertrude Rwakatare]]'' | | [[تنزانيا]] | | | |- | ''[[:d:Q21074108|Jaugen Bialassin]]'' | | [[بيلاروس]] | | | [[فائل:Jaugen Bialassin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21104193|Achyut Madhav Gokhale]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q21338525|Pakshirajan Lakshminarasimhan]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:6472-Image-32531-1-17-20200727.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21339879|Zlatko Kvaček]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q21341636|Nina I. Strelnikova]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q21391159|Amnon Freidberg]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:אמנון פרידברג, סירה.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21400588|Hafez Abu Seada]]'' | | ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:HafezAbuSeada.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21405631|Hamid Kahram]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q21440948|Jerzy Zacharko]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q21463610|Walter Spitzer]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q21464665|Philip Morsberger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q21467243|David Leverett]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q21480753|Juanjo Rocafort]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q21513748|Edayathumangalam Kandaswamy Ganesan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q21515658|Edman Ayvazyan]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Edman Ayvazyan 1(Cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21572745|Firsat Sofi]]'' | | [[عراق]] | | | [[فائل:فرسەت سۆفی.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21597734|Georges Trussart]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q21651710|Nomula Narsimhaiah]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q21663093|Musa Yerniyazov]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q21663972|Alexander Vasserman]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q21674648|Mohammad Kiavash]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:سید محمد علوی تبار.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21682616|కె.కె.రంగనాథాచార్యులు]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q21685126|Narendra Kumar Swain]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:NKS2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21747070|Dan Tătaru]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q21827250|Sarat Kumar Kar]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Sarat Kumar Kar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21833015|Gaetano Rebecchini]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q21933841|Suresh Gore]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q21974445|Charan Ramdas]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q22003024|Riyaz Ahmad]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q22004843|Nate Hawkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q22006946|Mita Haque]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Mita haque cropped from the image of Sheikh Hasina presents Ekushey Padak 2020, Osmani Memorial Auditorium, Dhaka, 2020-02-20 (PID-0034166) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q22087194|Baddegama Samitha Thero]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q22095691|Thandika Mkandawire]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q22277578|Rajendra Devlekar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q22690302|Michel Tabet]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q22812069|Θανάσης Αγγέλου]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q22921036|Sergio Rossi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q22926728|Cristopher Mansilla]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Cristopher Mansilla (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q22947427|Abdul Hameed Abu Al-Naeem]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q23062821|Mahamane Jean Padonou]]'' | | [[نائيجر]] | | | |- | ''[[:d:Q23302699|Yosiwo George]]'' | | [[مائڪرونيشيا جون فيڊريٽيڊ اسٽيٽس]] | | | [[فائل:Federated States of Micronesia Opening Ceremony 150622-N-MK341-013 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23304286|P. R. Krishna Kumar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q23561648|Bernd Grimmer]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:2015 Bernd Grimmer (Landesparteitag AfD Baden-Württemberg) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23674715|Edward Sienkiewicz]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q23753137|Salvador Vives]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q23815604|Carol Sutton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q23837608|Rubén Tierrablanca González]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q23887677|Dhanare Paskal Janya]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q23893571|Angelo Perugini]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Perugini.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23908916|K. V. Vijayadas]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:K.V. Vijayadas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23914052|Nelu Bălășoiu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q23920645|Ömer Döngeloğlu]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Ömer Döngeloğlu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23927424|Želimir Altarac Čičak]]'' | | ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | [[فائل:Želimir Altarac Čičak .jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23927812|Claudio Zupo]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q23930665|Daniel-Ștefan Drăgulin]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q24009927|Yuri Ponomarev]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Пономарёв Юрий Иванович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24021020|Ion D. Aliman]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q24083233|Ionel M. Michiu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q24230776|Lyavon Hryshuk]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q24248306|Orlando McDaniel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q24251127|Joel Otim]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q24294484|Ducange Sylvain]]'' | | [[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q24351545|Abrek Ayupov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Abrek Ayupov 03.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24431331|Andrzej Jan Noras]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q24525349|Vasile Gherasim]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q24565738|Joe Hand Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Joe Hand, Sr. at Joe Hand Promotions, Inc. 40th Anniversary Party.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24572394|Appaji M. J.]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q24572544|Tanveer Akhtar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q24809974|Vladimir Gerdt]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q24852023|A. M. M. Safiullah]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q24877346|Jiří Ventruba]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:JiriVentruba.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24940009|Miguel Ángel Troitiño]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Miguel Angel Troitiño.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24941932|Michele Serio]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Michele Serio.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24949382|Asit Bandopadhyay]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q25111059|Anusuya Prasad Maikhuri]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q25136946|Kamel Lemoui]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q25189922|Colin Jones]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q25423626|Ali Soleimani]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Ali Soleimani at the Eighth Ammar Film Festival (01).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25438009|Danilo Pertsov]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Д. Перцов.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25463188|Neta S. Pane]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q25463883|Edy Oglek]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q25466692|Ade Firman Hakim]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q25468009|Frederik Batti Sorring]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Frederik Batti Sorring, Bupati Toraja Utara.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25468371|Nadjmi Adhani]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Nadjmi Adhani, Wali Kota Banjarbaru.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25468378|Sudjati]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Sudjati Bupati Bulungan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25469512|Kuryana Azis]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Drs. H. Kuryana Azis.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25471296|Muharram]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Muharram berau.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25471771|Shazni Munir Mohd Ithnin]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q25473657|Irena Alijošiūtė]]'' | | [[لٿوينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q25542625|Knyaz Hacıyev]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q25588647|P. Gopinathan Nair]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q25640123|Guus Smeets]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Guus Smeets.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25998965|Marius Dinulescu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q26251738|Shamsuzzaman Khan]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Shamsuzzaman Khan Dhaka 2019 (3).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q26256181|Sálvio Dino]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q26466079|Onkar Nath Srivastava]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q26677234|David Stypka]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q26856800|Muhammad Hamza]]'' | | [[پاڪستان]]<br/>[[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q26923140|Emil J. Freireich Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q26924548|Rohit Sardana]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q26971502|Jan Žižka]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q27022448|Adlin Mair-Clarke]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q27044994|Hooshang Mirzaee]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q27062983|Muhammad Mohaiminul Islam]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q27063489|MA Hashem]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q27063631|B.J. Marsh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q27195991|Valeria Gagealov]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | [[فائل:Valeria Gagealov 2014 Romania stamp.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27207944|Najma Chowdhury]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:Najma Chowdhury speaking.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27514682|Samuel Wembé]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | |- | ''[[:d:Q27525876|Gyula Horvath]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q27589327|Pablo Cámbar]]'' | | [[هونڊورس|هنڊوراس]] | | | [[فائل:Pablo José Cámbar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27662830|Ann Katharine Mitchell]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q27664982|Carlos Falcó, 5th Marquess of Griñón]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Carlos Falcó.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27690287|Ruth Lewis]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q27734548|Bill Bullard, Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q27804545|Maqbul Ahmed]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q27835309|Félix Mendonça]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:BA10200 div Felix Mendonça 2006.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27862807|Walmir Oliveira da Costa]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q27950616|Munir Al-Aboushi]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]<br/>[[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q27975003|Alícia Guri i Canivell]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q28001421|Jerry Relph]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Minnesota State Senator Jerry Relph.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28007795|Hella Brock]]'' | | [[جرمني]]<br/>''[[:d:Q16957|East Germany]]'' | | | |- | ''[[:d:Q28039797|Nicolaie-Sebastian-Valentin Radu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q28086077|Kebby Maphatsoe]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q28121682|Arpik Hasratyan]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Arpik Asratyan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28122480|Brian Arrowsmith]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q28370205|Surendra Singh Jeena]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Jeena Bhaiya.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28370231|Gopal Singh Rawat]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Gopal Singh Rawat.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28403467|Jaybee Sebastian]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q28420151|Buruji Kashamu]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | [[فائل:Buruji Kashamu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28485065|Aptripel Tumimomor]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Aptripel Tumimomor.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28498255|David Brooks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Elmer Wayne Henley and David Owen Brook (by Jerry Click) – Bolivar Peninsula, August 10, 1973.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28555913|José Carlos da Silva Júnior]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q28664898|Mikhail Plotkin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q28708192|Llorenç Cassi i Morató]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q28716759|حمد الريح]]'' | | [[سوڊان]] | | | |- | ''[[:d:Q28843094|Luís Macedo]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q28867793|Jacques Thobie]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q28911753|Branislav Blažić]]'' | | [[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q28962630|Gladys Beckwith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q29078601|Nedal Abu Tabaq]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Nedal Abu Tabaq portret 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29079958|Bogusław Cygler]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q29358941|Vladimir Zuykov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q29370558|Ujwal Thapa]]'' | | [[نيپال]] | | | [[فائل:Ujwal Thapa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29452463|Pradeep Maharathy]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Pradeep Maharathy.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29462882|Alan Abel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Alan Abel of The Philadelphia Orchestra (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29505408|Lew Hill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q29525790|Marc Engels]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q29527515|Abdul Mahdi Hadi]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q29568123|Tohami Khaled]]'' | | [[لبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q29639760|Luis Arias Graziani]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q29640879|Surat Mathur]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q29727768|Francesco Perrone]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Francesco perrone Olimpiadi Roma 1960.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29887876|Israel Zelitch]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q29944026|Richard Mendani]]'' | | [[پاپوا نيو گني]] | | | |- | ''[[:d:Q30081749|Hadi Khosroshahi]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:هادي خسروشاهي.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30231744|Piotr Wowry]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q30320385|Walter Robb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q30404445|José Évrard]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Saint-Laurent-Blangy - Congrès fondateur des Patriotes le 18 février 2018 (061).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30687590|Vijay Kumar Kashyap]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Vijay Kashyap BJP Minister.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30687834|G. P. Venkidu]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:GPV Gobi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30728097|Yves Vander Cruysen]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q30729040|Jean-Marc Manducher]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q30789633|Huba Rozsnyai]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q30930334|Gil Vianna]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q30934103|Ibsen Henrique de Castro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q30935116|Herzem Gusmão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Herzem Gusmão em 23 de julho de 2019 (2).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q31199474|Baldo Podić]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q31201089|Subhadra Sen Gupta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q31296778|Anvar Nahmadov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q31451910|Mukar Cholponbayev]]'' | | [[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]] | | | |- | ''[[:d:Q31724199|Sadek Bachchu]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q31724856|Mirza Mazharul Islam]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q31741007|Pearson Jordan]]'' | | [[بارباڊوس]] | | | |- | ''[[:d:Q32291770|Thomas H. Kunz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q32362040|Olga Domuladzhanova]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q33236658|Jean-Philippe Ruggieri]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q33239234|Fábio Hissa Vieira Hazin]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q34113948|Giovanni Pretorius]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q34970774|Olga Levko]]'' | | ''[[:d:Q2895|Byelorussian Soviet Socialist Republic]]''<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q35342309|Tawfiq al-Yasiri]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q36489247|Muhammad Jadam Mangrio]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q36514477|Brian J. Axsmith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q36657949|R.Y. Anderson]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q38002088|Cesare Leonardi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q38583129|N. Appaji Gowda]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q39058126|Anand Mohan Zutshi Gulzar Dehlvi]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Gulzar dehlvi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q56393467|Jalaludin Rakhmat]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Jalaludin Rakhmat.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q56399697|Yopie Latul]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q56399754|Burhan Abdurahman]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wali Kota Ternate Burhan Abdurahman.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q56410339|Camille Bonnet]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:L'équipe du SU Agen finaliste du championnat de France de rugby, en mars 1943 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q56600042|Younus Soomro]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q56630743|Vincent Mhlanga]]'' | | [[اسواتيني|سوازي لينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q56641288|László Gróf]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q56651269|Waqar Ahmed Seth]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q56678261|Bernie Juskiewicz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q56678450|Dick Hinch]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q56743555|Martha Sánchez Néstor]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q56841045|Mongameli Bobani]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q56862871|Brian Crowe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q57037216|Marcello Brunelli]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Brunelli Marcello.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q57342370|Nikhil Nandy]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:The Minister of State (Independent Charge) for Youth Affairs & Sports, Dr. M.S. Gill felicitated the Indian Football Heroes, who reached the semi - finals of Melbourne Olympics, 1956, in New Delhi on February 23, 2009 (1).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q57617645|Fernand Turcotte]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q57829968|Faith Alupo]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q57903860|Elmer Pato]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q57973856|Ambrose Mandvulo Dlamini]]'' | | [[اسواتيني|سوازي لينڊ]] | | | [[فائل:10.08 總統接見「史瓦帝尼王國總理戴安伯伉儷」 (48863175906).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q57986405|Ndifor Afanwi Franklin]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | |- | ''[[:d:Q58004322|Ulfat Mustafin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q58175439|Ajay Kumar Tripathi]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Justice Ajay Kumar Tripathi.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q59226203|Cabo Almi]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q59245275|Silvio Favero]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q59327278|Raj Mohan Vohra]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Raj Mohan Vohra.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q59387154|Dennis G. Peters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Dennis G. Peters (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q59594563|Shin So-gol]]'' | | [[ڏکڻ ڪوريا]] | | | [[فائل:신소걸.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q59822632|David Corrêa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:David Corrêa na Tradição 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q60048453|Carlos Burga]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q60428775|Ron Wright]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ron Wright, official portrait, 116th Congress.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q60578644|Khaled Al Amir]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q60676275|Anthony Mwamba]]'' | | [[زيمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q60676348|István Turu]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q60682885|Nikolay Petrunin]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Петрунин Н.Ю.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q60684463|Hussain Ahmed]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:The Minister of State (Independent Charge) for Youth Affairs & Sports, Dr. M.S. Gill felicitated the Indian Football Heroes, who reached the semi - finals of Melbourne Olympics, 1956, in New Delhi on February 23, 2009 (3).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q60734385|Jim Cross]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q60734833|Danny Campbell]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q60735860|Jack Page]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q60829798|Rebeca Guber]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q60944987|Roger Maes]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q61029386|Gérard Gire]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q61080701|Abu Hena]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q61080791|Sheikh Md Abdullah]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:State Minister for Religious Affairs Alhaj Advocate Sheikh Md Abdullah delivers speech at Hajj management meeting 2019-05-16 (PID-0038640) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61101983|מנחם מנדל]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | |- | ''[[:d:Q61161331|Stephen Schwartz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q61221263|Jean Luc Rosat]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q61229497|SM Mohsin]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:S. M. Mohsin cropped Prime Minister Sheikh Hasina awards Ekushey Padak 2020 at Osmani Memorial Auditorium Dhaka 2020-02-20 (PID-0034165) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61283036|Azmi Mohamed Megahed]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:عزمي مجاهد.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61314646|Kartikeswar Patra]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q61355370|Godfrey Grima]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q61375379|Skariah Thomas]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Scariah Thomas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61481724|Luigi Roni]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q61556012|Bikram Keshari Barma]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q61625027|Mac Jack]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q61670448|Leanid Dziejka]]'' | | [[بيلاروس]] | | | [[فائل:Пасведчанне дэпутата Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 12 склікання на імя Леаніда Дзейкі.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61707992|Stephen C. de St. Jeor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q61746483|Pierre Housieaux]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q61781035|Hans Grotz]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q61893591|Ravi Shankar Patnaik]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q61945598|Marc Pilcher]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q62072676|Adebayo Osinowo]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q62081852|José Daniel Guccione]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:José Guccione.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q62126551|Roberto Rivas Reyes]]'' | | [[نڪاراگوا]] | | | [[فائل:Roberto Rivas 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q62381879|Nick Mourouzis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q62570988|John Obiero Nyagarama]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q62691119|Mutko Tsvetkov]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q62713325|Viktor Kelner]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q63004552|Wilberforce Kisamba Mugerwa]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q63197527|Florence Ridley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q63198327|Dora Werzberg]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q63342260|Miguel Ángel Giubergia]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Miguel Giubergia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q63381257|Pascal Monkam]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | |- | ''[[:d:Q63457716|Mohammed Oreibi Majid al Khalifa]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q63999140|Sangram Keshari Jena]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q64019473|Ludwig Wiedenmann]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q64095652|Фелікс Уладзіміравіч Шкірманкоў]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q64097038|Jos De Man]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q64141250|Balli Durga Prasad Rao]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q64149281|Bernard Grégoire]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q64348965|Nitsa Tsitra]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q64399281|Zamuxolo Joseph Peter]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q64399294|Pumza Patricia Dyantyi]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q64399328|Jacqueline Mofokeng]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q64399347|Dorah Dunana Dlamini]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q64399408|Tandi Gloria Mpambo-Sibhukwana]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q64681381|Rayyān, Aḥmad ʻAlī Ṭāhā]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q64855254|Alexandros Isaris]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q64859158|Gouri Sankar Dutta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q64860750|Anish Deb]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Anish Deb - Kolkata 2015-10-10 5402.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q64918366|Zdeněk Preclík]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q64929872|Joseph Ferris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q64949184|Aminul Islam Mintu]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q65030790|Richard Laird]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q65038140|Svatopluk Kasalý]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Svatopluk Kasalý 28. 3. 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65166902|Joselito Falcão de Amorim]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Joselito Falcao de Amorim.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65174387|Flaviola]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q65199622|Saeid Tashakkori]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:تشکری.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65275379|Zaur Kantemirov]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q65428531|Chavalit Soemprungsuk]]'' | | [[ٿائيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q65444883|Prakash Damodar Padgaonkar]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Prakash padgaonkar-Konkani Vishwakosh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65548621|Suresh Amonkar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q65561109|Satya Deo Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q65587383|Jacques Lajeanne]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q65587693|François Lantz]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q65590587|Alain Lescouet]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Hazan Lescouet Quénard Pinon 743 (M Lescouet).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65592292|Gérard Marulier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q65600672|Muslihan DS]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q65602099|Claude Schoettel]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q65602496|Patrick Simon]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Patrick Simon 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65602566|Fernande Singer]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q65606835|Jean-Marie Zoellé]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jean-Marie Zoellé 18122010.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65925031|Karim Salman]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q65945406|Miguel Ángel Tábet]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:Miguel Angel Tabet.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q66087270|Lakhdar Bouregaa]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:لخضر بورڤعة.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q66124526|Ubong King]]'' | | | | | [[فائل:Ubong King in 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q66144602|István Bérczi]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q66765131|Ramesh Tikaram]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q66777086|Ma. Bernardita Ramos]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q67100745|Myron J. Echenberg]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q67930607|Giovanni Gastel]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:2017 02 03 Pizzarotti Ferraris mostra le 100 facce della musica italiana Giovanni Gastel-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q68213462|Quarto Pianesi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q68696106|Samsuddin Ahmed]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q68797025|Ada Bello]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ada C. Bello-LSU-1961.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q69802933|Ziaur Rahman Khan]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q69908032|Charles Bukeko]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q70250846|Felix Malyarenko]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Felix Malyarenko (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q70278592|William B. Helmreich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q70554553|Amzad Hossain Sarker]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q70991299|Marcel Meys]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Marcel Meys1943.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q71965647|Vassilis Sevastis]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:Sevastis long-jump.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q74477144|Meyer Rubin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q74751689|René Sylvestre]]'' | | [[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q75313948|Jocelyn Feilding]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q75388941|Princess Diana of Bourbon-Parma]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q75390661|Lord David Douglas-Hamilton]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q75599416|Michael Conybeare Sender]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q75620301|Clotilda Douglas-Yakimchuk]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q75661811|Alexander Brunton Badenoch]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q75866189|Sally Yolanda England]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q75904125|Maria-Alice de Marsillac Plunkett]]'' | | [[برازيل]]<br/>[[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q75936458|Melanie Forestier-Walker]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q76044131|Raja Kollure]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q76079057|Andrew Moncreiff]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q76120799|Morgan Rees-Williams, 3rd Baron Ogmore]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q76170613|Christopher Sanders]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q76367719|Ostap Lozynsky]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q76429596|Kostas Kleftogiannis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q76433189|Farid Ahmed]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q76814385|AKM Amanul Islam Chowdhury]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q76836042|Mockbul Hossain]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q76945602|Theo Jubitana]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Theo Jubitana.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q76947388|Osvaldo Cochrane Filho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q77058159|Fernando Sandoval]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q77254925|Jean-Charles Nègre]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q77324578|Geoff Makhubo]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Geoff Makhubo, Mayor of Johannesburg.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q77353829|Mohamed Melehi]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Mohamed Melehi, Le360 - May 4, 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q78575739|Bhekizizwe Peterson]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q78626233|Ana Magdalena]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q78933325|Charles Ehlinger]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q79275451|Ricardo Valderrama Fernández]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q79666066|Kiing Shooter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q80253264|Carlos Marincovich]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Carlos Marincovich 1970s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q80308776|Marc Daniëls]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:Marc daniels-1720510798 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q80505957|Horacio Luis López]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q82504773|Mohammed Yaseen Mohammed]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q82925403|Pino Grimaldi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q83135813|Morris J. Viljoen]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q83214686|San'yūtei Takasuke]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q83618559|Jean-Claude Menand]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q83630761|Francisco Daniel Rivera Sánchez]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q84138873|Caterina Emili]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q84174794|Lorna Irungu]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q84497471|Li Wenliang]]'' | | [[چين]] | | | [[فائل:LiWengliang.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q84596019|Michel Rosenblatt]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q84737258|Hong Ling]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q84975812|Yoshio Tateishi]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q85005219|Lin Zhengbin]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85098459|Mohammad-Reza Rahchamani]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:MohammadReza RahChamani 1397-08-23.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85245727|Liang Wudong]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85332141|Liu Shouxiang]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85354114|Wang Xianliang]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85504174|Liu Zhiming]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85755827|Roy Edwards]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q85770058|Isaac Robinson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q85853174|Liu Xiaoxian]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85853305|Xu Defu]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85853522|Xiao Jun]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85853556|Peng Yinhua]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85861427|Grzegorz Guziński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q85867731|Robert Znajomski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Robert Znajomski.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85873158|José Gentil Rosa]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q85877322|Simão Almeida]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q85881430|Liu Fan]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85967536|Azizur Rahman]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q85969531|Habibullah Peiravi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q85991636|Ibnu Saleh]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Ibnu Saleh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85991691|Imran]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Anggota DPR Imran.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85994920|Tengku Zulkarnain]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Tengku Zulkarnain.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q86206276|Xia Sisi]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q86206710|Huang Wenjun]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q39070358|Habib ur Rahman]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q40038189|Naoteru Nabeshima]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q40232921|Hasna Begum]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Hasna Begum 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q40331041|Rajan Mishra]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q41596279|Johan van Zyl]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Johan Van Zyl 1 (Toyota Motors Europe) at Toyota Press Conference IAA 2017 by Nicolas Völcker.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q41791790|Debashis Panigrahi]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Dr. Debasis Panigrahi (Author).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q42303508|Marius van Heerden]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q42331566|Hamid Rashid Ma`ala]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q42389822|Waldemar Silva]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q42428973|Jamshed Uddin Kakakhel]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q42429343|Waldemar Post]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q42571276|Gita Ramjee]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q42800040|Elizabeth Muyovwe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q43106474|Henri-Thomas Lokondo]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q43180489|Sibusiso Moyo]]'' | | [[زمبابوي]] | | | [[فائل:Sibusiso Moyo, Minister of Foreign Affairs and International Trade, Republic of Zimbabwe (28014487638) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q43210860|Farida Mansurova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[تاجڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q43274270|Rodela]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Rodela (Luiz Carlos Ribeiro).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q43377246|Joshua Kyeremeh]]'' | | [[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q45781300|James Kamwambi]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q45781379|John Chikalimba]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q45781626|Lingson Belekanyama]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q45843259|Leïla Menchari]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q45996744|Kwadwo Owusu Afriyie]]'' | | [[گھانا]] | | | [[فائل:Kwadwo Owusu Afriyie - 2019 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q46250843|Danial Jahić]]'' | | [[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q46644655|Konstantin L. Ivanov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q46995325|Hans Cohen]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q47011474|Asdrubal Bentes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Asdrubal Bentes 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q47011506|Roberto Torres]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q47030659|Narinder Bragta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q47357805|Ole Hansen-Løve]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q47387297|Sardar Dur Muhammad Nasar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q47389631|Ghulam Murtaza Baloch]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q47389945|Jam Madad Ali Khan]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q47392395|Muhammad Adil Siddiqui]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q47402338|Lea Harpaz]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:לאה הרפז.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q47411298|Shaukat Manzoor Cheema]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q47465350|Shani Mahadevappa]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q47507023|Tamás Böröndi]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q47528906|Carl Tighe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q47529646|Priscilla Tozama Mantashe]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q47529773|Martha Mmola]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q47529782|Esteban Bocaranda]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q47537495|Amdi Bajram]]'' | | | | | [[فائل:Амди Бајрам.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q47544874|Sabbaruddin Chik]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q47639046|Antonín Nedbal]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q47668952|Duan Zhengcheng]]'' | | [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]<br/>[[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q48167728|Indra Mohan Rajbongshi]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q48315912|Bernard Stalter]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Bernard Stalter.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q48719857|Ramu]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q48872746|Naomi Munakata]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Naomi Munakata (2011).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q48951979|Viktor Koval]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:2007-01-26 kovalskie 1010450 .jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q49250207|Muladi]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Menteri Sekretaris Negara Muladi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q49254213|Adang Sudrajat]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Adang Sudrajat.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q49561853|Anwarul Kabir Talukdar]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q50049590|A. K. M. Mosharraf Hossain]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q50396635|Sindisiwe van Zyl]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Dr Doreen Sindisiwe van Zyl.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q50660601|AKM Jahangir Hossain]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q50828767|Moisés Mamani Colquehuanca]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Moisés Mamani.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q51048751|Angela Salazar]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q51120523|Christine McHorse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q51336938|Fiona Denison]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q51461749|El Príncipe Gitano]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q51670534|Teimuraz Tsiklauri]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[جارجيا]] | | | |- | ''[[:d:Q51670771|Vladimir Kharchenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Vladimir Kharchenko.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q51881137|Katalin Korinthus]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q52274178|Dave Nalle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Davenalle.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q52315000|Md. Israfil Alam]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q52369511|Lorina Kamburova]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Lorina Kamburova in Bulgaria promotional video.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q52723219|SK. Md. Nurul Haque]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q53086459|Ugo Tessitore]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q53544897|Antonio Beneyto]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Antonio Beneyto.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q54861257|Nizar al-Haraki]]'' | | [[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q54862182|Fayeq Azab]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q54875090|Kamal Ballan]]'' | | [[شام]]<br/>[[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Kamal Ballan in Durova Theater.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q54932411|Sandra Nyaira]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q55020621|François de Gaulle]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q55178473|Tauba Katzenstein]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q55459951|Alí Humar González]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q55585267|Lefteris Mytilineos]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q55622382|Massoud Achkar]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q55624059|Muhammad Afzal]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q55628232|P. Vetrivel]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q55641249|Neville Fernando]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q55688673|Manuel Domecq Zurita]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q55694390|Ziauddin Ahmed Bablu]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:Ziauddin Ahmed Bablu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q55694406|Abdul Matin Khasru]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Abdul Matin Khasru.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q55694715|Mahmud Us Samad Chowdhury]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q55943735|Mario Roberto Morales]]'' | | [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]] | | | |- | ''[[:d:Q55971501|Adolf Lüchinger]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q55998474|Princess María Teresa of Parma]]'' | | [[فرانس]]<br/>[[اسپين]] | | | [[فائل:María Teresa of Bourbon Parma (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q55999120|Antonio García-Moreno]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:AGMoreno2003.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q56000305|Jacqueline Rubellin-Devichi]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q56065281|Munira Yamin Satti]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q56065399|Shaheen Raza]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q56173541|Margarita Lambrinou]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q56195647|Vitor Sapienza]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q56223573|Milan Hurtala]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q56248458|Cyril Lawrence]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q56257287|Fabio Restrepo]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Fabio Restrepo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q56299115|Nomvuzo Francisca Shabalala]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q86426444|Sami Shousha]]'' | | [[مصر]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q86550970|Carlos Tapia García]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Carlos Tapia en LaMula.pe 2-38 screenshot.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q86709709|Mohammad Ali Ramazani Dastak]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q87066622|Ahmad Songi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q87072653|Gonzalo Cerezo Barredo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q87186121|Buchanan Sharp]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q87205979|Dukha Bhagat]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q87219910|Valerio Moro]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q87451176|Benon Magezi]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q87495680|Ikenwoli Godfrey Emiko]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | [[فائل:The Olu of Warri, Ogiame Ikenwoli.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q87511491|Lee Cha-su]]'' | | [[ڏکڻ ڪوريا]] | | | |- | ''[[:d:Q87558710|Roberto Stella]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q87652750|Nasser Shabani]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Nasser Shabani.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q87697765|Wen Zengxian]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q87830378|Francesco Saverio Pavone]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q87849018|Jiang Xueqing]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q87967184|Aris Dijksman]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q87975501|Narjes Khanalizadeh]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q87975990|Reza Mohammadi Langroudi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q87976706|Esmail Yazdi]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Esmaeil Yazdi 2017-09-04.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q87999700|Hipólito Chaiña]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q88036515|Ashutosh Mohanta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q88094808|Antonio Michele Stanca]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q88179804|Joan Cuadrench i Aragonès]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88181154|Aileen Baviera]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Aileen Baviera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88196412|António Vieira Monteiro]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q88206609|Jean Leber]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q88209709|Larry Edgeworth]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88223813|Admir Džubur]]'' | | [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q88326495|Jean-Jacques Razafindranazy]]'' | | [[فرانس]]<br/>[[مڊگاسڪر]] | | | |- | ''[[:d:Q88332749|Sérgio Trindade]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q88364089|José María Loizaga Viguri]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88373250|Sylvain Welling]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q88373576|Jean-Marie Boegle]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q88376163|María José Rubio Fuentes]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88382284|Calogero Rizzuto]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q88386281|Nashom Wooden]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88387865|Hassan Milani]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q88387896|Peter Myles]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q88394294|Zororo Makamba]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q88420752|Olivier Schneller]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q88430796|Borja Domecq Solís]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88461558|Maroof Afzal]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q88465219|Dez-Ann Romain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]] | | | |- | ''[[:d:Q88465409|David Edwards]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88465891|Lee Green]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88471669|Qiu Jun]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q88505446|Orlando Staton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Orlando Staton with the Fabulous Flemtones on February 28, 2020 at Tierney's Tavern in Montclair, New Jersey.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88529356|Abraham Levy Bressler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88552871|Black N Mild]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88553411|Floyd Cardoz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڀارت]] | | | [[فائل:Floyd Cardoz demonstrating Indian cuisine (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88564303|Lillo Venezia]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q88592566|Jenny Polanco]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q88602759|Giuseppe Berardelli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q88605041|Steven Dick]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q88660090|Mohamed Farah]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | |- | ''[[:d:Q88696349|Vasile Ouatu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q88719792|John F. Murray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88720437|Kious Kelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88720923|Rose Marie Compaoré]]'' | | [[برڪینا فاسو|برڪينا فاسو]] | | | |- | ''[[:d:Q88788580|Alan Finder]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88799719|Usama Riaz]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q88862963|Ruben Melogno]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q88866458|Jésus Gayoso Rey]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88876722|Narciso Arranz Cerezo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88919704|Jörn Kubicki]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q88928087|Jacob Plange-Rhule]]'' | | [[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q88946519|Romi Cohn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q88948586|Freddy Rodriguez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88960423|Chato Galante]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Chato Galante Premios Goya 2019 - Mejor Película Documental (cropped) (2).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88961624|Daniel Davisse]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Daniel Davisse, Journée mémoire Holocauste, Esch-sur-Alzette-103.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88963159|Angelo Rottoli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q88974861|Amged S. El-Hawrani]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q88975447|Adil El Tayar]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q88978483|Maria Mercader]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88979371|Javier Docampo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89018986|Denise Millet]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89034303|Manuel Adolfo Varas]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89043679|Peregrine Broadbent]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89044367|Lorena Borjas]]'' | | [[ميڪسيڪو]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89047239|David Hodgkiss]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89058562|James T. Goodrich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89090767|Viktar Dashkevich]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | [[فائل:Viktar daszkievicz 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89107781|Tomas Oneborg]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q89108362|Ángel Sánchez Mendoza]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89118435|Rafael Gómez Nieto]]'' | | [[اسپين]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Inauguración del Jardín de los Combatientes de la Nueve en Madrid 14.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89126458|Pat Midgley]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89127551|Antonio Nonato Lima Gomes]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q89190157|John Hartwall]]'' | | [[فنلينڊ|فن لينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q89193385|José Antonio Martínez Bayo]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Jose Antonio Martinez Bayo en Villel de Mesa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89250938|April Dunn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89251950|Bernardita Catalla]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Ambassador Bernardita Catalla (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89266944|Cemil Taşcıoğlu]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q89271759|Bob Glanzer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89272139|Reggie Bagala]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89277337|Miquel Àngel Vaquer]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89278617|José Luis González Novalín]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89284961|Jacques F. Acar]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jacques-F-Acar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89290024|Constantino Juri]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q89300558|William Wolf]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89328137|Chang Kai]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q89336547|Liu Li]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q89336556|Mei Zhongming]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q89337077|Zhu Heping]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q89355538|Avram Goia]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q89358641|Bernard Epin]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89388448|Omar Quintana]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89388934|Rodrigo Pesántez Rodas]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89392342|Carlo Colombara]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q89412554|Florindo Corral]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q89416505|Ismail Mohamed Abdulwahab]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89417365|Montserrat Sabater Bacigalupi]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89444493|Yang Jun]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q89445395|Carlos González-Artigas]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89452309|Jorge Orlando Semería]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89455052|Muhammad Sirajul Islam]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q89465759|Ito Curata]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Ito Curata in his Mansion (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89469646|Silvio Devoto]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89472100|Sa'ad Galadiman Patigi]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q89477474|Mel Boyaner]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q89477590|Arlene Stringer-Cuevas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89499451|Anick Jesdanun]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89499594|Shona Ferguson]]'' | | [[بوٽسوانا]]<br/>[[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Shona Ferguson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89499996|Cyril Boulanger]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89500010|Fernando Labra Hidalgo]]'' | | [[چلي]] | | | |- | ''[[:d:Q89501894|Ahmad Taheri]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89502052|Fuad Nahdi]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89502662|Kalil Haché]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q89503586|Mary Roman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89514702|Feriha Öz]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q89520802|Giovanni Coppiano]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89526192|Wilhelm Burmann]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q89532539|Patrick Gibson]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Gibson Brothers - 2018082190008 2018-03-23 Radio Regenbogen Award 2018 - Sven - 1D X MK II - 0178 - AK8I9908.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89552274|Abhay Bhardwaj]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Abhay Bharadwaj.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89559728|Wilson Villa]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89562034|Jorge Chica]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89564475|Lee Fierro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89573517|Ahmad Tuyserkani]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89575597|Hervé de Buyer]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89579907|Seyed Mohsen Habibi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89580542|Ali Khalafi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89580736|Farzad Tazari]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89580754|Jean-Jacques Gressier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89580995|Shahriar Sharifi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89582186|Ezzat Khamoshi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89582543|Seyed Abdullah Zavieh]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89582558|Plato Sohrabi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89582564|Reza Neghaban]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89582569|Frida Wattenberg]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89584157|Jean-Jacques Siegel]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89584521|Terry Cutmore]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89584637|Brian Lambert]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89588532|Henri Ecochard]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Ecochard.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89589522|Laurent Gruson]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89590162|Ron Rich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89592254|Israel Carrera]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q89599147|Jitendra Rathod]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89620524|Michael Yun]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89637292|Dolors Sala Carrió]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89656990|Juan Martín Velasco]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89666393|Ruben Burks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89669404|Vincent Lionti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89679283|Vicente Villagrá Blanco]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89690342|Eli Velder]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89697563|Anton Sebastianpillai]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89703537|Anita Fial]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89703948|Patrick Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89768813|Charlotte Figi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89795205|Marguerite Lescop]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q89799501|Art Paleczny]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q89819791|Joaquim Tosas i Mir]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89819849|Conrad Buchanan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89826765|Rebecca Mack]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89860442|Marcelino García Pérez]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89888640|Christophe Pras]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89898390|Alex Layne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89912075|Eddy Davis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Eddy Davis Lisbon 2006.JPEG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89918324|Abdul Mabud Chowdhury]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89918929|Manolo Navarro]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89919082|Laneeka Barksdale]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89919363|Ricardo Castaneda]]'' | | [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]] | | | |- | ''[[:d:Q89919484|Roberto Román Valencia]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89924623|Liliane Marchais]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89932032|Sam McGhee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89933671|Lee Bossom]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89934267|Ronnie A. Dixon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89936212|Kiminobu Okada]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q89938688|Giorgio Valoti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q89939488|Raimondo Balicco]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q89952002|Leila Benitez-McCollum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q89957906|Ronald William Lewis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89986954|Sento Masià]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:SentoMasia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89998424|Ben Hirschmann]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90025534|TM Giasuddin Ahmed]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q90025619|Ugo Rozzo]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q90027431|Hannes Schopf]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q90030093|Edoardo Valli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q90046004|L. Douglas James]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90060899|Santiago Llorente Fernández]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q90078508|Gonzalo Dasilva]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q90121082|Ho Kam Ming]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q90136425|Frank Gabrin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90143887|Burt Ballanfant]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90153083|Abdurakhman Martazanov]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q90162943|Richard Richardson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90250643|Hamid Manouchehri]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q90251510|Ali Behzad]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q90274240|Elio Armas Nahón]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q90278503|Kapil Deo Kamat]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Kapil Deo Kamat during his term as Panchayati Raj minister (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90314365|Syed Haider]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q90324980|Azar Ahrabi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90324982|Fayaz Ayache]]'' | | [[شام]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q90324987|Habib Zaidi]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q90347409|Gustavo Orellana]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q90404814|Eulàlia Amorós Solà]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q90405588|Kishen Bholasing]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Kishen Bholasing 2015 - 3.PNG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90409657|Lionel Longueville]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q90412083|Bas Mulder]]'' | | [[سورينام]]<br/>''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q90415987|Leilani Jordan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90416143|Zafar Sarfraz]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q90419272|Lila Fenwick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90419878|Baldiri Alavedra]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q90424601|Victor Batista Falla]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q90433310|Valeria Viveros]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90435726|Maria Krier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90457604|J. Ronald Verrier]]'' | | [[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q90463320|Jaime Ruiz Sacristán]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q90465882|Fevzi Aksoy]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q90478547|Alby Kass]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90479494|Ann Sullivan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90482625|Jason Hargrove]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90509901|Marylou Armer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90515325|Jacqueline Cruz]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90531405|Gerald O. Glenn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90561312|Tom Moore]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Tom Moore (soldier) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90605392|Robby Browne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90642033|John Driscoll]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90683696|David Katzenstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90701193|Jorge Sebá]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q90723872|Jerzy Eligiusz Główczewski]]'' | | [[پولينڊ]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Witkacy - Jerzy Główczewski - 1931-12.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90732093|Clida Martinez Ellison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90792247|Gabriele Baldassini]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q90812370|David Méresse]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q90849569|Glider Ushñahua]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q90852078|Gil Bailey]]'' | | [[جميڪا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Gil Bailey.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90855527|Richard Passman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90878164|Julio Andrade Malde]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q90902581|Elio Peretto]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q90909454|Ernesto Gutiérrez Vera]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q90925826|Rajesh Jayaseelan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q90959889|Alexander Ivan Bedini Guthrie]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q90961853|Margit Feldman]]'' | | [[هنگري|ھنگري]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90963525|Anjanette Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91017527|Gian Carlo Ceruti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q91023351|Brian R. Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91023739|Deon M. Crowell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91024228|James Norvell Flowers Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91024238|Annis Creese]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[سينٽ ونسنٽ ۽ گريناڊائنز]] | | | |- | ''[[:d:Q91024446|Dave Roland]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91024806|Kenneth J. Moore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91025303|Sterling Matthews]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91025490|Jerry Manley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91025565|Gary Holmberg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Gary Holmberg - 1959.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91025695|John-Sebastian Laird-Hammond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91027383|Marie-France Chabanel]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91033075|Chad Capule]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91036102|Augusto Itúrburu]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q91073092|Louis Wilsenach]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91075109|Eastern Stewart]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91077024|Terrance Burke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91077402|Noel Sinkiat]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91079038|Maria Linda Villanueva Sun]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91079360|George Valentine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91079952|Keith Redding]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91079959|Susan Rokus]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91080484|Sterling Maddox]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Sterling Ruffin Maddox, Jr. - 1959.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91083307|Krishan Arora]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91085228|Jane Murphy]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91087157|Gladys Mujajati]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91087664|Mary Agyeiwaa Agyapong]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91088331|Gérard Willocq]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91088373|Amrik Bamotra]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91088921|René Rosset]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91089299|Peter Tun]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91089367|Maureen Ellington]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91089388|Cheryl Williams]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91089696|Josiane Zauma Ebonja Ekoli]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91090296|Melujean Ballesteros]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91090318|Yves Latour]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91090338|Sara Trollope]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91090369|Julie Omar]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91102468|Gareth Roberts]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91106049|Edmond Adedeji]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91110677|ATM Alamgir]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q91115657|Louis Jeannin]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91116120|Joseph Djivélékian]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91118642|Elsie Sazuze]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q91120080|Alice Kit Tak Ong]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91120760|Leilani Dayrit]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91121189|Janice Graham]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91121613|Syed Zishan Haider]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91121930|Aimee O'Rourke]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91122088|Areema Nasreen]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91122861|Lynsay Coventry]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91146921|Ted Monette]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:FEMA - 40478 - Ted Monette, FEMA's Director of the Office of Federal Coordinati.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91151546|John Percy Leon Lewis]]'' | | [[گيانا]] | | | |- | ''[[:d:Q91159963|Jerry Givens]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91167491|Claude Lafortune]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Claude Lafortune - 04 (cropped).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91231278|Hamza Pacheeri]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231280|Fayez Ayache]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231284|Eric Labeja-Acellam]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231288|Alfa Saadu]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231290|Liz Glanister]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231294|Rahima Bibi Sidhanee]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]] | | | |- | ''[[:d:Q91231299|Barbara Sage]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231302|Linda Clarke]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231306|Liz Shale]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231311|Mandy Siddorn]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231314|Glen Corbin]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231316|Thomas Harvey]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231319|Andrew Treble]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231321|Michael Allieu]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231325|Barbara Moore]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231330|Donna Campbell]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231333|Abdul Gellaledin]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[سوڊان]] | | | |- | ''[[:d:Q91231338|Donald Suelto]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231341|Stephen Pearson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231346|Linnette Cruz]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231351|Elvira Bucu]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231354|Amor Padilla Gatinao]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231356|Andy Howe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231361|Ade Raymond]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231364|Leilani Medel]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231368|Pooja Sharma]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231371|Emily Rose Perugia]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231375|John Alagos]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231379|Jenelyn Carter]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231384|Joan Grimshaw]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231386|Amanda Forde]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231391|Elbert Rico]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231394|Oscar King Jr.]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231398|Gilbert Barnedo]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231399|Charles Kwame Tanor]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q91231403|Kevin Smith]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231406|Gladys Nyemba]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q91231408|Amarante Dias]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231411|Lourdes Campbell]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231414|Barry England]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231416|Ruben Muñoz Jr.]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231420|Brian Mfula]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231424|Simon Guest]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231426|Brian Darlington]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231430|Rajesh Kalraiya]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231432|Wilma Banaag]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231435|Nick Joseph]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231774|Jayne Harvey]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91245547|Martin Loveday]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q91250620|Guri Melleby]]'' | | [[ناروي]] | | | [[فائل:Guri Melleby - Skytterprinsesse (1967) (14495766559).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91252955|Manjeet Singh Riyat]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91262852|José Marroquín Yerovi]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q91290519|Mahen Ramloll]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91308531|Skylar Herbert]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91332046|André Charon]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91332579|Pierre Gilet]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91333378|Jean Pouaha]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91333451|Ali Djemoui]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91334108|Sami Reda]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91336641|Gerallt Davies]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91381549|Saburō Matsushita]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q91383699|Philippe Lerche]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91384778|Kabkéo Souvanlasy]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91388450|Guy Pfister]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91389053|Serge Bokobza]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91428965|Benjamin Levin]]'' | | [[لٿوينيا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91437271|Beryl Bernay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91449519|Rino Clerici]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q91461341|Alain Le Garrec]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91503406|Ella King Russell Torrey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91584337|Sudhir Sharma]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91595066|Keith MacVicar]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91595238|Jean MacVicar]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91621670|Belco Bah]]'' | | [[مالي]] | | | |- | ''[[:d:Q91655944|Shahin Shahablou]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q91665169|Joel Rogosin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91669146|Khalif Mumin Tohow]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | |- | ''[[:d:Q91670963|Jérôme Valette]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91672058|James Hakim]]'' | | [[زمبابوي]]<br/>[[ڏکڻ سوڊان]] | | | |- | ''[[:d:Q91672124|Patrick Delalaing]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91672457|Mohammad Hassen Hossenbux]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91686786|Sékou Kourouma]]'' | | [[گني]] | | | |- | ''[[:d:Q91693470|Donald Reed Herring]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91707058|Danny Delaney]]'' | | [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q91717351|Éric Loupiac]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91719339|Ton van den Heuvel]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q91756690|Fred the Godson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Fred the Godson, late 2016.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91756983|Jean-Paul Michel]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q91767492|Emeterio Gómez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q91769815|Shree Vishna Rasiah]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q91776753|Tom Scully]]'' | | [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q91783720|Annette Blier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91789659|Hannes Schedel]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q91824964|Anthony Tsai Brooks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91840218|Ceybil Jefferies]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91861707|Julian Perry Robinson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91892839|Melonie Mitchell]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91893996|Angie Cunningham]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91911557|Mario César Romero]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91962972|Burton Rose]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91964956|Carole Brookins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91976803|Philip Kahn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91976807|Bertha LaForest]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q91976809|Kenneth Saunders III]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92022576|Mark Appelbaum]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q92037433|Ronald Newman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92041406|Marco DiFranco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92045123|Clifford Martin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92054378|Noureddine Zidouni]]'' | | [[الجزائر]] | | | |- | ''[[:d:Q92059713|Gunnar Seijbold]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q92079066|Valentina Blackhorse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92104585|Joyce Pacubas-Le Blanc]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92106989|Thomas Wetzen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92110448|Kenneth Roseman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92152403|Princy Xavier]]'' | | [[اٽلي]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q92157950|Milan Stevanovich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>''[[:d:Q240592|Socialist Republic of Macedonia]]'' | | | |- | ''[[:d:Q92158826|Robert Francisco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92159374|Mohamed Ben Omar]]'' | | [[نائيجر]] | | | |- | ''[[:d:Q92168119|Martine Crefcoeur]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Martine Crefcoeur 1961.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q92174131|Fernando Miteff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q92179738|Peter Gill]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q92196478|Jonathan Coelho]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92197171|Jack Lotz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jack Lotz.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q92199833|Sher Enriquez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92202893|Nicholas Lee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92203480|Leslie Pieroni]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92204901|Jeffrey Pendleton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92205981|Katy Davis]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q92205988|Emma Davis]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q92206621|Zafar Rasheed Bhatti]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q92208184|Édith Arnoult-Brill]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Édith Arnoult-Brill-FIG 2001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q92212507|Celia Yap-Banago]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q92215337|Zoe Mungin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92216910|Jacques Fribourg]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q92219835|Gonzalo Lopez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92262595|Alicia Cruz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92264934|Celia Lardizabal Marco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q92279689|Richard Charles Canazzi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92304326|Corliss Henry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92307070|Francisco Méndez]]'' | | [[ميڪسيڪو]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92310023|Janissa Delacruz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92359243|Claude Barouch]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q92378558|Madhvi Aya]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92391135|Robert E. Proell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92394499|Joseph M. Assyd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92409837|Syahrul]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Syahrul Wali Kota.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q92419043|Wilford Kepler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92419274|Mary Kepler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92455638|Andrea Circle Bear]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92464475|Edgar Heidorn]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q92472344|Conrad Buckley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92474565|Barbara Gaines]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92476562|Wayne Haskell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92480593|Cherie La Pelusa]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92495796|Dieter Hofmann]]'' | | ''[[:d:Q16957|East Germany]]''<br/>[[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q92518002|Henry Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92539116|Daniel S. Paletko]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92541835|Luis Modesto Páez]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q92542838|Deborah Gatewood]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92545047|Matthew Stehr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92548855|Antonio Martinez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92594539|Louise Coles]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q92606215|Juan Martinez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92611638|Louise Endel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92620791|William Nguyen]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q92624775|Pamela Orlando]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92635842|Jun Maeda]]'' | | [[جاپان]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92637621|Sławomir Sokół]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q92649435|Gulshan Ewing]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''<br/>[[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q92715252|T. Norman Van Cott]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92732453|Daniel Demetrius Newell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92750722|Mark Barisonek]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92751809|Francis Boccabella III]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92766758|Victor Chung]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92768859|Dian Phipps]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92768870|Alberto Camacho]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92768893|Ketty Herawati Sultana]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q92771548|Joseph Feingold]]'' | | [[پولينڊ]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92774800|José Torres]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92774810|Orlando Moncada]]'' | | [[پيرو]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92776593|Idris Bey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92777833|Matteo De Cosmo]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q92780896|Brittany Bruner-Ringo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92790696|Bill Gladstone]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92791254|Sylvie Vincent]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q92798976|Miguel Marte]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q92800215|Alfonso Salazar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92800742|B. Narayan. Rao]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q92801627|Paul Cary]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92805303|Randall French]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92826239|Samuel Hargress II]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92843284|Yang Chongqi]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q92849109|Ke Huibing]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q92861205|Don DiPetrillo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92864552|Don Osceola]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92865607|Calvin Harrison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92867489|David Goulette]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92878926|Madeline Kripke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92891982|Ed Schilling]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92896391|Li Yangbo]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q92901064|Allah Yar Ansari]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q92920768|Boualem Benkhelouf]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q92934641|Robert Suit]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92949314|David Beyl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92957910|Josephine Seier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92967426|Marie June Skender]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92968758|Annelda Holtkamp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92972473|Bernadette Kelter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92974044|Mary Francele Sherburne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92974147|Mary Regine Collins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92977116|David Berg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92985221|Irvin Herman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92987708|Dan Spano]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93075844|Rien Smits]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q93076125|Rina Smits]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q93088160|Kyle Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93096025|Jim Kearnan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93115047|Venko Kanev]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q93120505|Cornelius Watkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93122022|Muhammad Ahmad Asha]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q93129383|Adamu Suleiman]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q93130940|Mary Hackett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93130944|Jessie Ancona]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93142529|Lamoyne King]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93146061|Tadashi Tsufura]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93146187|Justa Barrios]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93160858|Sérgio Bueno de Camargo]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q93169354|Altamiro Moyses Zimerfogel]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q93171213|Philip Foglia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93211513|Kareem Haji]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q93222035|Daniel Thomas Carr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93233292|Beppe Del Colle]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q93242709|Nyla Moore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93244599|Willem Balke]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q93245406|Cosimo Semeraro]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q93267085|Preston Olive]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93270562|Glenn Wefel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93270951|Beverly Wefel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93275468|Jesse Willard Hathorne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93278657|Joan Cunnane]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93295914|Gary Washington]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93296429|Rafael Cargill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93297721|Priscilla Carrow]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93298301|Edward Becote]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93299047|Wayne Edwards]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93300107|Derik Braswell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93303617|Anita Robinson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93309744|Mehmet Şah Demirhan]]'' | | [[جرمني]]<br/>[[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q93338240|Eduardo Robles-Holguin]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q93340743|Leonard Auerbach]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93341845|Stephen Cino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93345570|Rex Damon Begay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93345895|Bradley James Ghilarducci]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93345899|Michael Fleming]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93351605|André Egri]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q93377076|Suleiman Adamu]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q93377516|Rory Price]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93380491|Clifford Childs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93394215|August Pauger]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q93395406|Roman Stadelmann]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q93421326|Jack Taylor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93427505|Pedro Tenorio Matanzo]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Pedro Tenorio Matanzo 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q93431342|Antonio Rodríguez de las Heras]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:RH en Zafra.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q93431362|Johnny Copeland]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93436209|Fryni Arvaniti]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q93443209|Raquela Mesa-Acosta]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q93449034|Barry Webber]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q93453945|Conrad Razidlo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93473479|Carlos Ernesto Escobar Mejía]]'' | | [[ايل سيلويڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q93488824|Gerald Glisson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93494556|Mohamed Hamud Omar]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | |- | ''[[:d:Q93498853|Gerald Slater]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93506856|Gerson Peres]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Deputado Federal Gerson Peres.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q93512574|Maureen Ciolek]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93512807|Aharon Walkin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93514005|Jorge Ortiz-Garay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93521975|Anthony Szczygielski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93525826|Helen Molina]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93530184|Eli Klausner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93584226|Jimmy Glenn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93587125|Maria Lopez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q93593932|Wendy Bishop]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q93598095|William Dean Brame]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93607966|Raymond Scholwinski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93614577|Yoshio]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q93615558|Nancy Bisschop]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q93630916|Kim Blanchar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93633102|Willie Levi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93636186|Raymond Mitchell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93641586|Eric Frazier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93643731|Antonia Leon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93683887|Tam Mai]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93698550|Abdelmajid Ben Aicha]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q93705140|Jacques Reymond]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q93707459|Paul Alloun]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q93768263|Sushil Kumar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q93774007|Daniel Walters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93776347|Raymond Geraci]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93784704|Murat Dilmener]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q93838244|Vicente André Gomes]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q93860270|Sue Gargett]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q93868410|Jesus Chediak]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q93875993|Sandy Pratt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93876058|Johannes Beck]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q93881569|Abdelfattah Abdrabbo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q93898822|Unique Clay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93903544|Guadalupe Ramos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93929514|Noel Walsh]]'' | | [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q93939001|Hari Vasudevan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q93943136|Michael Clegg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93943796|Joan Neudecker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93956977|Paul Vasquez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Paul Bear Vasquez by Gage Skidmore.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q93957499|Rose Liberto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93962279|Celso Mendoza]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q93967506|Gérard Cocrelle]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q94016601|James Andres]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94018988|Tiffany Mofield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94019590|Tom Omaña Luna Jr.]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94043719|Anna Mohr]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q94061081|Jack Berg]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q94070745|Alan Ortiz]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q94073090|Charles Roberts]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94087538|Belly Mujinga]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q94096258|Dorothy Pearl Davis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94128948|Motoko Fujishiro Huthwaite]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Monuments Men Honored - Heroes protected art work in WWII-(2015) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94217572|Magomed Aliomarov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q94249876|Shōbushi Kanji]]'' | | [[جاپان]] | | | [[فائل:Shokiri-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94311480|Denith Deason]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94349561|Marion Goldetsky Klein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94353812|Maurice Dotson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94365464|Clayton Snare]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94412286|Óscar López Acosta]]'' | | [[هونڊورس|هنڊوراس]] | | | |- | ''[[:d:Q94434142|Edward Crogan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94440981|Munir Mangal]]'' | | [[افغانستان]] | | | [[فائل:Defense.gov News Photo 100707-F-7552L-006 - Commander of the International Security Assistance Force Gen. David H. Petraeus 3rd from left U.S. Army speaks with Afghan Minister of Security.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94477252|Marie Pino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94477711|Abdikani Mohamed Wa’ays]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | |- | ''[[:d:Q94511714|Richard Cramer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94523479|John Paul Eberhard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94524203|Marcus Pino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94528806|Hellyn Moore Pawula]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94530576|Genyte Dirse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94531325|Billy Farrell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94547938|Mary Santiago]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94550864|Nino Cassanello]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q94567016|Gloria Jameson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94572548|Alex Ruperto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94573130|Bobby McCoskey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94574829|Halil Karabulut]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q94575477|Paul Odighizuwa]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q94579153|Douglas Roberts]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Douglas Roberts - 1968.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94579402|Henry Camacho]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94579891|Ruth Median]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q94580968|Tendol Gyalzur]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q94583822|Hans Bär]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q94613962|Jim Pruett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94616677|Ernesto Guzman Lara]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94643983|unnamed medical worker]]'' | | [[مڊگاسڪر]] | | | |- | ''[[:d:Q94648405|Benjamin Smalls]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94657640|James Mahoney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94690321|Mojibur Rahman Talukder]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q94694236|Georgia Litwack]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94699977|Tin Aye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94700336|Randy Narvaez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94700689|Joseph Santaguida]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94709855|Berisford Anthony Morse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94713622|Peggy Ndubisi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q94799520|Donnell Kirchner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94864655|Joey Giambra]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94924250|Frankline Ndifor]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | |- | ''[[:d:Q94941476|Patricia Forster]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94944470|Esteban Yáñez Pazos]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q94945959|Hatsy Yasukochi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94966479|Lenora Garfinkel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94972710|Wilson Roosevelt Jerman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Wilson Roosevelt Jerman (crop).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94973282|William Crain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94981721|Vanessa Mackey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94987056|Mark Hall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94994278|Miquéias Fernandes]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q94994310|João Kabeção]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q94994337|Lourdes Catão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Foto de Lourdes..png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94994347|Mário Chermont]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q94994352|Rafael Fragoso]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q94994691|Joshua Yasuo Suzuki]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q94995489|Rommel Bernarte]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q94995575|Ralphy Campos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94997568|Rachel Verbaan]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q94997852|Hernán Alemán]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q94997878|Alberto Tejedor]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q94998033|Reber Zandi]]'' | | [[سويڊن]]<br/>[[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q95128547|Ken Nightingall]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q95147136|Alyce Chenault Gullattee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95151336|Petr Šmaha]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Petr-Šmaha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95152882|Trevor Belle]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q95153930|Keith Wade]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95155945|Jaromír Joo]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q95175836|Vladimír Řehořek]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95176753|Jiřina Kumstátová]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95190573|Carlos Arturo Garcia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q95207707|Charlie Burrell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95216366|Sorin Iftimi]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q95232940|Eugene J. Sayfie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95250542|Donna M. Morrissey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95345195|Emilio DiPalma]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95377523|Daniel Kopál]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95381440|Libuše Holečková]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q95381819|Miroslav Jirounek]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95390382|Sally Rowley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Sally Rowley - freedom rider arrest 1961 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95391797|Lydia Baštecká]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q95393540|Marie Mudrová]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q95399285|Edith Irvine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95416463|Hussain Ahmad Kanjo]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q95423359|Kamrun Nahar Putul]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q95434619|Wegene Debele]]'' | | [[ايٿوپيا]] | | | |- | ''[[:d:Q95446434|Stephen P. A. Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95491073|Fred Westbrook]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95502391|Santiago Baten-Oxlaj]]'' | | [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]] | | | |- | ''[[:d:Q95507915|Jose Ayala]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95573131|Judith Bemis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95577004|Wang Bing]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q95577281|Feng Xiaolin]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q95577358|Zhang Kangmei]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q95578805|Douglas Linn Hickok]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95579452|Elizabeth Fulop]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q95613600|Salvatore Pica]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q95629701|Pepe Tapia]]'' | | [[چلي]] | | | |- | ''[[:d:Q95638573|Jeffrey Ronald Henry Muzljakovich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95645973|James Leach Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95650616|Samuel Joseph Lococo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95660168|Paul McCurrie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95670840|Hugo Ryckeboer]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q95676290|Fakhruddin Syed]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q95692819|David Ford]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95694247|Yehudah Jacobs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95701122|Brahm Kanchibhotla]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Brahm Kanchibhotla.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95702276|Zubair Ahmed]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q95727053|Barbara Ossenkopp]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q95737055|Mário Veríssimo]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q95747603|Flossie Lee Bournes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880217|Alan Michael Twofoot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880218|Ronald R. Erdman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880219|Charles Robert Keal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880220|Shirley Crute]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880221|Kenneth Richard Coombs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880222|Bobby Joseph Hebert]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880229|Robert N. Winsor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880231|Andrew Kowalczyk]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880233|David F. Savitt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880234|Thomas William Campbell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880239|Lawrence Littig]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880243|Antoinette Tosco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880244|Marvin L. Thomas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Marvin Thomas - 1956.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880245|Dalma Holloway Torres]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880246|Ethel R. Fonti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880247|Michael Giangrande Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880248|Philip Braverman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880255|Ralph Plaisance]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880258|Pierina D. Borsoi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880259|Willard John Hoyt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880260|Timothy J. Liszewski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880265|Barbara J. Norris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880269|Donald Raymond Haws]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880270|Mattie F. Adams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880271|Ruth E. Shinn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880272|Robert Dugal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880274|Roberta Gulick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880283|Carol Davis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880284|Gomer Richards Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Gomer Richards Jr. - high school graduation 1954.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880285|Steven L. Freedman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880286|Vincie Teresa DeRose]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880292|Delia Regina DiTullio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q95880295|Ken Caley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880296|Jean-Claude Henrion]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880297|Grace Lee Hargrave Cradeur]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880298|Ronnie Estes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880303|Mary Ellen Houle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880307|Patrick C. Parks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880308|Daniel S. Pincu]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880309|Norman Gulamerian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880310|Patricia L. Henry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880311|Angel Escamilla]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880317|Russell D. Green]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Russell Dale Green - 1945.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880325|Scott Douglas Woodard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880337|Russell Arnold Nielsen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880362|Helen Wall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880375|Richard Edward Rutledge]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Richard Rutledge - 1950.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880383|Daniel Blume]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880778|Richard J. Conway III]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880779|Betty M. Bradshaw]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880780|John C. West Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880781|Dorothy Alma Ennis D'Ostilio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880782|Karen Kay Bentley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Karen Kugler - 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880783|Thomas Kevin Milo Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880791|Donald Martin Puffer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880792|Danny Ray Bierman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880793|Paul Francis Siefert Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Paul Seifert - 1961.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880794|Richard M. Glidden]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880800|Lela Reed]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880803|Ruth Skapinok]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880804|Conrad Ifill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]] | | | |- | ''[[:d:Q95880805|Betty Sue Harber Carney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880807|Edward Ciocca]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880808|Pilar Molina Reyes Rodriques]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880811|Corinne Rhodes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880817|Richard Kiddle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880818|Frank Miszkiewicz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880819|John Joseph Crowe]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880820|Roger Liddell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880827|Michael Wrotniak Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880829|John Poleon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880830|Joan M. Heaney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880831|Stephen J. Clinton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880833|Antoinette Marie Lutz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880834|Charles Jernigan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880843|Jean M. Winterbottom]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880844|Juanita Sanchez-Valdez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880845|Robert Bruce Harrell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880846|Paul Edward Herbst]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880847|John Francis McClintock]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880851|Robert C. Moen Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880862|Alice Glazer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880874|Jean Marie Hazelwood]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880886|Alice Louise Trout]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Alice Lukens - 1957.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880897|Norton A. Kent]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880909|Paul Shelden]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880920|Jeanne Stone Rusnak]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880930|John Nakawatase]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880940|Huguette Dorsey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880948|Harold Dixon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880956|Carl Robert Bentley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880957|Bette Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bette Marie McTague - 1955.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880958|Alan A. Potanka]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880964|Robert P. Rust]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880969|Anthony J. Valdati Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880970|Hal Upjohn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880971|Samuel Kramer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881335|Thomas I. Atwood]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881336|Vinton Timely Mason]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881337|Dorthe J. Flick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881338|Arlene Chesley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881339|Roger Lehne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881340|George Freeman Winfield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881345|Donald J. Horsfall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881349|Barbara Stack]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881351|Thomas E. Anglin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881352|Rose Mary Infantino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881359|Vince Woodward]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881360|Elaine Cupka]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881363|Doris Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881364|Harley E. Acker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881365|Veil David DeVillier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881368|Joyce Posson Winston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881373|Arnold Obey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881375|Ethel Hamburger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881376|Marjorie L. Goolsby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881377|Luiza Ogorodnik]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q95881385|Pio Mactal Vilar Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q95881394|Richard C. Schug]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881405|Adelfo Ruiz Calvo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95881413|Stanley Moser]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881425|Joseph J. Ingram Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881435|Morris Loeb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881452|Carl J. Hebert Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Carl John Hebert - 1963.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95881461|Larry Rathgeb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881468|John McKeon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881479|Douglas Hanby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881485|Teresa A. Olbrich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881486|John F. Cannon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881487|William U. Roulette III]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881488|Dawn M. Peryer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881489|Elaine Jeannette Beaulieu]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881497|Ronald Boccacio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881499|Peter Crisanti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881500|Ellen Elizabeth Fabry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881501|Clarence Robert Ellis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Robert Ellis - 1944.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95881504|Celestino Padilla Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881510|Mary A. Cole]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881511|Earl Avers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881512|Cindy Lou Mack]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881513|Julia Martinez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881514|Frederick Anthony Palazzo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881522|Yvonne S. Orlando]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881523|Marie Virginia Leto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881524|Evelyn Gertrude Brant-Graf]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Evelyn Russell - 1951.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95881525|Patricia A. Carrigan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881920|Audrey LeMaire Morvant]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881921|Michael I. Sumergrad]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881922|Sean Christian Keville]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881923|Carol A. Castle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881926|Jean Munson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881932|Irene S. Allen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881933|Carmen Rodriguez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881934|Helen Sutton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881935|Deloris C. Traver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881939|Richard L. Houle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881954|Thomas A. Adamavich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881962|Gaetano Lombardo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881970|Kenneth L. Jewel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881982|Gloria Zimmerman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881988|Robert Lee Amos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881998|John J. Valentine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882005|Edward J. Deasy Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882017|Vera Flint]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882040|Clementine E. Jamgochian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882045|Beverly J. Plessinger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882046|Robert Michael Sedor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882047|John Cassano]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882048|Jean Adele Walkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882049|Milton Sivels Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882055|Terrence George Driscoll]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882058|Janice Lin Bisley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882059|Anna Sternik Warren]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882061|Melford Henson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882062|Gene Zahas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882066|Krist Angielen Guzman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q95882071|Diana G. DeVito Swist]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Diana G. DeVito - 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882072|Fred J. Felella Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882073|Mike Field]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882074|Anne Turner Gaillard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Cornelia Annette Turner - 1962.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882075|Marlene B. Mandle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882081|Constance M. O'Connor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882084|Peter Bainum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882085|Zoao Makumbi Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882087|Charlie Hopper]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882088|Bettie London Traxler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882093|Herbert Nygren]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882097|Marsha Lee Holiday]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882098|Bruce W. Sowalski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882099|Amelia Scott Dougherty]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Amelia Martha Scott - 1953.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882100|Janice Preschel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Janice Preschel - 1977.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882104|Maxwell M. Mozell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882109|Joseph Migliucci]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882110|Philip A. Scardilli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882111|Theodore Robert Zaterka]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882112|Barbara E. Woznicki]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882522|Torrin Jamal Howard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882529|Robert Steven Seldin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882542|Rocco Anthony Ward Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882551|Lynne Sierra]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882559|William Brett Tracy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882564|Marion Krueger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882565|Kenneth R. Going]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882566|Robert C. Blades]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882567|Jolene Blackburn Robison Wahgren]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882576|Richard Daniel Harris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882577|Russell Aucott]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882578|Kelly Doyle Oliver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882579|Walter Everett Barton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882580|Joyce Roberts]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882581|Adrienne Eugina Doolin Howard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882584|John Robert Oglesbee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882590|Jean D. Tobin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jean Nilson - 1947.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882591|Howard J. Bender]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882592|Randolph Maitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882593|Donald Geoffrey Helliwell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882601|Wilfred Jay Sikkema]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882602|Anna Elizabeth Pearson Lugg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882603|Ronald Burdette Culp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882604|Robert Charles Bazzell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882605|Jose Vitelio Gregorio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گواتيمالا|گوئٽي مالا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882607|Edward Russell Helfrich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882615|Dorothy Spanos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882616|Nancy A. Richard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Nancy Nutter - 1952.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882617|Mary Ann Yazzie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882618|Nancy Taylor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882620|Mary Ann Scata]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882627|Virginia Bettencourt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Virginia Navarra - 1945.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882628|Dolores A. Vail]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882629|Marguerite M. Horgus]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Marguerite Wolanski - 1950.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882630|Brenda Lee Orebaugh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882631|Alice Fraher-Mason]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882639|Linda L. Orendorff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882640|Nora Malis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882641|Marie A. Detrick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882642|Michael L. Trombley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Michael Lee Trombley - 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882643|Edith Costanzo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882645|Ronald Wilfred LePage]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882652|Edward A. Masterson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882653|Dante Dennis Flagello]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882654|Raymond W. Wilkinson Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882655|Stewart Markham Fish]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882660|Barry G. Fisher]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882664|Carl Gunther Reiss]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>''[[:d:Q1206012|German Reich]]'' | | | |- | ''[[:d:Q95882665|Luke Workoff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882666|Janet M. Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883101|Linda Nute]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883102|John E. Broadly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883107|Florence Marks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883111|Carmen Lydia Muniz Rodriguez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883112|Calvin E. Messner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883113|Charles Willis Alston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883114|Thomas Neal Therrian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883115|Steve Joltin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883116|Marie Caronia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883124|Marion Klein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883125|Liudas Karolis Mikalonis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883126|Alice Coopersmith Furst]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883127|Stephen J. Chamberlin Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883132|Maclear Jacoby Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Maclear Jacoby Jr. - 1989.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883136|Barry Kaye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883137|Joraine Sieber Groat]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883138|Douglas H. Diamond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Douglas H. Diamond - 1955.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883139|Walter M. Eagles Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883143|James Ventrillo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883148|Melita Baker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883149|Jim J. Wolf Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883150|Frances M. Pilot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Frances Macho - 1956.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883151|Merlene Sue Hughes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883152|Helen Silvia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883156|James Lowell Miller Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883161|Joan Cecile Berngen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883162|Laura Yopp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883163|Carole Montalbano]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883164|Wesley Richard Fahrbach II]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883169|Craig Franken]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883173|Anthony V. Racka]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883174|Stanley Marvin Grossman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883175|Francis A. Kennedy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Francis A. Kennedy - 1950s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883176|Raymond Paul Janssen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883185|Bob Barnum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883186|Katherine Ann Birkmaier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883187|Carol Freedman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883188|John B. Lynch]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883189|Richard Alexander Ross Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883193|John B. Ahrens]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883196|Leon Martin Beels]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883199|Tonna Lee Pratt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883200|Martha Eddy O'Brien]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883202|Patricia Plante]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883206|Carl A. Philipp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883213|Crystal LaBelle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883222|Fred Walter Gray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883231|Frederick Brown Starr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883241|Dolores M. Madera]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883253|Michael Angelo Church]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Michael A. Church - 1968.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883651|Frank McClellan Worthington]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883659|James Ronald Conley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ron Conley - 1969.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883660|Florence Ethel Buenzly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883661|Sandra McCauley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883662|Gertrude Clemmer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883663|Beverly J. Collins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883664|Ronald P. Clark]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883665|Paul Martinez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883673|Cheryl E. Petty]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883674|Monica Maley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883675|Carla Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883676|Joan M. Cargill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883682|Robert M. Shaw]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883685|Jeanne Madden Cibroski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883686|Elizabeth Harris Tirrell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883687|Steven J. Huber]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883688|Billie Jean Michael Habermehl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883689|Darla Eileen Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883698|James W. Landis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883699|Arthur Louis Thibault]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883700|Gary Tillery]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883701|Michael James Reagan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883708|Tony Maldonado]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883710|Tracie L. Heverly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883711|Roxana Griswold Foreman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883712|Peggy Rakestraw]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883713|Norman Leslie Jenkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883714|John Fusco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883721|Harry P. Misthos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883723|Allen Joseph Spinner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883724|Salomon S. Podgursky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883725|Ellen Marie Pauze]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883726|JoAnn Stokes-Smith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883735|Joseph Colasurdo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883744|Carol Sue Rubin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883754|Irvin Alder]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883769|Denise Camille Buczek]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883780|Richard J. Rome]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883795|Eileen Marie Stanton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883807|Susan McPherson Gottsegen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883820|Londia Viola Mongold Deavers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883829|Deyrold Arteaga]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q95883834|Paul James Nagy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883835|Joseph T. Cappello]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883836|Maria Tassiopoulos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q95883837|Alberto Castro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95883838|Helen Boles Days]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883846|Carole Kaye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883847|Richard Joseph Lenihan Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883848|Luther Coleman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884214|JoAnne Katherine Walther]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884215|Durlene Clontz Shuffler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884216|Jeanette Gilmour]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jeanette Gilmour - 1960.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884217|John Joseph Christiana Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884218|Fritz Wilhelm Reisgies]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884226|Ronald Jacobus]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ronald Jacobus - 1956.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884227|Bernard David Seckler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884228|Clifford J. Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885519|Ruth Hunter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885521|Estelle Kestenbaum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Estelle B. Greenwald.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95885528|Judith Lee Arkerson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885530|Tommie Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885532|Irene Ann Allen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885533|Kenneth A. Rago]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885535|Maria Gibbs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885536|James C. Whittemore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885546|Anna Marie Lopiccolo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885547|Allen Francis Tinkham]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885549|Charles Walter Calhoun]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885550|Guy A. LaVignera]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885551|Kenneth K. Skoog]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885560|James E. Mann Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885561|Paul Ronald Joseph]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885563|Louis B. Bernstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885564|Arthur Rogers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885566|Randy Wichlacz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885575|Frankie L. Morris Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885576|José Díaz-Ayala]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885577|Paul A. Hamel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885579|Cornelius Lawyer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885581|Dorothy Murphy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885582|Norman Walker Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885590|Florence Cahill Flaherty]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885592|Barbara Yazbeck Vethacke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885594|Nikima Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885595|Kerry Lehman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885597|Mary Minervini]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885605|Frances A. Orsini]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885606|Mae T. Roser]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885609|Regina D. Cullen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885611|Elizabeth Tevenan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885612|Dolores Marie DeLaurentis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Dolores Marie DeLaurentis - 1949.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95885615|Jana Prince]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885622|Malcolm C. Shaw Jr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885624|Sheena Renee Comfort Miles]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885625|Martha Leroy Wilson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885626|James David Gewirtzman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:James David Gewirtzman - 1966.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95885628|Regina Dix-Parsons]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886139|Henry N. Dubois]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886140|Robert H. Westphal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886141|Audrey L. Ercha]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886142|Edward L. Ghidotti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Edward Ghidotti - 1950.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886150|Edith Gallo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886151|Ron Frangipane]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886152|Ferdi German]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95886153|Richard M. Cieslak]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886155|Mildred W. Blough]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886163|Randy G. Addison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886164|Rosalie J. Downes Emrich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886165|John Bradford Hubert II]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886167|Robert R. Stout]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886174|Eva Charlotte Julewitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886175|Dale E. Thurman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886176|Horace Saunders]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886178|Mary T. King]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q95886179|Joseph Angeline]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886180|Muriel E. Lundgren]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886187|Barbara Ann Loreck]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886189|Kathleen Domenick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886190|Muriel M. Going]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886191|Charles Dow Long]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886192|Dorothy V. Indeck]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886200|Ina Macko]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ina Place - 1941.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886201|Julia Maye Alexander]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886202|Virginia Alice Rauth]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886204|Cynthia Jean Falle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886205|Johnnie D. Veasley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886206|William Jonathan Glenney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886213|Mary E. Mack]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886215|Calvin Richardson Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886216|Arthur Winthrop Barstow]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886217|Raymond Kenny]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886223|Susan Grey Hopp Crofoot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886226|Robert F. Brady Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886227|Antoinette Meyer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886229|Barbara Helen Richardson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886230|Michael Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886232|Luis Juarez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95886240|Jeffrey Stanley Lin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886241|Stanley L. Morse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886242|John A. Bailargeon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886243|Steven P. St. Laurent]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886244|Lawrence W. Stedl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Larry Stedl - 1969.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886252|John Timothy Barr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886261|Patrick Conran]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886273|Leroy Perryman Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886282|Jonathan Adewumi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886297|Elizabeth Batista]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886713|Peter S. Miguel Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886714|Betty Jo Barney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886716|Nelson Perdomo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ايل سيلويڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q95886717|Randolph Warren Whipple]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886718|Jane Krumrine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886724|Bennie Webb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886727|Dean Leroy Drake]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886728|William E. Jackman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886729|John Schoffstall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886730|Hilda R. Nagel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886737|Manda Klancir]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886739|Margueritte Martha McCain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886740|Edie Morello]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Edith Elizabeth Spanish - 1941.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886743|Lillian Kimura]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886744|Thomas A. Real]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886745|LaKisha Willis White]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886751|John P. Derrico]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886754|Lucy Yanushefski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886755|Angeline Michalopulos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886756|Jonathan Crachat Carreira Ferreira]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886758|Patricia Yanni]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886765|Elizabeth N. Updegrave]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886766|Clark Osojnicki]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886767|Linda Benedict]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886769|Rosemary Hoell Rushka]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886770|Paul Warech]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q95886771|Judy Therrian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886781|Jermaine Ferro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886783|Dennis Alan Bradt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886786|Marcia Rushford]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886788|Andrea Ruth Ludgin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886791|Susan C. Menoche]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886801|Shirley Eileen Zimmerman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886813|Charles Constantino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886822|Eric F. Anderson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Eric Anderson - 1957.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886831|Quentin Cormell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886852|Sandra Piotrowski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886861|Betty Eleanor Fennelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bette Nelson - 1951.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886874|Ida Esposito]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886883|Kerri Ann Kennedy-Tompkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886891|Scott Melter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886892|Barbara Mae Barham]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886893|Michael Albert Shubak]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886894|Davis Begaye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886895|Suchendra Singh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فجي]] | | | |- | ''[[:d:Q95886904|Edna Saikkonen Alve]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886905|Stanley M. Cohen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886906|Catherine Drouin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886907|William G. Bennett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886908|Justin Liuba]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887280|Ross L. Saddlemire]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887281|Grace Nutland]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887282|Timothy H. Gray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887287|John Pope]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887291|Robert J. LeBlanc]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887292|Rosemary Ann Hughes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887293|Ralph R. Loranger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887294|Wee Chu Wong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887295|Albert H. Irwin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887303|Laurie Appell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887305|Viraf Darukhanawalla]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q95887306|Jeannette M. Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887307|David E. Carman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887308|Ina Shaw Mirviss]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887314|Margaret Busha]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887321|Jerry Alford]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887332|Marion Lucille Kujda]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887363|Kimarlee Nguyen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887373|Ronaldo Ferrari]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q95887384|Sawarrelita Redmond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887394|Loretta Mendoza Dionisio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887405|Patricia Frieson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887417|Michael Mika]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887418|Alan Lund]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887419|John Cofrancesco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887420|Carl Redd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887421|Alvin Elton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887428|Kevin Charles Patz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887431|Theresa Elloie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887432|Joseph Graham]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887434|Robert Earl Schaefer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887437|Gerald Anthony Morales]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887443|Frederick Carl Harris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887445|Christine McLaurin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887446|Mary Virginia McKeon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887447|Andreas Koutsoudakis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q95887455|James Quigley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887456|Sherman Pittman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887457|Harvey Bayard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887459|Alice Chavdarian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887460|Bassey Offiong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887462|Jéssica Beatriz Cortez]]'' | | [[ايل سيلويڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q95887469|Cedric Dixon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887470|Freda Ocran]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887471|Julian Anguiano-Maya]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95887472|Minette Goff Cooper]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887473|Joseph Micajah Thomas II]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887837|Herman Boehm]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887838|Phillip Thomas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887846|Robert M. Weintraub]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887854|Joseph Yaggi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887862|David Reissig]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887872|Angelo Piro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887883|Sandra Lee deBlecourt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887892|Jose Vazquez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887899|Clair Dunlap]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887926|Sandra Santos-Vizcaino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95887935|Roger Eckart]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887945|Daniel Spector]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887947|Antonio Checo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884229|Bette Allred Weatherly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884232|Robert Manley Argo Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884238|Phil Langley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884239|Mary Frances Parsels Dennis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884241|Mary M. Desole]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Mary Margaret Thomas - 1943.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884242|John F. Von Sternberg Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884244|Thomas Tarbell Russell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884246|Myrtha Celifie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q95884254|Norma Hoza]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Norma Lenore Bratschi - 1937.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884256|Nita Pippins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884259|Gloria Allen Moskowitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884261|Edward J. Bridgeford Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884268|Billy Ostland]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884283|Rodrick Samuels]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884292|Rita Paas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884301|Israel Sauz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884313|Paul R. McQuade]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884322|Robert L. Crahen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884332|Daniel James Parr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884351|Robert Grant Conner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884362|Merrick Dowson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q95884373|Verla L. Courey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884380|Patricia Gibbons]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884382|Thomas Allen Catron]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884384|Isaias Mendoza]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884385|Charles Donald Neal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884387|Wanda Bailey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884392|John Herman Clomax]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884400|Emmanuel Demetri]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884402|Bruce P. Biesenbach Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bruce P. Biesenbach, Sr.-(1945 - 2020).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884404|Artemis Nazarian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q95884407|Bill Mantell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q95884416|Merle C. Dry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884418|Harold L. Hayes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884420|Rosemarie Theresa Torrance]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884422|Rachel Walters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884423|Carol Carey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884426|Vincent G. Frainee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884432|Lucille Marie Resto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lucille Marie Stavola - 1961.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884433|Mercedes Santiago]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884434|Gerald Cassidy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884435|Lula Fitzpatrick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884796|John Joseph Reed Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884797|Edgar Orlando De La Roca]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884799|Jimmy Walters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884805|James O'Brien Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884807|Mari Jo Davitto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884808|Nancy Reid]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884809|Elaine Menchel Marcus]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Elaine Cheryl Menchel - 1962.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884810|Sean Boynes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884811|Theodore Gaffney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884824|Sharyn Lynn Vogel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884835|Sidney Siegel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884848|Larry Sylvester Hutchinson Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884861|Deane K. Felter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884880|Joan M. Hackney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884888|Landon Spradlin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884897|Rocco Patrick Ursino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q95884910|Nola Kathleen LaBudde]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884918|Ellen Spencer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884919|Paul Nathan Fontenot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884920|Charles Goodstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Charles Goodstein - 1954.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884921|Roger Mckinney-Wagner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884925|Henry Burk Sullivan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Henry B. Sullivan - 1963.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884930|Duane G. Vock]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884931|Robert M. Sullivan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884932|Dorothy Cembrano Jay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884933|Arlene Muriel MacIntyre]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884940|Louvenia Henderson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884943|Chester Dwulet]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884944|Jorge F. Casals]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884945|Mary Gilbert]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884946|Alan F. Krupp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884950|Michael A. Hill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884955|Robert Woodward]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884956|Mary Therese Loughery]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884957|Peter Sakas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884958|Elsie Rossitto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884959|Shirley S. D'Stefan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884967|Jeanne Hammond Byrnes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884968|Melvin Pumphrey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884969|Anna M. Gayton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884970|Owen Moreland Parks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884971|Roy Northway Stephens]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q95884976|Jeanette Marie Baldwin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884980|John Pearson Brucher]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:John Brucher - 1957.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884981|Michael Lee Jordan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884982|Timothy E. Murray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Timothy E. Murray - high school graduation 1955.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884983|Joseph J. Deren Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884987|Loida Cruz Arroyo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885433|Charles Miles]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885444|Cynthia Whiting]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885454|Arlene M. Horowitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Arlene M. Fratkin - 1959.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95885462|John Larry Sartain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885472|James Kevin Malloy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885483|Clara Louise Bennett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885491|Patricia H. Thatcher]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885500|Peter J. Brancazio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885510|Bobby Lee Barber]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885518|Joan A. Lenhart]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890270|William Hrabnicky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96024601|Hu Weifeng]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q96041028|Wajid Ali Khan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q96042027|Miss Biá]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q96051461|Dominique Boutet]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96056565|Celine Fariala Mangaza]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q96067499|Rafael Leonardo Black]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96067751|Turhan Kaya]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q96072211|Fabiana Anastácio]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q96096540|Charles Hertel]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q96098113|Paul Kuentzmann]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q96099070|Luis Tapiru II]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q96102105|Marcos Montero]]'' | | [[بوليويا]] | | | |- | ''[[:d:Q96102692|Ismail Gamadiid]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96130472|Malcolm Kela Smith]]'' | | [[پاپوا نيو گني]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[آسٽريليا]] | | | [[فائل:Malcolm Smith-Kela (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96133142|Tom Mulholland]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96169315|Afwerki Abraha]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96172631|Ashok Gasti]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q96175697|Laura Bernal]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q96180005|Mary J. Wilson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96186936|Luis Repetto Málaga]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Los museos son espacios culturales que reafirman nuestra identidad.mp4 snapshot 05.16 (2020.08.04 11.49.56).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96200463|Adriano Silva]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96209239|Christian Bousquet]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96215909|Eva Konrad Hawkins]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96241334|Juan Sanabria]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96252244|Ali Hadi]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q96274278|Aslam Baba]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q96312941|Nasir Ajanah]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q96323819|Abdul Ghafar Atan]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q96324008|David Cohen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96357188|Aurelio Desdentado Bonete]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q96370232|Nur Omar Mohamed]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96391530|Mahmoud Hammoud]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:2020-21 Chabab Ghazieh vs Shabab Sahel 02 (Mahmoud Hammoud).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96405149|Marie A. Turzo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405150|Nola Schwartz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405152|Marilyn Alston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405153|Abraham Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405154|Richard Erlichman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405155|Florencio Cruz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405156|Barbara Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96436881|Robert Washington]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459616|Ross Mordecai]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459620|Edward Magliocco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459622|Ying Kao Lee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q96459624|Larry Singer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459628|Lou Pompilio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459630|Michael McIntyre]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459633|John Charles Diaz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96461719|Leonidas Pelekanakis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q96463203|John Treen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96463631|José Ramón Ónega]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q96464297|Cathy Apothaker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464298|Rosemary Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464300|Kathleen Duffy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464301|Sylvia Millrood]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464302|Rosemary W. Tucker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464303|Lysa Dawn Robinson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464304|Ruth Rosenstock]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464305|Irene Loretta Cassady]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464306|Patti Kelly-Peightal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464307|Mildred McLean-Terrell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464308|Paddy McNichol]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464309|Karen Kelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464310|Ramona Thomas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464311|Peggy Crane]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464312|Sarah Nader]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464313|Rochelle King]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464314|Walter Bohn Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464315|Vito A. Cosmo Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464316|John F. Murray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464318|Avraham MacConnell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464319|Craig TenBroeck]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464320|Luka A. Marano Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464322|Helen B. Days]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464323|Ronald Jamison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464324|William Collins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464325|Kevin Bundy Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464326|Robert Doubet]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:R. Doubet —1946.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96464327|Francis Dufner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464328|Joseph W. Murray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464329|Barry Gelman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464330|Hal Stein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464331|L. Theodore Lawrence Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464332|Joseph Zingaro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464334|Charles Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464335|Richard Coppola]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464337|Bob Griffith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464338|Bernice Teller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464339|Michael R. Walker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464340|Jasper Daniels Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464341|Dennis Small Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464342|Joe Perrott]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464343|George Schneider]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464344|Edward Horowitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464345|Joe Tunney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464346|Mary Schneider]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464430|June McIntyre]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464431|Lena Sims]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464432|Eric M. Gore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464433|Brian Holcomb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464435|Richard Aronson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464436|Mike Forrest]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464437|Theodore Nixon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464510|Eileen Atkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96470807|Lynika Strozier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lynika Strozier 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96473280|Mary Wilson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96575383|Clarence Mini]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96587386|Mary Tiffen]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q96606866|Jampel Lodoy]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96624229|Sergio Jacobo Gutiérrez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q96624928|Pablo Puente Aparicio]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q96656030|Manaf Taleb]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q96678709|Marconi Alencar]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96695037|Md. Shahjahan Ali Talukder]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q96710071|Haidari Wujodi]]'' | | | | | [[فائل:حیدری وجودی.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96756329|Anthony Obiagboso Enukeme]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96758970|Mohamed El Milahi]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q96774796|Syed Aal E Imran]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q96789500|Eurídice Moreira]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q96979351|Yupadee Kobkulboonsiri]]'' | | [[ٿائيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q96987607|Soepriyatno]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Anggota DPR Soepriyatno.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96987964|Bambang Suryadi]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bambang Suryadi, Member of the People's Representative Council.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96988315|Jimmy Demianus Ijie]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Jimmy Demianus Ijie.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96988673|Gatot Sudjito]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Gatot Sudjito.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96989495|Ali Taher]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Ali Taher.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96989513|John Siffy Mirin]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:John Siffy Mirin Family (cropped face).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97011238|Inuwa Abdulkadir]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q97011316|Mamadou Bamba Ndiaye]]'' | | [[سينيگال]] | | | |- | ''[[:d:Q97012125|Mahendra Yadav]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q97013763|Sylvio Capanema]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q97013788|Aristoteles Atheniense]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Aristoteles Atheniense.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97015683|Julio Jimenez Llanque]]'' | | [[بوليويا]] | | | |- | ''[[:d:Q97016566|Howard Croft]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97016619|Godwin Achinge]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q97036815|Gordon Kegakilwe]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97045148|Charles Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97101228|Richard di Liberto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97105191|Reyna Marlene de los Ángeles Catzín Cih]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q97119149|Noloyiso Sandile]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97119870|Liao Jianjun]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q97129077|Ghaida Kambash]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q97129737|Ricardo Mthembu]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97137136|Faqir Nabi]]'' | | [[افغانستان]] | | | |- | ''[[:d:Q97138189|Abdullah al Mohsin Chowdhury]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q97143554|Mohamed Kouradji]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q97176731|Amadou Salif Kebe]]'' | | [[گني]] | | | [[فائل:Me Amadou Salif Kébé en 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97183473|Gopal Krishna Saxena]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q97194729|Alireza Raheb]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97217254|Etibar Babayev]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97217357|Fərman Bağırov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97220091|Sayyad Alizade]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q97306828|Iwan Dwiprahasto]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q97317138|Qainan Al-Zahrani]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q97321345|Alfred Mtsi]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97338873|Noh Gil-nam]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97342569|Mário Calixto Filho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q97345163|Jose Alfredo Moron]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345165|Michael Aubrey Wiskur]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345166|Nellie B. Stokes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345167|L. B. Perry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345168|David Buffington Wham]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345169|Gloria Cervantes Zamudio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345172|Walter J. Blase]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345174|Lisette Kohn Gale]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345175|Christopher L. Hammond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345176|Mohammad Riad Hussain Ismat]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345177|Maria Rita Ripa]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345178|Diana T. Jun]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345179|Gregori V. Armstrong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345180|Kai Wong Sam]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345181|Saul Ben-Zeev]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345182|Ramiro Barcena]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345183|Diane Ramonas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345184|Dalis Ramonas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345186|Gerald Boerman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345187|Bridget Bahal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345188|Patricia Ciametti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345189|Simon Zamudio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345190|Julie Maldonado]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345191|Raymond Niwa]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345192|Gabrail Ismayl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345194|Nicolasa Estrada]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345195|Phillip Cooper]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345196|Carol DeWitt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345198|Edward Singleton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345199|Albert Stokes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345200|Robert Brieske]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345202|Willie Hall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345204|Steve Hudson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345205|Mary McKeon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345207|John LaPlante]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345208|Virginia Gray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345212|Mary Christien]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345213|Luigi Pierpaoli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345215|Hecky Powell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345216|Richard Moenning]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345217|John Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345218|Francisco Gomez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345219|Maria Gomez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345240|Saul Velazquez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887948|Albert Petrocelli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887949|Florencio Almazo Morán]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95887950|Jennifer Robin Arnold]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887951|Jesus Roman Melendez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95887955|Audrey Malone]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887960|Azade Kılıç]]'' | | [[ترڪي]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887961|Nancy Ferguson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887962|Lucius Hall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887963|Glenn Daniel Bellitto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887970|Judith Plotkin-Goldberg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887972|Coby Adolph]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887973|Don Whan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887974|Albert K. Webster]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Albert K. Webster, Manager of Far East Tour of Harvard Glee Club (13563366944) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95887975|Kevin J. Masterson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887983|Ronald Willenkamp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887985|Lloyd Paul Leftwich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887986|Ann Kolb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887987|Helen Kafkis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q95887988|Julie Butler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887990|Antonio Nieves]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887996|Ann Youngerman Smoler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887998|Thomas J. Waters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887999|Kyra Michelle Swartz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888000|Rhoda Hatch]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888001|Eugene Lamar Limbrick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888009|June Beverly Hill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888010|Kamal Ahmed]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q95888011|Raymond Copeland]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888012|Lester Eber]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888013|Leo Sreebny]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888015|Robert Barghaan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888022|Howard Alexander Nelson Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Howard Nelson - 1952.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95888023|Allan Joseph Dickson Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888024|Timothy Branscomb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888025|Reuben Gutoff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888026|Gerard Rosenberg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888034|Marty Derer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888463|Harold Reisner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888464|Kevin John Cahill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888465|Mario Araujo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888466|James V. Walsh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888474|William D. Greeke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888475|Beatrice Rubin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888476|Jack Butler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888477|Hailey Herrera]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888478|Joseph F. Kelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888486|Perry Buchalter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888487|Faralyn Havir]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888488|Marlon Alston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888489|Joseph W. Hammond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888490|Peter Kafkis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q95888491|Tommie Adams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888499|Myra Helen Robinson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888501|Conrad Duncker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888502|Chianti Jackson Harpool]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888503|Ilona Murai Kerman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888511|Stuart Cohen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888512|George J. Foerst Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888513|Mauricio Valdivia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95888514|Claudia Obermiller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888515|Myles Coker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888523|Marcus Edward Cooper Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888524|Rosemarie Amerosi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888525|Marie Scanlan Walker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888526|Parker Knoll]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888527|Rosemarie Franzese]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888528|Arlola Rawls]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888536|Adam Kovacs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q95888537|Peter M. Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888538|Irene Gasior]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888539|Margaret Laughlin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888540|Doris Mae Burkhart Kale]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888548|Ben Doherty]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888549|Josephine Posnanski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888550|John Watson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888551|Maria Garcia-Rodelo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888552|Harold Davis Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888553|Timothy Ross]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888561|Sherrell Stokes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888562|Larry Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888563|Billy Ross]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888564|Edmon C. Carmichael]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888565|Tom Ferguson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888573|Gwendolyn A. Carmichael]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888574|Shidao Wang]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888575|Levie Barkley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889010|Saul Moreno]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95889011|Philemon Najieb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889012|Jerome Michael Zottolo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889014|Benjamin DiGiovanni]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889021|Nancy M. Allen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889022|Onielo De Luzio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889023|Lawrence Nokes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889024|James Merle Weaver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889025|Cathryn Wood]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889033|Moses Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889034|Paul J. Foley Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889035|Joseph J. Angi Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889036|Ruthie Jacqueline Stephens Turner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889037|Gerry Ellis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Gerry Norris - 1946.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97345241|Crystal Cantrell-Barbee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345243|Charley Hill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345245|Lambros Karkazis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345247|Lillian Nakawatase]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345248|George Parrott]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345250|Esperanza Ugalde]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345252|Morris Loeb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345330|Roselind Barsevick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345333|Larry Harris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345334|William Hollaar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345336|Debbie Decker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345340|Marvin Mazzucchelli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345341|Albert Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345343|Feliks Ogorodnik]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q97345345|Kathleen Takash]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345347|Jim Schwark]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345348|Safa Suleyman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345350|Elizabeth Cota]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345351|James Gettings]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345353|Bernadine Summers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345354|Ronald Landsman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345355|James Bragiel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345356|Martha Singleton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345357|Elizabeth Henry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345358|Moses Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345359|John Mazzucchelli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345361|Joseph Carnes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345367|Elwyte Gardner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345369|Tommie Adams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345371|Brenda Bolden]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345372|Philman Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345373|Nancy Halbauer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345574|Mary Duggan Philbin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345575|William Griffin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345576|Roger Griggs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345577|Asberry Stoudemire]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97372585|Hanna Palska]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q97388797|Mohamed Mounir]]'' | | ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q97400267|Domingos Mãhörõ]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97440861|Irene Lalji]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Irene Lalji (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97466640|Яўген Уладзіміравіч Мядзько]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q97467461|Manoel da Lenha]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q97495832|Angela von Nowakonski]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q97500756|Norberto Padilla]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q97578686|César Salinas]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97579656|Jorge Villavicencio]]'' | | [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]] | | | [[فائل:Ex ministro Villavicencio (Nómada) (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97590799|Bahrum Daido]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bahrum Daido (2018) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97670845|Lloyd Cafe Cadena]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:GUILTY or NOT GUILTY! FT. LLOYD CADENA 5s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97671575|Patrick Ellis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97704644|Homayoun Reza Atardi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97704692|James Rudd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97750531|Steve dePyssler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97774567|Pamela Rush]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97824637|Salko Bukvarević]]'' | | ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q97930996|Katherine B. Hoffman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97940401|Kōichi Yokono]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q98036542|O'ktam Barnoyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[ازبڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q98041231|Bill Montgomery]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98065588|Alieu Mboge]]'' | | [[گيمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q98065792|Mohammad Barkatullah]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q98072664|Satyanarayan Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Satyanarayn Singh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98083027|Masaru Ezaki]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q98092502|Carlos Rosas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98106246|Manabendra Bandyopadhyay]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q98108040|Arun Guhathakurta]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q98108920|Shyamal Chakraborty]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q98145736|German (Chesnokov)]]'' | | [[روسي سوويت وفاقي سوشلسٽ جمهوريه]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q98149217|Mohamed Adib Slaoui]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q98240163|M. I. Sambou-Gassama]]'' | | [[گيمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q98247997|Pierre Boubarne]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q98382520|Tjandermatie Soekhai]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q98449532|Bernaldina José Pedro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q98457692|Jamyang Choegyal Kasho]]'' | | | | | [[فائل:Jamyang Choegyal Kasho.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98459576|Konstantin Markov]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Legendite 2016 06.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98514406|Raúl Rubio Burgos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98514941|Theodore Corcoran]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98518138|Lungile Pepeta]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98527416|Jorge Flores Ochoa]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:JAFO.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98527646|Umesh Dastane]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q98543285|Tariq Shafi]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q98545382|Kesar Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q98561146|Ahmed Badouj]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Ahmed Badouj - Argan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98596471|Nina Popova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98600373|John Cooke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98607844|Franco Gerratana]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q98637362|Vergillio Rebin]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Vergillio Rebin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98690717|Paddy Garritty]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q98714288|Evelyn Nicol]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q98761510|Harry Seager]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q98844761|Cecilia Romo]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q98889006|Ramón Silva Bahamondes]]'' | | [[چلي]] | | | |- | ''[[:d:Q98908359|Ahmed Al-Qadri]]'' | | [[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q98914210|Vimala Sharma]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Vimala Sharma.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98918949|Johny Bakshi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q98924391|Kris Heggenhougen]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q98924502|William Neikirk]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:WILLIAM R. NEIKIRK.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98931500|Raosaheb Antapurkar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q98971880|Karim Kamalov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q98994281|KS Firoz]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q99052066|Luisa Revilla]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Luisa Revilla (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q99198811|Yousef Abu-Safieh]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q99244285|Kendal Royo]]'' | | [[پاناما]] | | | |- | ''[[:d:Q99300113|Rubén Corimayo]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q99306278|Juan Carlos Alcoba]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:JUAN CARLOS ALCOBA.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q99316693|Valery Semanzo]]'' | | ''[[:d:Q133356|Ukrainian Soviet Socialist Republic]]''<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q99409157|Miguel Acundo González]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q99421575|Eddie Mosley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:EddieMosley.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q99432805|Margaret Waterchief]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q99438633|Andrés Abt]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | [[فائل:Alcalde del Municipio CH Andres Abt - imf8381v1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q99439541|Donald Keith Duncan]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q99454945|Florent Pereira]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q99485311|Adeline Fagan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q99574699|Bernard Fils-Aimé]]'' | | [[هيٽي]] | | | [[فائل:2009 Secretary of State's Award for Corporate Excellence (portrait crop).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q99756227|Tony Tenpenny]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q99767788|Brandi Christine Case-Wallace]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q99800397|Mirza Shahi]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q99845647|Datta Ekbote]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q99851329|Mncedisi Filtane]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q99857265|Andréia de Olicar]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q99911656|Ziad Al-Zaza]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q100146088|Barbara Ann Davis Prince]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q100146338|Sandy Oldfield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q100146445|Chanesh Ram Rathiya]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q100146617|Esther Morales]]'' | | [[بوليويا]] | | | [[فائل:Esther Morales.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100272881|Rick Todd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q100275270|Father Stanislaus Lourduswamy]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Stan Swamy (2010).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100339816|Yevhen Cherednichenko]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Євген Чередніченко (2017).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100537333|Lambert Kreekels]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q100548537|Ахметов, Рашит Ракипович]]'' | | | | | [[فائل:Рашит Ракипович Ахметов (1954—2020), основатель и редактор газеты «Звезда Поволжья».JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100580192|Rabbi Osher Yaakov Westheim]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q100591633|Piotr Francuz]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q100591978|Wojciech Stachurski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Wojciech Stachurski.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100627627|Ilana Rovina]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:Ilana Rovina (1963).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100716099|Gusztáv Adorján]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q100742561|Ayachi Afilal]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q100751723|Kayla Williams]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q100783678|Jonathan Duck]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q100784502|Christian Gatoux]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q100795028|Joel Molina Ramírez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q100797042|Matt Gras]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q100890925|Parrerito]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Parrerito.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100941027|Ted Vartelas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q100975270|Chad Dorrill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q100995846|ʻAbd al-Ilāh Nabhān]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q101022194|Angeline Bernadel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q101054234|Pablo Lozano Martín]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q101069330|H. Tati Santiesteban]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q101080038|Pedro Mario Pereyra]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q101089316|Adi Darma]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wali Kota Bontang Adi Darma.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q101116145|Dharsibhai Khanpura]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q101120800|David Andahl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q101149176|Moncef Ouannes]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q101204200|Marc Frasez]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q101204530|Bernard Ducruet]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q101208374|Aniel Kienno]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q101229866|Anatoliy Fedorchuk]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q101245795|Mutodi Neshehe]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q101362178|Andrzej Prawda]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q101423791|Irving Pressley McPhail]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q101434569|Notis Lalaitis]]'' | | | | | [[فائل:Notis1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q101542315|Willie Salcedo]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q101579664|Leandro Resurreccion III]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q101584214|Jacek Polak]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Mr. Pollack.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q101711396|János Gróz]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q101818266|Géza Lajhó]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q101873866|Lynn Kellogg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lynn Kellogg "The Jonathan Winters Show" (1968 CBS press photo).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q102047464|Marek Umiński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q102047761|Óscar Akira Yasser Noriega]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102047806|Mewalal Chaudhary]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q102076923|Anton Filipov]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q102078444|Mariano Valdés Chávarri]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q102097529|Mustafa Canlı]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q102104819|Radamés Salazar Solorio]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Radamés Salazar Solorio.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q102113504|Andrzej Bręczewski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q102122799|Raymond Taylor Hoobler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102132780|Bruce Richard Buzby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102146937|Khyson Swong]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102157745|Euda Edward Dean]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102158397|Romuald Koliński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q102164597|Barnett Weil Glickfield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102164680|Charles J. Mode]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102166137|Joseph Bertorelli]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102189950|Alfonso Gracia-Saz]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q102192043|Carl Hanson Fitzgerald]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102198254|Patrick Denis Barry]]'' | | [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q102276262|Cordula Heß]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q102305241|Lay Nam Chang]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102334622|Reinaldo Teles]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q102343281|Rajendrasingh Baghel]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Rajendrasingh Baghel.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q102357959|Hussein Al-Zuhairi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102361877|Jose Luis Garayoa]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102378274|Honestie Hodges]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102391013|Jean Lau Chin]]'' | | | | | [[فائل:Dr Jean Lau Chin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q102416147|Bharat Bhalke]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q102450473|Jan Krawiec]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q102490912|David Maas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102859580|Eleanor Schano]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q103414626|Pavel Čech]]'' | | | | | [[فائل:Pavel Čech, 2018.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q103512342|Hryhoriy Arshynov]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q103574159|Hanna Stadnik]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Hanna Stadnik grób (cropped)1 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q103742338|Raja Mukhopadhyay]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q103766157|Adil Ismayilov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | [[فائل:Adil Ismayilov in 2020 (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q103815009|Fadma Abi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q103820311|Jacek Włodyga]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q103828682|Rafael Pražák]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q103863018|Ramzi Najjar]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q103928233|Luke Letlow]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104005260|Gastón Lemaitre]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q104028901|Leanid Zaika]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q104049729|Valery Vinakurov]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q104057606|Timoteo Ofrasio]]'' | | | | | [[فائل:OfrasioSJ.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104062635|Zbigniew Jurkiewicz]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q104062775|Lise Funck-Brentano]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q104094383|Donal Leace]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104123083|Pavel Hečko]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q104126171|Jean Saliba]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q104128390|Divya Bhatnagar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q104128876|Judit Egerszegi]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q104132756|Božidar Milenković]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104145641|Fazlul Haque Montu]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q104147083|Omar Khashram]]'' | | [[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q104150437|Brittanya Karma]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q104150471|Lillian Elena Blancas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104150631|Damir Kukuruzović]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q104155741|Dawn Lindberg]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104176273|Jerrold Post]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104178897|Lucio Moderato]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q104192199|Jerzy Steckiewicz]]'' | | [[بيلاروس]] | | | [[فائل:Ежи Стецкевич.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104205652|D. Vijayamohan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q104244526|Bolivia Suárez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q104244720|Christina Rodrigues]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q104253395|Aitor Etxarte]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Aitor Etxarte Berezibar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104376876|Jan Błoński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jan Kidawa-Błoński.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104389005|Delfino López Aparicio]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q104398451|Jethro]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Jethro october 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104398468|Oleksandr Arkadin-Shkolʹnyk]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Александр Аркадин-Школьник.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104414777|Evelyn Alda Seckler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104432992|Humberto Trujillo]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104438339|Anghel-Adrian Popa]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q104439610|Kim Lee]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:02018 0146 KatowicePride-Parade, Kim Lee.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104439738|Ahmad Toyserkani Ravari]]'' | | | | | [[فائل:احمد تویسرکانی راوری.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104442727|Monzur-I-Mowla]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q104450555|Dorothy Gill Barnes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104464302|Nur Supriyanto]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Nur Suprianto.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104470971|Marcin Dramiński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q104518546|Loyiso Mpumlwana]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104522108|Thoriq Husler]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bupati Luwu Timur Muhammad Thorig Husler.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104522420|Muhammad Al-Saeedi Al-Jardi]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q104525399|Ismail al-Shamali]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q104525544|Robiro Terán]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q104528006|Krzysztof Pajewski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q104528447|Susan Moore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104531513|Benedicto Bravo]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q104532204|Carlos Levy]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Carlos Levy 2018.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104537223|Arnold D. Gruys]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104541175|Jean-Claude Bohain]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q104556343|Dudu Duswara]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Dudu Duswara.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104557820|طلال باغر]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q104595284|Issaka Assane Karanta]]'' | | [[نائيجر]] | | | |- | ''[[:d:Q104621154|William T. Beaver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104628566|Sead Gološ]]'' | | [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q104629341|Paul Etyang]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q104637633|Veronica Oliver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104640108|Aylin Özmenek]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q104640624|Abdul Hakim Al-Taher]]'' | | [[سوڊان]] | | | |- | ''[[:d:Q104666469|Tawauna Averette]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104695839|Jarod Nandin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104701628|George Whitmore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:George Whitmore Climber.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104717282|Julius Schachter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104760616|Valentin Sushko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104764484|Alan Cairns]]'' | | | | | [[فائل:AlanCairns2005.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104764596|Fabrizio Soccorsi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q104764599|Theodore Lumpkin Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Theodore Lumpkin - 1940s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104771406|Pradip Ghosh]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q104772253|Abid Hussain]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q104776005|Oleg Danilov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q104787172|Iancu Țucărman]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q104807971|John Condrone]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104812380|João Henrique de Souza]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q104813246|Mizanur Rahman Khan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104816462|Ali Saleh Mohammed Ali Jaber]]'' | | [[يمن]]<br/>[[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Syekh Ali Jaber, 00.02.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104833709|Jairo Castillo]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q104843609|Hijn Bijnen]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q104843792|Tapan Ghosh]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Tapan ghosh hs.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104848615|Alejandro Galvis Ramírez]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q104852520|Bheki Ntuli]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104856962|Martin Addison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q104864449|Ganesh Shankar Vidyarthi]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Ganesh Shankar Vidyarthi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104866691|William Z. Good]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104870829|King Victor Thulare III]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104903655|Nombulelo Hermans]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104904509|Ivan Metelytsya]]'' | | [[يوڪرين]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q104905111|Barbara N. Benson]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104906836|Joe Guerra]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Joe Guerra - 1980.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104911977|Meghrig Parikian]]'' | | | | | [[فائل:Meghrig-Parikian.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104949139|Krzysztof Łuszczewski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q104989956|Calixto Avena]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q105027958|Stephen Lungu]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105037528|Raisuddin Ahmed]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105043758|Pavel Hanták]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q95889043|Emma Seifrit Weigley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Emma Seifrit - 1950.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889046|Yuet Ming Wong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>''[[:d:Q1054923|British Hong Kong]]'' | | | |- | ''[[:d:Q95889047|Josephine Tapiru]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q95889048|Norma Jean Knight]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889049|Patricia McGowan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889055|David Toren]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q95889058|Joseph M. Kissane]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889059|Boro Lalich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q95889060|Richard Emmett Powers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889062|Ron Waxman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889069|Frederick Koerner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889071|Herb Baum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889072|Peter Laker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q95889073|Suzanne Raynal Gijsbers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q95889074|Willie Gene Whitaker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889081|William F. Latimer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889085|Peter P. DeLuise]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889086|Retha Elizabeth Contri Sharp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889087|Robert Adam Burns]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889097|Alma M. Carney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889098|Mark Schroeder]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889099|Lucille Dolores Romer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889100|Gerald Ringdahl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889106|Ed Smrekar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889117|William Harrison Goldman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889127|Anibal Francisco de Brito]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪيپ ورڊي]] | | | |- | ''[[:d:Q95889138|Clyde Addison Reichelderfer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889152|Betty Jean Ringle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889166|Oluwayemisi Ogunnubi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889178|Helen Demetoglous]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889186|Calvin Tompkins Lucy Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889195|Margaret Skaliotis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889560|Latasha Andrews]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889561|Rona Iris Gertz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889562|Patricia Rowe]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889563|Terry G. Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889564|Luis A. Frias]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889565|Edith Richemond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889570|Raphael Kaminer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889574|Eve Rudin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889575|Louise N. Walsh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889576|Britta Lou Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889581|Robert C. Samuels]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889585|Lillian Press]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889586|Kenneth James Godwin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Kenneth James Godwin - 1943.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889587|Linda Joy Nassif]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889588|Emmy Falta]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889593|Wayne L. Wolford]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889598|Leslie Kalmus]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889602|Daniel James Callahan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:James Callahan - 1946.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889607|Alexander Webster Cruden Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889613|Ann Bonville Trombly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889617|Asela E. Gejo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889627|Georgianna Glose]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889638|Ijeoma Afuke]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889653|Jerome Berrien]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889663|Floyd Bluntson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889676|Dorothy May Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889688|Nicholas Modugno]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889697|Thomas Cotton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889705|David Bernstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889706|Myra Janet Headley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889707|Mary Elizabeth Parr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Mary Elizabeth Gribbin - 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889708|Marjorie P. Tabechian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889716|Robert William Dietz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889717|Arthur Charles Lindholm]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889718|Frank M. Goewey Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889719|Harrison Solliday]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889720|Michael Armstrong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889722|Mary Doyle Hovanec]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889729|Rosa Luna]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889730|Geraldine Marie McGovern]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889731|Gerald Alton Cook]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jerry Cook - 1951.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889733|Wilma Ruth Montgomery]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889741|Thomas F. McDermott]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889743|Wayne Drye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889744|Hildur T. Stanton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889745|Jaimala Singh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q95889746|Richard Lynn Heggen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889747|Terri Lynn Clark]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889754|Alexander Leon Lloyd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890143|Lloyd Cornelius Porter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890147|Wilman Sánchez Cabrera]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890156|Alexandra Louise Polansky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890167|Dale A. Boston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890176|Claude Reno Doucette]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890187|Janice L. McNelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Janice L. Nelson 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95890196|Nelson Henry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890206|P. Michael Baillargeon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890214|Margaret MacVeagh Schweers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890245|Raymond Gayle Burgett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Raymond Burkett - 1952.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95890252|Michael J. Mchugh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890253|Mary Ann Bregar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890254|Marilyn Luella Tayse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890255|Roland Henry Lacasse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890256|Marguerite Peyser]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890257|Thomas A. Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890264|Genowefa Kochanek]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q95890267|Joel I. Sneider]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890269|Cornelia Ann Hunt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105047205|Gordinho do Surdo]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q105047246|Carlos Antunes]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q105061229|Jaroslava Janderová]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Praha, Magistrát, Jaroslava Janderová (2).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105061721|Vitaly Maksimov]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q105063128|Bernard Papánek]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | |- | ''[[:d:Q105069826|Kenneth Z. Altshuler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105071466|Suhail Zaheer Lari]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q105071475|Joel Matiza]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q105076376|Richard West]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105078440|Falah Mandkar]]'' | | [[ڪويت]] | | | |- | ''[[:d:Q105083943|Martha Madrigal]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q105084390|Marius Swart]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Marius Swart.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105085298|Georgeta Luchian Tudor]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q105085435|Sekou Smith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105097673|Anita R. Schiller]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105098482|Paradzai Zimondi]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q105099966|Wahab Adegbenro]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q105100101|Muspandi]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q105120942|Abbas Khan]]'' | | [[پاڪستان]] | | | [[فائل:Nawab Ali Abbas khan (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105183759|Ray Rayburn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105184059|Dennis Mileti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105198678|Percy Tucker]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105208032|Julio Roberto Gómez]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q105222367|John Gibbons]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q105223109|Kwasi Sainti Baffoe-Bonnie]]'' | | [[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q105229566|Octavian Cojan]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q105263600|Ismail Kijo]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q105295115|Vicent Raga]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:RAGA Vicent foto VW.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105297032|Maria Andrea Gaspar]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q105319487|Mathoor Govindan Kutty]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105337022|Sylvia Lieber]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105346796|Zezinho Corrêa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Zezinho Corrêa - 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105399622|Steve Turney]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q105404824|László Huszár]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[سلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q105414316|Robb Webb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105421772|Patricia Healey]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q105424134|Cynthia Turner]]'' | | [[مالٽا]] | | | |- | ''[[:d:Q105426998|Manuel Salinas]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:ManuelSalinas2.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105452340|Zoila Águila Almeida]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | [[فائل:Zoila Águila Almeida.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105452765|Javier Neves]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q105517287|Purificación Atrián Jordán]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q105532898|Zaire Rezende]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q105581015|Jaleel Smith-Riley]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105586692|James Medhurst]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q105620263|Pastor Heydra]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q105627376|Quoc Anh]]'' | | [[ويٽنام]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105637139|Consuelo Rodríguez]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q105640581|Enrico Obletter]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q105641786|Barbara Ann Rowan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105646427|B. Raghavan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q105659455|Madeleine Humbertclaude]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105675497|Élida Rasino]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q105679224|Sofia Zhukova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q105696486|Bob Pixel]]'' | | [[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q105710323|José Manuel Cortizas]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q105722839|Mike Bradner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Mike Bradner.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105727602|Erica Watson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105729922|Jorge Marticorena Cuba]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q105730949|Víctor Espinoza Peña]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q105737171|Anna Majani]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q105746143|Marta Martin Carrera-Ruiz]]'' | | [[ڪيوبا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105748342|Diego Gómez]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Diego Gómez Cabrera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105753833|Kenneth Mthiyane]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105755145|Karima Brown]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105756142|Rachel Cathoud]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q105782944|Osvaldo Mércuri]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q105841567|Peter Matlare]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105871502|Daniel Voisin]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q105943521|Jiří Engliš]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q105954720|Algaci Tulio]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:ALGACIT2002.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105954938|Asongo Alalaparu]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Asongo Alalaparu (2020).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105969816|Malak Ismael]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q105977858|Esteban Gómez Rovira]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q105978052|Marco Bogarelli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q105987426|Jaroslav Střeštík]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q106009569|František Prošek]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106009696|Edgar García]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q106009916|Jaromír Vytopil]]'' | | | | | [[فائل:Jaromir Vytopil.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106011242|Miloslav Čechura]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106044069|Eyrolles Michel Mvunzi Meya]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q106084284|Katyayani Shankar Bajpai]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106099414|Edson Montenegro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q106109480|Wojciech Krawczyk]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q106112793|Antonio Pérez González]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q106122752|Natale Bozzo]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106163378|Hanna Lypkivska]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106175318|Toabur Rahim]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q106194747|İmran Kılıç]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q106202945|José Gregorio Guevara]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q106204763|Abu Asif Barghouti]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q106218592|Rito Jiménez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q106218656|Theresa M. Korn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106228708|Yousef Ozreil]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q106230021|Francis Pelekamoyo]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q106241908|Kombo James Moyana]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q106269407|Ellen Gwaradzimba]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q106272177|Christian Ntshangase]]'' | | [[اسواتيني|سوازي لينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q106297174|Karel Vávra]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106309840|Gurupada Mete]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106317446|Márton Brády]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q107387566|Henry Jansen]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387578|Patrick Jaji]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387591|Moonyeenn Lee]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387600|Paul Dobson]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387618|Sbusiso Mseleku]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387717|Patrick Bayo Mkhize]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387822|Mohammad Karaan]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387850|Leslie Ponnusamy]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107398923|Robert P. Cohen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107399015|Gianni Colajemma]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q107399425|Charles Gregory Ross]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107399519|Tony Greer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107399637|Wilmer Ato]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q107399863|Edmundo Martinez Zaleta]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q107399866|Eric Salas González]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q107399870|Toshi Wungtung]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107400559|Reinaldo Ortega]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q107400988|Steven Manios Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107401694|Josh Wallwork]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107401977|Shankanada Aravind]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107420703|Fridon Aslanyan]]'' | | ''[[:d:Q132856|Armenian Soviet Socialist Republic]]''<br/>[[آرمينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q107420799|Abel Pienaar]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q107423669|Fazl-e-Khuda]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q107453228|Diratsagae Alfred Kganare]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107487454|Francisco Astorga]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Francisco "Pancho" Astorga Foto- © Rodrigo Pardo .jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107488620|Eka Supria Atmaja]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bupati Bekasi Eka Supria Atmaja.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107491716|Luke Masamvu]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q107491736|Peter Haritatos]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q107524326|Ricardo Corrêa]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q107528488|Machchindra More]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107528549|Alfredo Fraile]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q107528659|Parvesh C. Mehta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107528924|K Balu]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529167|Sai Balaji]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529220|Kumar Vatti]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529305|Anil Suri]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529386|Venugopal Kosuri]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529447|Shyam Dehati]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529490|Vamsi Rajesh Kondaveeti]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107539497|Zhypar Zheksheev]]'' | | [[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]] | | | |- | ''[[:d:Q107545906|José Maria Batalla]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q107545938|Jeremy Silvester]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q107550001|Kä Mana]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q107562373|Orlando Chirinos]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q107563913|Eliaser Yentji Sunur]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Eliaser Yentji Sunur.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107569124|John Mukasa]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q107570435|Arun Chaudhary]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q107581777|Enny Sri Hartati]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q107583322|Arief Harsono]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Arief Harsono1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107583643|Mohamad Assegaf]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q107584187|Nurul Almy Hafild]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q107600902|Audrey Marie Ellis]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q107613304|Hamadi Ghawar]]'' | | [[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q107613344|Michael Lejong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107625371|Atful Hye Shibly]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q107630308|Rodolfo Peña Flores]]'' | | [[ڪوسٽا ريڪا|ڪوسٽاريڪا]] | | | [[فائل:Rodolfo-rodrigo-pea-flores 40240716480 o.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107645871|Hasip Kalimuddin Syam]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wagub Jambi Hasip Kalimuddin Syam.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107672808|Ribeiro da Ciclo Ribeiro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q107785573|Jean-Claude Kazembe Musonda]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q107877832|María Teresa Marú Mejía]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q107921203|José Alberto Hermógenes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:José Alberto Hermógenes.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q108005947|Dick Farrel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108017856|Saranya Sasi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q108043685|Luis Peláez Campomanes]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q108076821|Issa Abdel Hafeez]]'' | | [[لبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q108083120|Alan Neville Clements]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q108083418|Sheham Siddik]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q108110670|Pamela Valenzuela]]'' | | [[بوليويا]] | | | [[فائل:Pamela Geraldine Valenzuela Rengel. Trans Volvimos a nacer 0-55 screenshot (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q108265582|Alexandre Pagès]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q108282132|Aris Skiadopoulos]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q108284809|Mohamed Saad]]'' | | [[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q108296947|Filippo Maria Gambàri]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q108320943|Giraldo González]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q108368015|Francisco Monterrosa]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q108384012|Iván Colás Costa]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q108405918|Enakshi Chattopadhyay]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q108410750|Marc Bernier]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q108434832|Dan Montsitsi]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108462281|Georgi Vanyan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q108529212|Bernardino Cano Radil]]'' | | [[پيراگوئي]] | | | |- | ''[[:d:Q108532938|Saviana Scalfi]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]'' | | | |- | ''[[:d:Q108535646|Michael Halkias]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q108537193|Veronica Wolski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108541641|Hai Shaulian]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | |- | ''[[:d:Q108600909|Laura Hartman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108664482|Anthony Zane]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108670697|Manuel Román Fernández]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q108695225|Haru Rajwar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q108702519|Joachim Hellmich]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q108709551|Francesco Mattesini]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q108731108|Massimo Ampola]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q108791869|Ramiro Larrea]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q108800539|Samantha Epasinghe]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108817495|Naomi Kori Pomat]]'' | | [[نيو گني]] | | | |- | ''[[:d:Q108839344|Reggie Parks]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Reggie Parks 1982.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q108860941|Dimo Stoyanov]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q108899282|Claude Mouton]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q108900259|Muḥammad Aḥmad al-Dālī]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q108916068|Pablo Rodríguez]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q108920565|Ugo Falesiedi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q106334361|Nemam Ghafouri]]'' | | [[عراق]]<br/>[[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q106366913|Yinka Odumakin]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q106423215|Jacquiline Chikuta]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q106434042|Nestor Torre Jr.]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q106463233|Füzuli Javadov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q106466070|Hans Kristian Gaarder]]'' | | [[ناروي]] | | | |- | ''[[:d:Q106472216|François Matheron]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q106473570|Babar Tadvi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106473583|Dugyala Srinivas Rao]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106474359|Irondi Mantovani Pugliesi]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q106477709|Hebert Axel González]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106484252|László Rákoskerti]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q106508488|Aslam Qureshi]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q106515434|Mao Ayuth]]'' | | [[ڪمبوڊيا]] | | | |- | ''[[:d:Q106518107|Ludmila Guzun]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | |- | ''[[:d:Q106519193|Lois Sasson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106519588|Mahmoud al-Khalidi]]'' | | ''[[:d:Q193714|Mandatory Palestine]]''<br/>[[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q106533280|Dário de Castro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q106542493|Muṣṭafá Muslim]]'' | | [[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q106542784|Theodore Lambrinos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Greek-American baritone Theodore Lambrinos, 1960s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106572313|Ludovico Badoy]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Director Ludovico D. Badoy (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106585096|Pang Xiong Sirirathasuk Sikoun]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106587775|Teresa Majchrzak]]'' | | ''[[:d:Q211274|Polish People's Republic]]'' | | | |- | ''[[:d:Q106588720|Àngel Pla]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q106592192|Johny Lal]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106592198|Lea Dali Lion]]'' | | [[اسٽونيا]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Lea Dali Lion 2014 (1).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106595478|Robin Fransman]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Robin Fransman-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106600819|Alípio Freire]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Alípio Freire.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106602162|Thakur Puran Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106602515|Bhitali Das]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q2227470|Majgaon]]'' | | | [[فائل:Assamese singer Vitali Das.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106611255|Satwant Kaur Sandhu]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106611259|A Elumalai]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106611265|M. AS Subramanian]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106611278|Kailash Chandra Trivedi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106611282|Sukhdarshan Singh Marar]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106611287|Bishnu Prasad Bhaiya]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106611773|Purnmasi Pankaj]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106611774|Kalawati Bhuria]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106611776|Ramesh Diwakar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106613228|Vira Sathidar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106613406|Diana S. Rabinovich]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q106617169|Zoram Sangliana]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106618445|Kunti Devi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106626688|Kishore Nandlaskar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106629259|David Núñez]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q106634443|Jaga Rout]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106637349|Somnath Juwarkar]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106648138|Amris]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wakil Walikota Dumai Amris.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106648215|Celso Dayrit]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106650087|Chittabbai Kudupudi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106651586|Kom Chuanchuen]]'' | | [[ٿائيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q106652376|Vasyl Obleschuk]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106659864|Olena Lytovchenko]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Письменниця Олена Литовченко з книжкою "Пустоцвіт".jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106675659|Jagdish Lad]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106675731|Kanupriya]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106687272|Williams Santamaría Valdera]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q106687902|Seturam Gopalrao Neginhal]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Sethuram Gopalrao Neginhal.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106689691|Gilmar de Carvalho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q106689926|Boddu Bhaskara Ramarao]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106690199|Challa Rama Krishna Reddy]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106690208|Sudhakar Paricharak]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106690211|Dauji Gupta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106691558|Ricardo Alberto Ramírez]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q106702173|James Purify]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106707423|Fred Fitz-James]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q106714989|Ajay Sharma]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106727289|Sriprada]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106730125|Baldur Beyer]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:Baldur Beyer (2021).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106734360|Rajendra Kapila]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106764462|Omar Hugo Gómez]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q106768454|Javier Rondón]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q106771906|James Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106784040|Roy Ristie]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Roy Ristie 2017.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106784902|Fathul Allah Ahmad]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q106835512|Estefano Starepravo]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q106837129|Tony Tolbert]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106869478|Rajendrasinh Jadeja]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106873455|Anjan Bandyopadhyay]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106885286|Saad Sharar]]'' | | [[ڪويت]] | | | |- | ''[[:d:Q106906609|Prashant Mohapatra]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106906993|Karen Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106947545|Qadir Haji Ali]]'' | | [[عراق]]<br/>''[[:d:Q41470|Kurdistan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q107021764|Ryan Stephen]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107021889|Basant Das]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107103451|Yann Gontard]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q107119906|Kiyomoto Yoshijirō]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q107128059|Paul Freedman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107187433|Taha Karaan]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107192015|Lin Fang-I]]'' | | [[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q107207790|Aldo Moltifiori]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q107249689|Maurice Tsalefac]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | |- | ''[[:d:Q107289272|Rehema Watongola]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q107300156|Rodrigo Munilla]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q107309769|Emin Saraç]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:صورة شخصية محمد أمين سراج.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107343331|Abd al-Nasir Najjar]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q107358646|Ahmed Bilal Shah]]'' | | [[پاڪستان]] | | | [[فائل:Ahmed Bilal Shah VOA (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107359033|Hind Chelbi]]'' | | [[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q107380310|Goolam Rajah]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387549|Nomandla Yako]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387562|Lungile Tom]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108940885|Elnur Ashrafoglu]]'' | | [[آذربائيجان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q109000898|Svetlana Căpățină]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | |- | ''[[:d:Q109031824|Manuel de Jesus Tahay Gomes]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q109218129|Jan Hilgen]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q109258630|Abdul Jawad Dhanuun]]'' | | [[عراق]] | | | [[فائل:عبدالجواد ذنون.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q109258978|Dzmitry Liebiadzievich]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q109259050|Mbak You]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q109270014|Adib al-Jarf]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q109280531|Vladimir Sytchanka]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q109331719|Lenka Angelová]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q109335700|Ḥusayn Asad]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q109385274|Orhan Çoban]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q109398170|Ali Cem Köroğlu]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q109423757|Roberto José Ábalos]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:José Roberto Ábalos.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q109463224|Josip Uhlik]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q109486992|Yuri Evtushenko]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q109551692|Akbar Nikzad Afghani]]'' | | [[افغانستان]] | | | |- | ''[[:d:Q109552845|Bijan Afshar]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q109588694|Julie Le Galliard]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q109623606|William Breisky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q109649898|Aziz El Fadili]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q109655703|Wallker Wollber Bezerra de Medeiros]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q109678716|Fetty Dzul]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q109678864|Ahmad Mohd Nor]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q109744750|Lars Egil Mogård]]'' | | [[ناروي]] | | | |- | ''[[:d:Q109805144|Steven Milligram]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q109835297|Vince Lelkes]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[سلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q109836022|Pius Mujuzi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q109852630|Parthena Koutmeridou]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q109869417|Ludwig Ladstätter]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q109941647|Alberto Berardi]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q110062761|Vangelis Vasileiadis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q110088289|Fernando Gutierres Reis]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q110113207|Gramoz Abedinaj]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q110125587|Josep Maria Castelló i Mateu]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:JM CASTELLO HOMENATGE CASTELL (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110150593|Alicja Tysiąc]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Alicja Tysiąc.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110165407|Boris Zozulya]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q110191163|Ashok Kumar Amrohi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q110215649|Tina Rinaldi]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q110221514|Evgenia Hristopoulou]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q110226536|Jenni Crain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q110246082|Adil Xasayev]]'' | | [[آذربائيجان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q110271712|Frédéric Sinistra]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:Frédéric Sinistra dans un match le 24 mars 2012.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110275982|Roland Damu]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q110286763|Christos Diamantis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q110400616|Jan Čermák]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q110401833|Kenny J]]'' | | [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]] | | | [[فائل:Kenny J at Dimanche Gras 1993.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110402492|Ibrahim Hegazy]]'' | | ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q110409615|Baktash Abtin]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Baktash Abtin (3).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110422948|Joan Vinyals]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q110451924|Stewart Gilray]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q110496140|Umar Zahir]]'' | | | | | [[فائل:Umar Zahir (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110540805|Andrzej Rusek]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q110597021|Hana Horká]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q110607249|Yolanda Tortolero]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q110646860|Ankica Lepej]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q110778559|Mykola Malkov]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q110815959|Izidorio Oliveira]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q110826613|Martin B. Moore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q110854189|Petipán]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Petipán en 1967.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110861744|Gareer Mansour]]'' | | ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q110883731|Roberto Scudero]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q110901608|Edmur Mesquita]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q110938790|Jorge Conti]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q110955245|Hervé Mombo Kinga]]'' | | [[گيبون]] | | | |- | ''[[:d:Q110975000|Martin Tichý]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111080749|Ananias Koustenis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q111128104|Bessie Hendricks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q111149838|Nurlan Agha]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q111288450|Oliver Crewe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q111366741|Carlos Cano Vieira]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q111377122|Aleksandr Suvorov]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q111448515|رشیدہ عیاں]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q111449480|Ahmet Ceni]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111513142|Manuel Machado Alvarez]]'' | | [[ڪيوبا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Manuel Alvarez CDCR (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q111763387|Jack Dowling]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111913676|Yusuf Hussain]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q112036971|Ivan Gavrilov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q112117043|Mohammed Makhlouf]]'' | | [[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q112119460|Richárd Látó]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q112133146|Gideon Badagawa]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q112134792|David M. Robb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q112136783|Gui.Giling]]'' | | [[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q112378516|Moshe Augenstein]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q112506278|Juris G. Draguns]]'' | | [[ليٽويا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q112689682|Cecilia Wang]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q112742832|Nikolaos Vernezos]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q112800314|James Fisher]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q112972599|Adelmo Rivas]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q112972601|Juan José Martel]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113027291|Ramón Ojeda Mestre]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q113273570|Nanda Kishore Patnaik]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q113323854|Fred Nijs]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113411338|Sergey Borisovich Lebedev]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q113443989|Albert Woodfox]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Angola Three event, Manchester Metropolitan University, November 2016 (07) (cropped).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q113481015|B. Sathyanarayana]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113485982|Gautam Lal Meena]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113501104|D.A. Sathya Prabha]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q113501384|Marco Brown]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q113501563|Gordon Arinda]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q113502533|Omar Garmil]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113504240|Howard D. Weinbrot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q113509778|Irengbam Ibohalbi Singh]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113509780|Marie-Line Lesdéma]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113553302|John M. Murrin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q113658209|Liu Shunsong]]'' | | [[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q114051142|Abdulsamad al-Ghurairi]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q114435943|Raja Madangopal Nayak]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114435946|Govardhan Dangi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114435953|Jyoti Dutt]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114554103|Ferdy Nico Yohannes Piay]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q114567435|Hari Narayan Choudhary]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114776280|Noël Bélanger]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q114865038|Rohit Patel]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114865049|Shakrajit Nayak]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114876246|Madhava Chandra]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q115056055|Wangkheimayum Brajabidhu Singh]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115056059|Bedri Çollaku]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115091370|SRS Yadav]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115091407|Jamuna Prasad Bose]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115091447|Naseeb Pathan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115129602|Choudhary Fateh Muhammad]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q115129933|Chuni Lal]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115322537|Marcus Birks]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q115367980|Lee Lung-chuan]]'' | | [[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q115653493|Joseph M. Masling]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q115696126|Luis Hugo Apolo]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q115709280|Anja Kanninen]]'' | | [[فنلينڊ|فن لينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q115712095|Edwin Bennett Shostak]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q115943625|Ruggero Boschi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q116038073|Chu Lanlan]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038416|Hong Mu]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038464|Xu Lanlalan]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038510|Cheng Qingao]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038570|Yu Yuheng]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038606|Jiang Yingheng]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038836|Ni Hen]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116151283|Emilio Locurcio]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q116182265|Achille Mauri]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q116452339|Katharine Clare Manning Loeb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q116616040|Teoman Alili]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q116812358|James M. Polachek]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q116971082|Juan Chico]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q116994772|Pamela Hibbs]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q117025085|Juan Astorga Junquera]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]]<br/>[[ايڪواڊور]] | | | [[فائل:JuanAstorgaJunquera2.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q117485502|Roberto Ambrosoli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q117845780|Muriel Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q117846318|Behçet Güler]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q118109323|Craig Welch]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q118120596|André Poulidor]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q118454861|Rekha Chattopadhyay]]'' | | [[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q118522965|Ainslie Leslie]]'' | | [[بيليز]] | | | |- | ''[[:d:Q121571277|Guiller]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q121798149|Gary Friedkin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q122225804|Paul Coffin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q122508425|József Sipos]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q122956959|Fereydoun Shayah]]'' | | [[ايران]]<br/>[[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q123562957|Bob Contant]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q123575621|Jaime Fernandes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:74001.jpgmaior Jaime Fernandes.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q123745963|Neuza Freitas Dias]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q123987299|Luis de Blas]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q124031636|葉明水]]'' | | [[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q124254829|Valter Gjoni]]'' | | [[البانيا]] | | | |- | ''[[:d:Q124254912|Leah Bernstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124290122|Tony Metoyer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124371974|James Geraty Harrison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124423502|Alice Mackler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124480612|Arnold Tenenbaum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124480763|Lorlee Tenenbaum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124517966|Ygona Moura]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q124799497|Ezekiel Koren]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q125117241|Laura Weinstein]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:La historia de Laura Weinstein para Sentiido 0-43 screenshot (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q125469336|Frank Olson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q125473156|Martha Lillard]]'' | | | | | [[فائل:Martha Lillard.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q125895230|Swami Omkarananda]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q126465852|Layla El-Iskandaraniyyah]]'' | | ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q126712872|Anna Fehér]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Feher Anna nover 1984 fortepan 124217.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q127416432|Kenan Akın]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q127639331|Ronald K. O’Dor]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q128382746|Minoo B. Madon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q129167054|Elena B. Muzrukova]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q129176723|ဝိသာရဒ မဟာထေရ်]]'' | | [[ميانمار]] | | | [[فائل:Visarada.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q129693028|Vinesh Kumar Kalra]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Shri Vinesh Kalra, Consul General, Mazar-e-Sharif.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q130480285|Bạch Mai]]'' | | [[ويٽنام]] | | | |- | ''[[:d:Q130718411|Deloris Dockrey]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q131323028|Giorgi Beridze]]'' | | [[جارجيا]] | | | |- | ''[[:d:Q131369881|Chilakam Ramachandra Reddy]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q131386787|Pavuluri Sivaramakrishna]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q131390242|Min Thein Swe]]'' | | [[ميانمار]] | | | [[فائل:TheinSwe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q131674590|Dana Konya-Petrișor]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q131754455|Bernardo Saavedra Pita]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q131763189|احمد گل‌محمدی]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q131794484|ابومحمد عسگرخانی]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q132125661|Ginette Rivière Lubin]]'' | | [[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q132398047|Anton Holič]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q132471275|Bhishma Guhathakurta]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q132733138|Ngọc Đáng]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ويٽنام]] | | | |- | ''[[:d:Q133457873|Bill Follis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q133574003|پرویز اسکندرپور خرمی]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q133858013|Madhavi Gogate]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q133879482|Bengt Sprinzl]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q133884170|Yasinjan Ghopur]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q134002433|Chaim Mertz]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q134276406|Jules Houllier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q134283271|اشکان منصوری]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q134634105|Laura Hermosa]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q135110412|Mikica Zdravković]]'' | | ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q135152691|Falilou Kane]]'' | | [[سينيگال]] | | | |- | ''[[:d:Q135455342|Bruno Villata]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q135459263|Gérard Beaulieu]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q135548080|Eurípedes Balsanulfo de Freitas e Abreu]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q135919372|Cosme Proenza]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q135971389|Hasan Riyazi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q135985383|Javier Ojalvo]]'' | | [[بوليويا]] | | | |- | ''[[:d:Q136210886|Herman Bailey]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q136236318|زهرا استادزاده]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q136458233|דוד אלעווסקי]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q136465052|Eric Cohen]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q136471378|מאיר זעליג ריספלער]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q136485620|Henry Ventura]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q136485645|Humberto Silva]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q136485840|Jean Carlos Martínez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q136724021|Antonio Casas González]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q137204967|Alioune Badiane]]'' | | [[سينيگال]] | | | |- | ''[[:d:Q137290904|Віктор Талащук]]'' | | | | | [[فائل:Талащук Віктор Флорович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q137644949|Jimmy Gamonet]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q137784699|Elizabeth R. Duff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q137828518|Robbert Keegel]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q137942344|Mitchell Andrews]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q138341440|Abu Ubayda Ahmad al-Muhrizi]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q138412915|Николай Матрачийски]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q139069633|Jānis Kaijaks]]'' | | [[ليٽويا]] | | | |- | ''[[:d:Q140007277|Milen Belchev]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q140007287|Neven Belchev]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q140317413|Şaban Şenateş]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q140869668|Erick Echegaray]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q141050484|Patrick Semphere]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q141376071|Charles C. Thieriot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |} {{Wikidata list end}} 28jzvdcde10nihh8we0012vw9feoywg 0 58026 412140 411493 2026-09-14T08:05:42Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412140 wikitext text/x-wiki {{Short description|شهدادڪوٽ تعلقي، سنڌ جي يونين ڪائونسل ۽ ڳوٺ}} {{Infobox settlement | name = چاڪياڻي | other_name = چاڪياڻي يونين ڪائونسل | native_name = يونين ڪائونسل نمبر 4 چاڪياڻي | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] | image_skyline = | imagesize = 250px | image_caption = | image_map = Shahdadkot Taluka.jpg | mapsize = 250px | map_caption = [[شهدادڪوٽ تعلقو|شهدادڪوٽ تعلقي]] جو نقشو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 240 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|50|07|N|67|58|46|E|region:PK-SD_type:village|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[شهدادڪوٽ تعلقو]] | government_type = يونين ڪائونسل | unit_pref = Metric | elevation_m = 49 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = موجوده يونين ڪائونسل نمبر | blank_info_sec1 = 4 }} '''چاڪياڻي''' [[سنڌ]] جي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي [[شهدادڪوٽ تعلقو|شهدادڪوٽ تعلقي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ ۽ [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] آهي. اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي موجوده مڪاني حڪومت واري رڪارڊ ۾ هن کي '''يونين ڪائونسل نمبر 4، چاڪياڻي''' طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="ECP2026">{{cite web |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي مڪاني حڪومت وارين خالي سيٽن بابت نوٽيفڪيشن |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/96Cw89RNkAsvXNFLu6xim50Cgl1AVcYooiHDcVB6.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> چاڪياڻي [[رتوديرو]]–[[شهدادڪوٽ]] واري [[ايم-8 موٽر وي]] جي ويجهو واقع آهي. سنڌ حڪومت جي 2023ع واري ٻوڏ کانپوءِ روڊ بحالي منصوبي ۾ '''رتوديرو–شهدادڪوٽ موٽر وي (ايم-8) کان ڳوٺ چاڪياڻي تائين روڊ''' کي الڳ بحالي منصوبي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SFERPRoad">{{cite web |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ برسات ۽ ٻوڏ کان متاثر روڊن جي بحاليءَ جو ماحولياتي ۽ سماجي انتظامي منصوبو |url=https://sferp.gos.pk/wp-content/uploads/2023/11/Eng-updated-ESMP-CC-Rehabilitation-of-Qamber-Shadadkot-14-Roads-V1.5-24.10.23.pdf |publisher=سنڌ حڪومت، سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ |date=October 2023 |access-date=12 September 2026 }}</ref> [[File:Shahdadkot Taluka.jpg|thumb|left|280px|[[شهدادڪوٽ تعلقو|شهدادڪوٽ تعلقي]] جو نقشو.]] == نالو ۽ انتظامي حيثيت == سرڪاري انگريزي رڪارڊ ۾ ڳوٺ جي نالي جون '''Chakyani''' ۽ '''Chakiani''' ٻئي صورتون ملن ٿيون. سنڌ تعليم کاتي ۽ موجوده مڪاني حڪومت واري رڪارڊ ۾ ''Chakyani'' جو استعمال وڌيڪ عام آهي.<ref name="ECP2026"/><ref name="SELDPrimary">{{cite web |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ پرائمري اسڪولن ۽ استادن جو رڪارڊ |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/VP21/PRI/PRI%20District%20Kambar%20%28PST%29.pdf |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> پراڻن مڪاني ۽ تعليمي رڪارڊن ۾ چاڪياڻي کي مختلف يونين ڪائونسل حدن سان ڳنڍيو ويو آهي. مثال طور 2015ع جي سنڌ تعليم کاتي جي معياري امتحاني رڪارڊ ۾ چاڪياڻي، پير نبي شاهه، دريا خان مستوئي ۽ صوبدار مستوئي جا اسڪول '''اعتبار خان چانڊيو يونين ڪائونسل''' هيٺ درج هئا.<ref name="SAT2015">{{cite web |title=معياري امتحانن جو شيڊول، ضلعو قمبر شهدادڪوٽ |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SAT/SAT%20Time%20Schedule%2006-02-2015.pdf |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، سنڌ تعليم کاتو |year=2015 |access-date=12 September 2026 }}</ref> موجوده اليڪشن ڪميشن جي حدبنديءَ ۾ چاڪياڻي پاڻ الڳ '''يونين ڪائونسل نمبر 4''' آهي.<ref name="ECP2026"/> تنهنڪري پراڻن مضمونن ۾ استعمال ٿيل '''يو سي 3 چاڪياڻي''' کي موجوده انتظامي نمبر طور لکڻ درست نه آهي. == جاگرافي == چاڪياڻي اتر اولهه سنڌ جي هموار زرعي ميداني پٽيءَ ۾ واقع آهي. کليل جاگرافيائي ڊيٽا موجب ڳوٺ جو مرڪزي مقام تقريباً 27°50′07″ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67°58′46″ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي آهي، جڏهن ته سمنڊ جي سطح کان اوچائي لڳ ڀڳ 49 ميٽر آهي.<ref name="MapChakyani">{{cite web |title=چاڪياڻي جو نقشو ۽ جاگرافيائي مقام |url=https://mapcarta.com/N10600312146 |website=ميپ ڪارٽا |access-date=12 September 2026 }}</ref> چاڪياڻي جي ڀرپاسي ۾ '''صوبدار خان مستوئي'''، '''دريا خان مستوئي'''، '''پير نبي شاهه'''، '''انگهه''' ۽ ٻيون ننڍيون آباديون واقع آهن.<ref name="MapChakyani"/> '''صوبدار خان مستوئي''' چاڪياڻي جي اتر اولهه طرف لڳ ڀڳ هڪ ڪلوميٽر کان به گهٽ فاصلي تي واقع آهي، جڏهن ته دريا خان مستوئي لڳ ڀڳ اڍائي ڪلوميٽر اتر اولهه طرف آهي.<ref name="SobdarMap">{{cite web |title=صوبدار خان مستوئي جو مقام |url=https://mapcarta.com/N10600312145 |website=ميپ ڪارٽا |access-date=12 September 2026 }}</ref><ref name="DaryaMap">{{cite web |title=دريا خان مستوئي جو مقام |url=https://mapcarta.com/N10600312147 |website=ميپ ڪارٽا |access-date=12 September 2026 }}</ref> == آمدرفت == چاڪياڻي جي موجوده علائقائي اهميت جو هڪ سبب [[ايم-8 موٽر وي]] سان ان جو روڊ رابطو آهي. نيشنل هاءِ وي اٿارٽي جي رڪارڊ موجب ايم-8، گوادر–رتوديرو روڊ منصوبي جو حصو آهي ۽ خضدار–شهدادڪوٽ سيڪشن ان جي اهم حصن مان آهي.<ref name="NHA">{{cite web |title=گوادر–رتوديرو روڊ منصوبي جي خضدار–شهدادڪوٽ سيڪشن بابت نيشنل هاءِ وي اٿارٽي جو رڪارڊ |url=https://www.nha.gov.pk/uploads/topics/16981305789567.pdf |publisher=[[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ جي سرڪاري نقشن ۾ چاڪياڻي کي رتوديرو–شهددادڪوٽ موٽر وي واري پٽيءَ سان ڳنڍيل ڏيکاريو ويو آهي ۽ '''ايم-8 کان ڳوٺ چاڪياڻي تائين لنڪ روڊ''' جي بحالي کي 2022ع جي ٻوڏ کانپوءِ ترقياتي منصوبن ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="SFERPRoad"/> [[File:M8 Motorway.jpg|thumb|280px|[[ايم-8 موٽر وي]] جو هڪ منظر؛ چاڪياڻي هن قومي شاهراهه سان لنڪ روڊ وسيلي ڳنڍيل آهي.]] == آبادي ۽ وسنديون == چاڪياڻي يونين ڪائونسل جي موجوده مڪمل آباديءَ جو الڳ تصديق ٿيل انگ پاڪستان شماريات بيورو جي عام آن لائين ضلعي جدولن ۾ صاف صورت ۾ موجود نه آهي؛ تنهنڪري غيرسرڪاري اندازن کي Infobox ۾ شامل نه ڪيو ويو آهي. سنڌ حڪومت جي ڳوٺن ۽ ترقياتي رڪارڊن مان چاڪياڻي ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ هي آباديون سڃاڻپ ۾ اچن ٿيون: * چاڪياڻي * دريا خان مستوئي * صوبدار خان مستوئي * پير نبي شاهه * امير بخش ڏنگر * دلاور خان بروهي * انگهه * مٺو خان مستوئي * ٻين ننڍين ڳوٺاڻين آبادين 2013ع جي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ڳوٺن واري ڊائريڪٽري ۾ '''دلاور خان بروهي'''، '''صوبدار مستوئي'''، '''امير بخش ڏنگر''' ۽ '''پير نبي شاهه''' سميت ڪيترن ڳوٺن جا نالا درج آهن.<ref name="VillageDirectory">{{cite web |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ڳوٺن جي ڊائريڪٽري |url=https://www.scribd.com/doc/129529996/The-Villages-Directory-District-Kamber-Shahdadkot-Sindh-Pakistan-2013 |year=2013 |access-date=12 September 2026 }}</ref> == مقامي حڪومت == چاڪياڻي سنڌ جي ڳوٺاڻي مڪاني حڪومت جي نظام تحت يونين ڪائونسل آهي. موجوده اليڪشن ڪميشن جي رڪارڊ ۾ اها '''يونين ڪائونسل نمبر 4''' طور شامل آهي.<ref name="ECP2026"/> يونين ڪائونسل جي ذميوارين ۾ مقامي شهري رڪارڊ، ڄمڻ ۽ وفات جي رجسٽريشن، نڪاح ۽ شاديءَ جا انتظامي رڪارڊ ۽ مقامي ترقياتي معاملن ۾ سهڪار شامل آهن. 2015ع جي مڪاني چونڊن بابت پراڻي نتيجن واري رڪارڊ موجب چاڪياڻي واري يونين ڪائونسل مان مشتاق احمد مستوئي، عرف پهلوان خان، چيئرمين ۽ مجتبى حسين واڍو وائيس چيئرمين طور چونڊيا ويا هئا، جڏهن ته صاحب علي شاهه ضلعي ڪائونسل لاءِ ميمبر چونڊيو ويو هو.<ref>{{Citation |title=سنڌ مڪاني حڪومت چونڊون 2015ع جا نتيجا |url=https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/ |accessdate=22 April 2020 |archive-date=12 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812031907/https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/ |dead-url=yes }}</ref> موجوده مڪاني حدبندي 2015ع واري حدبنديءَ کان مختلف آهي، تنهنڪري پراڻا يونين ڪائونسل نمبر ۽ موجوده نمبر هڪجهڙا نه سمجهڻ گهرجن.<ref name="ECP2026"/> == تعليم == چاڪياڻي ۽ ڀرپاسي ۾ سرڪاري پرائمري ۽ ثانوي تعليم جون سهولتون موجود آهن. سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي موجوده رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول چاڪياڻي''' سيمس ڪوڊ '''427030136''' سان شهدادڪوٽ تعلقي ۽ چاڪياڻي يونين ڪائونسل هيٺ درج آهي.<ref name="SportsSchools">{{cite web |title=سنڌ جي سرڪاري اسڪولن لاءِ راندين جي سامان واري اسڪول فهرست |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Others/SUPPLY%20AND%20DELIVERY%20OF%20SPORTS%20MATERIAL%20IN%20PUBLIC%20SECTOR%20SCHOOLS%20OF%20SINDH.pdf |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2025–26ع جي سنڌ حڪومت جي بجيٽ ۾ پڻ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول چاڪياڻي''' لاءِ الڳ آپريٽنگ، فرنيچر، راندين ۽ مرمت جي بجيٽ درج آهي.<ref name="BudgetGBPS">{{cite web |title=پرائمري تعليم، ضلعو قمبر شهدادڪوٽ، بجيٽ 2025–26ع |url=https://finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CVOLUME_III_Detail%5CSC21189-Primary+%28District+Kambar%29.pdf |publisher=ناڻي کاتو، سنڌ حڪومت |access-date=12 September 2026 }}</ref> ساڳئي بجيٽ ۾ '''گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول چاڪياڻي''' پڻ الڳ اسڪولي اسڪيم طور درج آهي.<ref name="BudgetGBPS"/> سنڌ تعليم کاتي جي اسڪول ڊائريڪٽريءَ ۾ چاڪياڻي ۽ ڀرپاسي لاءِ هي اسڪول پڻ درج آهن:<ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=ضلعي ۽ تعلقي موجب سرڪاري اسڪولن جي ڊائريڪٽري، قمبر شهدادڪوٽ |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/27-District_Kambar-Shahdadkot.pdf |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، سنڌ تعليم کاتو |access-date=12 September 2026 }}</ref> * گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول چاڪياڻي * گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول چاڪياڻي * گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول پير نبي شاهه * گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول پير نبي شاهه * گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول حاجي دريا خان مستوئي * گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول دريا خان مستوئي * گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول صوبدار مستوئي * گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول صوبدار مستوئي سنڌ تعليم کاتي جي استاد مقرري واري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول چاڪياڻي''' پڻ شهدادڪوٽ تعلقي ۾ موجود ثانوي ادارو طور درج آهي، جنهن جو سيمس ڪوڊ '''427030220''' آهي.<ref name="GBHS">{{cite web |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ جونيئر ايليمينٽري اسڪول استادن جون خالي جايون |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/VP21/ESHS/ESHS%20District%20Kambar%20at%20Shahdadkot%20%28JEST%29.pdf |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> ان ڪري پراڻي مسودي جو اهو بيان ته '''چاڪياڻي ۾ سيڪنڊري تعليم جو ڪو بندوبست ناهي''' هاڻي درست نه آهي. == صحت == چاڪياڻي ۾ '''بنيادي صحت يونٽ چاڪياڻي''' موجود آهي. سنڌ حڪومت جي نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام جي 2025ع ۽ 2026ع واري صحت سهولتن جي سرڪاري فهرست ۾ ان کي '''بي ايڇ يو چاڪياڻي'''، ڪوڊ '''234043'''، پي پي ايڇ آءِ جي انتظام هيٺ درج ڪيو ويو آهي.<ref name="BHU2025">{{cite web |title=سنڌ جي 15 ضلعن ۾ بنيادي صحت مرڪزن ۽ رورل هيلٿ سينٽرن جي فهرست |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2025/04/List-of-HF-in-15-Districts-of-NHSP.pdf |publisher=نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام، سنڌ حڪومت |access-date=12 September 2026 }}</ref><ref name="BHU2026">{{cite web |title=سنڌ جي صحت سهولتن جي تازه ڪاري ٿيل فهرست |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2026/02/NHSP-HFs-17-Districts-590-1.pdf |publisher=نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام، سنڌ حڪومت |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2026ع واري فهرست ۾ بي ايڇ يو چاڪياڻي کي شهدادڪوٽ تعلقي جي '''اعتبار خان''' واري صحت انتظامي اڪائي هيٺ درج ڪيو ويو آهي.<ref name="BHU2026"/> اهڙيءَ طرح چاڪياڻي ۾ پرائمري صحت جي سرڪاري سهولت موجود آهي؛ پراڻي مضمون ۾ صحت جي مڪمل کوٽ وارو بيان هاڻي درست نه رهيو آهي. == پيئڻ جو پاڻي == چاڪياڻي لاءِ سرڪاري '''پاڻي فراهمي اسڪيم''' پڻ موجود آهي. سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ جي 2024ع واري ضلعي رپورٽ ۾ '''چاڪياڻي واٽر سپلاءِ اسڪيم''' شهدادڪوٽ تعلقي جي پاڻي فراهمي منصوبن ۾ شامل آهي.<ref name="WaterScheme">{{cite web |title=قمبر شهدادڪوٽ ضلعي بابت ماحولياتي ۽ سماجي اسڪريننگ رپورٽ |url=https://sferp.gos.pk/wp-content/uploads/2024/05/ESSR_District_Qambar-Shahdadkot-V1.0_May-2024.pdf |publisher=سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ، سنڌ حڪومت |date=May 2024 |access-date=12 September 2026 }}</ref> رپورٽ ۾ اسڪيم لاءِ بنيادي آبادي 4,000 ڄاڻائي وئي آهي ۽ مستقبل جي منصوبابنديءَ لاءِ 6,390 ماڻهن تائين آباديءَ جو ڪاٿو ڏنو ويو آهي؛ اهي انگ '''پاڻي فراهمي اسڪيم جي خدمت واري آبادي''' آهن، يونين ڪائونسل جي سرڪاري آدمشماري نه آهن.<ref name="WaterScheme"/> انهيءَ ڪري ”پيئڻ لاءِ رڳو جر جو پاڻي ميسر آهي“ وارو پراڻو مطلق بيان هاڻي مناسب نه آهي؛ البت پاڻي جي فراهمي، زميني پاڻي ۽ آبپاشيءَ جي کوٽ علائقي جا اهم مسئلا رهيا آهن. == زراعت ۽ معيشت == چاڪياڻي جي معيشت وڏي حد تائين زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين تي دارومدار رکي ٿي. علائقي ۾ خاص طور [[چانور]] جي پوک اهم آهي، جڏهن ته ڪڻڪ، چارا ۽ مختلف موسمي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا. 2021ع ۾ ''ڊان'' قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ آبپاشيءَ جي پاڻي جي شديد کوٽ بابت رپورٽ ڪندي خاص طور '''رتوديرو–خضدار موٽر وي ڀرسان چاڪياڻي ڳوٺ''' جي آبادگارن جو ذڪر ڪيو. رپورٽ موجب پاڻي جي اڻپوري ۽ غيربرابر ورڇ سبب سارين جون نرسريون ۽ نوان پوکيل ٻوٽا متاثر ٿي رهيا هئا.<ref name="DawnWater">{{cite news |title=قمبر شهدادڪوٽ ۾ بدانتظامي ۽ سياسي مداخلت سبب پاڻيءَ جي کوٽ |url=https://www.dawn.com/news/1643147/mismanagement-political-interference-cause-water-scarcity-in-qambar-shahdadkot |work=[[ڊان]] |date=28 August 2021 |access-date=12 September 2026 }}</ref> رپورٽ ۾ چاڪياڻي جي هڪ آبادگار ۽ اڳوڻي ضلعي صحت آفيسر ڊاڪٽر عبدالوهاب واڍي جي حوالي سان پڻ فصلن تي پاڻي جي کوٽ جي اثرن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="DawnWater"/> چاڪياڻي جي ڀرپاسي جا رهاڪو زراعت کان سواءِ مال پالڻ، ننڍي واپار، ٽرانسپورٽ ۽ سرڪاري يا خانگي ملازمتن سان پڻ لاڳاپيل آهن. == ترقياتي ڪم == سنڌ حڪومت جي پبلڪ هيلٿ انجنيئرنگ ڊويزن جي 2015ع واري سرڪاري ٽينڊر رڪارڊ ۾ '''ڳوٺ دريا خان مستوئي، تعلقو شهدادڪوٽ''' ۾ سيمينٽ ڪنڪريٽ نالين ۽ بلاڪن جي تعمير لاءِ ترقياتي اسڪيم درج آهي.<ref name="PHED">{{cite web |title=ڳوٺ دريا خان مستوئي ۾ نالين ۽ سيمنٽ بلاڪن جي تعمير |url=https://www.pprasindh.gov.pk/correction/26021XENPHEKamber151215BD.pdf |publisher=سنڌ پبلڪ پروڪيورمينٽ ريگيوليٽري اٿارٽي |year=2015 |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2022ع جي ٻوڏ کان پوءِ سنڌ حڪومت چاڪياڻي کي ايم-8 سان ڳنڍيندڙ روڊ جي بحالي پڻ ضلعي جي اهم روڊ منصوبن ۾ شامل ڪئي.<ref name="SFERPRoad"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#315d7d; color:white; font-size:115%;" | '''چاڪياڻي ۽ ڀرپاسي جون تصديق ٿيل سرڪاري سهولتون''' |- style="background:#dceaf4;" ! شعبو ! سهولت / منصوبو ! سرڪاري حيثيت |- style="background:#f6fbfe;" | تعليم | گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول چاڪياڻي | فعال<ref name="SportsSchools"/> |- style="background:#fff4dc;" | تعليم | گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول چاڪياڻي | فعال<ref name="SchoolDirectory"/> |- style="background:#f6fbfe;" | تعليم | گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول چاڪياڻي | ثانوي اسڪول<ref name="GBHS"/> |- style="background:#fff4dc;" | صحت | بنيادي صحت يونٽ چاڪياڻي | پي پي ايڇ آءِ جي انتظام هيٺ<ref name="BHU2026"/> |- style="background:#f6fbfe;" | پاڻي | چاڪياڻي پاڻي فراهمي اسڪيم | سرڪاري اسڪيم<ref name="WaterScheme"/> |- style="background:#fff4dc;" | روڊ | ايم-8 کان چاڪياڻي لنڪ روڊ | ٻوڏ کانپوءِ بحالي منصوبو<ref name="SFERPRoad"/> |} == پير نبي شاهه ۽ تاريخي ورثو == چاڪياڻي جي ڏکڻ طرف '''پير نبي شاهه''' نالي پراڻي آبادي ۽ درگاهه واقع آهي. هڪ جديد آثار قديمه واري مطالعي ۾ '''پير سيد نور مُلا نبي شاهه جي درگاهه''' کي ديهه ڪاريو صوبدار، تعلقو شهدادڪوٽ ۾ واقع ڄاڻايو ويو آهي. ان مطالعي موجب چاڪياڻي ان درگاهه کان تقريباً 3 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي.<ref name="LostGlory">{{cite book |last=شاهه |first=سيد شاڪر علي |title=لاڙڪاڻي جي وڃايل عظمت: قمبر شهدادڪوٽ ضلعي سميت |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/The_Lost_Glory_of_Larkana-Dr_Syed_Shakir_Ali_Shah-2022-cs.pdf |year=2022 |pages=102 |access-date=12 September 2026 }}</ref> مطالعي ۾ درگاهه جي عمارت کي چورس بنياد، لڳ ڀڳ 8.70 ميٽر ڊيگهه ۽ ويڪر ۽ تقريباً 12 ميٽر اوچائي واري اڏاوت طور دستاويز ڪيو ويو آهي.<ref name="LostGlory"/> [[File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|thumb|280px|سنڌ ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جو مقام.]] == سماج ۽ ٻولي == چاڪياڻي ۽ ڀرپاسي ۾ واڍا، مستوئي، بروهي، سيد، سومرا ۽ ٻين سنڌي ۽ بلوچ برادرين سان تعلق رکندڙ ماڻهو رهن ٿا. جديد سرڪاري آدمشماري ذات يا قبيلي موجب يونين ڪائونسل سطح جا انگ جاري نٿي ڪري، تنهنڪري انهن برادرين جو صحيح عددي تناسب بيان نٿو ڪري سگهجي. سنڌ حڪومت جي ٻوڏ بحالي منصوبي جي سماجي جائزي ۾ شهدادڪوٽ واري منصوبي جي علائقي ۾ سنڌي ۽ بلوچي کي مقامي آباديءَ جون اهم ٻوليون ڄاڻايو ويو آهي؛ روزمره رابطي ۽ تعليم ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] غالب آهي.<ref name="SFERPRoad"/> يورپي يونين جي غذائيت پروگرام جي مقامي ڪميونٽي ڊائريڪٽري ۾ پڻ '''چاڪياڻي''' کي شهدادڪوٽ تعلقي جي مقامي ڳوٺاڻي تنظيم ۽ '''نگهبان''' نالي مقامي سپورٽ تنظيم سان ڳنڍيل ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="CLEW">{{cite web |title=سنڌ ۾ ڪميونٽي لائيو اسٽاڪ ۽ غذائيت ورڪرن جي ڊائريڪٽري |url=https://www.rspn.org/wp-content/uploads/2020/05/CLEW-Directory.pdf |publisher=رورل سپورٽ پروگرامز نيٽ ورڪ |access-date=12 September 2026 }}</ref> == ڀرپاسي جون آباديون == {| class="wikitable sortable" style="width:90%; text-align:center;" |+ style="background:#287271; color:white;" | '''چاڪياڻي ڀرسان اهم آباديون''' |- style="background:#e5f3ef;" ! آبادي ! چاڪياڻي سان لاڳاپو ! حوالو |- | [[صوبدار خان مستوئي]] | بلڪل ڀرسان اتر اولهه طرف | <ref name="SobdarMap"/> |- | [[دريا خان مستوئي]] | لڳ ڀڳ 2.5 ڪلوميٽر اتر اولهه | <ref name="DaryaMap"/> |- | [[پير نبي شاهه]] | ڏکڻ طرف، تقريباً 3 ڪلوميٽر | <ref name="LostGlory"/> |- | انگهه | اوڀر ۽ اتر اوڀر واري علائقي ۾ | <ref name="MapChakyani"/> |} == تصويرون == وڪيميڊيا ڪامنز تي چاڪياڻي ڳوٺ جي سڌي تصديق ٿيل تصوير هن وقت دستياب نظر نه آئي. مضمون لاءِ هي لاڳاپيل آزاد تصويرون استعمال ڪري سگهجن ٿيون: <gallery mode="packed" heights="170"> File:Shahdadkot Taluka.jpg|شهدادڪوٽ تعلقي جو نقشو File:Pakistan - Sindh - Kambar Shahdadkot.svg|سنڌ ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعو File:M8 Motorway.jpg|ايم-8 موٽر وي جو هڪ منظر File:Pakistan M-8.svg|ايم-8 موٽر وي جو نشان </gallery> == پڻ ڏسو == * [[شهدادڪوٽ تعلقو]] * [[شهدادڪوٽ]] * [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] * [[ايم-8 موٽر وي]] * [[پير نبي شاهه]] * [[سجاول جوڻيجو تعلقو]] == حوالا == {{حوالا|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ |date=2024-05-08 }} * [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو] * [https://nhsp.gos.pk سنڌ نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام] * [https://sferp.gos.pk سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ] [[زمرو:شهدادڪوٽ تعلقو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] o9mcxnfv7ygwbpqosztdqpun3wta2i2 0 58125 412081 411507 2026-09-14T05:23:25Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412081 wikitext text/x-wiki {{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ جي وارھ تعلقي جي يونين ڪائونسل ۽ آبادي}} {{Infobox settlement | name = لالو رائنڪ | official_name = يونين ڪائونسل لالو رائنڪ | native_name = Lalu Raink | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] ۽ آبادي | image_skyline = | imagesize = 240px | image_caption = | image_map = | mapsize = 230px | map_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label = لالو رائنڪ | pushpin_mapsize = 230 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|28|54|N|67|54|31|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}} <!-- انتظامي ورهاست --> | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[وارھ تعلقو]] <!-- مڪاني انتظام --> | government_type = يونين ڪائونسل | established_title = پراڻو يو سي نمبر | established_date = يو سي 29 | seat_type = صدر مقام | seat = لالو رائنڪ <!-- آبادي --> | population_total = 34,144 | population_as_of = 2017ع | population_footnotes = <ref name="PBS2017Block">{{cite web |title=Block-wise Provisional Summary Results of 6th Population and Housing Census-2017: Qambar Shahdadkot |url=https://www.pbs.gov.pk/content/block-wise-provisional-summary-results-6th-population-housing-census-2017-january-03-2018 |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> | population_density_km2 = auto <!-- ٻيون ڄاڻ --> | blank_name_sec1 = لالو رائنڪ آبادي | blank_info_sec1 = 16,857 (2017ع) | blank1_name_sec1 = پوليس حد | blank1_info_sec1 = لالو رائنڪ ٿاڻو | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''لالو رائنڪ''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ واقع [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي [[وارھ تعلقو|وارھ تعلقي]] جي هڪ يونين ڪائونسل ۽ وڏي ڳوٺاڻي آبادي آهي. 2017ع جي آدمشماريءَ واري پراڻي بلدياتي حدبندي موجب يونين ڪائونسل جي ڪل آبادي '''34,144''' هئي، جڏهن تہ لالو رائنڪ آباديءَ جي آبادي '''16,857''' درج ڪئي وئي هئي.<ref name="PBS2017Block"/> پراڻي مڪاني سرشتي ۾ هن کي '''يو سي 29 لالو رائنڪ''' ۽ وارھ تعلقي جي مقامي ترتيب ۾ '''يو سي 2''' پڻ سڏيو ويندو هو. بعد وارين مڪاني حدبندين ۾ يونين ڪائونسلن جا نمبر تبديل ٿيڻ سبب موجوده مضمون ۾ نمبر بدران '''يونين ڪائونسل لالو رائنڪ''' نالو استعمال ڪيو ويو آهي. لالو رائنڪ وارھ، وڳڻ، قمبر ۽ ٻين ڀرپاسي جي آبادين سان روڊن وسيلي ڳنڍيل آهي. گڏيل قومن جي لاجسٽڪس نقشي ۾ لالو رائنڪ کي وارھ ۽ وڳڻ جي اتر-اوڀر واري علائقي ۾ هڪ اهم آبادي طور ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="LogMap">{{cite web |title=Pakistan Logistics Map – Sindh |url=https://logcluster.org/sites/default/files/public/maps/logclusterpak73a2l_20121109.pdf |publisher=Logistics Cluster |access-date=12 September 2026 }}</ref> == انتظامي حيثيت == لالو رائنڪ جي يونين ڪائونسل [[وارھ تعلقو|وارھ تعلقي]] جي ڳوٺاڻن مڪاني ادارن مان هڪ رهي آهي. پراڻي حدبنديءَ موجب ان جي صدر مقام لالو رائنڪ آبادي هئي ۽ ان سان ڪيترائي ڳوٺ ۽ ننڍيون وسنديون لاڳاپيل هيون. پراڻي 2015ع واري مڪاني چونڊن ۾ هن يونين ڪائونسل مان چيئرمين '''امير علي مغيري''' ۽ وائيس چيئرمين '''مجيد علي تونيو''' چونڊجي آيا هئا، جن جو تعلق [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان هو.<ref name="LG2015">{{Citation |title=Sindh Local Government Elections 2015 Results |url=https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/ |accessdate=2020-05-01 |archive-date=2020-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812031907/https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/ |dead-url=yes }}</ref> ساڳئي چونڊ ۾ ڳوٺ مڪلاڻي سان تعلق رکندڙ '''لهڻو خان بليدي''' ضلعي ڪائونسل لاءِ هن يونين ڪائونسل مان ميمبر چونڊيو ويو هو.<ref name="LG2015"/> == آبادي ۽ وسنديون == يونين ڪائونسل ۾ لالو رائنڪ کان سواءِ ڪيترائي ڳوٺ ۽ ننڍيون وسنديون شامل رهيون آهن. پراڻي مڪاني ۽ آبادي رڪارڊ موجب انهن ۾ هي اهم نالا شامل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#315d7d; color:white; font-size:115%;" | '''لالو رائنڪ يونين ڪائونسل جون چونڊ وسنديون''' |- style="background:#dceaf4;" ! # ! وسندي ! # ! وسندي |- | 1 || لالو رائنڪ | 7 || بستي خدامان |- | 2 || پيچوها | 8 || بستي مومنان |- | 3 || ڳوٺ خير محمد وڪو | 9 || بستي چڪلال |- | 4 || ڳوٺ ڌڱاڻو ماڇي | 10 || ڀولا ڪوٽ |- | 5 || ڳوٺ مصري جج | 11 || قمبر ڪوٽ |- | 6 || بستي نوران | 12 || گوهر ڳوٺ |} انهن کان سواءِ مڪلاڻي ۽ ٻيون ننڍيون زرعي وسنديون پڻ يونين ڪائونسل سان لاڳاپيل رهيون آهن. == سماج ۽ ٻولي == لالو رائنڪ ۽ ڀرپاسي ۾ سنڌي ڳالهائيندڙ مختلف برادرين جا ماڻهو رهن ٿا. مقامي طور تونيا، پيچوها، مغيري، ماڇي، سولنگي، وڪا، جج، بليدي ۽ ٻين برادرين جو ذڪر ملي ٿو. روزمره رابطي جي غالب ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] آهي. جديد آدمشماري ڳوٺ يا يونين ڪائونسل سطح تي ذات يا قبيلي موجب سرڪاري انگ شايع نٿي ڪري، تنهنڪري ڪنهن به برادريءَ جو عددي تناسب مقرر ڪرڻ مناسب ناهي. == تعليم == لالو رائنڪ ۾ پرائمري ۽ سيڪنڊري سطح جي سرڪاري تعليم موجود آهي. مختلف تعليم ۽ سماجي ڀلائي واري دستاويزن ۾ '''گورنمينٽ پرائمري اسڪول لالو رائنڪ''' درج ٿيل آهي.<ref name="SchoolSurvey">{{cite web |title=Survey of Schools for Adoption |url=https://nishatwelfare.org/docs/nwo_report-survey_of_schools_for_adoption.pdf |publisher=Nishat Welfare Organisation |access-date=12 September 2026 }}</ref> بئنڪ ۽ سرڪاري امدادي ڪيمپن جي پراڻي فهرست ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ديا محلا لالو رائنڪ''' پڻ درج آهي.<ref name="CampList">{{cite web |title=Active Campsites List |url=https://www.scribd.com/document/518911507/List-EEC2-Campsites-2021-1 |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2023ع جي مقامي صحت رپورٽ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول لالو رائنڪ''' ۾ هڪ استاد جو ذڪر ملي ٿو، جنهن مان شهر ۾ سيڪنڊري سطح جي سرڪاري اسڪول جي موجودگي جي پڻ تصديق ٿئي ٿي.<ref name="Malaria">{{cite web |title=Winter malaria surge looms large: Larkana and Qambar Shahdadkot struggle to contain outbreak |url=https://loksujag.com/story/malaria-epidemic-sindh-eng |website=لوڪ سجاڳ |date=12 September 2023 |access-date=12 September 2026 }}</ref> انهيءَ بنياد تي پراڻي مسودي جو اهو جملو تہ ''لالو رائنڪ ۾ سيڪنڊري تعليم جي ڪا سهولت ڪانهي'' هاڻي درست ناهي. == ديني تعليم == وفاقي [[ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف رليجس ايجوڪيشن]] جي رجسٽريءَ ۾ لالو رائنڪ شهر ۾ '''مدرسۃ المدينه فيضانِ عطار''' نالي مدرسو پڻ درج آهي.<ref name="DGRE">{{cite web |title=Registered Madaris |url=https://www.dgre.gov.pk/Detail/ZDk0YWE1NjgtN2ZiMS00MTY5LThiMjEtNjcxZmFmZjU3Njc3 |publisher=ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف رليجس ايجوڪيشن |access-date=12 September 2026 }}</ref> == صحت == لالو رائنڪ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ بنيادي صحت تائين رسائي محدود هجڻ بابت رپورٽون ملن ٿيون. 2023ع ۾ قمبر شهدادڪوٽ ۽ لاڙڪاڻي ضلعن ۾ مليريا جي وڏي پکڙجڻ دوران لالو رائنڪ جي رهواسين کي به بيماريءَ جو منهن ڏسڻو پيو. لوڪ سجاڳ جي رپورٽ موجب لالو رائنڪ جا ڪيترائي رهواسي مليريا ۾ مبتلا ٿيا ۽ ڪجهه دوائن جي کوٽ پڻ رپورٽ ڪئي وئي.<ref name="Malaria"/> ساڳئي رپورٽ موجب ٻوڏ ۽ برسات کان پوءِ بيٺل پاڻي مڇرن جي واڌ جو اهم سبب هو، جنهن سبب قمبر شهدادڪوٽ جي ڪيترن ڳوٺاڻن علائقن ۾ مليريا جا ڪيس وڌيا.<ref name="Malaria"/> == معيشت == لالو رائنڪ جي معيشت وڏي حد تائين زرعي پيداوار ۽ ان سان لاڳاپيل واپار تي ٻڌل آهي. ڀرپاسي جون زمينون آبپاشي هيٺ آهن ۽ هتي چانور، ڪڻڪ ۽ ٻيا موسمي فصل پوکيا وڃن ٿا. چانورن جي پيداوار سبب شهر ۽ ڀرپاسي ۾ رائيس ملون ۽ زرعي سامان جا دڪان پڻ موجود آهن. پراڻي مقامي مسودي ۾ '''النور رائس مل''' جو نالو اچي ٿو، پر ان جي موجوده ڪاروباري حيثيت لاءِ آزاد معتبر ذريعو نه ملڻ سبب ان کي هتي قطعي موجوده اداري طور بيان نه ڪيو ويو آهي. لالو رائنڪ جي شاهي بازار ۾ موبائل بئنڪنگ ۽ روزاني واپار جون سهولتون پڻ موجود آهن؛ هڪ تجارتي ڊائريڪٽري لالو رائنڪ شاهي بازار ۾ ايزي پيسا ايجنٽ جي موجودگي درج ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Easypaisa Shop Shahi Bazar Lalu Raink |url=https://branches.pk/branch-detail/Easypaisa-Shop-Shahi-Bazar-Lalu-Raink-Kambar-Ali-Khan |website=Branches.pk |access-date=12 September 2026 }}</ref> == پاڻي ۽ بنيادي سهولتون == ٻهراڙيءَ جي ڪيترن حصن ۾ پيئڻ لاءِ زيرِ زمين پاڻي اهم ذريعو رهيو آهي. پراڻي مقامي معلومات موجب يونين ڪائونسل جا ڪيترائي ڳوٺ جر جو پاڻي استعمال ڪندا هئا. ڳوٺاڻن علائقن ۾ نيڪال، صاف پاڻي ۽ صحت جون سهولتون تاريخي طور محدود رهيون آهن. 2023ع ۾ مليريا جي رپورٽ ۾ به برسات ۽ ٻوڏ کان پوءِ بيٺل پاڻي ۽ صفائي جي مسئلن کي بيمارين جي پکڙجڻ سان ڳنڍيو ويو.<ref name="Malaria"/> == پوليس ۽ انتظامي ادارا == لالو رائنڪ ۾ پوليس اسٽيشن موجود هجڻ جو ذڪر مقامي ۽ انتظامي رڪارڊن ۾ ملي ٿو. اها ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ قانون ۽ امن امان جي ذميواري نڀائي ٿي. == 2018ع جي باهه == 8 اپريل 2018ع تي لالو رائنڪ ۾ هڪ شديد باهه جو واقعو پيش آيو، جنهن ۾ هڪ ننڍڙي ٻارڙي فوت ٿي وئي ۽ ڪيترائي گهر متاثر ٿيا. هي واقعو 2022ع ۾ ٻيهر قومي ڌيان هيٺ آيو، جڏهن 2018ع جي لالو رائنڪ باهه سان لاڳاپيل هڪ تصوير کي غلط نموني دادو جي 2022ع واري ڳوٺاڻي باهه سان منسوب ڪيو ويو. سوڇ فيڪٽ چيڪ تحقيق بعد ثابت ڪيو تہ تصوير اصل ۾ 2018ع جي لالو رائنڪ واري باهه جي هئي.<ref name="Fire2018">{{cite web |title=Viral image of distraught woman is not from 2022 Dadu fire |url=https://www.sochfactcheck.com/viral-image-of-distraught-woman-holding-burnt-baby-not-from-dadu-sindh-fire-2022/ |website=سوڇ فيڪٽ چيڪ |date=27 April 2022 |access-date=12 September 2026 }}</ref> هي واقعو ڳوٺاڻن سنڌي آبادين ۾ باهه جي خطري، ڪچن گهرن ۽ هنگامي خدمتن تائين دير سان رسائيءَ جي مسئلن کي به اجاگر ڪري ٿو.<ref name="Fire2018"/> == ثقافت ۽ لوڪ ادب == لالو رائنڪ جو تعلق سنڌ جي سگهڙائپ ۽ لوڪ ادب واري روايت سان پڻ آهي. سنڌسلامت ڪتاب گهر ۾ درج سگهڙ '''مولا بخش شيدي''' لالو رائنڪ جو رهواسي ڄاڻايو ويو آهي. هو سنڌي سگهڙائپ ۽ سينگار شاعري سان لاڳاپيل رهيو آهي.<ref name="MolaBakhsh">{{cite web |title=مولا بخش شيدي |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/157/read/7411 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2017ع ۾ لالو رائنڪ ۾ سنڌ سگهڙ لوڪ ادب تنظيم طرفان لوڪ ادب سان لاڳاپيل تقريب پڻ منعقد ٿي، جنهن ۾ سگهڙن ۽ لوڪ ادب جي خدمتن کي مڃتا ڏني وئي.<ref>{{cite web |title=وحدت جي وائي |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2527/read/73368 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |access-date=12 September 2026 }}</ref> == مذهبي ماڳ == لالو رائنڪ ۾ '''مهتاب شاهه''' سان منسوب هڪ مقبري جو مقامي طور ذڪر ملي ٿو. هن ماڳ بابت وڌيڪ معتبر تاريخي يا آثار قديمه واري دستاويز جي ضرورت آهي، تنهنڪري ان جي عمر يا تاريخ بابت قطعي دعويٰ ڪرڻ کان پاسو ڪيو ويو آهي. == روڊ ۽ آمدرفت == لالو رائنڪ روڊن وسيلي [[وارھ]]، [[وڳڻ]]، [[قمبر]] ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن سان ڳنڍيل آهي. گڏيل قومن جي لاجسٽڪس ڪلسٽر واري سنڌ نقشي ۾ لالو رائنڪ کي وارھ–وڳڻ واري علائقي ۾ واضح آبادي طور ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="LogMap"/> == آبادي جا انگ == لالو رائنڪ بابت شهر/ڳوٺ ۽ يونين ڪائونسل جا انگ الڳ رکڻ ضروري آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:82%; text-align:center;" |+ style="background:#3f7f5f; color:white; font-size:115%;" | '''لالو رائنڪ جي آبادي، 2017ع''' |- style="background:#d8eadf;" ! انتظامي اڪائي ! آبادي ! وضاحت |- | لالو رائنڪ آبادي | '''16,857''' | ڳوٺ/مکيه آبادي |- | يونين ڪائونسل لالو رائنڪ | '''34,144''' | پراڻي يو سي حدن جي ڪل آبادي |} <small>ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو، 2017ع بلاڪ-وائز آدمشماري.<ref name="PBS2017Block"/></small> اهي ٻئي انگ هڪ ٻئي جي متبادل ناهن؛ 34,144 سڄي يونين ڪائونسل ۽ 16,857 فقط مکيه آباديءَ سان لاڳاپيل آهن. == پڻ ڏسو == * [[وارھ تعلقو]] * [[وارھ]] * [[وڳڻ]] * [[گاجي کهاوڙ]] * [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] * [[لالو رائنڪ ٿاڻو]] == حوالا == {{حوالا|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو] * [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ |date=2024-05-08 }} * [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو] * [https://www.dgre.gov.pk ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف رليجس ايجوڪيشن] [[زمرو:لالو رائنڪ]] [[زمرو:وارھ تعلقو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]] p765ue1hvceei2n6w5on9vu6k5ujrxm 0 64157 412046 409874 2026-09-14T04:24:29Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412046 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = شي جنپنگ | native_name = Xi Jinping | native_name_lang = en | image = Xi Jinping 2019.jpg | caption = شي مئي 2019ع ۾ | alt = Head shot of Xi Jinping in 2019. He is wearing a black suit jacket, white shirt and a blue necktie. | office = [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جا جنرل سيڪريٽري|ڪميونسٽ پارٽي جو جنرل سيڪريٽري]] | term_start = 15 نومبر 2012 | term_end = | predecessor = [[ھو جنتائو]] | successor = | office1 = [[عوامي جمهوريه چين جا صدر| چيني صدر]] | premier1 = [[لي ڪيچيانگ]] | vicepresident1 = {{plainlist| * [[لي يوئنچائو]] * [[وانگ ڪيشن]]}} | term_start1 = 14 مارچ 2013 | term_end1 = | predecessor1 = [[ھو جنتائو]] | successor1 = | office2 = [[چين جي سينٽرل ملٽري ڪميشن جا چيئرمين|سينٽرل ملٽري ڪميشن جو چيئرمين]] | deputy2 = {{plainlist| * [[فين چانگلانگ]] * [[شو چليانگ]] * [[جانگ يوشيا]]}} | term_start2 = {{plainlist| * '''پارٽي ڪميشن''': <br/>15 نومبر 2012 * '''اسٽيٽ ڪميشن''': <br/>14 مارچ 2013}} | term_end2 = | predecessor2 = [[ھو جنتائو]] | successor2 = | office3 = [[چيني ڪميونسٽ پارٽي|ڪميونسٽ پارٽي]] جو [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي سيڪريٽريٽ|فرسٽ سيڪريٽري]] | term_start3 = 22 آڪٽوبر 2007 | term_end3 = 15 نومبر 2012 | 1blankname3 = {{nowrap| جنرل سيڪريٽري}} | 1namedata3 = [[ھو جنتائو]] | predecessor3 = [[زنگ چنگھانگ|زَنگ چِنگھَانگ]] | successor3 = [[ليو ينشن]] | office4 = [[چين جا نائب صدر|عوامي جمهوريه چين جو نائب صدر]] | term_start4 = 15 مارچ 2008 | term_end4 = 14 مارچ 2013 | president4 = [[ھو جنتائو]] | predecessor4 = [[زنگ چنگھانگ]] | successor4 = [[لي يوئنچائو]] | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1953|06|15}} | birth_place = [[بيجنگ]], [[چين|عوامي جمهوريه چين]] | death_date = | death_place = | party = [[چيني ڪميونسٽ پارٽي]] | allegiance = {{PRC}} | branch = [[فائل:People's Liberation Army Flag of the People's Republic of China.svg|22px|border|link=中国人民解放军|中国人民解放军军旗]] [[پيپلز لبريشن آرمي]] | serviceyears = 1979–1982 | unit = [[سينٽرل ملٽري ڪميشن جي جنرل آفيس]] (1979–1982, وزير دفاع [[جينگ بائيائو]]]]) | spouse = {{ubl | {{شادي|ڪي لنگلنگ|1979|1982|ختم=طلاق}} | {{شادي|[[پينگ لييوئان]]|1 سيپٽمبر 1987}}}} | children = [[شي منگز]] (نياڻي) | residence = [[زونگنانھاء]] | education = [[چنگھوا يونيورسٽي]] ([[بيچلر آف انجنيئرنگ|BE]] , [[LLD]]) | parents = {{ubl | [[شي جونگشن]] (پيءُ) | [[چي ژين]] (ماءُ)}} | relatives = {{ubl | [[شي يوئانپنگ]] (ڀاءُ) | [[چي چيائوچيائو]] (ڀيڻ) | چي انعان (ڀيڻ) | [[جينگ جيئاگوئي]] (ڀيڻيئو) | [[جانگ لينلين]] (ڀاڄائي) | [[ڪي ھوئا]] (اڳوڻو سھرو)}} | signature = XiJinpingSignature.svg | footnotes = }} ---- {{Collapsible list |titlestyle = background-color:#FCF;text-align:center; |title =سينٽرل انسٽيٽيوشن ميمبرشپ |bullets = on | 2007–: [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 17ھين پولٽ بيورو|17ھين]],[[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 18ھين پولٽ بيورو|18ھين]], [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 19ھين پولٽ بيورو|19ھين]] پولٽ بيورو اسٽينڊنگ ڪاميٽي | 2007–: [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 17ھين پولٽ بيورو|17ھين]], [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 18ھين پولٽ بيورو|18ھين]],[[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 19ھين پولٽ بيورو|19ھين]] پولٽ بيورو | 2007–2012: سيڪريٽري (پھرين درجي وارو), 17ھين سينٽرل سيڪريٽريٽ | 2002–: فل ميمبر, [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 16 ھين سينٽرل ڪاميٽي|16ھين]], [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 17ھين سينٽرل ڪاميٽي|17ھين]], [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 18ھين سينٽرل ڪاميٽي|18ھين]], [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 19ھين سينٽرل ڪاميٽي |19ھين]] سينٽرل ڪاميٽي | 1997–2002: الٽرنيٽ ميمبر, [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 15ھين سينٽرل ڪاميٽي|15ھين]] سينٽرل ڪاميٽي | 1998–: بطور وفد, 9ئين, 10ھين, 11ھين 12ھين نيشنل پيپلز ڪانگريس }} ---- {{Collapsible list |titlestyle = background-color:#FCF;text-align:center; |title = چوٽي وارا گروپ ۽ ڪميشنون |bullets = on | 2018– ھاڻي تائين: مالياتي ۽ معاشي معاملن جي مرڪزي ڪميشن جو سربراھ | 2018– ھاڻي تائين: پرڏيهي معاملن جي مرڪزي ڪميشن جو سربراھ | 2018–ھاڻي تائين: انٽرنيٽ واري معاملن جي مرڪزي ڪميشن جو چيئرمين | 2018– ھاڻي تائين: جامع ۽ گھري سڌارن واري ڪميشن جو چيئرمين | 2014– ھاڻي تائين: دفاع ۽ فوجي سڌارن واري گروپ جو سربراھ | 2014–2018: انٽرنيٽ سيڪيورٽي اينڊ انفرميٽائيزيشن واري گروپ جو سربراھ | 2013–ھاڻي تائين: نيشنل سيڪيورٽي ڪميشن جو چيئرمين | 2013–2018: مالياتي ۽ معاشي معاملن جي گروپ جو سربراھ | 2013–2018: جامع ۽ گھري سڌارن واري گروپ جو سربراھ | 2012–ھاڻي تائين: تائيوان واري معاملن جو سربراھ | 2012–2018: پرڏيهي معاملن واري گروپ جو سربراھ | 2007–2012: پارٽي جي تنظيم سازي جي گروپ جو سربراھ | 2007–2012: سائنسي ترقي جي صورتحال جي گھري مطالعي ۽ سکڻ واري گروپ جو سربراھ | 2007–2012: ھانگ ڪانگ ۽ ميڪائو وارن معاملن جي مرڪزي سھڪار واري گروپ جو سربراھ }} ---- {{Collapsible list |titlestyle = background-color:#FCF; text-align:center; |title =ٻيا عھدا |bullets = on | 2016–ھاڻي تائين: [[پيپلز لبريشن آرمي]] گڏيل جنگي ڪمان جو ڪمانڊر ان چيف | 2010–2013: رياست جي مرڪزي فوجي ڪميشن جو وائيس چيئرمين | 2010–2012: پارٽي جي مرڪزي فوجي ڪميشن جو نائب صدر | 2008–2013: چين جو نائب صدر | 2007–2012: پارٽي جي مرڪزي اسڪول جو صدر | 2007: شنگھائي ميونسپلٽي ۾ پارٽي ڪميٽي جو سيڪريٽري | 2002–2007: ججيئانگ صوبي جو پارٽي سيڪريٽري | 2002: ججيئانگ صوبي جو ڊپٽي پارٽي سيڪريٽري ۽ قائم مقام گورنر | 1999–2002: فيوجن صوبي جو گورنر | 1995–2002: فيوجن صوبي جو ڊپٽي پارٽي سيڪريٽري | 1990–1996:[[فيوجوئو]] شھر جو پارٽي سيڪريٽري | 1990–1996: فيوجوئو جي پيپلز ڪانگريس جي اسٽينڊنگ ڪميٽي جو چيئرمين | 1988–1990:[[ننگد]] جو پارٽي سيڪريٽري | 1985–1988: ڊپٽي ميئر، شائمين | 1983–1985: پارٽي سيڪريٽري جينگڊنگ ڪائونٽي }} ---- {{Infobox Chinese | child = yes | pic = Xi Jinping (Chinese characters).svg | piccap =لفظ "شي جنپنگ" آسان چيني ٻولي ۾ (مٿيون) ۽ سليس چيني ٻولي ۾ (ھيٺيون) لکيل | picupright = 0.495 | s = 习近平 | t = 習近平 <!--Mandarin--> | p = شي جنپنگ | bpmf = ㄒㄧˊ ㄐㄧㄣˋ ㄆㄧㄥˊ | gr = شيي جنپينگ | w =ھسي<sup>2</sup>چن<sup>4</sup>-پئنگ <sup>2</sup> | tp =سي جنپنگ | wyr =سيي جنپنگ | mps = شي جن-پنگ | mi = {{IPAc-cmn|x|i|2|-|j|in|4|.|p|ing|2}} <!--Hakka--> | h = Sip<sup>6</sup> ڪئون<sup>4</sup> پن<sup>2</sup><ref>{{cite web |url = http://www.hkilang.org/NEW_WEB/page/dictionary |title = Association for Conversation of Hong Kong Indigenous Languages Online Dictionary |date=1 July 2015 |website=hkilang.org |url-status=dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20150701164520/http://www.hkilang.org/NEW_WEB/page/dictionary|archive-date=1 July 2015 |access-date=12 September 2019}}</ref> | phfs = سپ کيون فن <!--Yue/Cantonese--> | y = جئاپ گاھن-پيھنگ | ci = {{IPAc-yue|z|aap|6|-|g|an|6|.|p|ing|4}} | j = Zaap6 Gan6-ping4 <!--Min--> | poj =سپ-ڪن-پينگ | tl = سپ-ڪن-پنگ | bp =سپ-گن-بنگ | buc = سپ-گيونگ-پنگ <!--Others--> | suz = جيھ جن-بن | order = st }} '''شِي جِنپِنگ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Xi Jinping '''}} ({{IPAc-en|ˌ|ʃ|i:|_|dʒ|ɪ|n|ˈ|p|ɪ|ŋ|audio=En-us-Xi Jinping from China pronunciation (Voice of America).ogg}} {{respell|SHEE|_|jin|PING}};l (پيدائش: 15 جون 1853ع) چين جو سياستدان جيڪو 2013ع کان [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جو صدر، [[چيني ڪميونسٽ پارٽي]] جو جنرل سيڪريٽري ۽ 2012 کان چين جي سينٽرل ملٽري ڪميشن جو چيئرمين آهي. شي 2012ع کان چين جو سڀ کان وڏو سياسي اڳواڻ آهي. ھي چين جي جھوني ڪميونسٽ [[شي جونگشن| شِي جَونگشُن]] جو پٽ آھي. ھن [[بيجنگ]] جي [[چنگھوا يونيورسٽي|چِنگھُوا يونيورسٽي]] مان ڪيميڪل انجنيئرنگ جي ڊگري حاصل ڪئي. 1999 کان 2002 تائين [[فيوجن صوبو|فيوجن صوبي]] جو گورنر رھيو. ,2002 کان 2007 تائين [[ججيئانگ صوبو|ججيئانگ صوبي]] جو پارٽي سيڪريٽري ٿيو. 2007ع ۾ ڪجهه وقت شنگھائي جو پارٽي سيڪريٽري پڻ رهيو، جنھن بعد پولٽ بيورو جي اسٽينڊنگ ڪاميٽي جو رڪن ٿيو. ھي آڪٽوبر 2007 ۾ چيني ڪميونسٽ پارٽي جي سيڪريٽريٽ جو فرسٽ سيڪريٽري مقرر ٿيو. 2008 ۾ ھن جو نالو [[ھو جنتائو]] جي جاء تي چين جي سڀ کان وڏي سياسي اڳواڻ طور تجويز ڪيو ويو ۽ ان سال جي آخر ۾ کيس عوامي جمهوريه چين جو نائب صدر ۽ چين جي سينٽرل ملٽري ڪميشن جو پڻ وائيس چيئرمين مقرر ڪيو ويو. ھن کي چيني ڪميونسٽ پارٽي جي [[چوٽي جي اڳواڻ]] (leadership core) جو لقب ڏنو ويو جيڪو لقب مائوزي تنگ ۽ ھن سميت اڃان تائين رڳو پنجن اڳواڻن کي مليو آهي. 2007 کان شي چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 17ھين، 18ھين ۽ 19ھين پولٽ بيورو اسٽينڊنگ ڪميٽي جو رڪن رھيو. 2013 ۾ جي چين جو صدر مقرر ڪيو ويو. == شروعاتي زندگي ۽ تعليم == {{Main|شي جن پنگ جي شروعاتي زندگي}} [[شي جن پنگ]] 15 جون 1953ع تي [[بيجنگ]] ۾ [[شي ژونگ شون]] ۽ سندس ٻي زال [[چي شين]] جي ٽئين اولاد طور ڄائو.{{sfn |Wong |2023 |pp=19–20}} شي جو پيءُ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي]] (سي سي پي) جو انقلابي اڳواڻ هو ۽ 1949ع ۾ [[چين جي عوامي جمهوريه جي قيام جو اعلان|چين جي عوامي جمهوريه جي قيام]] کان پوءِ ڪيترن اهم عهدن تي رهيو،<ref name=":11">{{Cite news |date=7 November 2012 |title=پروفائيل: چين جو نائب صدر شي جن پنگ |url=https://www.rferl.org/a/china-profile-xi-jinping/24764283.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019083336/http://www.rferl.org/content/china-profile-xi-jinping/24764283.html |archive-date=19 October 2013 |access-date=26 August 2013 |publisher=[[ريڊيو فري يورپ/ريڊيو لبرٽي]] |language=en}}</ref> جن ۾ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي تشهير کاتي جو سربراهه|پارٽي جي تشهير کاتي جو سربراهه]]، [[چين جو نائب وزيراعظم|نائب وزيراعظم]] ۽ [[قومي عوامي ڪانگريس جي مستقل ڪاميٽي جو نائب چيئرمين|قومي عوامي ڪانگريس جي مستقل ڪاميٽي جو نائب چيئرمين]] شامل هئا.{{sfn |Wong |2023 |p=27}}{{sfn |Torigian |2025 |pp=265}} شي جون ٻه وڏيون ڀينرون آهن: [[چي چيائوچيائو]]، جيڪا 1949ع ۾ ڄائي، ۽ چي آن آن ({{lang|zh|齐安安}})، جيڪا 1952ع ۾ ڄائي.<ref name=":13">{{cite news |date=28 April 2009 |script-title=zh:與丈夫習仲勛相伴58年 齊心: 這輩子無比幸福 |trans-title=مڙس شي ژونگ شون سان 58 سال گڏ: هن زندگيءَ ۾ بيحد خوش |url=http://news.xinhuanet.com/book/2009-04/28/content_11270872_2.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20130326085822/http://news.xinhuanet.com/book/2009-04/28/content_11270872_2.htm |archive-date=26 March 2013 |access-date=18 March 2013 |publisher=[[شِنخوا نيوز ايجنسي]] |language=zh}}</ref> شي جو پيءُ [[فوپنگ ڪائونٽي، شانشي|فوپنگ ڪائونٽي]]، [[شانشي]] سان تعلق رکندو هو.{{sfn |Torigian |2025 |pp=18–19}} شي [[بيجنگ بايي اسڪول]] ۾ پڙهيو، جتي شاگردن جي اڪثريت اعليٰ فوجي عملدارن جي اولاد تي مشتمل هوندي هئي.<ref>{{cite web |last=Takahashi |first=Tetsushi |date=1 June 2002 |title=هانگ ڪانگ قانون ۽ شي جي شخصيت پرستيءَ کي ڳنڍيندڙ ڪڙيون |url=https://asia.nikkei.com/Spotlight/Beijing-Diary/Connecting-the-dots-of-the-Hong-Kong-law-and-veneration-of-Xi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211203074351/https://asia.nikkei.com/Spotlight/Beijing-Diary/Connecting-the-dots-of-the-Hong-Kong-law-and-veneration-of-Xi |archive-date=3 December 2021 |access-date=23 October 2020 |newspaper=[[نيڪي شنبون]] |language=en}}</ref> 1963ع ۾، جڏهن شي ڏهن سالن جو هو، سندس پيءُ کي چيني ڪميونسٽ پارٽيءَ مان سياسي صفائيءَ دوران هٽايو ويو ۽ [[لوئو يانگ]]، [[هينان]] جي هڪ ڪارخاني ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ موڪليو ويو.{{sfn |Torigian |2025 |pp=18–19}} 1966ع ۾ [[ثقافتي انقلاب]] شروع ٿيڻ کان پوءِ شي کي پنهنجي پيءُ جي سياسي حيثيت سبب تڪليفن ۽ سياسي ستاءَ کي منهن ڏيڻو پيو.{{sfn |Chan |2022 |pp=44}} شاگرد شدت پسندن شي خاندان جي گهر ۾ ڀڃ ڊاهه ڪئي.<ref name="Buckley-2015">{{cite news |last1=Buckley |first1=Chris |last2=Tatlow |first2=Didi Kirsten |date=24 September 2015 |title=ثقافتي انقلاب شي جن پنگ کي ڪيئن گهڙيو: اسڪولي ٻار کان بچي نڪرندڙ تائين |url=https://www.nytimes.com/2015/09/25/world/asia/xi-jinping-china-cultural-revolution.html |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180305150638/https://www.nytimes.com/2015/09/25/world/asia/xi-jinping-china-cultural-revolution.html |archive-date=5 March 2018 |access-date=6 March 2018 |newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |language=en}}</ref> سندس ماءُ کي مجبور ڪيو ويو تہ هوءَ عوام آڏو پنهنجي مڙس جي مذمت ڪري، جڏهن کيس ميڙ اڳيان انقلاب جي دشمن طور پيش ڪيو پئي ويو.<ref name="newyorker2"/> 1967ع ۾ بايي اسڪول بند ٿيڻ کان پوءِ شي کي [[بيجنگ نمبر 25 مڊل اسڪول]] منتقل ڪيو ويو.{{sfn |Torigian |2025 |pp=197}} 1968ع ۾، جڏهن شي 15 سالن جو هو، سندس پيءُ قيد ڪيو ويو. شي بيجنگ ڇڏي [[يان آن]]، شانشي جي [[ليانگجياهي]] ڳوٺ ۾ [[ڳوٺن ڏانهن موڪلڻ واري تحريڪ]] تحت پهتو.<ref name="Page-2020">{{Cite news |last=Page |first=Jeremy |date=23 December 2020 |title=آمريڪا شي جن پنگ کي ڪيئن غلط سمجهيو: عالميت پسند جي اميد، آمر مليو |url=https://www.wsj.com/articles/xi-jinping-globalist-autocrat-misread-11608735769 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201224233237/https://www.wsj.com/articles/xi-jinping-globalist-autocrat-misread-11608735769 |archive-date=24 December 2020 |access-date=25 December 2020 |work=[[دي وال اسٽريٽ جرنل]] |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> ان وقت يان آن ملڪ جي غريب ترين علائقن مان هڪ هو.{{sfn |Chan |2022 |pp=48}} ڪجهه مهينن کان پوءِ، ڳوٺاڻي زندگيءَ سان نه ٺهڻ سبب، شي بيجنگ ڏانهن ڀڄي ويو. ڳوٺن مان ڀڄندڙ نوجوانن خلاف ڪارروائي دوران کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ کاهي کوٽڻ واري مزدوري ڪيمپ ۾ موڪليو ويو. پوءِ پنهنجي چاچي چي يون ۽ چاچيءَ جي مڙس وي ژن وو جي سمجهاڻيءَ تي هو ٻيهر ڳوٺ موٽي ويو.<ref name="x837">{{cite news |date=2018-07-01 |script-title=zh:习近平的七年知青岁月 |trans-title=شي جن پنگ جا تعليم يافته نوجوان طور ست سال |url=https://www.chinanews.com.cn/m/gn/2018/07-01/8552619.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240818143603/https://www.chinanews.com.cn/m/gn/2018/07-01/8552619.shtml |archive-date=18 August 2024 |access-date=2024-08-18 |website=[[چائنا نيوز سروس]] |language=zh}}</ref>{{sfn |Torigian |2025 |pp=199-200}} [[File:习近平插队时使用过的物品，黑河知青博物馆.jpg|thumb|[[ليانگجياهي]] ۾ ڳوٺاڻي مزدوريءَ دوران شي پاران استعمال ڪيل شيون]] شي مجموعي طور ست سال ليانگجياهي ۾ گذاريا، جتي هو [[يائوڊونگ]] نالي غار نما گهر ۾ رهندو هو، جيڪو اتر چين ۾ عام رهائشي بناوٽ آهي.<ref>{{Cite news |last=Lim |first=Louisa |date=9 November 2012 |title=چين جي اڀرندڙ اڳواڻ لاءِ هڪ غار ڪڏهن گهر هئي |url=https://www.npr.org/2012/11/09/164684418/for-chinas-rising-leader-a-cave-was-once-home?t=1578589261050 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616053635/https://www.npr.org/2012/11/09/164684418/for-chinas-rising-leader-a-cave-was-once-home |archive-date=16 June 2018 |access-date=27 October 2018 |work=[[اين پي آر]] |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Rivers |first=Matt |date=19 March 2018 |title=هي سڄو چيني ڳوٺ شي جن پنگ لاءِ يادگار بڻجي ويو آهي |url=https://www.cnn.com/2018/03/19/asia/china-xi-jinping-village-intl/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226054335/https://www.cnn.com/2018/03/19/asia/china-xi-jinping-village-intl/index.html |archive-date=26 February 2021 |access-date=11 February 2021 |work=[[سي اين اين]] |language=en}}</ref> ليانگجياهي ۾ سندس رهائش دوران سندس سوتيلي ڀيڻ هيپنگ پنهنجي فوجي اڪيڊميءَ ۾ ڦاهو کائي خودڪشي ڪئي.{{sfn |Torigian |2025 |pp=238–239}} 1973ع ۾ [[يانچوان ڪائونٽي]] شي کي جياجيانپنگ ڪميون جي زائوجياهي ڳوٺ ۾ سماجي تعليم جي مهم جي اڳواڻيءَ لاءِ مقرر ڪيو.{{Sfn |Sino United Electronic Publishing Limited |2021 |pp=19}} سندس ڪم ۽ ڳوٺاڻن سان سٺن لاڳاپن سبب مقامي برادري چاهيو ٿي تہ هو اتي ئي رهي، پر ليانگجياهي جي ماڻهن سندس واپسيءَ لاءِ درخواست ڪئي، جنهن کان پوءِ کيس واپس ليانگجياهي موڪليو ويو.{{sfn |Chan |2022 |pp=44}} ڳوٺ جي پارٽي شاخ جي سيڪريٽرين سندس چيني ڪميونسٽ پارٽيءَ ۾ رڪنيت جي درخواست جي حمايت ڪئي، پر سندس پيءُ شي ژونگ شون تي سياسي ظلم جاري هئڻ سبب مٿين اختيارين شروعاتي طور اها درخواست رد ڪري ڇڏي.<ref name="newyorker2">{{cite news |last1=Osnos |first1=Evan |author-link=Evan Osnos |date=30 March 2015 |title=ڳاڙهي خاندان ۾ جنم |url=http://www.newyorker.com/magazine/2015/04/06/born-red |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191004153259/https://www.newyorker.com/magazine/2015/04/06/born-red |archive-date=4 October 2019 |access-date=11 September 2019 |magazine=[[دي نيو يارڪر]] |language=en}}</ref> هڪ بيان موجب شي پارٽي رڪنيت لاءِ ٻه ڀيرا درخواست ڏني؛ پهرين درخواست سندس پيءُ جي سياسي حيثيت سبب رد ٿي، جڏهن تہ ٻي درخواست ان نئين پاليسيءَ هيٺ قبول ڪئي وئي، جنهن موجب اولاد کي والدين جي سياسي پسمنظر جي بنياد تي نه پرکڻ جو اصول اختيار ڪيو ويو هو.{{sfn |Chan |2022 |pp=55}} انهيءَ عرصي دوران ليانگجياهي ڳوٺ جي قيادت ۾ تبديلي آئي ۽ شي کي ليانگجياهي بريگيڊ جي پارٽي شاخ جو چيئرمين مقرر ڪرڻ جي سفارش ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ هن عهدو سنڀاليو.{{sfn |Chan |2022 |pp=34}} 1975ع ۾ جڏهن يان آن علائقي کي [[سنگهوا يونيورسٽي]] ۾ داخلا لاءِ ٻه جايون مليون، شي پنهنجي ٽنهي جائز چونڊن ۾ سنگهوا يونيورسٽي کي ترجيح ڏني.{{sfn |Chan |2022 |pp=58}} 1975ع کان 1979ع تائين هن بيجنگ ۾ سنگهوا يونيورسٽيءَ مان [[ڪيميائي انجنيئرنگ]] جي تعليم [[مزدور-هاري-سپاهي شاگرد]] طور حاصل ڪئي.{{Sfn |Zhong |Zhang |2022 |p=3}} == شروعاتي سياسي ڪيريئر == {{Main|شي جن پنگ جو شروعاتي سياسي ڪيريئر}} === مرڪزي فوجي ڪميشن === اپريل 1979ع ۾ گريجوئيشن ڪرڻ کان پوءِ شي [[رياستي ڪائونسل جو جنرل آفيس|رياستي ڪائونسل جي جنرل آفيس]] ۾ [[گينگ بيائو]] جي ٽن سيڪريٽرين مان هڪ طور ڪم ڪرڻ لڳو؛ گينگ ان وقت [[مرڪزي فوجي ڪميشن (چين)|مرڪزي فوجي ڪميشن]] جو سيڪريٽري جنرل هو.{{sfn |Chan |2022 |pp=45}}{{Sfn |Guo |2019 |p=363}}<ref name="newyorker2"/> پنهنجي ذميوارين دوران شي مرڪزي گڏجاڻين ۽ فيصلا سازيءَ ۾ حصو ورتو، علائقائي ۽ پرڏيهي معاملن سان لاڳاپيل ڪم سنڀاليا ۽ مرڪزي سرڪاري دستاويزن، جن ۾ ڳجها دستاويز پڻ شامل هئا، جي ڪارروائيءَ سان واقفيت حاصل ڪئي. شي گينگ سان گڏ هٿياربند فوجن جي معائني، دستاويزن جي تياري ۽ [[هانگ ڪانگ]]، [[مڪائو]] ۽ [[تائيوان]] سان لاڳاپيل معاملن جي نگرانيءَ ۾ پڻ ڪم ڪيو.{{sfn |Chan |2022 |pp=45}} === هيبي === مارچ 1982ع ۾ شي کي [[ژينگڊنگ ڪائونٽي]]، [[هيبي]] جو نائب پارٽي سيڪريٽري مقرر ڪيو ويو.{{Sfn |Li |2016 |p=333}}<ref>{{Cite news |last=Johnson |first=Ian |author-link=Ian Johnson (writer) |date=2012-09-30 |title=چين ۾ اشرافيه سان لاڳاپيل ۽ سياسي طور چالاڪ شي شروعات کان ئي مٿي وڃڻ جو ارادو رکندو هو |url=https://www.nytimes.com/2012/09/30/world/asia/aiming-for-top-xi-jinping-forged-ties-early-in-china.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120930091232/http://www.nytimes.com/2012/09/30/world/asia/aiming-for-top-xi-jinping-forged-ties-early-in-china.html |archive-date=30 September 2012 |access-date=2023-04-04 |work=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> ژينگڊنگ جي ٻئي نائب پارٽي سيڪريٽري لُو يولان سان گڏ شي مرڪزي حڪومت ڏانهن هڪ خط لکيو، جنهن ۾ مقامي هارين تي حد کان وڌيڪ سرڪاري وصولين جو مسئلو اٿاريو ويو.{{sfn |Chan |2022 |pp=50}}{{Sfn |Xiamen University Press |2018 |p=59}} سندن ڪوششن جي نتيجي ۾ مرڪزي حڪومت سالياني وصولين ۾ 14 ملين ڪلوگرام جي گهٽتائي ڪئي. شي مقامي قيادت جي ڪجهه تحفظات جي باوجود هڪ غريب ڪميون ۾ [[گهريلو ذميواري نظام]] جي آزمائشي منصوبي جي شروعات پڻ ڪئي.{{sfn |Chan |2022 |pp=50}} جولاءِ 1983ع ۾ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي]] جي ژينگڊنگ ڪائونٽي ڪميٽي جو سيڪريٽري ٿيڻ کان پوءِ،{{Sfn |China City Press |1992 |pp=73–548}}{{Sfn |Xiamen University Press |2018 |p=59}} شي ڪيترن ترقياتي منصوبن جي شروعات ڪئي، جن ۾ ”ژينگڊنگ جي قابليتن بابت نو نقطا“،{{Sfn |China City Press |1992 |pp=73–548}} چانگشان پارڪ جي تعمير،{{Sfn |People's Literature Publishing House |1986 |p=62}} [[لونگ شينگ مندر]] جي بحالي، سياحتي ڪمپنيءَ جو قيام، رونگگو مينشن جي تعمير ۽ ژينگڊنگ ٽيبل ٽينس بيس جو قيام شامل هئا.{{Sfn |Social Sciences Literature Press |2023 |p=3}} هن [[چائنا ٽيلي پلي پروڊڪشن سينٽر]] کي قائل ڪيو تہ ''[[ڊريم آف دي ريڊ چيمبر (1987 ٽي وي سيريز)|ڊريم آف دي ريڊ چيمبر]]'' جي فلمبنديءَ لاءِ ژينگڊنگ کي بنياد بڻايو وڃي، ۽ رونگگو مينشن جي تعمير لاءِ 3.5 ملين يوان حاصل ڪيا.{{Sfn |Chengdu Publishing House |1996 |p=286}} منصوبي سان ضلعي جي سياحتي صنعت کي خاص واڌ ملي ۽ ان سال 17.61 ملين يوان آمدني پيدا ٿي.{{Sfn |Beijing Yanshan Publishing House |1993 |p=363}} شي [[هوا لووگينگ]]، [[يو گوانگ يوان]] ۽ پان چينگشيائو سميت نمايان شخصيتن کي ژينگڊنگ جو دورو ڪرڻ جي دعوت پڻ ڏني،{{Sfn |Hebei Youth Magazine |1984 |p=5}} جنهن سان اڳتي هلي ضلعي لاءِ ”نيم شهري“ حڪمت عملي جي واڌ ويجهه ۾ مدد ملي.{{Sfn |Social Sciences Literature Press |2023 |p=3}} هن حڪمت عمليءَ تحت ژينگڊنگ جي [[شيجيازوانگ]] سان ويجهڙائيءَ کي ڪاروباري واڌ لاءِ استعمال ڪيو ويو.{{Sfn |Beijing Book |2018 |p=141}}{{Sfn |Peking University Press |2017 |p=17}} سيپٽمبر 1984ع ۾ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي تنظيمي کاتي]] جي سيڪريٽري جنرل هي زائي جي صدارت هيٺ هڪ بريفنگ دوران شي جي حڪمت عملي واري سوچ ۽ ژينگڊنگ جي ترقيءَ بابت سندس جامع سمجهه کي نمايان ڪيو ويو.<ref name="d652">{{cite news |date=2018-06-15 |title=شي جن پنگ ۽ پيپلز ڊيلي بابت 10 ڪهاڻيون |trans-title=10 stories about Xi Jinping and People's Daily |url=https://opinion.haiwainet.cn/n/2018/0615/c456318-31335689.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240830150708/https://opinion.haiwainet.cn/n/2018/0615/c456318-31335689.html |archive-date=30 August 2024 |access-date=2024-08-30 |website=Haiwai Net |language=zh}}</ref> هي زائي ۽ تنظيم کاتي جي نائب سربراهه [[وي جيان شنگ]] اهي مشاهدا [[هو يائوبانگ]] تائين پهچايا ۽ شي کي حڪمت عمليءَ وارو اڳواڻ ۽ مزدور-هاري اتحاد جي مضبوط سوچ رکندڙ شخص قرار ڏنو.<ref name="k053">{{cite news |date=2023-11-17 |title=چيني ڪميونسٽ پارٽي جو بزرگ اڳواڻ هي زائي لاڏاڻو ڪري ويو؛ هن شي جن پنگ کي ”ستون جهڙو باصلاحيت“ قرار ڏنو هو |trans-title=He Zai, the veteran of the CCP, passed away. He once recommended Xi Jinping as a "pillar of talent" |url=https://www.chinatimes.com/realtimenews/20231117002407-260409 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240830150706/https://www.chinatimes.com/realtimenews/20231117002407-260409 |archive-date=30 August 2024 |access-date=2024-08-30 |work=[[چائنا ٽائمز]] |language=zh}}</ref><ref name="p946">{{cite news |date=2023-11-16 |title=104 ورهين جو چيني ڪميونسٽ پارٽي جو بزرگ هي زائي لاڏاڻو ڪري ويو؛ هن شي جن پنگ کي ”ستون جهڙو باصلاحيت“ چيو هو |trans-title=He Zai, a 104-year-old CCP veteran, passed away. He once recommended Xi Jinping as a "pillar of talent" |url=https://www.singtao.ca/6452821/2023-11-16/news-104%E6%AD%B2%E4%B8%AD%E5%85%B1%E5%85%83%E8%80%81%E4%BD%95%E8%BC%89%E9%80%9D%E4%B8%96++%E6%9B%BE%E8%96%A6%E7%BF%92%E8%BF%91%E5%B9%B3%E3%80%8C%E6%A3%9F%E6%A8%91%E4%B9%8B%E6%89%8D%E3%80%8D/?variant=zh-cn&appedition=toronto |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240830150707/https://www.singtao.ca/6452821/2023-11-16/news-104%E6%AD%B2%E4%B8%AD%E5%85%B1%E5%85%83%E8%80%81%E4%BD%95%E8%BC%89%E9%80%9D%E4%B8%96%20%20%E6%9B%BE%E8%96%A6%E7%BF%92%E8%BF%91%E5%B9%B3%E3%80%8C%E6%A3%9F%E6%A8%91%E4%B9%8B%E6%89%8D%E3%80%8D/?variant=zh-cn&appedition=toronto |archive-date=30 August 2024 |access-date=2024-08-30 |website=[[سنگ تائو ڊيلي (ڪينيڊا)|سنگ تائو ڊيلي]] |language=zh}}</ref> 1985ع ۾ شي مڪئي جي پروسيسنگ بابت هڪ مطالعاتي دوري ۾ حصو ورتو ۽ [[آئوا]]، آمريڪا ويو،{{Sfn |Aoyagi |Shurtleff |2017 |p=262}} جتي هن زرعي پيداوار ۽ مڪئي جي پروسيسنگ ٽيڪنالاجيءَ جو مطالعو ڪيو.<ref name="o756">{{cite news |date=2015-09-23 |title=ڪير سوچيو هو تہ شيجيازوانگ فوڊ ايسوسيئيشن جو چيئرمين چين جو اڳواڻ بڻجي ويندو؟ |trans-title=Who would have thought that the chairman of Shijiazhuang Food Association would become the Chinese leader? |url=https://news.cnr.cn/native/gd/20150923/t20150923_519945574.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240830150923/https://news.cnr.cn/native/gd/20150923/t20150923_519945574.shtml |archive-date=30 August 2024 |access-date=2024-08-30 |website=[[چائنا نيشنل ريڊيو]] |language=zh}}</ref><ref name="d652"/> آمريڪا جي دوري دوران پارٽي جي مرڪزي تنظيمي کاتي کيس [[شيامن]] منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جتي کيس چيني ڪميونسٽ پارٽي جي شيامن ميونسپل ڪميٽي جي مستقل ڪميٽي جو ميمبر ۽ نائب ميئر مقرر ڪيو ويو.<ref name="k053"/> === فوجيان === جون 1985ع ۾ شي [[شيامن]] ۾ نائب ميئر طور پهتو ۽ شهر جي ترقيءَ لاءِ پهريون ڊگهي مدي وارو حڪمت عملي منصوبو، ''شيامن اقتصادي ۽ سماجي ترقيءَ جي حڪمت عملي 1985–2000''، تيار ڪيو.{{Sfn |Huang |Zhang |2016 |p=9}} آگسٽ کان هن يونڊانگ ڍنڍ جي جامع بحاليءَ واري منصوبي جي نگراني ڪئي،<ref name="b381">{{cite news |date=2024-02-21 |title=موجوده معاملن جو ڊگهو منظر: يونڊانگ جي گونج |trans-title=Long shot of current affairs丨Yuanlong Echo |url=https://www.stdaily.com/index/yaowen/202402/ba6fc81376314bb4b909bd7af8d64fd7.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240924011242/https://www.stdaily.com/index/yaowen/202402/ba6fc81376314bb4b909bd7af8d64fd7.shtml |archive-date=24 September 2024 |access-date=2024-09-19 |website=[[سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي ڊيلي]] |language=zh}}</ref> ۽ [[شيامن ايئرلائينز]]،<ref name="m820">{{cite news |date=2024-07-25 |title=اڇا بگلا پر هڻندي هوائن ڏانهن اڏامندا |trans-title=Egrets flap their wings and fly into the wind |url=http://www.news.cn/politics/20240725/cd4283ccd3464fda884c56e0645a2b44/c.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240924011244/http://www.news.cn/politics/20240725/cd4283ccd3464fda884c56e0645a2b44/c.html |archive-date=24 September 2024 |access-date=2024-09-19 |website=[[شِنخوا نيوز ايجنسي]] |language=zh}}</ref> شيامن اقتصادي ڄاڻ مرڪز<ref name="g215">{{cite news |date=2023-05-26 |title=شي جن پنگ پاران شيامن خاص اقتصادي علائقي جي تعمير ۽ ترقي کي اڳتي وڌائڻ جي ڳولا ۽ عملي ڪم |trans-title=Comrade Xi Jinping's exploration and practice in promoting the construction and development of Xiamen Special Economic Zone |url=https://www.gov.cn/xinwen/2018-06/23/content_5300679.htm |access-date=2024-09-19 |website=چين جي عوامي جمهوريه جي رياستي ڪائونسل |language=zh}}</ref> ۽ شيامن خاص انتظامي علائقي روڊ منصوبي جي تياريءَ ۾ حصو ورتو. ان دوران هن [[پينگ لي يوان]] سان شيامن ۾ شادي ڪئي.{{Sfn |Kuhn |2011 |p=42-}}{{Sfn |Dillon |2021 |p=93}} سيپٽمبر 1988ع ۾ شي کي [[ننگدي]] جو پارٽي سيڪريٽري مقرر ڪيو ويو ۽ پوءِ علائقي جو سربراهه بڻايو ويو.{{Sfn |Brown |2021 |p=9}} ان وقت ننگدي جي معيشت [[فوجو]] ۽ شيامن جي ڀيٽ ۾ گهڻو ڪمزور هئي.{{Sfn |Brown |2022 |p=6}} شي پنهنجي ننگدي دور جي ڪم ۽ يادگيرين کي ''غربت مان نڪرڻ'' نالي ڪتاب ۾ گڏ ڪيو،{{Sfn |Huazhong University of Science and Technology Press |2021 |p=74}} ۽ مقامي غربت جي خاتمي ۽ پارٽي تنظيم جي منصوبن جي اڳواڻي ڪئي.{{Sfn |Feng |2023 |p=11}} مئي 1990ع ۾ چيني ڪميونسٽ پارٽي جي فوجيان صوبائي ڪميٽي شي کي [[فوجو]] ميونسپل ڪميٽي جو سيڪريٽري مقرر ڪيو.{{Sfn |Lam |2023 |p=21}} 1995ع ۾ هو [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي فوجيان صوبائي ڪميٽي]] جو نائب سيڪريٽري بڻيو.{{Sfn |Camel Bells Magazine |2000 |p=45}} سيپٽمبر 1997ع ۾ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 15هين قومي ڪانگريس]] کيس [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 15هين مرڪزي ڪميٽي]] جو متبادل ميمبر چونڊيو. 1998ع ۾ هو [[9هين قومي عوامي ڪانگريس]] جو ميمبر بڻيو.<ref>{{Cite web |date=28 February 1998 |title=9هين قومي عوامي ڪانگريس جا نمائندا |trans-title=Representatives of the 9th National People's Congress |url=http://www.npc.gov.cn/delegate/allPrevious/The9ThSession.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20161102200054/http://www.npc.gov.cn/delegate/allPrevious/The9ThSession.htm |archive-date=2 November 2016 |access-date=14 December 2025 |website=[[قومي عوامي ڪانگريس]]}}</ref> 1999ع ۾ شي فوجيان جو نائب گورنر ۽ هڪ سال پوءِ گورنر بڻيو. هن مِن درياهه لاءِ ”سونهن ٽڪنڊي“ جو تصور پيش ڪيو ۽ فوجو 3820 منصوبي جي ماسٽر پلان جي تعمير جي نگراني ڪئي،{{sfn |Chan |2022 |pp=547}} جنهن ۾ فوجو جي 3، 8 ۽ 20 سالن واري ترقيءَ جي حڪمت عملي بيان ڪئي وئي هئي.{{Sfn |Fuzhou Yearbook |1995 |p=16}} هن [[فوجو چانگلي بين الاقوامي هوائي اڏو]]،{{sfn |Chan |2022 |pp=101}} مِن درياهه پاڻي منتقلي منصوبي، فوجو ٽيلي ڪميونيڪيشن هب ۽ [[فوجو بندرگاهه]] سميت ڪيترن منصوبن جي ترقيءَ جي حمايت ڪئي. شي تائيوان ۽ پرڏيهي سيڙپڪاري کي راغب ڪرڻ تي پڻ زور ڏنو،<ref>{{cite news |last=Tiezzi |first=Shannon |date=4 November 2014 |title=فوجيان مان شي چين پاران تائيوان ڏانهن اقتصادي سهڪار جو پيغام |url=https://thediplomat.com/2014/11/from-fujian-chinas-xi-offers-economic-olive-branch-to-taiwan |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610145941/https://thediplomat.com/2014/11/from-fujian-chinas-xi-offers-economic-olive-branch-to-taiwan |archive-date=10 June 2016 |access-date=17 March 2016 |work=[[دي ڊپلوميٽ]] |language=en-US}}</ref> ۽ فوجو ۾ سائوٿ ويسٽ ٽي پي وي اليڪٽرانڪس ۽ سائوٿ ايسٽ آٽو موبائل جهڙن ادارن جي قيام سان گڏ [[فوياو گلاس]]، [[نيو لينڊ ڊجيٽل ٽيڪنالاجي]] ۽ ٻين پيداواري ڪمپنين جي ترقيءَ کي هٿي ڏني.{{Sfn |Lam |2023 |p=21}} هو 1999ع کان 2002ع تائين [[فوجيان جو گورنر]] رهيو. ان عرصي دوران هن ”[[چين جون ميگالوپوليسون|ميگالوپوليسون]]“ جو تصور پيش ڪيو ۽ فوجو ۽ شيامن لاءِ ٻيٽن وچ واري ترقيءَ جي حڪمت عمليءَ جي وڪالت ڪئي. ان سان مقامي عملدارن کي [[لائي چانگ شنگ|يوان هوا اسمگلنگ ڪيس]] ({{lang-zh|远华走私案}}) جي اثرن کان جلد نڪرڻ ۽ نئين ترقياتي حڪمت عملي اختيار ڪرڻ جي ترغيب ملي.{{Sfn |Camel Bells Magazine |2000 |p=45}} شي ”ڊجيٽل فوجيان“ جي ترقيءَ جي پڻ نگراني ڪئي، جنهن ۾ صوبي جي شڪايت هيلپ لائين کي وڌائي ”[[12345 هيلپ لائين|12345 شهري خدمتن جي پليٽ فارم]]“ ۾ بدلائڻ شامل هو، جنهن سان انتظامي ڪارڪردگي بهتر ٿي.{{sfn |Chan |2022 |pp=547}} === جهجيانگ === آڪٽوبر 2002ع ۾ شي فوجيان ڇڏي پاڙيسري [[جهجيانگ]] صوبي جو نائب گورنر، قائم مقام گورنر ۽ نائب پارٽي سيڪريٽري بڻيو. [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 16هين قومي ڪانگريس]] کان پوءِ هو جهجيانگ جي صوبائي پارٽي ڪميٽي جو سيڪريٽري بڻيو، جيڪو سندس ڪيريئر جو پهريون مٿانهون صوبائي عهدو هو.{{sfn |Chan |2022 |pp=134}} نومبر 2002ع ۾ کيس [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 16هين مرڪزي ڪميٽي]] جو مڪمل ميمبر چونڊيو ويو، جنهن سان سندس قومي سطح تي سياسي عروج وڌيڪ واضح ٿيو. جهجيانگ ۾ سندس دور دوران صوبي ۾ مبينا طور سالياني اوسط واڌ 14 سيڪڙو رهي.<ref>{{Cite news |last=Ho |first=Louise |date=25 October 2012 |title=جهجيانگ ۾ شي جن پنگ جو دور: ڪاروباري ترقيءَ تي زور |url=https://www.scmp.com/news/china/article/1068825/chinas-leadership-transition-xi-jinpings-time-zhejiang |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160429160349/http://www.scmp.com/news/china/article/1068825/chinas-leadership-transition-xi-jinpings-time-zhejiang |archive-date=29 April 2016 |access-date=9 December 2019 |newspaper=[[سائوٿ چائنا مارننگ پوسٽ]] |language=en}}</ref> هن عرصي دوران جهجيانگ آهستي آهستي ڳري صنعت تي دارومدار گهٽائڻ لڳو.{{Sfn |Chatwin |2024 |p=121}} شي جي جهجيانگ واري ڪيريئر ۾ بدعنوان عملدارن خلاف سخت ۽ سڌي موقف کي نمايان ڪيو ويو، جنهن سبب قومي ميڊيا ۾ سندس سڃاڻپ وڌي ۽ مرڪزي قيادت جو ڌيان پڻ مٿس ويو.<ref>{{cite news |last1=Wang |first1=Lei |date=25 December 2014 |script-title=zh:习近平为官之道 拎着乌纱帽干事 |trans-title=شي جن پنگ جو حڪومتي طريقو |url=http://opinion.dwnews.com/news/2014-12-25/59626005.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150203225014/http://opinion.dwnews.com/news/2014-12-25/59626005.html |archive-date=3 February 2015 |access-date=7 September 2019 |work=[[دووئي نيوز]] |language=zh-hans}}</ref> 2004ع کان 2007ع تائين [[لي چيانگ]]، جهجيانگ پارٽي ڪميٽي جي سيڪريٽري جنرل جي حيثيت سان، شي جو چيف آف اسٽاف رهيو ۽ ٻنهي وچ ۾ ويجها ڪم ڪندڙ لاڳاپا قائم ٿيا.<ref>{{Cite news |last1=Tian |first1=Yew Lun |last2=Chen |first2=Laurie |last3=Cash |first3=Joe |date=11 March 2023 |title=شي جي ويجهي ساٿي لي چيانگ چين جو وزيراعظم بڻيو |url=https://www.reuters.com/world/china/li-qiang-xi-confidant-takes-reins-chinas-premier-2023-03-11 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230524163326/https://www.reuters.com/world/china/li-qiang-xi-confidant-takes-reins-chinas-premier-2023-03-11 |archive-date=24 May 2023 |access-date=24 May 2023 |work=[[رائٽرز]]}}</ref> ان دور ۾ شي ۽ لي گڏجي [[ڊبل ايٽ حڪمت عملي]] تيار ڪئي، جنهن ۾ جهجيانگ جون اٺ تقابلي برتريون ۽ انهن جي بهتري لاءِ اٺ لاڳاپيل قدم بيان ڪيا ويا.<ref>{{Cite news |last1=Zheng |first1=William |last2=Ren |first2=Daniel |date=23 October 2022 |title=چين جو لي چيانگ شنگهائي ڪووڊ بحران کان پوءِ ڪميونسٽ پارٽي جي اندروني دائري ۾ داخل |url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3196959/chinas-li-qiang-shakes-shanghai-covid-chaos-enter-communist-party-inner-circle |access-date=27 June 2025 |work=[[سائوٿ چائنا مارننگ پوسٽ]]}}</ref> === شنگهائي === [[شنگهائي جو پارٽي سيڪريٽري|شنگهائي پارٽي سيڪريٽري]] [[چين ليانگ يو]] کي سيپٽمبر 2006ع ۾ [[شنگهائي پينشن اسڪينڊل|سماجي تحفظ فنڊ اسڪينڊل]] سبب هٽائڻ کان پوءِ شي کي 24 مارچ 2007ع تي شنگهائي منتقل ڪيو ويو، جتي هو ست مهينا پارٽي سيڪريٽري رهيو.<ref>{{cite news |date=24 March 2007 |script-title=zh:习近平任上海市委书记 韩正不再代理市委书记 |trans-title=شي جن پنگ شنگهائي ميونسپل پارٽي ڪميٽي جو سيڪريٽري مقرر |url=http://news.sohu.com/20070324/n248946143.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071016061557/http://news.sohu.com/20070324/n248946143.shtml |archive-date=16 October 2007 |access-date=7 September 2019 |work=[[سوهو]] |language=zh-Hans}}</ref><ref>{{Cite news |date=15 November 2012 |title=چين جا نوان اڳواڻ: شي جن پنگ پولٽ بيورو جي نئين قطار جي اڳواڻي ڪري ٿو |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-20322288 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190909102154/https://www.bbc.com/news/world-asia-china-20322288 |archive-date=9 September 2019 |access-date=25 August 2019 |work=[[بي بي سي نيوز]] |language=en-GB}}</ref> شنگهائي ۾ شي مقامي پارٽي تنظيم جي اتحاد کي برقرار رکڻ تي زور ڏنو. هن چيو تہ سندس دور ۾ وڏي پيماني تي سياسي صفايون نه ڪيون وينديون، جيتوڻيڪ چين ليانگ يو جي بدعنواني ڪيس ۾ ڪيترن مقامي عملدارن جي ملوث هجڻ بابت شڪ موجود هئا.{{sfn |Lam |2015 |p=56}} شنگهائي ۾ شي مارڪيٽ تي ٻڌل سڌارن جي حمايت ڪندڙ طور پڻ سڃاتو ويو.<ref>{{Cite news |date=2007-03-25 |title=اقتصادي سڌارن جو حامي شنگهائي جي اڳواڻي ڪندو |url=https://www.nytimes.com/2007/03/25/world/asia/25china.html |access-date=2026-07-10 |work=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news |last=Dean |first=Jason |date=2007-03-26 |title=مارڪيٽ-حامي شهرت رکندڙ اڀرندڙ اڳواڻ شنگهائي جي قيادت ڪندو |url=https://www.wsj.com/articles/SB117485894102848299 |access-date=2026-07-10 |work=[[دي وال اسٽريٽ جرنل]] |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> گهڻن معاملن ۾ هن مرڪزي قيادت جي پاليسيءَ سان پاڻ کي هم آهنگ رکيو.<ref>{{cite news |date=22 October 2007 |script-title=zh:新晋政治局常委: 习近平 |trans-title=نئون مقرر ٿيل پولٽ بيورو مستقل ڪميٽي ميمبر: شي جن پنگ |url=http://www.caijing.com.cn/2007-10-22/100034588.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222175301/http://www.caijing.com.cn/2007-10-22/100034588.html |archive-date=22 December 2015 |access-date=12 September 2019 |work=[[ڪائي جينگ]] |language=zh-hans}}</ref> پنهنجي شروعاتي سياسي ڪيريئر ۾ شي سياسي تڪرارن کان پاسو ڪرڻ ۽ مخالف ڌريون پيدا نه ڪرڻ واري انداز لاءِ مشهور رهيو.{{sfn |Borst |2025 |p=75}} === نائب صدارت === [[File:President George W. Bush with Vice President Xi Jinping.jpg|thumb|آگسٽ 2008ع ۾ شي آمريڪي صدر [[جارج ڊبليو بش]] سان ملاقات ڪندي]] [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 17هين قومي ڪانگريس]] کان فوري پوءِ، 22 آڪٽوبر 2007ع تي [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 17هين مرڪزي ڪميٽي]] جي پهرين مڪمل اجلاس شي کي [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي پولٽ بيورو مستقل ڪميٽي]] جو ڇهين نمبر وارو ميمبر چونڊيو. ان کان سواءِ هو [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 17هين سيڪريٽريٽ]] جو ميمبر پڻ بڻيو. هن [[پارٽي تعمير بابت مرڪزي اڳواڻ گروپ]] ۽ [[هانگ ڪانگ ۽ مڪائو معاملن بابت مرڪزي اڳواڻ گروپ]] جي اڳواڻي ڪئي، جڏهن تہ [[مرڪزي پرڏيهي معاملن واري اڳواڻ گروپ]] جو نائب اڳواڻ پڻ رهيو.{{sfn |Chan |2022 |pp=198}} پولٽ بيورو مستقل ڪميٽيءَ ۾ سندس درجو [[لي ڪي چيانگ]] کان مٿانهون هو، جنهن کي ان ڳالهه جي علامت طور ڏٺو ويو تہ شي مستقبل ۾ [[هو جنتائو]] جو جانشين ٿي چين جي اعليٰ قيادت سنڀاليندو. مارچ 2008ع ۾ [[11هين قومي عوامي ڪانگريس]] جي [[11هين قومي عوامي ڪانگريس جو پهريون اجلاس|پهرين اجلاس]] دوران کيس [[چين جو نائب صدر]] چونڊيو ويو.<ref>{{Cite news |date=16 March 2008 |title=وين جيابائو ٻيهر چين جو وزيراعظم چونڊيو ويو |url=https://www.aljazeera.com/news/2008/3/16/wen-jiabao-re-elected-china-pm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220813171805/https://www.aljazeera.com/news/2008/3/16/wen-jiabao-re-elected-china-pm |archive-date=13 August 2022 |access-date=13 August 2022 |website=[[الجزيره انگريزي|الجزيره]] |language=en}}</ref> نائب صدر ٿيڻ کان پوءِ شي وٽ ڪيترن اهم شعبن جون ذميواريون آيون. کيس بيجنگ ۾ [[2008ع گرمين جون اولمپڪس|2008ع جي گرمين جي اولمپڪس]] جي جامع تيارين جي نگراني ڏني وئي،{{Sfn |Xu |2026 |p=189}} ۽ هو مرڪزي حڪومت طرفان هانگ ڪانگ ۽ مڪائو معاملن جو اهم اڳواڻ پڻ رهيو. ان سان گڏ هو [[مرڪزي پارٽي اسڪول]] جو صدر بڻيو، جيڪو چيني ڪميونسٽ پارٽي جي عملدارن جي تربيت ۽ نظرياتي تعليم جو اهم ادارو آهي. [[2008ع سيچوان زلزلو]] کان پوءِ شي [[شانشي]] جو دورو ڪيو، جيڪو پڻ زلزلي کان متاثر ٿيو هو.{{sfn|Chan|2022|pp=214}} اولمپڪس کان پوءِ کيس [[چين جي عوامي جمهوريه جي 60هين سالگرهه]] جي تقريبن جي تيارين واري ڪميٽي جو چيئرمين مقرر ڪيو ويو. ٻڌايو ويو تہ هو پارٽي جي هڪ اعليٰ سطحي ڪميٽي، [[6521 پروجيڪٽ]]، جي اڳواڻي پڻ ڪندو هو، جنهن جو مقصد 2009ع جي حساس سياسي سالگراهن دوران سماجي استحڪام برقرار رکڻ هو.<ref>{{Cite news |last=Wines |first=Michael |date=9 March 2009 |title=چيني اڳواڻن جي نظر ۾ سالگراهن سان ڀريل ڪئلينڊر ۽ امڪاني مسئلا |url=https://www.nytimes.com/2009/03/10/world/asia/10china.html |url-access=limited |archive-url=https://web.archive.org/web/20160721045913/http://www.nytimes.com/2009/03/10/world/ ==پولٽ بيورو جي رڪنيت== [[File:President George W. Bush with Vice President Xi Jinping.jpg|thumb| شي جنپنگ آگسٽ 2008ع ۾ آمريڪي صدر [[جارج ڊبليو بش]] سان ملندي]] [[File:Dmitry Medvedev in China 28 September 2010-6.jpeg|thumb|28 سيپٽمبر 2010ع ۾ روسي صدر [[دميتري مدويدوف| دَمِيتِري مِدوَيدَوف]] سان ملندي]] آڪٽوبر 2007ع ۾ شي جنپنگ چيني ڪميونسٽ پارٽي جي سترھين نيشنل ڪانگريس ۾ پارٽي جي 9 رڪني پولٽ بيورو اسٽينڊنگ ڪميٽي جو رڪن مقرر ٿيو. ھن جو شمار [[لي ڪيچيانگ]] کان. مٿي ٿيڻ لڳو اھڙي طرح ھي چين جي سڀ کان وڏي قومي اڳواڻ [[ھو جنتائو]] جي جانشين طور اميدوار ٿي ويو. ھي چيني ڪميونسٽ پارٽي جي سيڪريٽريٽ جو فرسٽ سيڪريٽري پڻ مقرر ٿيو. ==بطور نائب صدر== مارچ 2008ع ۾ جي عوامي جمهوريه چين جو نائب صدر مقرر ٿيو<ref>{{Cite news|url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2008npc/2008-03/15/content_6539302.htm|title=Hu Jintao reelected Chinese president|date=15 March 2008|newspaper=[[China Daily]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304055352/http://www.chinadaily.com.cn/china/2008npc/2008-03/15/content_6539302.htm|archive-date=4 March 2016|access-date=8 September 2019}}</ref> بطور نائب صدر جون 2008ع ۾ ھن اتر ڪوريا، منگوليا، سعودي عرب، قطر ۽ يمن جا دورا ڪيا<ref>{{cite web |url = http://www.mfa.gov.cn/eng/wjdt/wsrc/t462294.htm |title=Vice-President Xi Jinping to Visit DPRK, Mongolia, Saudi Arabia, Qatar and Yemen|date=5 June 2008|website=[[Ministry of Foreign Affairs of the People's Republic of China|Ministry of Foreign Affairs]]|access-date=20 October 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110723214209/http://www.mfa.gov.cn/eng/wjdt/wsrc/t462294.htm|archive-date=23 July 2011|url-status=live}}</ref>. فيبروري 2009ع ۾ جن لاطيني آمريڪا جو دورو ڪيو جنھن دوران ھي ميڪسيڪو,<ref>{{Cite news|url=http://en.people.cn/90001/90776/90883/6589461.html|title=Chinese vice president arrives in Mexico for official visit|date=10 February 2009|work=[[People's Daily]]|access-date=11 September 2019|archive-date=3 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200203050935/http://en.people.cn/90001/90776/90883/6589461.html|dead-url=yes}}</ref> جيميڪا ,<ref name=":0" /> Colombia,<ref>{{Cite web|url=http://en.people.cn/90001/90776/90883/6594636.html|title=Chinese vice president continues visit in Colombia|date=17 February 2009|website=[[People's Daily]]|access-date=11 September 2019}}</ref> وينزويلا,<ref>{{cite web|url=http://www.gov.cn/english/2009-02/18/content_1235145.htm|title=Chinese VP praises friendly cooperation with Venezuela, Latin America|last=Zhang|first=Xiang|date=18 February 2009|website=[[Government of China]]|access-date=11 September 2019}}</ref> ۽ برازيل<ref>{{cite web|url=http://www.china.org.cn/international/2009-02/20/content_17311463.htm|title=Xi Jinping proposes efforts to boost cooperation with Brazil |date=20 February 2009|website=[[China Daily]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110206063031/http://china.org.cn/international/2009-02/20/content_17311463.htm|archive-date=6 February 2011|access-date=11 September 2019}}</ref> سان چين جي تعلق کي مضبوط ڪيو. واپسي ۾ مالٽا جي گادي جي ھنڌ ويلٽا پڻ ويو<ref>{{Cite news|url=https://timesofmalta.com/articles/view/chinese-vice-president-begins-official-visit.245968|title=Chinese vice president begins official visit|date=22 February 2009|newspaper=[[Times of Malta]]|language=en-gb|access-date=11 September 2019}}</ref>. == قيادت == {{Main|شي جن پنگ جي جنرل سيڪريٽري واري دور}} === سياسي ترقيون === {{See also|شي جن پنگ ڌڙو}} ڪيترن سياسي مبصرن شي جن پنگ کي چيئرمين [[مائو زيڊونگ]] کان پوءِ چين جو سڀ کان طاقتور اڳواڻ قرار ڏنو آهي، خاص طور 2018ع ۾ صدر لاءِ ٻن مديّن واري حد ختم ٿيڻ کان پوءِ.<ref>{{cite news |date=24 October 2017 |title=چين شي کي ڏهاڪن جو سڀ کان طاقتور اڳواڻ بڻائي ڇڏيو |url=http://www.cbc.ca/news/world/china-congress-xi-jinping-1.4368588 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180501062515/http://www.cbc.ca/news/world/china-congress-xi-jinping-1.4368588 |archive-date=1 May 2018 |access-date=22 June 2018 |work=[[سي بي سي نيوز]]}}</ref><ref>{{cite news |date=24 October 2017 |title=چين شي جن پنگ جو درجو وڌائي کيس مائو کان پوءِ سڀ کان طاقتور اڳواڻ بڻائي ڇڏيو |url=https://www.independent.ie/world-news/china-elevates-xi-jinpings-status-making-him-the-most-powerful-leader-since-mao-36256294.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622220327/https://www.independent.ie/world-news/china-elevates-xi-jinpings-status-making-him-the-most-powerful-leader-since-mao-36256294.html |archive-date=22 June 2018 |access-date=22 June 2018 |work=[[آئرش انڊيپينڊنٽ]]}}</ref><ref>{{cite news |last1=Collins |first1=Stephen |date=9 November 2017 |title=شي مٿي، ٽرمپ هيٺ، پر شايد ان سان فرق نه پوي |url=https://edition.cnn.com/2017/11/08/politics/president-donald-trump-xi-jinping-china/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180623004701/https://edition.cnn.com/2017/11/08/politics/president-donald-trump-xi-jinping-china/index.html |archive-date=23 June 2018 |access-date=22 June 2018 |work=[[سي اين اين]]}}</ref> شي، چيني ڪميونسٽ پارٽي جي اڳوڻي [[اجتماعي قيادت]] واري طرز کان وڏي حد تائين هٽي ويو آهي.<ref>{{cite news |last1=Holtz |first1=Michael |date=28 February 2018 |title=سڄي عمر لاءِ شي؟ چين اجتماعي قيادت کان منهن موڙي ٿو |url=https://www.csmonitor.com/World/Asia-Pacific/2018/0228/Xi-for-life-China-turns-its-back-on-collective-leadership |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180624035940/https://www.csmonitor.com/World/Asia-Pacific/2018/0228/Xi-for-life-China-turns-its-back-on-collective-leadership |archive-date=24 June 2018 |access-date=23 June 2018 |work=[[دي ڪرسچن سائنس مانيٽر]]}}</ref>{{Sfn |Baranovitch |2021 |pp=249–265}} مبصرن موجب شي اڳ ۾ انتهائي اثرائتي [[توانپائي]]، يعني ”نوجوان ليگ ڌڙي“، جو اثر گهڻو گهٽائي ڇڏيو؛ هن ڌڙي ۾ اهي چيني ڪميونسٽ پارٽي جا عملدار شامل هئا جيڪي [[ڪميونسٽ يوٿ ليگ آف چائنا]] وسيلي سياسي طور اڳتي وڌيا هئا.<ref>{{Cite news |last=Pollard |first=Martin |date=26 October 2022 |title=چين ۾ شي اڳوڻي طاقتور نوجوان ليگ ڌڙي کي فيصلائتو ڌڪ ڏئي ڇڏيو |url=https://www.reuters.com/world/china/chinas-xi-deals-knockout-blow-once-powerful-youth-league-faction-2022-10-26 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230524163327/https://www.reuters.com/world/china/chinas-xi-deals-knockout-blow-once-powerful-youth-league-faction-2022-10-26 |archive-date=24 May 2023 |access-date=24 May 2023 |work=[[رائٽرز]]}}</ref> اقتدار سنڀالڻ کان پوءِ شي جي چوڌاري [[شي جن پنگ جي شخصيت پرستي|شخصيت پرستي]] پڻ وڌندي وئي،<ref>{{Cite news |date=18 September 2014 |title=شي جن پنگ جي طاقت |url=https://www.economist.com/news/china/21618882-cult-personality-growing-around-chinas-president-what-will-he-do-his-political |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107055514/https://www.economist.com/news/china/21618882-cult-personality-growing-around-chinas-president-what-will-he-do-his-political |archive-date=7 November 2017 |access-date=20 September 2017 |newspaper=[[دي اڪانومسٽ]]}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Jiayang |first1=Fan |last2=Taisu |first2=Zhang |author-link2=Taisu Zhang |last3=Ying |first3=Zhu |date=8 March 2016 |title=شي جن پنگ جي شخصيت پرستيءَ جي پويان |url=https://foreignpolicy.com/2016/03/08/the-personality-cult-of-xi-jinping-china-leader-communist-party |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190726173241/https://foreignpolicy.com/2016/03/08/the-personality-cult-of-xi-jinping-china-leader-communist-party |archive-date=26 July 2019 |access-date=26 July 2019 |work=[[فارن پاليسي]] |language=en-US}}</ref> جنهن ۾ سندس حڪمرانيءَ جي واکاڻ ڪندڙ ڪتاب، ڪارٽون، پاپ گيت ۽ ناچ جون پيشڪشون پڻ شامل رهيون آهن.<ref>{{Cite journal |last=Gondek |first=Olivia |date=2025-10-01 |title=”شي دادا“ جي واکاڻ: شي جن پنگ جي شخصيت پرستيءَ جو تجزيو |url=https://scholarship.richmond.edu/araneum/vol3/iss1/5 |journal=Araneum: Richmond Journal of American & Global Affairs |volume=3 |issue=1}}</ref><ref name="PhilGuard12">{{Cite news |last=Phillips |first=Tom |date=19 September 2015 |title=شي جن پنگ: ڇا چين واقعي ”وڏي بابا شي“ سان محبت ڪري ٿو يا ان کان ڊڄي ٿو؟ |url=https://www.theguardian.com/world/2015/sep/19/xi-jinping-does-china-truly-love-big-daddy-xi-or-fear-him |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190427001038/https://www.theguardian.com/world/2015/sep/19/xi-jinping-does-china-truly-love-big-daddy-xi-or-fear-him |archive-date=27 April 2019 |access-date=31 August 2017 |work=[[دي گارجين]] |issn=0261-3077}}</ref> [[شي جن پنگ جي شخصيت پرستي]] [[سنڪيانگ]] ۾ خاص طور وڌيڪ نمايان رهي آهي.<ref>{{Cite book |author1=Musapir |title=The Xi Jinping Effect |date=2024-12-31 |publisher=[[يونيورسٽي آف واشنگٽن پريس]] |isbn=978-0-295-75282-2 |editor-last=Esarey |editor-first=Ashley |pages=180–204 |chapter=خوف وسيلي محبت: سنڪيانگ ۾ شي جن پنگ جي شخصيت پرستي |doi=10.1515/9780295752822-009 |jstor=jj.18501143.11 |editor-last2=Han |editor-first2=Rongbin |doi-access=free |jstor-access=free}}</ref> 2016ع ۾ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 18هين مرڪزي ڪميٽي جي ڇهين مڪمل اجلاس]] باضابطه طور شي کي [[قيادت جو مرڪز|قيادت جو ”مرڪز“]] قرار ڏنو. مائو زيڊونگ، [[ڊينگ شياوپنگ]] ۽ [[جيانگ زيمين]] کان پوءِ شي چوٿون اڳواڻ هو جنهن کي اهو درجو ڏنو ويو؛ [[هو جنتائو]] کي اهو درجو ڪڏهن به نه مليو.<ref name="guardian2">{{Cite news |date=2016-10-27 |title=شي جن پنگ چين جو ”مرڪزي“ اڳواڻ بڻجي ويو |url=https://www.theguardian.com/world/2016/oct/27/xi-jinping-becomes-core-leader-of-china |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200604053936/https://www.theguardian.com/world/2016/oct/27/xi-jinping-becomes-core-leader-of-china |archive-date=2020-06-04 |access-date=2023-09-03 |work=[[دي گارجين]] |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> [[File:Xi Jinping leads CPC leadership in meeting the press.webm|thumb|آڪٽوبر 2022ع ۾ جنرل سيڪريٽري طور ٻيهر چونڊجڻ کان پوءِ شي ۽ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 20هين پولٽ بيورو مستقل ڪميٽي]] جا ٻيا ميمبر صحافين سان ملاقات ڪندي]] 18 کان 24 آڪٽوبر 2017ع تائين ٿيل [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 19هين قومي ڪانگريس]] کان پوءِ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 19هين مرڪزي ڪميٽي]] شي کي ٻيهر جنرل سيڪريٽري ۽ مرڪزي فوجي ڪميشن جو چيئرمين چونڊيو. [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 19هين پولٽ بيورو]] ۾ ڪنهن واضح امڪاني جانشين جي موجودگي نه هجڻ پڻ ڌيان جوڳي ڳالهه هئي.<ref>{{Cite news |last=Phillips |first=Tom |date=2017-10-25 |title=جانشين کان خالي پولٽ بيورو ظاهر ڪري شي اقتدار ۾ رهڻ جو ارادو ڏيکاريو |url=https://www.theguardian.com/world/2017/oct/25/xi-jinping-signals-intent-power-successor-politburo-china |access-date=2026-06-08 |work=[[دي گارجين]] |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> مارچ 2018ع ۾ [[13هين قومي عوامي ڪانگريس]] جي [[13هين قومي عوامي ڪانگريس جو پهريون اجلاس|پهرين اجلاس]] [[چين جي آئين ۾ 2018ع واري ترميم|آئيني ترميمون]] منظور ڪيون. انهن ترميمن ۾ صدر ۽ نائب صدر لاءِ عهدي جي مدي جون حدون ختم ڪرڻ، [[قومي نگراني ڪميشن]] قائم ڪرڻ ۽ چيني ڪميونسٽ پارٽي جي اڳواڻي واري ڪردار کي آئيني طور وڌيڪ واضح ڪرڻ شامل هو.<ref>{{Cite news |last1=Shi |first1=Jiangtao |last2=Huang |first2=Kristin |date=26 February 2018 |title=مٿانهين سطح تي مدي جون حدون ختم ٿيڻ سان چين خلاف عالمي ردعمل شروع ٿي سگهي ٿو |url=https://www.scmp.com/news/china/diplomacy-defence/article/2134791/end-term-limits-top-may-be-start-global-backlash-china |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180227155138/http://www.scmp.com/news/china/diplomacy-defence/article/2134791/end-term-limits-top-may-be-start-global-backlash-china |archive-date=27 February 2018 |access-date=28 February 2018 |work=[[سائوٿ چائنا مارننگ پوسٽ]]}}</ref><ref>{{cite news |last=Phillips |first=Tom |date=4 March 2018 |title=شي جن پنگ جي اقتدار واري چال: صدر کان چين جي نئين آمر تائين؟ |url=https://www.theguardian.com/world/2018/mar/04/xi-jinping-from-president-to-china-new-dictator |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180304005848/https://www.theguardian.com/world/2018/mar/04/xi-jinping-from-president-to-china-new-dictator |archive-date=4 March 2018 |access-date=4 March 2018 |website=[[دي گارجين]]}}</ref> شي کي صدر طور ٻيهر مقرر ڪيو ويو ۽ هاڻي سندس عهدي تي مدي جي ڪا آئيني حد نه رهي.<ref>{{cite news |last=Wen |first=Philip |date=17 March 2018 |title=چين جي پارليامينٽ شي جن پنگ کي ٻيهر صدر چونڊيو |url=https://www.reuters.com/article/us-china-parliament-xi/chinas-parliament-re-elects-xi-jinping-as-president-idUSKCN1GT03C |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180317042406/https://www.reuters.com/article/us-china-parliament-xi/chinas-parliament-re-elects-xi-jinping-as-president-idUSKCN1GT03C |archive-date=17 March 2018 |access-date=17 March 2018 |publisher=[[رائٽرز]]}}</ref><ref>{{cite news |last1=Bodeen |first1=Christopher |date=17 March 2018 |title=شي بنا مدي جي حدن جي ٻيهر چين جو صدر مقرر |url=https://apnews.com/78ea5b0646564a6eb98d9d20d5fbcbb6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180317190611/https://apnews.com/78ea5b0646564a6eb98d9d20d5fbcbb6 |archive-date=17 March 2018 |access-date=17 March 2018 |publisher=[[ايسوسيئيٽيڊ پريس]]}}</ref> ساڳئي وقت [[لي ڪي چيانگ]] کي ٻيهر وزيراعظم مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last1=Zhou |first1=Xin |date=18 March 2018 |title=لي ڪي چيانگ چين جو وزيراعظم برقرار؛ فوجي اڳواڻن جي به تصديق |url=https://www.scmp.com/news/china/economy/article/2137707/li-keqiang-endorsed-chinas-premier-while-military-commission |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827155325/https://www.scmp.com/news/china/economy/article/2137707/li-keqiang-endorsed-chinas-premier-while-military-commission |archive-date=27 August 2019 |access-date=7 September 2019 |newspaper=[[سائوٿ چائنا مارننگ پوسٽ]]}}</ref> نومبر 2021ع ۾ 19هين مرڪزي ڪميٽي جي ڇهين مڪمل اجلاس ''[[گذريل هڪ صديءَ دوران پارٽي جي اهم ڪاميابين ۽ تاريخي تجربي بابت قرارداد]]'' منظور ڪئي، جنهن ۾ 1921ع ۾ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي پهرين قومي ڪانگريس|پارٽي جي قيام]] کان وٺي 2021ع ۾ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 100هين سالگرهه]] تائين پارٽي جي تاريخي ورثي جو جائزو ورتو ويو. مائو ۽ ڊينگ جي دور وارين قراردادن کان پوءِ اها پارٽي جي تاريخ بابت ٽين وڏي قرارداد هئي.<ref>{{Cite web |last=Wang |first=Cat |date=7 November 2021 |title=شي جن پنگ جي ايندڙ ”تاريخي قرارداد“ جي اهميت |url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3154996/xi-jinpings-historical-resolution-what-it-and-why-it-important |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810013800/https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3154996/xi-jinpings-historical-resolution-what-it-and-why-it-important |archive-date=10 August 2022 |access-date=11 August 2022 |website=[[سائوٿ چائنا مارننگ پوسٽ]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ni |first=Vincent |date=11 November 2021 |title=چيني ڪميونسٽ پارٽي ”تاريخي قرارداد“ ۾ شي جو درجو وڌيڪ بلند ڪري ڇڏيو |url=https://www.theguardian.com/world/2021/nov/11/chinese-communist-party-elevates-xi-jinping-status-historical-resolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220625192901/https://www.theguardian.com/world/2021/nov/11/chinese-communist-party-elevates-xi-jinping-status-historical-resolution |archive-date=25 June 2022 |access-date=11 August 2022 |website=[[دي گارجين]] |language=en}}</ref> شي واري قرارداد پارٽي جي تاريخ بابت مجموعي سرڪاري تشريح ۾ ڪو بنيادي رخ بدلائڻ بدران موجوده تشريح کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref>{{Cite news |author1=Wong, Chun Han |author2=Zhai, Keith |date=17 November 2021 |title=شي جن پنگ چين جي تاريخ کي ڪيئن ٻيهر لکي پاڻ کي مرڪز ۾ آڻي رهيو آهي |url=https://www.wsj.com/articles/how-xi-jinping-is-rewriting-chinas-history-to-put-himself-at-the-center-11637157022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810135113/https://www.wsj.com/articles/how-xi-jinping-is-rewriting-chinas-history-to-put-himself-at-the-center-11637157022 |archive-date=10 August 2022 |access-date=11 August 2022 |work=[[دي وال اسٽريٽ جرنل]] |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> قرارداد سان گڏ چيني ڪميونسٽ پارٽي [[ٻه قيام]] ۽ [[ٻه تحفظ]] جهڙن اصطلاحن کي اڳتي آندو، جن ۾ پارٽي کي شي جي ”مرڪزي“ حيثيت جي چوڌاري متحد رهڻ ۽ ان جي حفاظت ڪرڻ تي زور ڏنو ويو.<ref>{{Cite news |last=Bandurski |first=David |date=8 February 2022 |title=ٻه قيام |url=https://chinamediaproject.org/the_ccp_dictionary/two-establishes |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220729191420/https://chinamediaproject.org/the_ccp_dictionary/two-establishes |archive-date=29 July 2022 |access-date=12 August 2022 |website=چائنا ميڊيا پروجيڪٽ |language=en-US}}</ref> 16 کان 22 آڪٽوبر 2022ع تائين ٿيل [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 20هين قومي ڪانگريس]] ۾ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جو آئين|پارٽي جي آئين]] ۾ ترميمون ڪيون ويون، جڏهن تہ ڪانگريس جو مجموعي نتيجو شي جي سياسي طاقت کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ طور ڏٺو ويو.<ref>{{Cite news |last1=Davidson |first1=Helen |last2=Graham-Harrison |first2=Emma |date=23 October 2022 |title=شي جن پنگ ٽيون مدو حاصل ڪري وفادارن سان اندروني دائرو ڀري ڇڏيو |url=https://www.theguardian.com/world/2022/oct/23/xi-jinping-to-rule-china-for-precedent-breaking-third-term |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221023041913/https://www.theguardian.com/world/2022/oct/23/xi-jinping-to-rule-china-for-precedent-breaking-third-term |archive-date=23 October 2022 |access-date=23 October 2022 |work=[[دي گارجين]]}}</ref> 23 آڪٽوبر 2022ع تي پارٽي ڪانگريس کان فوري پوءِ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 20هين مرڪزي ڪميٽي]] جي [[20هين مرڪزي ڪميٽي جو پهريون مڪمل اجلاس|پهرين مڪمل اجلاس]] شي کي ٽئين مدي لاءِ چيني ڪميونسٽ پارٽي جو جنرل سيڪريٽري ۽ مرڪزي فوجي ڪميشن جو چيئرمين ٻيهر چونڊيو. ان سان هو مائو زيڊونگ کان پوءِ پهريون پارٽي اڳواڻ بڻيو جنهن کي ٽئين مدي لاءِ چونڊيو ويو.<ref>{{Cite news |last=Wingfield-Hayes |first=Rupert |date=23 October 2022 |title=شي جن پنگ جي پارٽي جو نئون دور هاڻي شروع ٿيو آهي |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63225277 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317004249/https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63225277 |archive-date=17 March 2023 |access-date=23 October 2022 |work=[[بي بي سي نيوز]] |language=en-GB}}</ref> مرڪزي ڪميٽي طرفان چونڊيل نئين پولٽ بيورو مستقل ڪميٽي تقريباً مڪمل طور شي جي ويجهن ساٿين تي مشتمل هئي، جڏهن تہ اڳوڻي ست رڪني مستقل ڪميٽيءَ مان چار ميمبر عهدن تان هٽي ويا.<ref>{{Cite web |date=22 October 2022 |title=شي جن پنگ جي نئين مدي جي شروعات سان چين جي ڪميونسٽ پارٽي جي مٿانهين قيادت ۾ وڏي تبديلي |url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3196911/shake-top-chinas-communist-party-xi-jinping-starts-new-term |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022234719/https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3196911/shake-top-chinas-communist-party-xi-jinping-starts-new-term |archive-date=22 October 2022 |access-date=23 October 2022 |website=[[سائوٿ چائنا مارننگ پوسٽ]] |language=en}}</ref> 10 مارچ 2023ع تي [[14هين قومي عوامي ڪانگريس]] جي [[14هين قومي عوامي ڪانگريس جو پهريون اجلاس|پهرين اجلاس]] دوران شي کي متفقه طور ٻيهر چين جو صدر ۽ چين جي عوامي جمهوريه جي مرڪزي فوجي ڪميشن جو چيئرمين چونڊيو ويو.<ref>{{Cite news |date=10 March 2023 |title=شي جن پنگ متفقه طور چيني صدر ۽ مرڪزي فوجي ڪميشن جو چيئرمين چونڊيو ويو |url=https://english.news.cn/20230310/0fb19441ee4145a588911118edd300a3/c.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230310033619/https://english.news.cn/20230310/0fb19441ee4145a588911118edd300a3/c.html |archive-date=10 March 2023 |access-date=10 March 2023 |work=[[شِنخوا نيوز ايجنسي]]}}</ref> ساڳئي وقت شي جي ويجهي ساٿي [[لي چيانگ]]، لي ڪي چيانگ جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيو.<ref>{{Cite news |last1=Chen |first1=Laurie |last2=Munroe |first2=Tony |date=11 March 2023 |title=لي چيانگ چين جو وزيراعظم بڻيو، معيشت جي بحاليءَ جي ذميواري ساڻس |url=https://www.reuters.com/world/china/urgent-chinas-xi-nominates-li-qiang-become-premier-xinhua-2023-03-11 |access-date=11 March 2023 |work=[[رائٽرز]]}}</ref> === ڪرپشن خلاف مهم === {{main|شي جن پنگ جي دور ۾ ڪرپشن خلاف مهم}} {{Quote box | quote = ”سچ ڳالهائڻ“ جو مطلب شين جي اصل نوعيت تي ڌيان ڏيڻ، صاف ۽ کليل نموني ڳالهائڻ ۽ سچ جي پيروي ڪرڻ آهي. اها هڪ اڳواڻ عملدار جي سچ جي ڳولا، انصاف جي پاسداري، عوامي مفادن لاءِ وقف هجڻ ۽ راستبازيءَ وارين خصوصيتن جو اهم اظهار آهي. ان کان سواءِ، هن ان ڳالهه تي زور ڏنو تہ سچ ڳالهائڻ لاءِ پهريون شرط سچ ٻڌڻ آهي. | source = — شي جن پنگ، 2012ع ۾ هڪ تقرير دوران{{Sfn |People's Daily |2019 |pp=3–39}} | align = right | width = 25em }} اقتدار سنڀالڻ کان فوراً پوءِ شي جن پنگ ڪرپشن خلاف سخت ڪارروائيءَ جو مطالبو ڪندي [[شي جن پنگ جي دور ۾ ڪرپشن خلاف مهم|ڪرپشن خلاف مهم]] شروع ڪئي. جنرل سيڪريٽري طور پنهنجي پهرين تقرير ۾ شي چيو تہ ڪرپشن سان وڙهڻ پارٽيءَ کي درپيش سڀ کان ڏکين چئلينجن مان هڪ آهي.<ref>{{cite news |date=15 November 2012 |title=شي جن پنگ جي افتتاحي تقرير |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-20338586 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190914232334/https://www.bbc.com/news/world-asia-china-20338586 |archive-date=14 September 2019 |access-date=7 September 2019 |work=[[بي بي سي نيوز]]}}</ref> عهدي سنڀالڻ کان ڪجهه مهينا پوءِ شي [[اٺ نقطن وارو ضابطو]] پيش ڪيو، جنهن ۾ پارٽيءَ جي سرڪاري ڪمن دوران ڪرپشن ۽ فضول خرچي روڪڻ لاءِ ضابطا مقرر ڪيا ويا ۽ عملدارن جي روين تي وڌيڪ سخت نظم ۽ ضبط لاڳو ڪرڻ جو مقصد رکيو ويو. شي ”ٽائيگرن ۽ مکين“ ٻنهي کي ختم ڪرڻ جو عزم ظاهر ڪيو، جنهن مان مراد اعليٰ عهديدار ۽ عام پارٽي ڪارڪن هئا.<ref>{{cite news |last=Jacobs |first=Andrew |author-link=Andrew Jacobs (journalist) |date=27 March 2013 |title=شي جي حڪمراني هيٺ چين جي اشرافيه کي ڪفايت شعاريءَ کي منهن ڏيڻو پيو |url=https://www.nytimes.com/2013/03/28/world/asia/xi-jinping-imposes-austerity-measures-on-chinas-elite.html?pagewanted=all&_r=0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130054920/https://www.nytimes.com/2013/03/28/world/asia/xi-jinping-imposes-austerity-measures-on-chinas-elite.html?pagewanted=all&_r=0 |archive-date=30 November 2018 |access-date=7 September 2019 |work=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]}}</ref> هن [[پارٽيءَ جي ماس لائين تعليم ۽ عملي سرگرمين]] جي مهم پڻ شروع ڪئي، جنهن جو مقصد چيني ڪميونسٽ پارٽيءَ جي ڪيڊرن کي [[ماس لائين]] تي عمل ڪرائڻ ۽ پارٽيءَ جو نظم ۽ ضبط مضبوط ڪرڻ هو. اها مهم 2013ع کان 2014ع تائين هلي.{{Sfn |Fang |Li |2024 |p=95}} شي جي ڪرپشن خلاف مهم جي نتيجي ۾ چيني ڪميونسٽ پارٽيءَ جا ڪيترائي مشهور حاضر سروس ۽ رٽائرڊ اعليٰ عملدار، جن ۾ پولٽ بيورو مستقل ڪميٽيءَ جا ميمبر پڻ شامل هئا، عهدا وڃائي ويٺا.<ref>{{cite news |date=5 December 2014 |title=نظرياتي گرفت سخت ڪرڻ سان چين جي نرم طاقت جي کوٽ وڌي ٿي |url=http://www.jamestown.org/programs/chinabrief/single/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=43160&tx_ttnews%5BbackPid%5D=25&cHash=d5d24d2f82c5981963c0180d300e62cd#.VOOBN_nF9uM |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304041925/http://www.jamestown.org/programs/chinabrief/single/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=43160&tx_ttnews%5BbackPid%5D=25&cHash=d5d24d2f82c5981963c0180d300e62cd#.VOOBN_nF9uM |archive-date=4 March 2016 |access-date=7 September 2019 |publisher=[[بروڪنگس انسٽيٽيوشن]]}}</ref> شي اڳوڻن مرڪزي فوجي ڪميشن جي نائب چيئرمينن [[شو سائيهو]] ۽ [[گوئو بو شيونگ]]، پولٽ بيورو مستقل ڪميٽيءَ جي اڳوڻي ميمبر ۽ سلامتيءَ جي سربراهه [[ژو يونگ ڪانگ]] ۽ چيني ڪميونسٽ پارٽيءَ جي جنرل آفيس جي اڳوڻي ڊائريڪٽر [[لنگ جيهوا]] خلاف ڪيسن جي شروعات ڪئي.<ref>{{cite news |last=Oster |first=Shai |author-link=Shai Oster |date=4 March 2014 |title=صدر شي جي ڪرپشن خلاف مهم مائو کان پوءِ سڀ کان وڏي |url=https://www.bloomberg.com/news/2014-03-03/china-s-xi-broadens-graft-crackdown-to-boost-influence.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141209164917/http://www.bloomberg.com/news/2014-03-03/china-s-xi-broadens-graft-crackdown-to-boost-influence.html |archive-date=9 December 2014 |access-date=7 September 2019 |publisher=[[بلومبرگ نيوز]]}}</ref> شي چيني ڪميونسٽ پارٽيءَ جي سڀ کان وڏي [[اندروني ڪنٽرول]] اداري، [[مرڪزي نظم ۽ ضبط جاچ ڪميشن]] (CCDI)، ۾ اهم سڌارن جي نگراني ڪئي.<ref name="xinj">{{cite news |date=13 June 2014 |title=31 صوبائي نظم ۽ ضبط جاچ ڪميشنن جي سڌارن جا منصوبا منظور، 12 صوبن ”نئين سر جوڙجڪ“ مڪمل ڪئي |trans-title=31 Provincial Commission for Discipline Inspection Reform Plans Approved 12 Provinces Have Completed "Reconstruction" |url=http://news.xinhuanet.com/politics/2014-06/13/c_126612534.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20140703204141/http://news.xinhuanet.com/politics/2014-06/13/c_126612534.htm |archive-date=3 July 2014 |access-date=7 January 2015 |work=[[شِنخوا نيوز ايجنسي]]}}</ref> هن ۽ CCDI جي سيڪريٽري [[وانگ چي شان]]، ڪميشن کي چيني ڪميونسٽ پارٽيءَ جي روزمره انتظامي ڪاررواين کان وڌيڪ آزاد بڻائڻ واري عمل کي ادارتي شڪل ڏني، جنهن سان هڪ حقيقي نگراني اداري طور ان جي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت وڌي.<ref name="xinj"/> وانگ چي شان سان گڏ شي جي انتظاميا ”مرڪز طرفان موڪليل جاچ ٽيمون“ قائم ڪرڻ ۾ اڳواڻي ڪئي. اهي مختلف انتظامي حدن ۾ ڪم ڪندڙ ٽيمون هيون، جن جو مقصد صوبائي ۽ مقامي پارٽي تنظيمن جي ڪارڪردگيءَ کي سمجهڻ ۽ بيجنگ طرفان مقرر ڪيل پارٽي نظم ۽ ضبط لاڳو ڪرڻ هو. انهن ٽيمُن جي ڪم جي نتيجي ۾ ڪيترن اعليٰ عهديدارن جي سڃاڻپ ٿي ۽ انهن خلاف جاچون شروع ڪيون ويون. سڄي ملڪ ۾ هلندڙ ڪرپشن خلاف مهم دوران هڪ سئو کان وڌيڪ صوبائي يا وزارتي سطح جا عملدار جاچ جي دائري ۾ آيا. انهن ۾ اڳوڻا ۽ حاضر سروس علائقائي عملدار، سرڪاري ملڪيت وارن ادارن ۽ مرڪزي حڪومت جي ادارن جا اعليٰ عملدار ۽ فوجي جنرل شامل هئا. مهم جي صرف پهرين ٻن سالن دوران 200,000 کان وڌيڪ عملدارن کي تنبيهون، ڏنڊ يا عهدن ۾ تنزليءَ جون سزائون مليون.{{sfn |Heilmann |2017 |pp=62–75}} 2023ع تائين لڳ ڀڳ 2.3 ملين سرڪاري عملدارن خلاف قانوني ڪارروائي ڪئي وئي هئي.{{Sfn |Jin |2023 |p=129}} ''دي وال اسٽريٽ جرنل'' موجب، نائب وزير جي سطح يا ان کان مٿي جي عملدارن خلاف ڪرپشن جي سزا لاءِ شي جي منظوري گهربل هوندي آهي.<ref name="Chin-2021">{{Cite news |last=Chin |first=Josh |date=15 December 2021 |title=شي جن پنگ جي قيادت جو انداز: ننڍن معاملن تائين نگراني، جنهن سان ماتحت عملدار ڊوڙندا رهن ٿا |url=https://www.wsj.com/articles/xi-jinpings-leadership-style-micromanagement-that-leaves-underlings-scrambling-11639582426 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220813143342/https://www.wsj.com/articles/xi-jinpings-leadership-style-micromanagement-that-leaves-underlings-scrambling-11639582426 |archive-date=13 August 2022 |access-date=13 August 2022 |work=[[دي وال اسٽريٽ جرنل]] |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> 2017ع ۾ مهم جي نتيجي ۾ چونگ چنگ جي پارٽي سيڪريٽري ۽ پولٽ بيورو ميمبر [[سن ژينگ سائي]] جو زوال آيو.<ref>{{Cite news |last=Kuo |first=Lily |date=2018-05-08 |title=چين ڪرپشن جي ڏوهه ۾ اڳوڻي اڀرندڙ سياسي اڳواڻ کي عمر قيد جي سزا ٻڌائي |url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/08/china-sentences-former-political-rising-star-to-life-in-prison-for-corruption |access-date=2026-04-06 |work=[[دي گارجين]] |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> مارچ 2018ع ۾ [[قومي نگراني ڪميشن]] کي رياست جي سڀ کان وڏي نگراني ۽ ڪرپشن خلاف اداري طور قائم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد CCDI جي ڪم کي هٿي ڏيڻ هو.{{sfn |Tsang |Cheung |2024 |p=57}} جنوري 2018ع ۾ شي ٽن سالن واري [[منظم ڏوهن خلاف سخت ڪارروائي ۽ برائي جي خاتمي واري خاص مهم]] شروع ڪئي، جيڪا 2020ع تائين جاري رهي.<ref name=":04">{{Cite web |last=Greitens |first=Sheena Chestnut |date=2020-09-02 |title=سائوهي مهم، حفاظتي ڇٽيون ۽ چين جو بدلجندڙ سياسي-قانوني نظام |url=https://www.prcleader.org/post/the-saohei-campaign-protection-umbrellas-and-china-s-changing-political-legal-apparatus |access-date=2025-03-19 |website=China Leadership Monitor |language=en}}</ref> خاص مهم دوران قانوني نظام ۾ مسئلا سامهون اچڻ کان پوءِ چيني ڪميونسٽ پارٽي جولاءِ 2020ع ۾ [[سياسي ۽ قانوني ٽيمن جي تعليم ۽ اصلاح|سياسي ۽ قانوني ٽيمن کي تعليم ڏيڻ ۽ درست ڪرڻ]] لاءِ مهم جو اعلان ڪيو.<ref name=":022">{{Cite news |last=Zheng |first=William |date=17 July 2020 |title=سلامتيءَ جي صفائيءَ جي اڳواڻي ڪندڙ چيني عملدار ”تيزيءَ سان ترقيءَ جي راهه تي ٿي سگهي ٿو“، تجزيه نگار |url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3093711/chinese-official-leading-security-purge-may-be-fast-track |access-date=17 December 2023 |work=[[سائوٿ چائنا مارننگ پوسٽ]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-10-13 |title=منظم ڏوهن ۽ برائي خلاف خاص مهم کي مسلسل وڌيڪ گهرو بڻايو |trans-title=Continue to deepen the special campaign against organized crime and evil |url=http://www.legaldaily.com.cn/zt/content/2019-10/13/content_8015733.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930193710/http://www.legaldaily.com.cn/zt/content/2019-10/13/content_8015733.htm |archive-date=2020-09-30 |access-date=2020-10-27 |website=[[ليگل ڊيلي]]}}</ref> خاص طور 2023ع کان پوءِ شي فوج اندر پڻ ڪرپشن خلاف وڏين ڪاررواين جي نگراني ڪئي، جن ۾ اهڙا ڪجهه عملدار به نشانو بڻيا جيڪي سندس ئي قيادت واري دور ۾ اهم عهدن تائين پهتا هئا.<ref>{{Cite news |last=Buckley |first=Chris |date=2025-08-10 |title=چيني فوجي اشرافيه کي لوڏيندڙ اسڪينڊلن کان پوءِ شي گرفت وڌيڪ مضبوط ڪرڻ چاهي ٿو |url=https://www.nytimes.com/2025/08/10/world/asia/china-military-corruption.html |access-date=2025-10-27 |work=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |language=en}}</ref> انهن ۾ اڳوڻا بچاءَ وارا وزير [[لي شانگ فو]] ۽ [[وي فينگ هي]]،<ref>{{Cite news |last1=Xiao |first1=Josh |last2=Choong Wilkins |first2=Rebecca |date=18 July 2024 |title=چين اڳوڻي پرڏيهي وزير چن گانگ کي مرڪزي ڪميٽيءَ مان خارج ڪري ڇڏيو |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-07-18/china-ousts-ex-foreign-minister-qin-gang-from-central-commitee |access-date=18 July 2024 |work=[[بلومبرگ نيوز]]}}</ref> مرڪزي فوجي ڪميشن جا نائب چيئرمين [[هي ويڊونگ]] ۽ [[ژانگ يوشيا]]، ۽ ڪميشن جو ميمبر [[ميائو هوا]] شامل هئا.<ref>{{Cite news |last1=Dang |first1=Yuanyue |last2=Wang |first2=Amber |last3=Zhen |first3=Liu |date=17 October 2025 |title=چين هي ويڊونگ، ميائو هوا ۽ ٻين ستن جنرلن کي پارٽي ۽ فوج مان خارج ڪري ڇڏيو |url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3329429/chinas-no-2-general-he-weidong-expelled-communist-party |access-date=27 October 2025 |work=[[سائوٿ چائنا مارننگ پوسٽ]]}}</ref><ref>{{Cite news |last=Zheng |first=William |date=24 January 2026 |title=چين جي سڀ کان اعليٰ وردي پوش آفيسر ژانگ يوشيا سميت ٻن جنرلن خلاف جاچ شروع |url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3341098/china-places-top-pla-leaders-zhang-youxia-and-liu-zhenli-under-investigation |access-date=24 January 2026 |work=[[سائوٿ چائنا مارننگ پوسٽ]]}}</ref> ان کان سواءِ، سنڪيانگ جي اڳوڻي پارٽي سيڪريٽري ۽ پولٽ بيورو ميمبر [[ما شنگ روئي]] خلاف 2026ع ۾ جاچ شروع ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |date=April 3, 2026 |title=چيني پولٽ بيورو ميمبر ما شنگ روئي خلاف ڪرپشن روڪ اداري جي جاچ |url=https://www.reuters.com/world/china/chinese-politburo-member-ma-xingrui-under-investigation-by-anti-graft-watchdog-2026-04-03 |access-date=April 4, 2026 |work=[[رائٽرز]]}}</ref> [[بلومبرگ نيوز]] آڪٽوبر 2025ع ۾ اندازو لڳايو تہ شي جي قيادت دوران مقرر ڪيل 79 جنرلن مان گهٽ ۾ گهٽ 14 عهدن تان هٽايا ويا هئا.<ref>{{Cite news |date=23 October 2025 |title=چيني فوج ۾ صفائيءَ دوران شي جي اختيار کي ڪمزور ڪندڙ گروهه کي نشانو بڻايو ويو |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-10-23/china-military-purge-targets-group-who-undermined-xi-s-authority |access-date=27 October 2025 |work=[[بلومبرگ نيوز]]}}</ref> شي [[نيڪڊ آفيسر|”نيڪڊ آفيسرن“]]، يعني اهڙن چيني ڪميونسٽ پارٽي عملدارن جن جا زال يا مڙس يا ٻار پرڏيهه ۾ رهندا آهن، تي سخت پابنديون لاڳو ڪيون. اهي پابنديون آخرڪار 2025ع واري مهم تائين پهتيون، جنهن تحت نائب وزير جي سطح يا ان کان مٿي جي ڪيڊرن کي پنهنجن پرڏيهه ۾ رهندڙ گهروارن کي ملڪ واپس آڻڻ يا عهدي تان استعيفا ڏيڻ جو پابند بڻايو ويو.<ref name=":09">{{Cite web |last=Nie |first=Youlun |date=9 January 2026 |title=بيجنگ مٿين عهدن تان ”نيڪڊ آفيسرن“ جي صفائي تيز ڪري ڇڏي |url=https://jamestown.org/beijing-accelerates-clearance-of-naked-officials-from-top-ranks |access-date=2026-01-11 |website=[[جيمز ٽائون فائونڊيشن]]}}</ref> === ميڊيا ۽ سينسرشپ === {{Main|چين ۾ سينسرشپ|چين ۾ انٽرنيٽ سينسرشپ}} شي جن پنگ جي جنرل سيڪريٽري بڻجڻ کان پوءِ سينسرشپ ۾ واڌ آئي آهي.<ref>{{Cite news |last=Denyer |first=Simon |date=25 October 2017 |title=چين جي شي جن پنگ پارٽيءَ جي اعليٰ اڳواڻن جو اعلان ڪري ڇڏيو، پر ڪو جانشين نظر نہ آيو |url=https://www.washingtonpost.com/world/chinas-communist-party-unveils-new-leadership-with-no-obvious-successor-to-xi-jinping/2017/10/25/efe67876-b8fc-11e7-9b93-b97043e57a22_story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813203127/https://www.washingtonpost.com/world/chinas-communist-party-unveils-new-leadership-with-no-obvious-successor-to-xi-jinping/2017/10/25/efe67876-b8fc-11e7-9b93-b97043e57a22_story.html |archive-date=13 August 2019 |access-date=25 October 2017 |newspaper=[[دي واشنگٽن پوسٽ]] |quote=شي جي اقتدار سنڀالڻ کان پوءِ چين ۾ سينسرشپ ۾ نمايان طور واڌ ڪئي وئي آهي.}}</ref><ref name=":16">{{cite news |last=Economy |first=Elizabeth |author-link=Elizabeth Economy |date=29 June 2018 |title=چين جي عظيم فائر وال: شي جن پنگ جي انٽرنيٽ تي سخت گرفت |url=https://www.theguardian.com/news/2018/jun/29/the-great-firewall-of-china-xi-jinpings-internet-shutdown |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191010172129/https://www.theguardian.com/news/2018/jun/29/the-great-firewall-of-china-xi-jinpings-internet-shutdown |archive-date=10 October 2019 |access-date=4 November 2019 |newspaper=[[دي گارجين]] |quote=شي جن پنگ کان اڳ انٽرنيٽ چيني شهرين لاءِ وڌيڪ سرگرم سياسي ميدان بڻجي رهيو هو. پر اڄ ملڪ وٽ دنيا جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ پيچيده آن لائن سينسرشپ نظام آهي. |ref=none}}</ref> شي سينسرشپ سان لاڳاپيل ادارن جي وچ ۾ وڌيڪ هم آهنگي ۽ مرڪزيت جي نگراني ڪئي آهي، جنهن سان انهن جي ڪارڪردگي وڌي آهي، ۽ سندس قيادت هيٺ سينسرشپ جا طريقا وڌيڪ سخت ٿيا آهن.{{Sfn |Shirk |2018 |pp=22–24}} شي چيني ميڊيا ۾ وڌيڪ [[مثبت توانائي (چين)|مثبت توانائي]] جي ضرورت تي زور ڏنو آهي، جنهن مان مراد تنقيدي يا منفي مواد بدران حوصلا افزا پيغام ڏيڻ آهي.{{Sfn |Yang |Tang |2018 |pp=1–22}} آگسٽ 2013ع ۾ هن اها تقرير ڪئي جيڪا بعد ۾ [[19 آگسٽ واري تقرير]] جي نالي سان مشهور ٿي، جنهن ۾ پروپيگنڊا ۾ نظريي جي رهنمائي ڪندڙ ڪردار تي زور ڏنو ويو.{{sfn |Rudd |2024 |p=86}} 2016ع ۾ [[خبرن جي رپورٽنگ ۽ عوامي راءِ بابت سمپوزيم]] ۾ شي چيو تہ ”[[پارٽي ميڊيا جو خانداني نالو پارٽي آهي|پارٽي ۽ حڪومت جي ملڪيت واري ميڊيا کي پارٽيءَ جو خانداني نالو رکڻ گهرجي]]“ ۽ سرڪاري ميڊيا کي ”پارٽيءَ جي ارادي جي نمائندگي ڪرڻ ۽ پارٽيءَ جي اختيار جي حفاظت ڪرڻ گهرجي“.<ref>{{Cite web |last=Zhuang |first=Pinghui |date=19 February 2016 |title=صدر جي نيوز رومز جي غيرمعمولي دوري دوران چين جي مکيه پارٽي ترجمانن ”مڪمل وفاداريءَ“ جو عزم ڪيو |url=https://www.scmp.com/news/china/policies-politics/article/1914136/chinas-top-party-mouthpieces-pledge-absolute-loyalty |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331170900/https://www.scmp.com/news/china/policies-politics/article/1914136/chinas-top-party-mouthpieces-pledge-absolute-loyalty |archive-date=31 March 2023 |access-date=14 August 2022 |website=[[سائوٿ چائنا مارننگ پوسٽ]] |language=en}}</ref> شي جي انتظاميا انٽرنيٽ تي وڌيڪ پابندين جي نگراني ڪئي آهي ۽ اظهار جي حوالي سان ان کي اڳوڻين انتظاميائن جي ڀيٽ ۾ ”هر لحاظ کان وڌيڪ سخت“ قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite news |last=Risen |first=Tom |date=3 June 2014 |title=تيانانمين سينسرشپ شي جن پنگ جي دور جي سخت ڪارروائيءَ جي عڪاسي ڪري ٿي |url=https://www.usnews.com/news/articles/2014/06/03/tiananmen-censorship-reflects-crackdown-under-xi-jinping |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190411190520/https://www.usnews.com/news/articles/2014/06/03/tiananmen-censorship-reflects-crackdown-under-xi-jinping |archive-date=11 April 2019 |access-date=8 September 2019 |work=[[يو ايس نيوز اينڊ ورلڊ رپورٽ]]}}</ref><ref name=":16"/> 2013ع ۾ اسٽيٽ انٽرنيٽ انفارميشن آفيس بااثر بلاگرن کي هڪ سيمينار ۾ گهرايو، جتي کين سياست ۽ چيني ڪميونسٽ پارٽيءَ بابت لکڻ يا سرڪاري بيانين جي ابتڙ ڳالهيون ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ جي هدايت ڪئي وئي. ڪيترن ئي بلاگرن تڪراري موضوعن تي لکڻ ڇڏي ڏنو ۽ [[ويبو]] جو استعمال گهٽجڻ لڳو، جڏهن تہ ان جا ڪيترائي استعمال ڪندڙ [[وي چيٽ]] ڏانهن منتقل ٿيا، جتي گفتگو محدود سماجي حلقن ۾ ٿيندي هئي.<ref name="Grigg2">{{cite news |last=Grigg |first=Angus |date=4 July 2015 |title=چين پنهنجن بلاگرن کي ڪيئن خاموش ڪيو |url=http://www.afr.com/technology/social-media/how-china-stopped-its-bloggers-20150701-gi34za |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626001441/https://www.afr.com/technology/social-media/how-china-stopped-its-bloggers-20150701-gi34za |archive-date=26 June 2018 |access-date=8 September 2019 |newspaper=[[دي آسٽريلين فنانشل ريويو]]}}</ref> SIIO [[ست بنيادي حدون]] پڻ ترتيب ڏنيون، جيڪي چين ۾ انٽرنيٽ استعمال ڪندڙن ۽ سوشل ميڊيا ڪمپنين لاءِ اهڙيون بنيادي حدون آهن جن جي پابندي ڪرڻ لازمي آهي.<ref name=":011">{{Cite web |date=2024-06-18 |title=ست بنيادي حدون |url=https://chinamediaproject.org/the_ccp_dictionary/seven-bottom-lines |access-date=2026-05-05 |website=China Media Project |language=en-US}}</ref> سيپٽمبر 2013ع ۾ [[سپريم پيپلز ڪورٽ]] اهڙن بلاگرن لاءِ ٽن سالن تائين قيد جي سزا جي اجازت ڏني، جن ”بدنام ڪندڙ“ سمجهيل ڪنهن مواد کي 500 کان وڌيڪ ڀيرا شيئر ڪيو هجي.<ref name="Grigg2"/> 2014ع ۾ چيني حڪومت [[ويب جي صفائي 2014|ويب جي صفائي]] مهم شروع ڪئي، جنهن جو مقصد فحش، غيراخلاقي ۽ سياسي طور قابل اعتراض مواد خلاف ڪارروائي ڪرڻ هو.<ref>{{Cite web |last=Wertime |first=David |date=2025-11-12 |title=سرڪاري ميڊيا موجب چيني ويب سائيٽن 2014ع ۾ هڪ ارب پوسٽون حذف ڪيون |url=https://foreignpolicy.com/2015/01/17/chinese-websites-deleted-one-billion-posts-in-2014-state-media-says |access-date=2025-11-09 |website=[[فارين پاليسي]] |language=en-US}}</ref> حڪومت 2016ع کان چيني انٽرنيٽ کي ”صاف ڪرڻ“ لاءِ [[آپريشن چنگ لانگ]] مهمون پڻ شروع ڪيون.<ref>{{Cite web |last=Zheng |first=William |date=2023-05-02 |title=چيني سينسر ٽن مهينن ۾ 4,000 کان وڌيڪ ويب سائيٽون ۽ 55 ايپس بند ڪري ڇڏيون |url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3219119/just-3-months-chinas-internet-censor-has-closed-over-4000-websites-and-removed-55-apps |access-date=2025-12-09 |website=[[سائوٿ چائنا مارننگ پوسٽ]] |language=en}}</ref> شي جي دور ۾ چين ملڪ اندر انٽرنيٽ جي استعمال کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ سخت موقف اختيار ڪيو آهي، جنهن ۾ [[گوگل]]، [[فيس بڪ]]{{sfn |Bougon |2018 |pp=157–65}} ۽ [[وڪيپيڊيا]] پڻ شامل آهن،<ref>{{cite news |date=14 May 2019 |title=چين ۾ وڪيپيڊيا سڀني ٻولين ۾ بلاڪ |url=https://www.bbc.com/news/technology-48269608 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190515001341/https://www.bbc.com/news/technology-48269608 |archive-date=15 May 2019 |access-date=15 May 2019 |work=[[بي بي سي نيوز]]}}</ref> جڏهن تہ [[نيٽ ورڪ خودمختياري|انٽرنيٽ خودمختياري]] جي تصور تحت انٽرنيٽ سينسرشپ جي حمايت ڪئي وئي آهي.<ref>{{Cite news |last=Tiezzi |first=Shannon |date=24 June 2014 |title=چين جو ”خودمختيار انٽرنيٽ“ |url=https://thediplomat.com/2014/06/chinas-sovereign-internet |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170804053110/https://thediplomat.com/2014/06/chinas-sovereign-internet |archive-date=4 August 2017 |access-date=4 August 2017 |work=[[دي ڊپلوميٽ]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Ford |first=Peter |date=18 December 2015 |title=انٽرنيٽ جي آزادين بابت چين دنيا کي چوي ٿو: ”اسان کي اڪيلو ڇڏيو“ |url=https://www.csmonitor.com/World/Asia-Pacific/2015/1218/On-Internet-freedoms-China-tells-the-world-leave-us-alone |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170804055927/https://www.csmonitor.com/World/Asia-Pacific/2015/1218/On-Internet-freedoms-China-tells-the-world-leave-us-alone |archive-date=4 August 2017 |access-date=4 August 2017 |work=[[دي ڪرسچن سائنس مانيٽر]] |issn=0882-7729}}</ref> ساڳيءَ ريت ويبو استعمال ڪندڙن جي صورتحال کي اهڙي تبديلي طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ اڳ اڪائونٽ ختم ٿيڻ جو خوف هوندو هو، جڏهن تہ هاڻي گرفتاريءَ جو خوف پيدا ٿيو آهي.<ref>{{cite news |last=Phillips |first=Tom |date=6 August 2015 |title=”حالت وڌيڪ خراب ٿي رهي آهي“: چين جا لبرل تعليمي ماهر وڌندڙ سينسرشپ کان خوفزده |url=https://www.theguardian.com/world/2015/aug/06/china-xi-jinping-crackdown-liberal-academics-minor-cultural-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190918070042/https://www.theguardian.com/world/2015/aug/06/china-xi-jinping-crackdown-liberal-academics-minor-cultural-revolution |archive-date=18 September 2019 |access-date=8 September 2019 |work=[[دي گارجين]]}}</ref> [[آن لائن معلوماتي مواد جي ماحولياتي نظام جي انتظام بابت ضابطا]]، جيڪي 2020ع ۾ لاڳو ٿيا، سروس پليٽ فارمن ۽ مواد ٺاهيندڙن لاءِ قانوني اظهار جو دائرو مقرر ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Bandurski |first=David |date=2020-01-06 |title=ماس لائين انٽرنيٽ ڪنٽرول |url=https://chinamediaproject.org/2020/01/06/mass-line-content-control |access-date=2025-06-22 |website=China Media Project |language=en-US}}</ref> شي جي انتظاميا هيٺ چين آن لائن پليٽ فارمن لاءِ [[چين ۾ انٽرنيٽ حقيقي نالي وارو نظام|انٽرنيٽ حقيقي نالي وارو نظام]] لاڳو ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن تحت خدمتون مهيا ڪرڻ وقت پليٽ فارمن کي استعمال ڪندڙن جا حقيقي نالا، سڃاڻپ ڪارڊ نمبر ۽ ٻي معلومات گڏ ڪرڻي پوي ٿي.<ref>{{Cite web |last=Carnap |first=Kai von |date=2024-02-15 |title=شي جي چين مان معلومات حاصل ڪرڻ جو وڌندڙ چئلينج |url=https://merics.org/en/report/increasing-challenge-obtaining-information-xis-china |access-date=2025-08-03 |website=[[مرڪيٽر انسٽيٽيوٽ فار چائنا اسٽڊيز]] |language=en}}</ref> === سڌارا === نومبر 2013ع ۾ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 18هين مرڪزي ڪميٽي جو ٽيون مڪمل اجلاس|18هين مرڪزي ڪميٽي جي ٽئين مڪمل اجلاس]] جي پڄاڻيءَ تي چيني ڪميونسٽ پارٽيءَ ''[[جامع طور سڌارا وڌيڪ گهرا ڪرڻ بابت ڪيترن اهم معاملن بابت فيصلو]]'' منظور ڪيو، جيڪو معاشي ۽ سماجي پاليسين ۾ وسيع تبديلين جو خاڪو هو. اجلاس دوران شي جن پنگ اهڙا اشارا ڏنا تہ هو اندروني سلامتيءَ جي ان وڏي نظام تي وڌيڪ سڌو ڪنٽرول مضبوط ڪري رهيو هو، جيڪو اڳ [[ژو يونگ ڪانگ]] جي اثر هيٺ هو.<ref name="brook2">{{cite news |last1=Kroeber |first1=Arthur R. |date=17 November 2013 |title=چين ۾ معاشي سڌارن لاءِ شي جن پنگ جو اهم منصوبو |url=http://www.brookings.edu/research/opinions/2013/11/17-xi-jinping-economic-agenda-kroeber |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140727211348/http://www.brookings.edu/research/opinions/2013/11/17-xi-jinping-economic-agenda-kroeber |archive-date=27 July 2014 |access-date=21 July 2014 |work=[[بروڪنگس انسٽيٽيوشن]]}}</ref> سڌارن جي عمل جي نگراني لاءِ [[جامع طور سڌارا وڌيڪ گهرا ڪرڻ بابت مرڪزي اڳواڻي گروپ]] قائم ڪيو ويو؛ هي هڪ عارضي پاليسي هم آهنگي وارو ادارو هو جنهن جي اڳواڻي شي پاڻ ڪندو هو، ۽ 2018ع ۾ ان کي ڪميشن جي درجي تي آندو ويو.<ref>{{Cite web |last=Jun |first=Mai |date=21 March 2018 |title=چين ڪميونسٽ پارٽيءَ جو ڪنٽرول وڌيڪ سخت ڪرڻ لاءِ وڏي اداري سڌاري جو اعلان ڪري ڇڏيو |url=https://www.scmp.com/news/china/policies-politics/article/2138291/china-unveils-bold-overhaul-tighten-communist-party |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220813171805/https://www.scmp.com/news/china/policies-politics/article/2138291/china-unveils-bold-overhaul-tighten-communist-party |archive-date=13 August 2022 |access-date=13 August 2022 |website=[[سائوٿ چائنا مارننگ پوسٽ]] |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last1=Keck |first1=Zachary |date=7 January 2014 |title=ڇا لي ڪي چيانگ کي پاسيرو ڪيو پيو وڃي؟ |url=https://thediplomat.com/2014/01/is-li-keqiang-being-marginalized |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181029152046/https://thediplomat.com/2014/01/is-li-keqiang-being-marginalized |archive-date=29 October 2018 |access-date=7 September 2019 |work=[[دي ڊپلوميٽ]]}}</ref> انهن قدمن کي ”جامع طور سڌارا وڌيڪ گهرا ڪرڻ“ جي نالي سان بيان ڪيو ويو ۽ کين [[ڊينگ شياوپنگ]] جي 1992ع واري ڏاکڻي دوري کان پوءِ سڀ کان اهم سڌارن مان شمار ڪيو ويو. اجلاس معاشي سڌارن جو پڻ اعلان ڪيو ۽ ''[[لاوگائي]]'' يعني ”[[محنت ذريعي ٻيهر تعليم]]“ واري نظام کي ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن کي ڊگهي عرصي کان چين جي انساني حقن جي رڪارڊ تي هڪ وڏو اعتراض سمجهيو ويندو هو.<ref name="brook2"/> 2015ع ۾ شي [[چار جامع حڪمت عمليون]] پيش ڪيون: هر لحاظ کان [[اعتدال پسند خوشحال سماج]] جي تعمير، سڌارن کي وڌيڪ گهرا ڪرڻ، [[چيني قانون|قانون موجب ملڪ هلائڻ]]، ۽ پارٽيءَ تي سخت نظم لاڳو ڪرڻ.<ref>{{Cite news |date=2015-02-25 |title=چين جي شي جن پنگ نئون ”چار جامع“ نعرو پيش ڪيو |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-31622571 |access-date=2025-10-27 |work=[[بي بي سي نيوز]] |language=en-GB}}</ref>{{Sfn |Tsang |Cheung |2024 |p=23}} 2021ع ۾، چيني ڪميونسٽ پارٽيءَ جي سؤ سالا سالگرهه تي، شي اعلان ڪيو تہ چين ”هر لحاظ کان اعتدال پسند خوشحال سماج“ جي تعمير جو هدف حاصل ڪري ورتو آهي.<ref>{{Cite news |date=31 December 2021 |title=مستقبل ڏانهن ڏسو ۽ ڌيان قائم رکو، شي جو نئين سال جي خطاب ۾ چين کي پيغام |url=https://www.reuters.com/world/china/look-future-stay-focused-xi-tells-china-new-years-address-2021-12-31 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108102024/https://www.reuters.com/world/china/look-future-stay-focused-xi-tells-china-new-years-address-2021-12-31 |archive-date=8 November 2023 |access-date=2025-02-06 |work=[[رائٽرز]] |language=en-US}}</ref> جنوري 2016ع ۾ [[هڪ ٻار واري پاليسي]] کي ختم ڪري [[ٻن ٻارن واري پاليسي]] اختيار ڪئي وئي،<ref>{{Cite news |date=23 January 2017 |title=چين ”ٻن ٻارن واري پاليسي“ کي ڪامياب قرار ڏنو، 2016ع ۾ پيدائش جي شرح وڌي |url=https://www.reuters.com/article/world/china-claims-success-from-two-child-policy-as-2016-birth-rates-rise-idUSKBN1570BD |access-date=31 May 2026 |work=[[رائٽرز]]}}</ref> جنهن کي مئي 2021ع ۾ وري [[ٽن ٻارن واري پاليسي]] سان تبديل ڪيو ويو.<ref>{{Cite news |last=Wee |first=Sui-Lee |date=31 May 2021 |title=چين جو اعلان: هاڻي جوڙا ٻن بدران ٽي ٻار پيدا ڪري سگهندا |url=https://www.nytimes.com/2021/05/31/world/asia/china-three-child-policy.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104064050/https://www.nytimes.com/2021/05/31/world/asia/china-three-child-policy.html |archive-date=4 November 2021 |access-date=11 August 2022 |work=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> جولاءِ 2021ع ۾ خاندان جي ماپ بابت سڀ قانوني حدون ۽ انهن جي ڀڃڪڙيءَ تي ڏنڊ پڻ ختم ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |last=Cheng |first=Evelyn |date=21 July 2021 |title=چين ڏنڊ ختم ڪري ڇڏيا، خاندانن کي جيترا چاهين ٻار رکڻ جي اجازت |url=https://www.cnbc.com/2021/07/21/china-scraps-fines-for-families-violating-childbirth-limits.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128131149/https://www.cnbc.com/2021/07/21/china-scraps-fines-for-families-violating-childbirth-limits.html |archive-date=28 January 2023 |access-date=29 April 2022 |website=[[سي اين بي سي]] |language=en}}</ref> آباديءَ تي ڪنٽرول واريون پابنديون ختم ڪرڻ کان پوءِ چين پيدائش جي شرح وڌائڻ لاءِ [[پيدائش افزائي|پيدائش افزائي پاليسيون]] اختيار ڪيون.<ref>{{Cite web |last=Minzner |first=Carl |date=31 March 2025 |title=بيجنگ جي پيدائش افزائي مهم وڌيڪ مضبوط ٿي رهي آهي |url=https://www.cfr.org/blog/beijings-pro-natalist-push-continues-strengthen |access-date=2026-01-09 |website=[[ڪائونسل آن فارين رليشنز]] |language=en}}</ref> ==== سياسي سڌارا ==== {{See also|چين ۾ نئون آمرانه نظريو|پارٽي تعمير بابت شي جن پنگ جو فڪر}} {{Quote box | quote = چيني خصوصيتن واري سوشلزم جي سڀ کان بنيادي خصوصيت چين جي ڪميونسٽ پارٽيءَ جي قيادت آهي. چيني خصوصيتن واري سوشلسٽ نظام جو سڀ کان وڏو فائدو پڻ چين جي ڪميونسٽ پارٽيءَ جي قيادت آهي، ۽ پارٽي سڀ کان اعليٰ سياسي اڳواڻي ڪندڙ قوت آهي. | source = — شي جن پنگ، جون 2018ع جي هڪ تقرير دوران<ref>{{cite web |date=18 November 2020 |title=چين جي ڪميونسٽ پارٽيءَ جي قيادت چيني خصوصيتن واري سوشلزم جي سڀ کان بنيادي خصوصيت آهي |url=https://en.tsinghua-tj.org/news/5021.html |access-date=10 November 2025 |website=[[سنگهوا يونيورسٽي]]}}</ref> | align = right | width = 25em }} شي جي انتظاميا چيني ڪميونسٽ پارٽي ۽ رياستي ادارن جي جوڙجڪ ۾ ڪيترائي تبديليون ڪيون، جن مان 2018ع جو وڏي پيماني وارو ادارتي سڌارو خاص اهميت رکي ٿو. انهن سڌارن کي پارٽي ۽ رياستي ادارن جي وڌيڪ انضمام جي صورت ۾ بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite web |last1=Grünberg |first1=Nis |last2=Drinhausen |first2=Katja |last3=Davey |first3=Alexander |date=2025-08-20 |title=ماڻهن جي خدمت سندن ڪنٽرول ذريعي: پارٽي روزمره جي زندگيءَ ۾ ٻيهر ڪيئن داخل ٿي رهي آهي |url=https://merics.org/en/report/serving-people-controlling-them-how-party-reinserting-itself-daily-life |access-date=2025-11-05 |website=[[مرڪيٽر انسٽيٽيوٽ فار چائنا اسٽڊيز]] |language=en}}</ref> 2013ع کان پوءِ شي جي دور ۾ پارٽي ڪيترائي [[مرڪزي اڳواڻي گروپ]] قائم ڪيا؛ اهي وزارتن کان مٿانهان پاليسي هم آهنگي وارا ادارا هئا، جن جو مقصد موجوده ادارتي عملن کي پاسيرو ڪري وڌيڪ تيز ۽ مرڪزي فيصلا سازي ڪرڻ هو. مبصرن موجب شي وزيراعظم [[لي ڪي چيانگ]] جي روايتي معاشي اختيارن کي به گهٽايو ۽ معيشت بابت وڌيڪ اختيار پاڻ وٽ مرڪوز ڪيا.<ref>{{Cite news |date=28 September 2020 |title=لي ڪي چيانگ: چين جو پاسيرو ٿيل وزيراعظم |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-19870221 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221017104619/https://www.bbc.com/news/world-asia-china-19870221 |archive-date=17 October 2022 |access-date=17 October 2022 |work=[[بي بي سي نيوز]] |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news |last=Wei |first=Lingling |date=11 May 2022 |title=چين جو وساريل وزيراعظم شي جي پاڇي مان معاشي مسئلا حل ڪندڙ طور ٻاهر نڪتو |url=https://www.wsj.com/articles/china-premier-li-keqiang-xi-jinping-11652277107 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531130648/https://www.wsj.com/articles/china-premier-li-keqiang-xi-jinping-11652277107 |archive-date=31 May 2023 |access-date=17 October 2022 |work=[[دي وال اسٽريٽ جرنل]] |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> فيبروري 2014ع ۾ [[مرڪزي سائبر اسپيس معاملن واري ڪميشن|سائبر سيڪيورٽي ۽ انفارميٽائيزيشن بابت مرڪزي اڳواڻي گروپ]] قائم ڪيو ويو، جنهن جي اڳواڻي شي جن پنگ ڪئي. ان سان گڏ اسٽيٽ انٽرنيٽ انفارميشن آفيس، جيڪا اڳ [[اسٽيٽ ڪائونسل انفارميشن آفيس]] هيٺ هئي، هن گروپ جي ماتحت آندي وئي ۽ انگريزيءَ ۾ ان جو نالو [[چين جي سائبر اسپيس انتظاميا]] رکيو ويو.{{Sfn |Attrill |Fritz |2021 |p=4}} مالي نظام جي انتظام لاءِ 2017ع ۾ [[مالي استحڪام ۽ ترقي ڪميٽي]] قائم ڪئي وئي، جيڪا اسٽيٽ ڪائونسل جي ماتحت هئي. ان جي وجود دوران ان جي صدارت نائب وزيراعظم [[ليو هي]] ڪئي، پر 2023ع جي پارٽي ۽ رياستي سڌارن ۾ ان کي ختم ڪري نئين [[مرڪزي مالي ڪميشن]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |last1=Chen |first1=Laurie |last2=Tang |first2=Ziyi |date=16 March 2023 |title=چين ڪميونسٽ پارٽيءَ هيٺ طاقتور مالي نگراني وارو ادارو قائم ڪندو |url=https://www.reuters.com/world/china/china-create-powerful-financial-watchdog-run-by-communist-party-2023-03-16 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316162813/https://www.reuters.com/world/china/china-create-powerful-financial-watchdog-run-by-communist-party-2023-03-16 |archive-date=16 March 2023 |access-date=17 March 2023 |work=[[رائٽرز]]}}</ref> شي [[مرڪزي مالي ۽ معاشي معاملن واري ڪميشن]] جي ڪردار کي به [[چين جي اسٽيٽ ڪائونسل|اسٽيٽ ڪائونسل]] جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref>{{Cite news |last=Mitchell |first=Tom |date=25 July 2016 |title=شي جو چين: پارٽي سياست جو عروج |url=https://www.ft.com/content/57371736-4b69-11e6-88c5-db83e98a590a |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221211221251/https://www.ft.com/content/57371736-4b69-11e6-88c5-db83e98a590a |archive-date=11 December 2022 |access-date=31 January 2020 |work=[[فنانشل ٽائمز]]}}</ref> 2018ع ۾ [[پارٽي ۽ رياستي ادارن جي سڌارن کي وڌيڪ گهرو ڪرڻ]] وارو عمل شروع ڪيو ويو. ان تحت سڌارن، سائبر اسپيس معاملن، [[مرڪزي مالي ۽ معاشي معاملن واري ڪميشن|مالي ۽ معاشي معاملن]] ۽ [[مرڪزي پرڏيهي معاملن واري ڪميشن|پرڏيهي معاملن]] سميت ڪيترن ئي مرڪزي اڳواڻي گروپن کي باقاعده ڪميشنن ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name="Buckley-2018">{{Cite news |last=Buckley |first=Chris |date=2018-03-21 |title=چين پاليسي ۽ ميڊيا تي ڪميونسٽ پارٽيءَ جو وڌيڪ ڪنٽرول قائم ڪري ڇڏيو |url=https://www.nytimes.com/2018/03/21/world/asia/china-communist-party-xi-jinping.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211112211222/https://www.nytimes.com/2018/03/21/world/asia/china-communist-party-xi-jinping.html |archive-date=12 November 2021 |access-date=2022-12-29 |work=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> [[مرڪزي پروپيگنڊا کاتي]] جا اختيار وڌايا ويا ۽ نئون قائم ٿيل [[چائنا ميڊيا گروپ]] ان جي نگراني هيٺ آندو ويو.<ref name="Buckley-2018"/> اسٽيٽ ڪائونسل جا ٻه ادارا، هڪ [[پرڏيهي چيني معاملن واري آفيس]] ۽ ٻيو [[مذهبي معاملن جي رياستي انتظاميا]]، [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي گڏيل محاذ ڪم کاتي]] ۾ ضم ڪيا ويا، جڏهن تہ [[قومي نسلي معاملن واري ڪميشن]] کي پڻ رسمي طور ان کاتي جي قيادت هيٺ آندو ويو.<ref name="Buckley-2018"/> 2020ع ۾ [[عوامي ڪانگريس نظام]] جي سڀني سطحن ۽ [[قومي عوامي ڪانگريس]] جي چونڊن لاءِ چيني ڪميونسٽ پارٽيءَ جي قيادت جي پيروي لازمي قرار ڏني وئي.{{Sfn |Hao |Ke |2023 |pp=159–184}} 2023ع ۾ پارٽي ۽ رياستي بيوروڪريسيءَ ۾ وڌيڪ سڌارا ڪيا ويا، جن کي [[پارٽي ۽ رياستي ادارن جي سڌاري جو منصوبو]] سڏيو ويو. انهن جو مقصد خاص طور مالي ۽ ٽيڪنالاجي شعبن تي پارٽيءَ جي نگراني مضبوط ڪرڻ هو.<ref name=":4">{{Cite news |last1=Wong |first1=Chun Han |last2=Zhai |first2=Keith |date=16 March 2023 |title=چين جي ڪميونسٽ پارٽيءَ جي نئين جوڙجڪ ماليات ۽ ٽيڪنالاجي تي ڪنٽرول وڌيڪ گهرو ڪري ٿي |url=https://www.wsj.com/articles/chinas-communist-party-overhaul-deepens-control-over-finance-technology-6acdd43c?mod=world_lead_pos5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316221649/https://www.wsj.com/articles/chinas-communist-party-overhaul-deepens-control-over-finance-technology-6acdd43c?mod=world_lead_pos5 |archive-date=16 March 2023 |access-date=16 March 2023 |work=[[دي وال اسٽريٽ جرنل]]}}</ref> ان عمل تحت ٻن پارٽي ادارن کي مالي نگراني لاءِ قائم ڪيو ويو: [[مرڪزي مالي ڪميشن]] ۽ ٻيهر بحال ڪيل [[مرڪزي مالي ڪم ڪميشن]]، جيڪا اڳ 2002ع ۾ ختم ڪئي وئي هئي.<ref name=":4"/> ان کان سواءِ نئين [[مرڪزي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي ڪميشن]] قائم ڪئي وئي، جنهن کي ٽيڪنالاجي شعبي جي مجموعي نگراني سونپي وئي، جڏهن تہ نئين [[سماجي ڪم کاتو]] کي شهري تنظيمن، واپاري چيمبرن، صنعتي گروهن ۽ عوامي درخواستن ۽ شڪايتن سميت مختلف سماجي شعبن سان پارٽيءَ جي رابطن جي ذميواري ڏني وئي.<ref name=":4"/> ريگيوليٽري ادارن ۾ به وڏي پيماني تي ڦيرڦار ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |date=7 March 2023 |title=چين مالي خطرا ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ ريگيوليٽري نظام ۾ وڏي ڦيرڦار ڪئي |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-03-07/china-to-set-up-enlarged-financial-regulatory-authority |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404200523/https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-03-07/china-to-set-up-enlarged-financial-regulatory-authority |archive-date=4 April 2023 |access-date=17 March 2023 |work=[[بلومبرگ نيوز]]}}</ref> ڪجهه نگراني وارا اختيار [[چين جي عوامي بئنڪ]] کان ٻين ريگيوليٽري ادارن ڏانهن منتقل ڪيا ويا، جڏهن تہ مرڪزي بئنڪ ملڪ جي مختلف علائقن ۾ اهي آفيسون ٻيهر کوليون جيڪي اڳين سڌارن دوران بند ڪيون ويون هيون.<ref>{{Cite news |last1=Bradsher |first1=Keith |last2=Che |first2=Chang |date=2023-03-10 |title=چين بئنڪنگ ۽ ٽيڪنالاجي تي نگراني ڇو سخت ڪري رهيو آهي |url=https://www.nytimes.com/2023/03/09/business/china-peoples-congress-financial-regulation.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316221649/https://www.nytimes.com/2023/03/09/business/china-peoples-congress-financial-regulation.html |archive-date=16 March 2023 |access-date=2023-03-16 |work=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> 2024ع ۾ [[اسٽيٽ ڪائونسل جو نامياتي قانون]] ترميم ڪري ان ۾ چيني ڪميونسٽ پارٽيءَ جي نظريي ۽ پاليسين جي پيرويءَ بابت شق شامل ڪئي وئي، جنهن سان رياستي انتظاميا ۾ پارٽيءَ جي اڳواڻي جي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي.<ref>{{Cite news |date=11 March 2024 |title=چين ڪابينا تي ڪميونسٽ پارٽيءَ جو وڌيڪ ڪنٽرول ڏيڻ وارو قانون منظور ڪري ڇڏيو |url=https://www.reuters.com/world/china/china-passes-law-granting-communist-party-more-control-over-cabinet-2024-03-11 |access-date=11 March 2024 |work=[[رائٽرز]] |author-first1=Mei Mei |author-last1=Chu |author-first2=Laurie |author-last2=Chen}}</ref> ==== قانوني سڌارا ==== {{see also|قانون جي حڪمراني بابت شي جن پنگ جو فڪر}} {{Quote box | quote = ڪوششون اهڙيون هئڻ گهرجن جو ماڻهو هر عدالتي ڪيس ۾ انصاف ٿيندي ڏسي سگهن. | source = — شي جن پنگ، نومبر 2020ع جي هڪ تقرير دوران<ref>{{cite web |date=18 November 2020 |title=شي جن پنگ مرڪزي جامع قانوني حڪمراني ڪانفرنس ۾ شرڪت ڪئي ۽ اهم تقرير ڪئي |trans-title=Xi Jinping attended the Central Conference on Comprehensive Law-Based Governance and delivered an important speech. |url=https://language.chinadaily.com.cn/a/202011/18/WS5fb4ad35a31024ad0ba94eb8.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119151727/https://language.chinadaily.com.cn/a/202011/18/WS5fb4ad35a31024ad0ba94eb8.html |archive-date=19 Jan 2021 |access-date=21 Sep 2023 |website=[[چائنا ڊيلي]]}}</ref> | align = right | width = 25em }} شي جي قيادت هيٺ پارٽيءَ 2014ع جي سرءُ ۾ ٿيل چوٿين مڪمل اجلاس دوران [[قانوني سڌارا|قانوني سڌارن]] جو هڪ وسيع پروگرام پيش ڪيو. ان کان پوءِ شي ”[[چين ۾ قانون جي حڪمراني|چيني خصوصيتن واري سوشلسٽ قانون جي حڪمراني]]“ تي زور ڏنو. پارٽيءَ جو مقصد اهڙي قانوني نظام جي سڌاري هو، جنهن بابت اڳ اهو تاثر موجود هو تہ اهو انصاف جي فراهميءَ ۾ غير مؤثر، بدعنواني، مقامي حڪومتن جي مداخلت ۽ آئيني نگرانيءَ جي کوٽ کان متاثر هو. اجلاس پارٽيءَ جي مطلق قيادت تي زور ڏيڻ سان گڏ رياستي معاملن ۾ آئين جي ڪردار کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ آئين جي تشريح ۾ [[قومي عوامي ڪانگريس جي مستقل ڪميٽي]] جو ڪردار وڌائڻ جي به حمايت ڪئي.<ref>{{cite news |last1=Zhou |first1=Laura |last2=Huang |first2=Cary |date=24 October 2014 |title=ڪميونسٽ پارٽي چوٿين مڪمل اجلاس ۾ آئين ۽ حقن جي وڌيڪ ڪردار جو واعدو ڪيو |url=https://www.scmp.com/news/china/article/1623286/communist-party-pledges-greater-role-constitution-rights-fourth-plenum |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181030035405/https://www.scmp.com/news/china/article/1623286/communist-party-pledges-greater-role-constitution-rights-fourth-plenum |archive-date=30 October 2018 |access-date=7 September 2019 |work=[[سائوٿ چائنا مارننگ پوسٽ]]}}</ref> اجلاس قانوني ڪارروائين ۾ وڌيڪ شفافيت، قانون سازيءَ جي عمل ۾ عام شهرين جي وڌيڪ شرڪت ۽ قانوني شعبي جي مجموعي ”پيشه ورانه بڻائڻ“ تي به زور ڏنو. پارٽيءَ اهڙا سرڪٽ ٽربيونل قائم ڪرڻ جو منصوبو پڻ ٺاهيو جيڪي هڪ کان وڌيڪ عدالتي حدن ۾ ڪم ڪري سگهن، ۽ صوبن کي هيٺين سطحن جي قانوني وسيلن تي گڏيل انتظامي نگراني ڏيڻ جو ارادو ظاهر ڪيو ويو، جنهن جو مقصد عدالتي ڪارروائين ۾ مقامي حڪومتن جي مداخلت گهٽائڻ هو.<ref>{{cite news |last1=Doyon |first1=Jerome |last2=Winckler |first2=Hugo |date=20 November 2014 |title=چوٿون مڪمل اجلاس، پارٽي عملدار ۽ مقامي عدالتون |url=https://jamestown.org/program/the-fourth-plenum-party-officials-and-local-courts |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518221059/https://jamestown.org/program/the-fourth-plenum-party-officials-and-local-courts |archive-date=18 May 2020 |access-date=7 September 2019 |work=[[جيمز ٽائون فائونڊيشن]]}}</ref> شي جي دور ۾ عدالتي نظام ۾ به ڪيترائي سڌارا ڪيا ويا. انهن ۾ مقامي عدالتن جي بجيٽ ۽ عملي تي اختيار مقامي حڪومتن کان صوبائي سطح ڏانهن منتقل ڪرڻ، عدالتي عملي لاءِ ڪوٽا نظام قائم ڪرڻ، ججن جي فيصلن بابت ”سڄي خدمتي عرصي جي ذميواري“ تي زور ڏيڻ، ۽ مختلف عدالتن وچ ۾ ڪيس منتقل ڪرڻ لاءِ طريقيڪار واضح ڪرڻ شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=Li |first=Sitao |date=2021-11-17 |title=چين جي عدالتي سڌارن جي ستم ظريفي ۽ اثرائتي |url=https://eastasiaforum.org/2021/11/17/the-irony-and-efficacy-of-chinas-judicial-reforms |access-date=2025-10-31 |website=ايسٽ ايشيا فورم |language=en}}</ref> 2014ع ۾ چين هڪ گڏيل [[چين جي عوامي جمهوريه جو سول ڪوڊ|سول ڪوڊ]] تيار ڪرڻ جو عمل شروع ڪيو، جيڪو آخرڪار 2020ع ۾ منظور ٿيو.<ref>{{Cite news |last1=Zhai |first1=Keith |last2=Crossley |first2=Gabriel |last3=Tian |first3=Yew Lun |date=21 May 2020 |title=چين پنهنجو پهريون سول ڪوڊ لاڳو ڪرڻ لاءِ تيار |url=https://www.reuters.com/article/business/china-set-to-implement-its-first-civil-code-as-private-investment-slows-idUSKBN22X0T9 |access-date=31 October 2025 |work=[[رائٽرز]]}}</ref> 2015ع ۾ شي جي انتظاميا [[سپريم عوامي عدالت]] هيٺ ٻه سرڪٽ ڪورٽون قائم ڪيون، ۽ 2016ع ۾ چار وڌيڪ سرڪٽ ڪورٽون قائم ڪيون ويون.{{Sfn |Rudolf |2021 |p=3}} 2017ع ۾ خاص دائري اختيار واري [[هانگژو انٽرنيٽ ڪورٽ]] قائم ٿي، جنهن کان پوءِ [[بيجنگ انٽرنيٽ ڪورٽ]] ۽ [[گوانگژو انٽرنيٽ ڪورٽ]] قائم ڪيون ويون.{{Sfn |Zhang |2024 |p=206}} 2018ع ۾ خاص مالي عدالت طور [[شنگهائي مالي عدالت]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |date=20 August 2018 |title=شنگهائي مالي عدالت رسمي طور قائم ٿي |trans-title=The Shanghai Financial Court was officially established today. Li Qiang and Wang Dongming unveiled the plaque and conducted research. |url=https://www.guancha.cn/politics/2018_08_20_468900.shtml?s=sygdkx |access-date=2025-11-29 |website=[[گوانچا]]}}</ref> شي جي دور ۾ قومي عوامي ڪانگريس طرفان منظور ٿيندڙ قانونن ۾ چيني ڪميونسٽ پارٽيءَ جي قيادت جي واضح تصديق ڪندڙ شقن جو تناسب پڻ وڌيو؛ اهو 2018ع ۾ لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو مان وڌي 2024ع ۾ لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو تائين پهتو.<ref>{{Cite news |last=Xiao |first=Josh |date=16 October 2024 |title=قانون ساز اداري تي شي جي مضبوط گرفت طاقت تي نگراني جي کوٽ ڏيکاري ٿي |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-10-15/xi-s-stronger-grip-on-legislature-shows-lack-of-checks-on-power |access-date=3 August 2025 |work=[[بلومبرگ نيوز]]}}</ref> ==== فوجي سڌارا ==== {{see also|عوامي آزادي فوج جي جديدڪاري|قومي دفاع ۽ فوجي سڌارن کي وڌيڪ گهرو ڪرڻ|فوج کي مضبوط ڪرڻ بابت شي جن پنگ جو فڪر}} {{Quote box | quote = سوويت يونين ۾، جتي فوج کي غير سياسي بڻايو ويو، پارٽيءَ کان الڳ ڪيو ويو ۽ قومي ادارو بڻايو ويو، اتي پارٽي بي هٿيار ٿي وئي. جڏهن سوويت يونين بحران جي نقطي تي پهتو تہ هڪ وڏي پارٽي ائين ئي ختم ٿي وئي. تناسب جي لحاظ کان سوويت ڪميونسٽ پارٽيءَ جا ميمبر اسان کان وڌيڪ هئا، پر ڪو به ايترو بهادر نہ هو جو اٿي مزاحمت ڪري. | source = — شي جن پنگ، هڪ تقرير دوران<ref name=":12aa">{{Cite news |last=Grammaticas |first=Damian |date=14 March 2013 |title=صدر شي جن پنگ: هڪ خواب رکندڙ شخص |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-21790384 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200520161800/https://www.bbc.com/news/world-asia-china-21790384 |archive-date=20 May 2020 |access-date=31 January 2020 |work=[[بي بي سي نيوز]] |language=en-GB}}</ref> | align = right | width = 25em }} 2012ع ۾ اقتدار سنڀالڻ کان پوءِ شي [[چيني عوامي آزادي فوج]] ۾ وڏي پيماني تي ڦيرڦار ڪئي، جنهن ۾ سياسي سڌارا ۽ فوجي جديدڪاري ٻئي شامل هئا.<ref name="Lague-2019">{{Cite news |last1=Lague |first1=David |last2=Lim |first2=Benjamin Kang |date=23 April 2019 |title=چين ايشيا ۾ آمريڪا جي فوجي بالادستيءَ کي ڪيئن چئلينج ڪري رهيو آهي |url=https://www.reuters.com/investigates/special-report/china-army-xi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121184056/https://www.reuters.com/investigates/special-report/china-army-xi |archive-date=21 January 2021 |access-date=10 January 2020 |work=[[رائٽرز]]}}</ref> شي جي دور ۾ [[فوجي-شهري انضمام]] واري پاليسي به اڳتي وڌي.{{Sfn |Bitzinger |2021 |pp=5–24}}{{Sfn |Kania |Laskai |2021 |p=6}} شي فوجي معاملن ۾ سڌي ۽ سرگرم ڪردار اختيار ڪيو. هو [[مرڪزي فوجي ڪميشن]] جو چيئرمين هجڻ سان گڏ 2014ع ۾ قائم ڪيل [[فوجي سڌارن بابت مرڪزي اڳواڻي گروپ]] جو پڻ سربراهه رهيو، جنهن کي جامع فوجي سڌارن جي نگراني سونپي وئي. هن بار بار فوج اندر بدعنواني، سستي ۽ نظم جي کوٽ خلاف سخت ڪارروائيءَ جو اعلان ڪيو. شي مسلسل خبردار ڪندو رهيو تہ فوج کي پارٽيءَ کان غير سياسي يا جدا ڪرڻ سان اهڙو ئي زوال اچي سگهي ٿو جهڙو سوويت يونين ۾ ٿيو.<ref>{{Cite news |last=Fifield |first=Anna |author-link=Anna Fifield |date=29 September 2019 |title=چين جي ڪميونسٽ پارٽيءَ وٽ جشن جو هڪ ٻيو سبب: اقتدار ۾ سوويت يونين کان به هڪ سال وڌيڪ |url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/chinas-communist-party-has-one-more-reason-to-celebrate--a-year-longer-in-power-than-the-soviet-union/2019/09/28/993bb832-dfc0-11e9-be7f-4cc85017c36f_story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201101821/https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/chinas-communist-party-has-one-more-reason-to-celebrate--a-year-longer-in-power-than-the-soviet-union/2019/09/28/993bb832-dfc0-11e9-be7f-4cc85017c36f_story.html |archive-date=1 February 2020 |access-date=31 January 2020 |newspaper=[[دي واشنگٽن پوسٽ]]}}</ref> 2014ع ۾ شي [[نئين گوتيان ڪانفرنس]] منعقد ڪئي، جنهن ۾ چين جي اعليٰ فوجي آفيسرن کي گڏ ڪري [[پارٽي بندوق کي حڪم ڏئي ٿي|فوج تي پارٽيءَ جي مطلق ڪنٽرول]] واري اصول کي ٻيهر اجاگر ڪيو ويو، جيڪو پهريون ڀيرو مائو 1929ع جي [[گوتيان ڪانگريس]] ۾ واضح ڪيو هو.<ref>{{cite news |last1=Meng |first1=Chuan |date=4 November 2014 |script-title=zh:习近平军中"亮剑" 新古田会议一箭多雕 |trans-title=Xi Jinping And Central Army's New "Bright Sword" Conference In Gutian Killed Many Birds With Only A Single Stone |url=http://china.dwnews.com/news/2014-11-04/59616798.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150121184703/http://china.dwnews.com/news/2014-11-04/59616798.html |archive-date=21 January 2015 |access-date=8 September 2019 |work=[[دووئي نيوز]] |language=zh-hans}}</ref> شي جي دور ۾ [[چيئرمين ذميواري نظام]] تي پڻ وڌيڪ زور ڏنو ويو، جنهن تحت مرڪزي فوجي ڪميشن جي چيئرمين جي فوج ۽ ڪميشن تي حتمي اڳواڻيءَ کي نمايان ڪيو ويو.{{Sfn |Ji |2026 |pp=31–32}} [[File:Xi Jinping and Putin inspected the PLA troops-20260520.jpg|thumb|شي جن پنگ ۽ روسي صدر [[ولاديمير پيوٽن]] بيجنگ ۾ 20 مئي 2026ع تي ڀليڪار تقريب دوران [[چيني عوامي آزادي فوج]] جي دستن جو معائنو ڪندي]] [[2015ع جي چين فتح ڏينهن پريڊ]] دوران شي عوامي آزادي فوج مان 300,000 فوجين جي گهٽتائيءَ جو اعلان ڪيو، جنهن سان فوجي انگ لڳ ڀڳ 20 لک رهجي ويو. شي ان قدم کي امن پسندانه اشاري طور پيش ڪيو، جڏهن تہ تجزيه نگارن موجب ان جو مقصد خرچ گهٽائڻ ۽ فوجي جديدڪاريءَ کي تيز ڪرڻ پڻ هو.<ref>{{Cite news |last1=Wong |first1=Edward |last2=Perlez |first2=Jane |last3=Buckley |first3=Chris |date=2 September 2015 |title=چين فوجي پريڊ دوران 300,000 فوجين جي گهٽتائيءَ جو اعلان ڪيو |url=https://www.nytimes.com/2015/09/03/world/asia/beijing-turns-into-ghost-town-as-it-gears-up-for-military-parade.html |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150902221802/http://www.nytimes.com/2015/09/03/world/asia/beijing-turns-into-ghost-town-as-it-gears-up-for-military-parade.html |archive-date=2 September 2015 |access-date=10 January 2020 |work=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> نومبر 2015ع ۾ فوجي سڌارن بابت مرڪزي اڳواڻي گروپ [[قومي دفاع ۽ فوجي سڌارن کي وڌيڪ گهرو ڪرڻ]] جي نالي سان وسيع سڌارن جو اعلان ڪيو.<ref name=":25">{{Cite news |last=Chan |first=Minnie |date=25 November 2015 |title=چين جديد ۽ وڌيڪ چست فوج لاءِ عوامي آزادي فوج ۾ وڏي ڦيرڦار شروع ڪئي |url=https://www.scmp.com/news/china/diplomacy-defence/article/1883071/china-hits-launch-button-massive-pla-shake |access-date=5 April 2022 |work=[[سائوٿ چائنا مارننگ پوسٽ]]}}</ref> 2016ع ۾ شي فوج جي [[ٿيٽر ڪمانڊ]]ن جو انگ ستن مان گهٽائي پنج ڪيو.<ref>{{Cite news |last=Tiezzi |first=Shannon |date=2 February 2016 |title=سرڪاري طور: چين جي فوج وٽ هاڻي پنج نيون ٿيٽر ڪمانڊون آهن |url=https://thediplomat.com/2016/02/its-official-chinas-military-has-5-new-theater-commands |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806062854/https://thediplomat.com/2016/02/its-official-chinas-military-has-5-new-theater-commands |archive-date=6 August 2020 |access-date=10 January 2020 |work=[[دي ڊپلوميٽ]]}}</ref> انهيءَ عمل ۾ عوامي آزادي فوج جا چار خودمختيار جنرل کاتا ختم ڪري انهن جي جاءِ تي 15 ادارا قائم ڪيا ويا، جيڪي سڌو [[مرڪزي فوجي ڪميشن]] کي جوابده هئا.<ref name="Lague-2019"/> شي جي سڌارن تحت ٻه نوان فوجي شعبا قائم ڪيا ويا: [[عوامي آزادي فوج اسٽريٽجڪ سپورٽ فورس|اسٽريٽجڪ سپورٽ فورس]]<ref>{{Cite news |last=Kania |first=Elsa |date=18 February 2017 |title=چين جي اسٽريٽجڪ سپورٽ فورس: جدت لاءِ نئين قوت؟ |url=https://thediplomat.com/2017/02/chinas-strategic-support-force-a-force-for-innovation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111233353/https://thediplomat.com/2017/02/chinas-strategic-support-force-a-force-for-innovation |archive-date=11 November 2020 |access-date=31 January 2020 |work=[[دي ڊپلوميٽ]]}}</ref> ۽ [[عوامي آزادي فوج گڏيل لاجسٽڪ سپورٽ فورس|گڏيل لاجسٽڪ سپورٽ فورس]].<ref>{{Cite news |last=Blanchard |first=Ben |date=14 September 2016 |title=چين فوجي سڌارن جي حصي طور نئين لاجسٽڪ فورس قائم ڪئي |url=https://www.reuters.com/article/us-china-defence-idUSKCN11K05F |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201224052700/https://www.reuters.com/article/us-china-defence-idUSKCN11K05F |archive-date=24 December 2020 |access-date=31 January 2020 |work=[[رائٽرز]]}}</ref> عوامي آزادي فوج جي سيڪنڊ آرٽيلري ڪور کي ترقي ڏئي [[عوامي آزادي فوج راڪيٽ فورس]] بڻايو ويو.{{Sfn |Allen |Allen |2017 |p=5}} مارچ 2016ع ۾ مرڪزي فوجي ڪميشن اعلان ڪيو تہ 2019ع تائين عوامي آزادي فوج ۽ [[پيپلز آرمڊ پوليس]] طرفان هلندڙ اجرتي يا تجارتي خدمتون ختم ڪيون وينديون؛ انهن ۾ عام ماڻهن لاءِ هلندڙ فوجي اسپتالون ۽ هوٽلون جهڙيون سرگرميون شامل هيون.<ref>{{Cite news |date=28 March 2016 |title=چيني فوج ٽن سالن اندر اجرتي خدمتون ختم ڪندي |url=https://www.reuters.com/article/world/china-military-to-end-paid-for-services-within-three-years-idUSKCN0WU03V |access-date=27 October 2025 |work=[[رائٽرز]]}}</ref> 21 اپريل 2016ع تي شي کي نئين [[مرڪزي فوجي ڪميشن گڏيل آپريشنز ڪمانڊ سينٽر]] جو [[چين جي عوامي جمهوريه جي اعليٰ فوجي ڪمانڊ|ڪمانڊر اِن چيف]] قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |date=21 April 2016 |title=چيني سرڪاري ميڊيا شي جن پنگ کي ”ڪمانڊر اِن چيف“ قرار ڏنو |url=https://www.theguardian.com/world/2016/apr/21/xi-jinping-named-commander-in-chief-chinese-state-media |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425012825/http://www.theguardian.com/world/2016/apr/21/xi-jinping-named-commander-in-chief-chinese-state-media |archive-date=25 April 2016 |access-date=25 April 2016 |work=[[دي گارجين]]}}</ref><ref>{{cite news |last1=Kayleigh |first1=Lewis |date=23 April 2016 |title=چيني صدر شي جن پنگ فوج جو ”ڪمانڊر اِن چيف“ قرار |url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/chinese-president-xi-jinping-commander-in-chief-military-armed-forces-a6997396.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160427091000/http://www.independent.co.uk/news/world/asia/chinese-president-xi-jinping-commander-in-chief-military-armed-forces-a6997396.html |archive-date=27 April 2016 |access-date=25 April 2016 |work=[[دي انڊيپينڊنٽ]]}}</ref> 2018ع ۾ پيپلز آرمڊ پوليس کي مڪمل طور مرڪزي فوجي ڪميشن جي ڪنٽرول هيٺ آندو ويو؛ ان کان اڳ اها مرڪزي فوجي ڪميشن ۽ اسٽيٽ ڪائونسل جي [[عوامي سلامتي واري وزارت]] جي گڏيل انتظام هيٺ هئي.{{Sfn |Wuthnow |2019 |p=15}} 2024ع ۾ فوج ۾ ٻيهر وڏي پيماني تي ڦيرڦار ڪئي وئي. [[اسٽريٽجڪ سپورٽ فورس]] ختم ڪئي وئي ۽ ان جي جاءِ تي [[عوامي آزادي فوج ايرو اسپيس فورس|ايرو اسپيس فورس]]، [[عوامي آزادي فوج سائبر اسپيس فورس|سائبر اسپيس فورس]] ۽ [[عوامي آزادي فوج انفارميشن سپورٽ فورس|انفارميشن سپورٽ فورس]] قائم ڪيا ويا، جيڪي گڏيل لاجسٽڪ سپورٽ فورس سان گڏ عوامي آزادي فوج جا الڳ هٿياربند شعبا بڻيا.<ref name=":24">{{Cite news |date=2024-04-19 |title=شي 2015ع کان پوءِ چين جي سڀ کان وڏي فوجي نئين جوڙجڪ جو حڪم ڏنو |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-04-19/xi-orders-china-s-biggest-military-reorganization-since-2015 |access-date=2024-04-19 |work=[[بلومبرگ نيوز]] |language=en}}</ref> شي جي دور ۾ [[چين جو فوجي بجيٽ|چين جي سرڪاري فوجي بجيٽ]] ٻيڻي کان وڌيڪ ٿي وئي،<ref name=":8">{{Cite news |last1=Han |first1=Chen |last2=Allen-Ebrahimian |first2=Bethany |date=2022-10-15 |title=شي جن پنگ جي ڏهن سالن جي حڪمراني کان پوءِ چين ڪهڙو نظر اچي ٿو |url=https://www.axios.com/2022/10/15/china-party-congress-2022-xi-jinping-third-term |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419151133/https://www.axios.com/2022/10/15/china-party-congress-2022-xi-jinping-third-term |archive-date=19 April 2023 |access-date=2023-04-19 |website=[[ايڪسيوس]] |language=en}}</ref> ۽ 2026ع ۾ رڪارڊ 282 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهتي.<ref>{{Cite news |date=10 March 2025 |title=چين هٿيارن ۽ دفاعي ٽيڪنالاجيءَ جي جديدڪاري لاءِ فوجي بجيٽ وڌائي |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/china-lifts-military-budget-modernize-weapons-defence-technology-2026-03-10 |access-date=20 March 2026 |work=[[رائٽرز]]}}</ref> جيتوڻيڪ سامونڊي جديدڪاري شي کان اڳ شروع ٿي چڪي هئي، سندس انتظاميا سامونڊي معاملن ۾ وڌيڪ جارحاڻي موقف اختيار ڪيو ۽ سامونڊي سلامتي وارن ادارن تي پارٽيءَ جو ڪنٽرول وڌايو.{{Sfn |Miura |2022 |p=287}} [[عوامي آزادي فوج بحريه]] شي جي دور ۾ تيزيءَ سان وڌي؛ 2014ع کان 2019ع تائين چين جي بحريه ۾ شامل ڪيل جنگي جهازن، آبدوزن، سپورٽ جهازن ۽ وڏن ايمفيبيئس جهازن جو انگ برطانيا جي سڄي بحري ٻيڙيءَ ۾ موجود جهازن کان وڌيڪ هو.<ref>{{Cite news |last1=Lague |first1=David |last2=Kang Lim |first2=Benjamin |date=30 April 2019 |title=چين جو وڏو بحري ٻيڙو پئسفڪ ۾ طاقت جو توازن بدلائي رهيو آهي |url=https://www.reuters.com/investigates/special-report/china-army-navy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516230034/https://www.reuters.com/investigates/special-report/china-army-navy |archive-date=16 May 2022 |access-date=19 April 2023 |work=[[رائٽرز]]}}</ref> هوائي جهاز کڻندڙ ''[[چيني هوائي جهاز بردار شيڊونگ|شيڊونگ]]'' ۽ ''[[چيني هوائي جهاز بردار فوجيان|فوجيان]]'' ترتيبوار 2019ع ۽ 2025ع ۾ شي جي دور ۾ خدمتن ۾ شامل ٿيا.<ref>{{Cite news |last=Torode |first=Greg |date=7 November 2025 |title=چين جو ٽيون هوائي جهاز بردار ”فوجيان“ خدمتن ۾ شامل |url=https://www.reuters.com/world/china/china-begins-commissioning-fujian-aircraft-carrier-2025-11-07 |access-date=7 November 2025 |work=[[رائٽرز]]}}</ref> 2017ع ۾ چين [[جبوتي ۾ عوامي آزادي فوج سپورٽ بيس|جبوتي]] ۾ پنهنجي بحريه جو پهريون پرڏيهي فوجي اڏو قائم ڪيو.{{Sfn |Sun |Zoubir |2021 |pp=677–692}} شي چين جي ايٽمي هٿيارن جي ذخيري جي توسيع پڻ ڪئي ۽ ”مضبوط اسٽريٽجڪ روڪ نظام“ قائم ڪرڻ تي زور ڏنو. [[فيڊريشن آف آمريڪن سائنسدانس]] 2025ع ۾ چين جي مجموعي ايٽمي هٿيارن جو اندازو لڳ ڀڳ 600 لڳايو، جڏهن تہ [[آمريڪي بچاءُ کاتو]] اندازو ڏنو تہ چين جو ذخيرو 2030ع تائين 1,000 ايٽمي وارهيڊن تائين پهچي سگهي ٿو.{{Sfn |Kristensen |Korda |Johns |Knight |2025 |pp=135–160}} === معيشت ۽ ٽيڪنالاجي === {{Main|چين جي معيشت}} {{See also|معيشت بابت شي جن پنگ جو فڪر}} [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 18هين مرڪزي ڪميٽي جو ٽيون مڪمل اجلاس|18هين مرڪزي ڪميٽي جي ٽئين مڪمل اجلاس]] جي ''فيصلي'' ۾ اعلان ڪيو ويو تہ وسيلا ورهائڻ ۾ ”بازاري قوتن“ کي ”فيصلاڪن“ ڪردار ڏنو ويندو.<ref name="brook2"/>{{Sfn |Whyte |2021 |pp=115–134}} ان جو مطلب اهو هو تہ رياست سرمائي جي ورڇ ۾ پنهنجي سڌي مداخلت آهستي آهستي گهٽ ڪندي ۽ [[چين جا سرڪاري ملڪيت وارا ادارا|سرڪاري ملڪيت وارن ادارن]] کي اهڙي نموني نئين سر ترتيب ڏيندي جو مقابلي جي وڌيڪ گنجائش پيدا ٿئي، جنهن ۾ اڳ سخت ضابطن هيٺ رهندڙ شعبن ۾ پرڏيهي ۽ خانگي شعبي جي سيڙپڪارن کي به داخل ٿيڻ جا وڌيڪ موقعا ملي سگهن. هن پاليسيءَ جو هڪ مقصد اهڙي وڌايل سرڪاري شعبي کي سنوارڻ هو، جنهن نئين جوڙجڪ دوران مارڪيٽ اگهه کان گهٽ قيمتن تي اثاثا حاصل ڪري فائدو ورتو هو، جڏهن تہ انهن مان ڪجهه اثاثا هاڻي پيداواري نموني استعمال نه ٿي رهيا هئا. تنهن هوندي بہ 2017ع تائين ٻاهرين مبصرن موجب شي جي معاشي سڌارن جا ڪيترائي واعدا سست ٿي ويا هئا.<ref>{{Cite news |last1=Buckley |first1=Chris |last2=Bradsher |first2=Keith |date=4 March 2017 |title=شي جن پنگ جا اڻپورا واعدا ٻئي دور ۾ معاشي تبديليءَ جون اميدون گهٽائين ٿا |url=https://www.nytimes.com/2017/03/04/world/asia/china-xi-jinping-economic-reform.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822135411/https://www.nytimes.com/2017/03/04/world/asia/china-xi-jinping-economic-reform.html |archive-date=22 August 2022 |access-date=22 August 2022 |work=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref>{{Sfn |Whyte |2021 |pp=115–134}} 2015ع ۾ [[2015–2016ع چيني اسٽاڪ مارڪيٽ جي اُٿل پٿل|چيني اسٽاڪ مارڪيٽ جو ڦوڪڻو ڦاٽي پيو]]، جنهن کان پوءِ شي حڪومت مارڪيٽ کي سنڀالڻ لاءِ رياستي وسيلا استعمال ڪيا.{{Sfn |Wong |2023 |p=146}} شي جي دور ۾ چين جي معيشت مجموعي طور وڌي؛ ملڪ جي جي ڊي پي 2012ع ۾ 54.8 ٽريلين رينمنبي، يعني لڳ ڀڳ 8.7 ٽريلين آمريڪي ڊالر، مان وڌي 2025ع ۾ 140.2 ٽريلين رينمنبي، يعني لڳ ڀڳ 20.1 ٽريلين آمريڪي ڊالر ٿي وئي. في ماڻهو نالي ماتر جي ڊي پي پڻ 2012ع ۾ 40,431 رينمنبي، يعني 6,408 آمريڪي ڊالر، مان وڌي 2025ع ۾ 99,665 رينمنبي، يعني 14,318 آمريڪي ڊالر ٿي وئي.<ref>{{Cite web |title=مجموعي گهرو پيداوار |url=https://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=C01 |access-date=22 January 2026 |website=[[چين جو قومي شماريات بيورو]]}}</ref> 2021ع ۾ چين جي في ماڻهو نالي ماتر جي ڊي پي دنيا جي سراسري کان مٿي هلي وئي،<ref>{{cite web |date=April 2023 |title=عالمي اقتصادي منظرنامو ڊيٽابيس، اپريل 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194731/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |archive-date=13 April 2023 |access-date=16 May 2023 |website=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]]}}</ref> جيتوڻيڪ سالياني واڌ جي رفتار 2012ع جي 7.9 سيڪڙو کان گهٽجي 2025ع ۾ 5 سيڪڙو رهي.<ref>{{Cite web |title=جي ڊي پي واڌ (سالياني سيڪڙو) – چين |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?locations=CN |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220813205801/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?locations=CN |archive-date=13 August 2022 |access-date=13 August 2022 |website=[[عالمي بئنڪ گروپ]]}}</ref> شي معيشت تي رياستي ڪنٽرول وڌايو ۽ [[چين جا سرڪاري ملڪيت وارا ادارا|سرڪاري ملڪيت وارن ادارن]] جي حمايت جو اظهار ڪيو،<ref>{{Cite news |last1=Wang |first1=Orange |last2=Leng |first2=Sidney |date=28 September 2018 |title=شي جن پنگ جي سرڪاري ادارن لاءِ حمايت تجزيه نگارن لاءِ حيران ڪندڙ ناهي |url=https://www.scmp.com/economy/china-economy/article/2166261/chinese-president-xi-jinpings-show-support-state-owned-firms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109022556/https://www.scmp.com/economy/china-economy/article/2166261/chinese-president-xi-jinpings-show-support-state-owned-firms |archive-date=9 November 2020 |access-date=31 January 2020 |work=[[سائوٿ چائنا مارننگ پوسٽ]]}}</ref>{{Sfn |Whyte |2021 |pp=115–134}} پر ساڳئي وقت هن خانگي شعبي جي اهميت کي پڻ تسليم ڪيو.<ref>{{Cite news |last=Gan |first=Nectar |date=28 September 2018 |title=شي چيو تہ سرڪاري ادارن کي بدنام ڪرڻ غلط آهي، پر خانگي شعبو به ضروري آهي |url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/2166108/xi-jinping-reassures-chinas-state-owned-enterprises-and-private |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200131193729/https://www.scmp.com/news/china/politics/article/2166108/xi-jinping-reassures-chinas-state-owned-enterprises-and-private |archive-date=31 January 2020 |access-date=31 January 2020 |work=[[سائوٿ چائنا مارننگ پوسٽ]]}}</ref> شي جي دور ۾ سرڪاري ادارن تي پارٽيءَ جو ڪنٽرول وڌيو، جڏهن تہ محدود بازاري آزاديءَ جا قدم پڻ کنيا ويا، جن ۾ سرڪاري ادارن ۾ مخلوط ملڪيت وڌائڻ شامل هو.{{sfn |Pieke |Hofman |2022 |p=48}} شي جي دور ۾ خانگي ڪمپنين ۾ پڻ پارٽي شاخون قائم ٿيڻ جو رجحان وڌيو.<ref>{{Cite web |last=Thomas |first=Neil |date=2020-12-16 |title=خانگي شعبي ۾ پارٽي ڪاميٽين جو وڌندڙ اثر |url=https://archivemacropolo.org/party-committees-private-sector-china |access-date=2026-01-21 |website=ميڪرو پولو |language=en}}</ref> 2012ع کان 2022ع تائين چين جي سڀ کان وڏين فهرست ٿيل ڪمپنين ۾ خانگي شعبي جي مارڪيٽ قدر جو حصو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو مان وڌي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ ٿيو.<ref name=":0">{{Cite news |last1=Orlik |first1=Tom |last2=Hancock |first2=Tom |date=3 March 2023 |title=وال اسٽريٽ شي جن پنگ جي نون مالي عملدارن بابت ڇا غلط سمجهي ٿو |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2023-03-03/xi-s-new-money-men-worry-investors-but-could-push-chinese-economic-reform?srnd=premium&leadSource=uverify%20wall |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240711081522/https://www.bloomberg.com/news/features/2023-03-03/xi-s-new-money-men-worry-investors-but-could-push-chinese-economic-reform?srnd=premium&leadSource=uverify%20wall |archive-date=11 July 2024 |access-date=4 March 2023 |work=[[بلومبرگ نيوز]]}}</ref> شي جي حڪومت [[پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري]] تي ڪجهه پابنديون نرم ڪيون ۽ سرحد پار اسٽاڪ ۽ بانڊ ملڪيت وڌائڻ جي اجازت ڏني.<ref name=":0"/> حڪومت بئنڪن لاءِ [[گهر قرض|مورگيچ]] جاري ڪرڻ آسان ڪيو، بانڊ مارڪيٽ ۾ پرڏيهي شرڪت وڌائي ۽ قومي ڪرنسي [[رينمنبي]] جي عالمي ڪردار کي مضبوط ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اها [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] جي [[خصوصي ڊرائنگ حق|خصوصي ڊرائنگ حقن]] جي ڪرنسي ٽوڪريءَ ۾ شامل ٿي.<ref>{{Cite news |last=Bradsher |first=Keith |date=4 March 2017 |title=چين ۽ معاشي سڌارا: شي جن پنگ جو رڪارڊ |url=https://www.nytimes.com/2017/03/04/business/china-xi-jinping-economic-reform-scorecard.html |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305071055/https://www.nytimes.com/2017/03/04/business/china-xi-jinping-economic-reform-scorecard.html |archive-date=5 March 2017 |access-date=31 January 2020 |work=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> شي 2013ع ۾ [[شنگهائي آزاد واپاري علائقو]] شروع ڪيو.<ref>{{Cite news |last=Denyer |first=Simon |date=25 August 2013 |title=چين شنگهائي آزاد واپاري علائقي کي منظوري ڏني |url=https://www.washingtonpost.com/world/creeping-reforms-as-china-gives-shanghai-free-trade-zone-go-ahead/2013/08/25/95f66472-0bf7-11e3-89fe-abb4a5067014_story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603015413/https://www.washingtonpost.com/world/creeping-reforms-as-china-gives-shanghai-free-trade-zone-go-ahead/2013/08/25/95f66472-0bf7-11e3-89fe-abb4a5067014_story.html |archive-date=3 June 2023 |access-date=4 January 2023 |newspaper=[[دي واشنگٽن پوسٽ]]}}</ref> 2018ع ۾ هن [[شنگهائي اسٽاڪ ايڪسچينج اسٽار مارڪيٽ]] جو اعلان ڪيو، جيڪا 2019ع ۾ ڪم ڪرڻ لڳي.<ref name="guardian">{{cite web |last=Makortoff |first=Kalyeena |date=July 22, 2019 |title=چيني ٽيڪنالاجي شيئر نئين ناسڊيڪ جهڙي مارڪيٽ جي شروعات تي تيزيءَ سان وڌيا |url=https://www.theguardian.com/business/2019/jul/22/chinese-tech-shares-nasdaq-market-star-us-trade-war |access-date=July 22, 2019 |newspaper=[[دي گارجين]]}}</ref> هن [[هائنان آزاد واپاري بندرگاهه]] جي قيام جي پڻ اڳواڻي ڪئي.<ref>{{Cite web |last=Tajima |first=Yukio |date=7 April 2025 |title=ٽرمپ محصولن جي دور ۾ چين جو هائنان آزاد واپاري بندرگاهه وڌيڪ اهم بڻيو |url=https://asia.nikkei.com/economy/trade/china-s-hainan-shines-as-free-trade-port-in-time-of-trump-tariffs |access-date=2025-11-29 |website=[[نڪي ايشيا]] |language=en}}</ref> 2020ع ۾ ''[[دي وال اسٽريٽ جرنل]]'' رپورٽ ڪيو تہ شي ذاتي طور [[اينٽ گروپ]] جي [[شروعاتي عوامي پيشڪش]] کي روڪڻ جو حڪم ڏنو، جيڪو ان جي باني [[جيڪ ما]] طرفان مالي ضابطن تي سرڪاري تنقيد کان پوءِ آيو.<ref>{{Cite news |last=Wei |first=Jing Yang and Lingling |date=12 November 2020 |title=چيني صدر شي جن پنگ ذاتي طور جيڪ ما جي اينٽ گروپ آءِ پي او کي روڪيو |url=https://www.wsj.com/articles/china-president-xi-jinping-halted-jack-ma-ant-ipo-11605203556 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201113061215/https://www.wsj.com/articles/china-president-xi-jinping-halted-jack-ma-ant-ipo-11605203556 |archive-date=13 November 2020 |access-date=11 August 2022 |work=[[دي وال اسٽريٽ جرنل]] |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> شي جي دور ۾ [[چين جا حڪومتي رهنمائي فنڊ|حڪومتي رهنمائي فنڊ]] وڏي اهميت اختيار ڪئي. اهي سرڪاري ادارن پاران قائم ڪيل يا سندن لاءِ ٺاهيل سرڪاري-خانگي سيڙپڪاري فنڊ آهن، جن اسٽريٽجڪ سمجهيل شعبن ۾ ڪم ڪندڙ ڪمپنين جي شروعاتي مالي مدد لاءِ 900 ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ سرمايو گڏ ڪيو.<ref name="Lockett-2022">{{Cite news |last=Lockett |first=Hudson |date=2022-06-12 |title=شي جن پنگ چين جي سرمائي مارڪيٽن کي ڪيئن نئين شڪل ڏئي رهيو آهي |url=https://www.ft.com/content/d5b81ea0-5955-414c-b2eb-886dfed4dffe |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221211221237/https://www.ft.com/content/d5b81ea0-5955-414c-b2eb-886dfed4dffe |archive-date=11 December 2022 |access-date=2022-11-21 |work=[[فنانشل ٽائمز]]}}</ref> شي جي انتظاميا دوران چيني ڪمپنين جي پرڏيهي مارڪيٽن ۾ آءِ پي اوز جو حصو گهٽيو، ۽ {{As of|2022|lc=y}} گهڻيون نيون شيئر فهرستون شنگهائي يا شينزين ۾ ٿيڻ لڳيون. حڪومت سرمايو خاص طور انهن ڪمپنين ڏانهن موڙيو جيڪي اسٽريٽجڪ شعبن جهڙوڪ [[چين جي برقي گاڏين جي صنعت|برقي گاڏيون]]، [[چين جي حياتياتي ٽيڪنالاجي صنعت|حياتياتي ٽيڪنالاجي]]، [[چين ۾ قابل تجديد توانائي|قابل تجديد توانائي]]، [[چين جي مصنوعي ذهانت صنعت|مصنوعي ذهانت]]، [[چين جي سيميڪنڊڪٽر صنعت|سيميڪنڊڪٽر]] ۽ ٻين اعليٰ ٽيڪنالاجيءَ واري پيداواري شعبن ۾ ڪم ڪن ٿيون.<ref name="Lockett-2022"/> شي [[ترقيءَ جو نئون تصور]] پيش ڪيو، جنهن ۾ رڳو تيز انگن واري واڌ بدران [[اعليٰ معيار جي ترقي]] تي زور ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |last=Hui |first=Mary |date=16 February 2022 |title=چين ”اعليٰ معيار جي“ جي ڊي پي واڌ مان ڇا مراد وٺي ٿو |url=https://qz.com/2119395/what-china-means-by-high-quality-economic-growth |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220813205819/https://qz.com/2119395/what-china-means-by-high-quality-economic-growth |archive-date=13 August 2022 |access-date=13 August 2022 |website=[[ڪوارٽز]] |language=en}}</ref> هن چيو تہ چين ”هر قيمت تي واڌ“ واري حڪمت عملي ڇڏي رهيو آهي، جنهن کي هو ”جي ڊي پي هيرو ازم“ سڏيندو آهي.{{Sfn |Marquis |Qiao |2022 |p=22}} شي موجب ماحولياتي تحفظ ۽ ٻين سماجي مسئلن کي به ترقيءَ ۾ اهميت ڏيڻ گهرجي.{{Sfn |Marquis |Qiao |2022 |p=22}} شي [[هدف بند غربت گهٽائڻ]] ذريعي انتهائي غربت جي خاتمي کي اهم قومي مقصد بڻايو.<ref>{{Cite news |date=25 February 2021 |title=شي چين جي غربت خلاف مهم تي پنهنجي ذاتي ڇاپ ڇڏي |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-02-25/china-s-xi-puts-personal-stamp-on-nation-s-fight-against-poverty |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218100001/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-02-25/china-s-xi-puts-personal-stamp-on-nation-s-fight-against-poverty |archive-date=18 February 2022 |access-date=14 August 2022 |work=[[بلومبرگ نيوز]] |language=en}}</ref> 2015ع ۾ هن [[غربت خلاف جنگ]] شروع ڪئي.<ref>{{Cite web |last=Bandurski |first=David |date=2021-01-29 |title=تبليغ مدار ۾ اُڏامي ٿي |url=https://chinamediaproject.org/2021/01/29/propaganda-soars-into-orbit |access-date=2025-03-29 |website=چائنا ميڊيا پروجيڪٽ |language=en-US}}</ref> 2021ع ۾ مهم مڪمل ٿيڻ تي شي اعلان ڪيو تہ چين انتهائي غربت تي ”مڪمل فتح“ حاصل ڪئي آهي ۽ سندس دور ۾ لڳ ڀڳ 10 ڪروڙ ماڻهن کي انتهائي غربت مان ڪڍيو ويو. ڪجهه ماهرن نشاندهي ڪئي تہ چين جي غربت جي سرڪاري حد [[عالمي بئنڪ گروپ|عالمي بئنڪ]] جي استعمال ڪيل ڪجهه معيارن کان گهٽ هئي.<ref>{{Cite news |date=25 February 2021 |title=شي چين ۾ انتهائي غربت جي خاتمي تي فتح جو اعلان ڪيو |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-56194622 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220728095225/https://www.bbc.com/news/world-asia-china-56194622 |archive-date=28 July 2022 |access-date=14 August 2022 |work=[[بي بي سي نيوز]] |language=en-GB}}</ref> 2020ع ۾ وزيراعظم [[لي ڪي چيانگ]]، [[چين جو قومي شماريات بيورو|قومي شماريات بيورو]] جي انگن جو حوالو ڏيندي، چيو تہ چين ۾ اڃا لڳ ڀڳ 60 ڪروڙ ماڻهو هر مهيني 1,000 رينمنبي، يعني تقريباً 140 آمريڪي ڊالر، کان گهٽ آمدنيءَ تي گذارو ڪري رهيا هئا، جيتوڻيڪ ''[[دي اڪانامسٽ]]'' موجب شماريات بيورو جي استعمال ڪيل طريقيڪار ۾ مسئلا هئا.<ref>{{Cite news |date=18 June 2020 |title=چين جي غربت جي حد مبصرن جي سوچ کان ايتري گهٽ ناهي |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2020/06/18/chinas-poverty-line-is-not-as-stingy-as-commentators-think |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220814221948/https://www.economist.com/finance-and-economics/2020/06/18/chinas-poverty-line-is-not-as-stingy-as-commentators-think |archive-date=14 August 2022 |access-date=14 August 2022 |newspaper=[[دي اڪانامسٽ]] |location=هانگ ڪانگ |issn=0013-0613}}</ref> 2012ع ۾ شي جي اقتدار سنڀالڻ وقت چين جي لڳ ڀڳ 58 سيڪڙو آبادي روزانو 8.30 آمريڪي ڊالر کان گهٽ تي گذارو ڪندي هئي؛ 2022ع تائين اهو تناسب گهٽجي 21 سيڪڙو ٿي ويو.<ref>{{cite web |title=روزانو 8.30 آمريڪي ڊالر (2021 پي پي پي) کان گهٽ تي رهندڙ آباديءَ جو تناسب – چين |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.UMIC?locations=CN |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240414183532/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.UMIC |archive-date=14 April 2024 |access-date=12 January 2024 |website=[[عالمي بئنڪ گروپ]]}}</ref> 2017ع جي [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 19هين قومي ڪانگريس|19هين پارٽي ڪانگريس]] ۾ شي چيو تہ نئين دور ۾ چين جي سماجي حالتن جو [[جدلياتي ماديت|بنيادي تضاد]] ”ماڻهن جي وڌندڙ بهتر زندگيءَ جي ضرورت ۽ غير متوازن ۽ ناڪافي ترقيءَ جي وچ وارو تضاد“ آهي.{{Sfn |Lan |2024 |pp=267–268}} هتي ”غير متوازن“ مان مراد ڳوٺاڻن ۽ شهري علائقن وچ ۾ فرق، علائقائي نابرابري، امير ۽ غريب وچ ۾ فرق ۽ معيشت جون بناوٽي بي توازن حالتون آهن.{{Sfn |Lan |2024 |p=268}} ”ناڪافي“ مان مراد گهريلو آمدنيءَ جي گهٽ حصيداري ۽ ترقيءَ جي معيار سان لاڳاپيل ڪمزورين ڏانهن اشارو آهي.{{Sfn |Lan |2024 |p=268}} شي چين اندر علائقائي معاشي ترقيءَ جي ڪيترين ئي وڏين رٿائن جي نگراني ڪئي آهي، جن ۾ [[بيجنگ–تيانجن–هيبي علائقي جي گڏيل ترقي]]،<ref>{{Cite news |last=Huang |first=Cary |date=25 June 2014 |title=بيجنگ، تيانجن ۽ هيبي جي انضمام کي شي جن پنگ جي حڪومت جي نمايان رٿا بڻجڻ جو امڪان |url=https://www.scmp.com/news/china/article/1539886/integration-beijing-tianjin-and-hebei-set-be-signature-project-xi |access-date=27 October 2025 |work=[[سائوٿ چائنا مارننگ پوسٽ]]}}</ref> [[يانگزي درياهه ڊيلٽا جي گڏيل ترقيءَ جي حڪمت عملي]]<ref>{{Cite news |date=15 October 2023 |title=چين جي معاشي سستيءَ جو شي جي يانگزي ڊيلٽا رٿا تي اثر |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-10-15/china-s-slowdown-casts-pall-over-xi-s-yangtze-delta-project |access-date=27 October 2025 |work=[[بلومبرگ نيوز]]}}</ref> ۽ [[گوانگڊونگ–هانگ ڪانگ–مڪائو گريٽر بي ايريا]] شامل آهن.<ref name=":7"/> شي [[شيونگ‌آن]] جي ترقيءَ ۾ پڻ سڌي دلچسپي ورتي؛ هي هڪ [[نئون علائقو]] آهي، جنهن جو اعلان 2017ع ۾ ڪيو ويو ۽ جنهن کي بيجنگ ڀرسان هڪ وڏو نئون شهري مرڪز بڻائڻ جو منصوبو آهي. آبادي ۽ ادارن جي منتقلي وارو مرحلو 2035ع تائين جاري رهڻ جو اندازو آهي، جڏهن تہ 2050ع تائين ان کي ”جديد سوشلسٽ شهر“ بڻائڻ جو هدف رکيو ويو آهي.<ref>{{Cite news |date=18 May 2023 |title=شيونگ‌آن شي جن پنگ جي خاص رٿا آهي |url=https://www.economist.com/china/2023/05/18/xiongan-is-xi-jinpings-pet-project |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519023705/https://www.economist.com/china/2023/05/18/xiongan-is-xi-jinpings-pet-project |archive-date=19 May 2023 |access-date=19 May 2023 |newspaper=[[دي اڪانامسٽ]] |issn=0013-0613}}</ref> ان کان علاوه، شي جي حڪومت [[تبت خودمختيار علائقو|تبت]] ۽ [[سنڪيانگ]] جهڙن سرحدي علائقن کي ملڪ جي باقي معاشي ۽ ڍانچائي نظام سان وڌيڪ ڳنڍڻ لاءِ ڪوششون تيز ڪيون آهن.<ref>{{Cite news |last1=White |first1=Edward |last2=Stylianou |first2=Nassos |last3=Tauschinski |first3=Jana |last4=Nevitt |first4=Caroline |last5=Clark |first5=Dan |last6=Lewis |first6=Emma |date=1 June 2026 |title=شي جي آخري سرحد: چين جي اولهه کي تبديل ڪرڻ جو منصوبو |url=https://ig.ft.com/western-china |access-date=1 June 2026 |work=[[فنانشل ٽائمز]]}}</ref> شي [[ٻٽي گردش]] واري معاشي حڪمت عمليءَ جي حمايت ڪئي آهي، جنهن جو مقصد ملڪ اندر طلب، پيداوار ۽ واپرائڻ کي وڌيڪ اهم بڻائڻ آهي، جڏهن تہ پرڏيهي واپار ۽ سيڙپڪاري لاءِ معيشت کي کليل رکيو وڃي.<ref>{{Cite news |last=Wei |first=Lingling |date=12 August 2020 |title=شي چين جي اندروني معاشي رخ ڏانهن تبديلي تيز ڪري ٿو |url=https://www.wsj.com/articles/chinas-xi-speeds-up-inward-economic-shift-11597224602 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220813205801/https://www.wsj.com/articles/chinas-xi-speeds-up-inward-economic-shift-11597224602 |archive-date=13 August 2022 |access-date=13 August 2022 |work=[[دي وال اسٽريٽ جرنل]] |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> هن [[پيداواري صلاحيت]] وڌائڻ کي پڻ اهم معاشي ترجيح قرار ڏنو آهي.<ref>{{Cite news |date=14 August 2021 |title=چين جي مستقبل جي معاشي صلاحيت ان جي پيداواريت تي دارومدار رکي ٿي |url=https://www.economist.com/briefing/2021/08/14/chinas-future-economic-potential-hinges-on-its-productivity |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220812223255/https://www.economist.com/briefing/2021/08/14/chinas-future-economic-potential-hinges-on-its-productivity |archive-date=12 August 2022 |access-date=13 August 2022 |newspaper=[[دي اڪانامسٽ]] |issn=0013-0613}}</ref> شي ملڪ جي [[چين ۾ رهائشي ملڪيت|جائداد واري شعبي]] کي سنوارڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، خاص طور تي تيزيءَ سان وڌندڙ گهرن جي اگهن کي روڪڻ ۽ معيشت جي هن شعبي تي وڌيل ڀاڙڻ کي گهٽائڻ لاءِ.<ref>{{Cite news |date=27 July 2021 |title=چين جي وڌندڙ جائداد پابندين مان شي جي نئين ترجيح ظاهر ٿئي ٿي |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-07-27/china-s-escalating-property-curbs-underline-xi-s-new-priority |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128122733/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-07-27/china-s-escalating-property-curbs-underline-xi-s-new-priority |archive-date=28 November 2022 |access-date=11 August 2022 |work=[[بلومبرگ نيوز]] |language=en}}</ref> 2017ع جي [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 19هين قومي ڪانگريس|19هين پارٽي ڪانگريس]] ۾ شي چيو تہ ”گهر رهڻ لاءِ آهن، قياس آرائيءَ لاءِ نه“.<ref>{{Cite news |date=18 October 2017 |title=شي چيو تہ گهر رهڻ لاءِ هجڻ گهرجن، قياس آرائيءَ لاءِ نه |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-10-18/xi-renews-call-housing-should-be-for-living-in-not-speculation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220425013308/https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-10-18/xi-renews-call-housing-should-be-for-living-in-not-speculation |archive-date=25 April 2022 |access-date=11 August 2022 |work=[[بلومبرگ نيوز]] |language=en}}</ref> 2020ع ۾ سندس حڪومت [[ٽي ڳاڙهيون ليڪون]] نالي پاليسي لاڳو ڪئي، جنهن جو مقصد تمام گهڻي قرضي جائداد واري شعبي ۾ قرض گهٽائڻ هو.<ref>{{Cite news |last1=Lin |first1=Andy |last2=Hale |first2=Thomas |last3=Hudson |first3=Hudson |date=8 October 2021 |title=چين جي اڌ وڏن ڊولپرن بيجنگ جون ”ڳاڙهيون ليڪون“ پار ڪيون |url=https://www.ft.com/content/d5803d64-5cc5-46f0-bed0-1bc207440f9c |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221211221223/https://www.ft.com/content/d5803d64-5cc5-46f0-bed0-1bc207440f9c |archive-date=11 December 2022 |access-date=11 August 2022 |work=[[فنانشل ٽائمز]]}}</ref> شي [[جائداد ٽيڪس]] جي پڻ حمايت ڪئي، جيتوڻيڪ ان تجويز کي پارٽيءَ جي ڪجهه حلقن مان مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو.<ref>{{Cite news |last=Wei |first=Lingling |date=19 October 2021 |title=چين جي جائداد ڦوڪڻي کي منهن ڏيڻ ۾ شي کي جائداد ٽيڪس رٿا تي مزاحمت |url=https://www.wsj.com/articles/in-tackling-chinas-real-estate-bubble-xi-jinping-faces-resistance-to-property-tax-plan-11634650751 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808195428/https://www.wsj.com/articles/in-tackling-chinas-real-estate-bubble-xi-jinping-faces-resistance-to-property-tax-plan-11634650751 |archive-date=8 August 2022 |access-date=11 August 2022 |work=[[دي وال اسٽريٽ جرنل]] |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> سندس حڪومت قرض گهٽائڻ جي مهم پڻ هلائي، جنهن جو مقصد چين جي معاشي واڌ دوران گڏ ٿيل غير پائيدار قرض جي رفتار کي گهٽائڻ هو.<ref>{{Cite web |last=Tran |first=Hung |date=14 March 2023 |title=چين جي قرض گهٽائڻ واري مهم اڳتي وڌي رهي آهي، پر ان جي قيمت به آهي |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/new-atlanticist/chinas-debt-reduction-campaign-is-making-progress-but-at-a-cost |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314200320/https://www.atlanticcouncil.org/blogs/new-atlanticist/chinas-debt-reduction-campaign-is-making-progress-but-at-a-cost |archive-date=14 March 2023 |access-date=14 March 2023 |website=[[اٽلانٽڪ ڪائونسل]]}}</ref> 2021ع کان چين [[چيني جائداد شعبي جو بحران (2020–هاڻوڪو)|جائداد واري شعبي جي بحران]] کي منهن ڏئي رهيو آهي، جنهن ۾ گهرن جي اگهن ۾ گهٽتائي، شعبي جي سکڙجڻ ۽ ڪيترن جائداد ڊولپرن جي ديوالي ٿيڻ جا واقعا شامل آهن. مبصرن موجب، ان بحران جي ڪجهه سببن مان هڪ شي جي اها پاليسي پڻ هئي جنهن جو مقصد ملڪ جي معيشت ۾ جائداد واري شعبي جي ڪردار کي گهٽائڻ هو.<ref>{{Cite news |date=23 August 2023 |title=چين جي قرض تي ٻڌل رهائشي مارڪيٽ ٻيهر بحران ۾ |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-08-23/china-real-estate-market-crisis-is-another-mess-for-xi-jinping |access-date=1 February 2025 |work=[[بلومبرگ نيوز]]}}</ref> شي چين جي مستقبل جي معاشي واڌ لاءِ اعليٰ درجي جي پيداواري صنعت ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي ترقيءَ کي مرڪزي اهميت ڏني آهي.<ref>{{Cite news |last1=White |first1=Edward |last2=Leng |first2=Cheng |date=2024-03-27 |title=ڇا شي جو پيداواري منصوبو چين جي معيشت کي بچائڻ لاءِ ڪافي ٿيندو؟ |url=https://www.ft.com/content/ae517907-0244-4344-ad0a-1d029c03555b |access-date=2025-02-01 |work=[[فنانشل ٽائمز]]}}</ref> جنرل سيڪريٽري ٿيڻ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ هن صنعتي پاليسيءَ جي ذريعي ملڪي جدت وڌائڻ ۽ پرڏيهي ٽيڪنالاجيءَ تي ڀاڙڻ گهٽائڻ تي زور ڏنو.{{sfn |Borst |2025 |p=105}} 2015ع ۾ سندس حڪومت [[ڊبل فرسٽ ڪلاس تعمير]] پروگرام شروع ڪيو، جيڪو اعليٰ تعليم جي ترقي ۽ مالي مدد لاءِ ٺاهيو ويو ۽ پراڻن [[پروجيڪٽ 211]] ۽ [[پروجيڪٽ 985]] جي جاءِ وٺڻ لاءِ تيار ڪيو ويو.{{Sfn |Li |Xue |2021 |pp=1–33}} شي جي حڪومت [[ميڊ اِن چائنا 2025]] منصوبي کي اڳتي وڌايو، جنهن جو مقصد اهم ٽيڪنالاجين ۾ چين کي وڌيڪ خودڪفيل بڻائڻ هو. [[چين–آمريڪا واپاري جنگ]] شروع ٿيڻ کان پوءِ چين سرڪاري بيانن ۾ هن منصوبي جو ذڪر گهٽايو، پر 2024ع تائين ان جا گهڻا مقصد حاصل ٿيل سمجهيا ويا.<ref name=":6">{{Cite news |date=30 October 2024 |title=شي جي ٽيڪنالاجي برتري واري مهم کي روڪڻ لاءِ آمريڪي ڪوششون ڪمزور ٿي رهيون آهن |url=https://www.bloomberg.com/graphics/2024-us-china-containment |access-date=1 February 2025 |work=[[بلومبرگ نيوز]]}}</ref> 2018ع کان پوءِ شي خاص طور ٽيڪنالاجيءَ ۾ ”خود ڀروسي“ تي وڌيڪ زور ڏنو.<ref>{{Cite news |last=Fifield |first=Anna |date=2 November 2018 |title=واپاري جنگ لاءِ تيار ٿيندي چين ۾ شي ”خود ڀروسي“ تي زور ڏئي ٿو |url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/as-china-settles-in-for-trade-war-leader-xi-emphasizesself-reliance/2018/11/01/2961b2b2-d8de-11e8-9559-712cbf726d1c_story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200131193728/https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/as-china-settles-in-for-trade-war-leader-xi-emphasizesself-reliance/2018/11/01/2961b2b2-d8de-11e8-9559-712cbf726d1c_story.html |archive-date=31 January 2020 |access-date=31 January 2020 |newspaper=[[دي واشنگٽن پوسٽ]]}}</ref> چين جي ملڪ اندر [[تحقيق ۽ ترقي]] تي خرچ شي جي دور ۾ نمايان وڌيو، يورپي يونين کان اڳتي نڪري 2020ع ۾ 564 ارب آمريڪي ڊالر جي رڪارڊ سطح تي پهتو.<ref name=":8"/> چيني حڪومت [[هواوي]] جهڙين ٽيڪنالاجي ڪمپنين کي گرانٽن، ٽيڪس رعايتن، قرضي سهولتن ۽ ٻين طريقن سان مدد ڏني، جنهن انهن ڪمپنين جي عالمي واڌ ۾ ڪردار ادا ڪيو ۽ ان جي جواب ۾ آمريڪا طرفان پابنديون ۽ ٻيا قدم کنيا ويا.<ref>{{Cite news |last=Yap |first=Chuin-Wei |date=25 December 2019 |title=رياستي مدد هواوي جي عالمي واڌ کي طاقت ڏني |url=https://www.wsj.com/articles/state-support-helped-fuel-huaweis-global-rise-11577280736 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225174935/https://www.wsj.com/articles/state-support-helped-fuel-huaweis-global-rise-11577280736 |archive-date=25 December 2019 |access-date=16 September 2022 |work=[[دي وال اسٽريٽ جرنل]] |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> 2023ع ۾ شي [[نئين معيار جون پيداواري قوتون]] وارو تصور پيش ڪيو. ان مان مراد سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ ۾ لڳاتار اڳڀرائي ۽ جدت مان پيدا ٿيندڙ اهڙيون نيون پيداواري صلاحيتون آهن، جيڪي [[معلوماتي دور]] ۾ اسٽريٽجڪ اڀرندڙ ۽ مستقبل جي صنعتن کي وڌيڪ ذهين ۽ اعليٰ ٽيڪنالاجي بنيادن تي اڳتي وڌائين ٿيون.<ref name=":02">{{Cite news |last=Yu |first=Evelyn |date=5 March 2024 |title=شي چاهي ٿو تہ ”نيون پيداواري قوتون“ مقامي حالتن مطابق هجن |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-03-05/xi-wants-new-productive-forces-to-be-based-on-local-conditions |access-date=1 May 2024 |work=[[بلومبرگ نيوز]]}}</ref> شي جي دور ۾ چين ڪيترن اهم ٽيڪنالاجي شعبن ۾ تيزيءَ سان ترقي ڪئي ۽ [[چين ۾ پلگ اِن برقي گاڏيون|برقي گاڏين]]، [[چين ۾ ليتيم بيٽريون|ليتيم بيٽرين]] ۽ شمسي پينلن ۾ عالمي اڳواڻن مان هڪ بڻيو،<ref name=":6"/> جڏهن تہ [[چين جي مصنوعي ذهانت صنعت|مصنوعي ذهانت]] ۾ پڻ عالمي سطح جي اهم طاقت طور اڀريو.<ref>{{Cite news |date=9 December 2025 |title=ڊونلڊ ٽرمپ جو چين کي اين وڊيا چپس تي ڀاڙڻ وارو منصوبو ڇو ڪمزور آهي |url=https://www.economist.com/business/2025/12/09/donald-trumps-flawed-plan-to-get-china-hooked-on-nvidia-chips |url-access=subscription |access-date=2025-12-10 |newspaper=[[دي اڪانامسٽ]] |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Rai |first1=Saritha |last2=Fiegerman |first2=Seth |date=7 November 2025 |title=مصنوعي ذهانت جي مقابلي ۾ آمريڪا ۽ چين ڪٿي بيٺا آهن |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-11-07/us-vs-china-who-s-winning-the-ai-race |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251128150619/https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-11-07/us-vs-china-who-s-winning-the-ai-race |archive-date=28 November 2025 |access-date=10 December 2025 |work=[[بلومبرگ نيوز]]}}</ref> {{Quote box | quote = گڏيل خوشحالي سوشلزم جي هڪ بنيادي گهرج ۽ چيني طرز جي جديديت جي هڪ اهم خاصيت آهي. جنهن گڏيل خوشحاليءَ جي اسين ڪوشش ڪري رهيا آهيون، اها سڀني لاءِ آهي؛ مادي ۽ روحاني زندگي ٻنهي ۾ خوشحالي، نہ رڳو ڪنهن ننڍڙي طبقي لاءِ ۽ نہ ئي هڪجهڙائيءَ واري برابريءَ لاءِ. | source = — شي جن پنگ، 2021ع جي هڪ تقرير دوران<ref name="Caixin Global-2021"/> | align = right | width = 25em }} شي جي دور ۾ [[چين ۾ آمدنيءَ جي نابرابري|آمدنيءَ جي نابرابري]] ۾ ڪجهه گهٽتائي آئي.<ref>{{Cite news |date=2 October 2021 |title=چين ڪيترو حد تائين ڊڪنزي طرز جي نابرابريءَ وارو ملڪ آهي؟ |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2021/10/02/just-how-dickensian-is-china |access-date=15 May 2023 |newspaper=[[دي اڪانامسٽ]]}}</ref> 2021ع کان شي [[گڏيل خوشحالي]] واري تصور کي وڌيڪ نمايان ڪيو، جنهن کي هن ”سوشلزم جي بنيادي گهرج“ قرار ڏنو. هن ان جي وضاحت سڀني لاءِ خوشحالي طور ڪئي ۽ چيو تہ ان ۾ حد کان وڌيڪ آمدنين کي مناسب نموني ترتيب ڏيڻ شامل آهي.<ref name="Caixin Global-2021">{{Cite web |date=19 October 2021 |title=مڪمل متن: گڏيل خوشحالي وڌائڻ بابت شي جن پنگ جي تقرير |url=https://www.caixinglobal.com/2021-10-19/full-text-xi-jinpings-speech-on-boosting-common-prosperity-101788302.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221030001458/https://www.caixinglobal.com/2021-10-19/full-text-xi-jinpings-speech-on-boosting-common-prosperity-101788302.html |archive-date=30 October 2022 |access-date=11 August 2022 |website=[[ڪائشن گلوبل]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Hass |first=Ryan |date=9 September 2021 |title=چين جي ”گڏيل خوشحالي“ مهم جو جائزو |url=https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2021/09/09/assessing-chinas-common-prosperity-campaign |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220703091105/https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2021/09/09/assessing-chinas-common-prosperity-campaign |archive-date=3 July 2022 |access-date=11 August 2022 |work=[[بروڪنگز انسٽيٽيوشن]] |language=en-US}}</ref> گڏيل خوشحاليءَ جي نالي هيٺ ڪيترن شعبن جي مبينا ”حد کان وڌيل“ روين تي وڏي پيماني تي ضابطا ۽ ڪارروايون ڪيون ويون، خاص طور ٽيڪنالاجي ۽ خانگي ٽيوشن واري صنعتن ۾.<ref>{{Cite news |last1=Shen |first1=Samuel |last2=Ranganathan |first2=Vidya |date=3 November 2021 |title=چيني اسٽاڪ چونڊيندڙ شي جي ”گڏيل خوشحالي“ موجب پنهنجا پورٽ فوليو بدلائن ٿا |url=https://www.reuters.com/technology/china-stock-pickers-reshape-portfolios-xis-common-prosperity-2021-11-02 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808115133/https://www.reuters.com/technology/china-stock-pickers-reshape-portfolios-xis-common-prosperity-2021-11-02 |archive-date=8 August 2022 |access-date=11 August 2022 |work=[[رائٽرز]] |language=en}}</ref> انهن قدمن ۾ وڏين ٽيڪنالاجي ڪمپنين تي ڏنڊ پڻ شامل هئا.<ref>{{cite news |last1=Moore |first1=Elena |date=10 April 2021 |title=چين علي بابا تي اجاره داري مخالف قانون ٽوڙڻ سبب 2.8 ارب ڊالر ڏنڊ وڌو |url=https://www.npr.org/2021/04/10/986112628/china-fines-alibaba-2-8-billion-for-breaking-anti-monopoly-law |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210916024333/https://www.npr.org/2021/04/10/986112628/china-fines-alibaba-2-8-billion-for-breaking-anti-monopoly-law |archive-date=16 September 2021 |access-date=16 September 2021 |publisher=[[اين پي آر]] |language=en}}</ref> ساڳئي دور ۾ [[چين جي عوامي جمهوريه جو ڊيٽا سيڪيورٽي قانون|ڊيٽا سيڪيورٽي قانون]] جهڙا قانون پڻ لاڳو ڪيا ويا. حڪومت سماجي برابري وڌائڻ جي نالي ۾ خانگي ٽيوشن تي سخت پابنديون لاڳو ڪيون، جنهن سان خانگي تعليمي صنعت عملي طور وڏي حد تائين ختم ٿي وئي.<ref>{{Cite news |date=12 August 2021 |title=چين جي تعليمي ڪارروائي مهانگي خانگي ٽيوشن کي زمين هيٺ ڌڪي ٿي |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-08-12/china-s-education-crackdown-pushes-costly-tutors-underground |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220324173146/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-08-12/china-s-education-crackdown-pushes-costly-tutors-underground |archive-date=24 March 2022 |access-date=13 August 2022 |work=[[بلومبرگ نيوز]] |language=en}}</ref>{{sfn |Borst |2025 |pp=131, 173–174}} شي ننڍن ۽ وچولي درجي جي ڪاروبارن لاءِ [[بيجنگ اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ قائم ڪرائي.<ref>{{Cite news |date=15 November 2021 |title=بيجنگ اسٽاڪ ايڪسچينج ۾ واپار شروع، 10 شيئر تيزيءَ سان وڌيا |url=https://www.reuters.com/world/china/trading-kicks-off-beijing-stock-exchange-10-stocks-surge-2021-11-15 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127204552/https://www.reuters.com/world/china/trading-kicks-off-beijing-stock-exchange-10-stocks-surge-2021-11-15 |archive-date=27 November 2021 |access-date=22 August 2022 |work=[[رائٽرز]] |language=en}}</ref> ان دور ۾ ثقافتي ۽ سماجي ضابطا به وڌيا، جن ۾ نابالغن لاءِ وڊيو گيمز کيڏڻ تي پابنديون ۽ مشهور شخصيتن جي ثقافت خلاف ڪارروايون شامل آهن.<ref>{{Cite news |last1=Stevenson |first1=Alexandra |last2=Chien |first2=Amy Chang |last3=Li |first3=Cao |date=27 August 2021 |title=چين جي مشهور شخصيتن واري ثقافت شورائتي آهي؛ اختيارين ان کي بدلائڻ چاهين ٿا |url=https://www.nytimes.com/2021/08/27/business/media/china-celebrity-culture.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220812152735/https://www.nytimes.com/2021/08/27/business/media/china-celebrity-culture.html |archive-date=12 August 2022 |access-date=13 August 2022 |work=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news |last=Buckley |first=Chris |date=30 August 2021 |title=چين نوجوان آن لائين گيمرن لاءِ وقت جون حدون سخت ڪيون |url=https://www.nytimes.com/2021/08/30/business/media/china-online-games.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220818212528/https://www.nytimes.com/2021/08/30/business/media/china-online-games.html |archive-date=18 August 2022 |access-date=13 August 2022 |work=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> گڏيل خوشحالي واري مهم ۾ خاص طور مالي شعبي ۾ پگهارن ۽ بونس گهٽائڻ جا قدم پڻ شامل رهيا،<ref>{{Cite news |date=15 November 2022 |title=”گڏيل خوشحالي“ مهم ۾ چيني بئنڪرن کي وڌيڪ پگهار ڪٽوتين کي منهن |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-11-15/china-bankers-face-deeper-pay-cuts-in-common-prosperity-push |access-date=1 February 2025 |work=[[بلومبرگ نيوز]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=27 February 2024 |title=”عيش پسند“ بئنڪرن خلاف شي جي مهم صنعت مان ماهرن جي لڏپلاڻ وڌائي ٿي |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-02-26/xi-crackdown-on-hedonistic-bankers-fuels-industry-brain-drain |access-date=1 February 2025 |work=[[بلومبرگ نيوز]]}}</ref> ۽ دولت جي نمائش خلاف ڪارروايون پڻ ڪيون ويون.<ref>{{Cite news |date=20 June 2024 |title=چين ماڻهن کي پنهنجي دولت جي نمائش ڪرڻ نٿو چاهي |url=https://www.economist.com/china/2024/06/20/china-doesnt-want-people-flaunting-their-wealth |access-date=2025-02-01 |newspaper=[[دي اڪانامسٽ]] |issn=0013-0613}}</ref> === پرڏيهي پاليسي === {{See also|شي جن پنگ جي پرڏيهي پاليسي|سفارتڪاري بابت شي جن پنگ فڪر|شي جن پنگ جي بين الاقوامي دورن جي فهرست}} [[File:World leaders attending the 2025 China Victory Day Parade (2).jpg|thumb|[[2025ع چين فتح ڏهاڙي پريڊ]] دوران شي، اتر ڪوريا جي اڳواڻ [[ڪم جونگ اُن]]، روسي صدر [[ولاديمير پيوٽن]] ۽ پاڪستاني وزيراعظم [[شهباز شريف]] سان گڏ]] شي سلامتيءَ جي معاملن سان گڏ پرڏيهي معاملن ۾ پڻ وڌيڪ سخت موقف اختيار ڪيو آهي ۽ عالمي سطح تي چين کي وڌيڪ [[چيني قومپرستي|قومپرست]] ۽ جارحاڻي انداز سان پيش ڪيو آهي.<ref>{{Cite news |title=شي جن پنگ چيني قومپرستيءَ جي هڪ بدصورت شڪل کي هٿي ڏني آهي |url=https://www.economist.com/china/2022/07/13/xi-jinping-has-nurtured-an-ugly-form-of-chinese-nationalism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811010009/https://www.economist.com/china/2022/07/13/xi-jinping-has-nurtured-an-ugly-form-of-chinese-nationalism |archive-date=11 August 2022 |access-date=11 August 2022 |newspaper=[[دي اڪانامسٽ]] |issn=0013-0613}}</ref> سندس سياسي پروگرام اهڙي چين جو تصور پيش ڪري ٿو، جيڪو وڌيڪ متحد هجي ۽ پنهنجي قدرن جي نظام ۽ سياسي ڍانچي تي وڌيڪ اعتماد رکي.<ref>{{cite news |last1=Meng |first1=Angela |date=6 September 2014 |title=شي جن پنگ چين لاءِ اولهه طرز جي سياسي سڌارن کي رد ڪري ڇڏيو |url=https://www.scmp.com/news/china/article/1586307/xi-jinping-rules-out-western-style-political-reform-china?page=all |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180818085415/https://www.scmp.com/news/china/article/1586307/xi-jinping-rules-out-western-style-political-reform-china?page=all |archive-date=18 August 2018 |access-date=7 September 2019 |work=[[سائوٿ چائنا مارننگ پوسٽ]]}}</ref> پرڏيهي تجزيه نگارن ۽ مبصرن اڪثر چيو آهي تہ شي جي پرڏيهي پاليسيءَ جو مکيه مقصد عالمي سطح تي چين جي حيثيت کي ٻيهر هڪ [[عظيم طاقت]] طور بحال ڪرڻ آهي.<ref>{{Cite news |last=Buckley |first=Chris |date=26 February 2018 |title=شي جن پنگ فڪر جي وضاحت: نئين دور لاءِ هڪ نئون نظريو |url=https://www.nytimes.com/2018/02/26/world/asia/xi-jinping-thought-explained-for-a-new-era.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031175407/https://www.nytimes.com/2018/02/26/world/asia/xi-jinping-thought-explained-for-a-new-era.html |archive-date=31 October 2022 |access-date=21 August 2022 |work=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref name=":12aa"/>{{Sfn |Barrass |Inkster |2018 |pp=41–68}} شي چين جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ ”بنيادي حدن واري سوچ“ جي حمايت ڪري ٿو، جنهن تحت اهڙيون واضح ڳاڙهيون ليڪون مقرر ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي ٻين ملڪن کي پار نہ ڪرڻ گهرجن.{{sfn |Zhao |2023 |p=86}} چيني نقطه نظر موجب، بنيادي معاملن تي اهڙا سخت موقف حڪمت عمليءَ واري غيريقينيءَ کي گهٽائين ٿا ۽ ٻين ملڪن کي چين جي موقف بابت غلط اندازو لڳائڻ يا انهن معاملن ۾ چين جي عزم کي گهٽ سمجهڻ کان روڪين ٿا، جن کي چين پنهنجي قومي مفاد جو حصو سمجهي ٿو.{{sfn |Zhao |2023 |p=86}} شي [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 20هين قومي ڪانگريس]] دوران چيو تہ هو 2049ع تائين اهو يقيني بڻائڻ چاهي ٿو تہ چين ”[[جامع قومي طاقت|جامع قومي قوت]] ۽ بين الاقوامي اثر رسوخ جي لحاظ کان دنيا جي اڳواڻي ڪري“.<ref>{{Cite news |date=26 October 2022 |title=2049ع تائين عالمي بالادستي بابت شي جي عزم مارڪيٽن ۾ ڳڻتي پيدا ڪئي |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-10-26/xi-s-vow-of-world-dominance-by-2049-sends-chill-through-markets |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221118215004/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-10-26/xi-s-vow-of-world-dominance-by-2049-sends-chill-through-markets |archive-date=18 November 2022 |access-date=14 March 2023 |work=[[بلومبرگ نيوز]]}}</ref> [[File:2017 G20 Hamburg summit leaders group photo.jpg|thumb|[[2017ع جي جي20 هيمبرگ سربراهي اجلاس|هيمبرگ جي جي20 سربراهي اجلاس]] ۾ عالمي اڳواڻ ”خانداني تصوير“ لاءِ گڏ ٿيل.]] شي جي پرڏيهي پاليسيءَ بابت خيالن کي مجموعي طور [[سفارتڪاري بابت شي جن پنگ فڪر]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |last=Bishop |first=Bill |date=8 March 2019 |title=سفارتڪاري بابت شي جو فڪر ”دور ساز“ آهي |url=https://www.axios.com/2019/03/08/xis-diplomacy-epoch-making |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811202130/https://www.axios.com/2019/03/08/xis-diplomacy-epoch-making |archive-date=11 August 2022 |access-date=11 August 2022 |website=[[ايڪسيوس]] |language=en}}</ref> شي [[وڏي ملڪ جي سفارتڪاري]] کي هٿي ڏني آهي ۽ چيو آهي تہ چين اڳ ئي هڪ ”وڏي طاقت“ آهي؛ اهڙيءَ طرح هن اڳوڻن چيني اڳواڻن جي وڌيڪ محتاط سفارتي طرز کان هٽي نئون رخ اختيار ڪيو.{{Sfn |Hu |2019 |pp=1–14}} 2010ع واري ڏهاڪي جي آخر کان شي جي دور ۾ چيني سفارتڪارن وڌيڪ سخت پرڏيهي پاليسيءَ وارو انداز اختيار ڪيو، جنهن کي ”[[ولف واريئر سفارتڪاري]]“ چيو ويو.<ref>{{Cite web |last=Auto |first=Hermes |date=5 April 2021 |title=چين جا ”ولف واريئر“ سفارتڪار سنڪيانگ جي نقادن خلاف ٻيهر سرگرم |url=https://www.straitstimes.com/asia/east-asia/chinas-wolf-warrior-diplomats-back-to-howl-at-xinjiang-critics |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811202130/https://www.straitstimes.com/asia/east-asia/chinas-wolf-warrior-diplomats-back-to-howl-at-xinjiang-critics |archive-date=11 August 2022 |access-date=11 August 2022 |website=[[دي اسٽرِيٽس ٽائمز]] |language=en}}</ref> سفارتڪاريءَ جو اهو انداز 2020ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ پنهنجي عروج تي پهتو ۽ پوءِ ان ۾ گهٽتائي آئي.<ref name=":9">{{Cite news |last=Jost |first=Tyler |date=2024-06-27 |title=ڇا چين جا ”ولف واريئر“ ختم ٿي ويا آهن؟ |url=https://www.foreignaffairs.com/china/have-chinas-wolf-warriors-gone-extinct |access-date=2025-08-01 |work=[[فارن افيئرز]] |language=en-US |issn=0015-7120}}</ref> شي اڪثر چوندو رهيو آهي تہ دنيا ”[[هڪ صديءَ ۾ نہ ڏٺل وڏين تبديلين]]“ مان گذري رهي آهي. ان مان مراد اهڙيون جاگرافيائي سياسي تبديليون آهن، جن ۾ آمريڪا کي زوال پذير طاقت طور ڏٺو وڃي ٿو ۽ جن ۾ عواميت پسنديءَ جو عروج، معيشت کي سلامتيءَ سان ڳنڍڻ ۽ تيزيءَ سان اڳتي وڌندڙ ٽيڪنالاجي اهڙو غيريقيني ماحول پيدا ڪن ٿا، جيڪو چين لاءِ موقعا ۽ خطرا ٻئي پيدا ڪري ٿو.{{Sfn |Bachulska |Leonard |Oertel |2024 |p=233}} آڪٽوبر 2020ع ۾ هن چيو تہ ”[[اوڀر اڀري رهيو آهي ۽ اولهه زوال پذير آهي]]“؛ سندس چوڻ موجب ڪووڊ-19 جي وبا کي منهن ڏيڻ واري ردعمل مان اولهه جي دنيا جي طاقت ۾ گهٽتائي ظاهر ٿي، جڏهن تہ چين موقعن جي هڪ نئين دور ۾ داخل ٿي رهيو هو.<ref>{{Cite news |last=Buckley |first=Chris |date=3 March 2021 |title=”اوڀر اڀري رهيو آهي“: شي ڪووڊ کان پوءِ چين جي عروج جو نقشو پيش ڪري ٿو |url=https://www.nytimes.com/2021/03/03/world/asia/xi-china-congress.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220812104749/https://www.nytimes.com/2021/03/03/world/asia/xi-china-congress.html |archive-date=12 August 2022 |access-date=12 August 2022 |work=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> شي بار بار [[انسانذات لاءِ گڏيل مستقبل واري برادري]] جو ذڪر ڪيو آهي. چيني سفارتڪارن موجب ان تصور مان موجوده بين الاقوامي نظام کي تبديل ڪرڻ جي خواهش مراد ناهي،{{Sfn |Zhang |2018 |pp=196–207}} جڏهن تہ پرڏيهي مبصرن جو چوڻ آهي تہ چين اهڙو نئون عالمي نظام چاهي ٿو، جنهن ۾ پاڻ وڌيڪ مرڪزي حيثيت رکي.{{Sfn |Tobin |2018 |p=157}} شي جي حڪومت دوران چين اهڙن اڀرندڙ پاليسي شعبن ۾ بين الاقوامي معيارن ۽ ضابطن کي شڪل ڏيڻ جي ڪوشش ڪري رهيو آهي، جتي شروعاتي شريڪ هجڻ سبب چين کي فائدو حاصل آهي.{{Sfn |Tsang |Cheung |2024 |p=188}} شي انهن شعبن کي ”نيون سرحدون“ سڏي ٿو، جن ۾ خلائي پاليسي، اونهو سمنڊ، قطبي علائقا، انٽرنيٽ، ايٽمي سلامتي، بدعنوانيءَ جي روڪٿام ۽ موسمياتي تبديلي شامل آهن.{{Sfn |Tsang |Cheung |2024 |p=188}} شي چين جي ”بين الاقوامي بياني قوت“ ({{lang-zh|s=国际话语权|labels=no}}) وڌائڻ تي زور ڏنو آهي، جنهن جو مقصد عالمي سطح تي چين بابت وڌيڪ سازگار راءِ پيدا ڪرڻ آهي.<ref>{{Cite web |last=Jones |first=Hugo |date=24 November 2021 |title=وڌيڪ ”بياني قوت“ حاصل ڪرڻ لاءِ چين جي ڪوشش |url=https://thediplomat.com/2021/11/chinas-quest-for-greater-discourse-power |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220829000458/https://thediplomat.com/2021/11/chinas-quest-for-greater-discourse-power |archive-date=29 August 2022 |access-date=29 August 2022 |website=[[دي ڊپلوميٽ]] |language=en-US}}</ref> ان سلسلي ۾ شي ”[[چين جي ڪهاڻي سٺي نموني ٻڌائڻ]]“ جي ضرورت تي زور ڏنو آهي، جنهن مان مراد چين جي پرڏيهي تشهير ({{lang-zh|s=外宣|labels=no}}) ۽ مواصلاتي سرگرمين کي وسيع ڪرڻ آهي.<ref>{{Cite web |date=16 April 2021 |title=چين جي ڪهاڻي سٺي نموني ٻڌائڻ |url=https://chinamediaproject.org/the_ccp_dictionary/telling-chinas-story-well |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220828224140/https://chinamediaproject.org/the_ccp_dictionary/telling-chinas-story-well |archive-date=28 August 2022 |access-date=29 August 2022 |website=چائنا ميڊيا پروجيڪٽ |language=en-US}}</ref> شي [[گڏيل محاذ (چين)|گڏيل محاذ]] جي توجهه ۽ دائري کي پڻ وسيع ڪيو آهي. ان جو مقصد چين جي اندر ۽ ٻاهر غير ڪميونسٽ پارٽي عنصرن ۾ چيني ڪميونسٽ پارٽيءَ لاءِ حمايت مضبوط ڪرڻ آهي؛ ان سان گڏ [[گڏيل محاذ ڪم کاتي]] کي پڻ وسيع ڪيو ويو.<ref>{{Cite news |last1=Kynge |first1=James |author-link=James Kynge |last2=Hornby |first2=Lucy |last3=Anderlini |first3=Jamil |date=26 October 2017 |title=عالمي اثر رسوخ لاءِ چين جي ڳجهي ”جادوئي هٿيار“ جي اندر |url=https://www.ft.com/content/fb2b3934-b004-11e7-beba-5521c713abf4 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221211221240/https://www.ft.com/content/fb2b3934-b004-11e7-beba-5521c713abf4 |archive-date=11 December 2022 |access-date=21 August 2022 |work=[[فنانشل ٽائمز]]}}</ref> [[File:20191223china1 04.jpg|thumb|شي ۽ جاپاني وزيراعظم [[شنزو آبي]]، بيجنگ ۾، ڊسمبر 2019ع]] 2013ع ۾ شي [[بيلٽ اينڊ روڊ انيشيئيٽو]] (BRI) جو اعلان ڪيو، جيڪو عالمي سطح تي بنيادي ڍانچي ۽ معاشي ترقيءَ جو منصوبو آهي.{{Sfn |Garlick |2024 |p=75}} آفريڪا ۽ يوريشيا جي وڏي حصي تائين پکڙيل هي منصوبو چيني پرڏيهي پاليسيءَ جو مرڪزي حصو بڻجي ويو ۽ [[مارشل پلان]] کان پوءِ ڪنهن عظيم طاقت طرفان بنيادي ڍانچي ۾ سڀ کان وڏي سيڙپڪاري قرار ڏنو ويو آهي.{{Sfn |Curtis |Klaus |2024 |p=1}} 2015ع ۾ شي [[ايشيائي بنيادي ڍانچي سيڙپڪاري بئنڪ]] جي قيام جو اعلان ڪيو، جنهن کي [[عالمي بئنڪ گروپ|عالمي بئنڪ]] ۽ [[ايشيائي ترقياتي بئنڪ]] جهڙين ٻين گهڻ طرفين بئنڪن جي مقابلي ۾ هڪ متبادل اداري طور ڏٺو ويو.<ref>{{Cite news |last=Perlez |first=Jane |date=29 June 2015 |title=شي ايشيائي بنيادي ڍانچي بئنڪ جي قيام لاءِ 56 ملڪن جي ميزباني ڪري ٿو |url=https://www.nytimes.com/2015/06/30/world/asia/xi-jinping-of-china-hosts-nations-at-asian-infrastructure-investment-bank-founding.html |access-date=24 January 2026 |work=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]}}</ref> شي 2021ع ۾ [[عالمي ترقياتي شروعات]] (GDI)،<ref>{{Cite news |date=9 June 2022 |title=چين جي عالمي ترقياتي شروعات ايتري بي ضرر ناهي جيتري ڏسڻ ۾ اچي ٿي |url=https://www.economist.com/china/2022/06/09/chinas-global-development-initiative-is-not-as-innocent-as-it-sounds |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306172739/https://www.economist.com/china/2022/06/09/chinas-global-development-initiative-is-not-as-innocent-as-it-sounds |archive-date=6 March 2023 |access-date=7 March 2023 |newspaper=[[دي اڪانامسٽ]]}}</ref> 2022ع ۾ [[عالمي سلامتي شروعات]] (GSI)،<ref>{{Cite news |last1=Yao |first1=Kevin |last2=Tian |first2=Yew Lun |date=22 April 2022 |title=چين جي شي تفصيل ڏيڻ کان سواءِ ”عالمي سلامتي شروعات“ پيش ڪئي |url=https://www.reuters.com/world/china/chinas-xi-says-unilateral-sanctions-will-not-work-2022-04-21 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805003810/https://www.reuters.com/world/china/chinas-xi-says-unilateral-sanctions-will-not-work-2022-04-21 |archive-date=5 August 2022 |access-date=13 August 2022 |work=[[رائٽرز]] |language=en}}</ref> 2023ع ۾ [[عالمي تهذيبي شروعات]] (GCI) ۽ 2025ع ۾ [[عالمي حڪمراني شروعات]] (GGI)<ref>{{Cite news |last1=Leahy |first1=Joe |last2=Hille |first2=Kathrin |date=1 September 2025 |title=شي جن پنگ نمايان سربراهي اجلاس ۾ عالمي نظام کي نئين شڪل ڏيڻ بابت چين جي خواهش بيان ڪئي |url=https://www.ft.com/content/ccf6e56a-0e54-4e0a-9b00-b574455bffff |access-date=2 September 2025 |work=[[فنانشل ٽائمز]]}}</ref> پيش ڪيون، جن جو مقصد بين الاقوامي نظام ۾ چين جو اثر رسوخ وڌائڻ آهي.<ref name=":12">{{Cite news |last=Cai |first=Jane |date=12 June 2023 |title=شي جن پنگ ڪميونسٽ پارٽي ۽ ”چيني خواب“ کي اڳتي وڌائڻ لاءِ مارڪسزم ۽ روايتي ثقافت جي ميلاپ کي ڪيئن هٿي ڏئي ٿو |url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3223805/how-chinas-xi-jinping-promotes-mix-marxism-and-traditional-culture-further-communist-party-and |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612111635/http://www.scmp.com/news/china/politics/article/3223805/how-chinas-xi-jinping-promotes-mix-marxism-and-traditional-culture-further-communist-party-and |archive-date=12 June 2023 |access-date=12 June 2023 |work=[[سائوٿ چائنا مارننگ پوسٽ]]}}</ref> شي جي دور ۾ چين، روس سان گڏجي، [[عالمي اتر ۽ عالمي ڏکڻ|عالمي ڏکڻ]] سان لاڳاپا وڌائڻ تي پڻ ڌيان ڏنو آهي، جيئن [[يوڪرين تي روسي حملي دوران بين الاقوامي پابنديون|بين الاقوامي پابندين]] جي اثر کي گهٽائي سگهجي.<ref>{{Cite news |last=Seib |first=Gerald F. |date=15 July 2022 |title=عالمي ڏکڻ تي پيوٽن ۽ شي جي شرط |url=https://www.wsj.com/articles/putin-and-xis-bet-on-the-global-south-11657897521 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220821143216/https://www.wsj.com/articles/putin-and-xis-bet-on-the-global-south-11657897521 |archive-date=21 August 2022 |access-date=21 August 2022 |work=[[دي وال اسٽريٽ جرنل]] |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> ==== آفريڪا ==== شي جي حڪومت دوران چين آفريڪا جي هر حڪومت سان دوستانه لاڳاپا برقرار رکيا آهن، سواءِ [[ايسواتيني]] جي، جيڪو عوامي جمهوريه چين بدران تائيوان کي تسليم ڪري ٿو.{{Sfn |Shinn |Eisenman |2023 |p=3}} شي جي دور ۾ چين آفريڪا کي قرض ڏيڻ ۾ گهٽتائي ڪئي آهي، ڇاڪاڻ تہ خدشا وڌيا تہ ڪجهه آفريڪي ملڪ چين کان ورتل قرض واپس ادا ڪرڻ جي قابل نہ ٿي سگهندا.<ref>{{Cite news |last1=Hille |first1=Kathrin |last2=Pilling |first2=David |date=11 January 2022 |title=چين آفريڪا کي قرض ڏيڻ تي بريڪ لڳائي ٿو |url=https://www.ft.com/content/64b4bcd5-032e-4be5-aa3b-e902f5b1345e |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221211/https://www.ft.com/content/64b4bcd5-032e-4be5-aa3b-e902f5b1345e |archive-date=11 December 2022 |access-date=21 August 2022 |work=[[فنانشل ٽائمز]]}}</ref> شي اهو واعدو پڻ ڪيو تہ چين ڪجهه آفريڪي ملڪن جا قرض معاف ڪندو.<ref>{{Cite web |last=He |first=Laura |date=19 June 2020 |title=چين آفريڪا جا ڪجهه قرض معاف ڪرڻ جو واعدو ڪري رهيو آهي؛ اهو شايد سمنڊ ۾ هڪ ڦڙي برابر هجي |url=https://www.cnn.com/2020/06/19/economy/china-xi-jinping-africa-intl-hnk/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707050058/https://www.cnn.com/2020/06/19/economy/china-xi-jinping-africa-intl-hnk/index.html |archive-date=7 July 2020 |access-date=21 August 2022 |website=[[سي اين اين]]}}</ref> 2025ع ۾ چين اعلان ڪيو تہ هو آفريڪي ملڪن مان ايندڙ درآمدن تي لڳ ڀڳ سمورا محصول ختم ڪندو.<ref>{{Cite news |last=Miriri |first=Duncan |date=12 June 2025 |title=چين واپار وڌائڻ لاءِ آفريڪي برآمدن تان سمورا محصول ختم ڪرڻ جو اعلان ڪيو |url=https://www.reuters.com/world/africa/china-says-it-will-remove-all-tariffs-african-exports-boost-trade-2025-06-12 |access-date=26 October 2025 |work=[[رائٽرز]]}}</ref> [[File:PM Narendra Modi meeting President of China Xi Jinping at the 16th BRICS Summit (2024) 02.jpg|thumb|right|آڪٽوبر 2024ع ۾ روس جي [[قازان]] ۾ [[16هين برڪس سربراهي اجلاس]] دوران شي، ڀارتي وزيراعظم [[نريندر مودي]] سان ملاقات ڪندي]] ==== ايشيا ==== شي جي دور جي شروعاتي سالن ۾ چين، [[اتر ڪوريا ۽ وڏي پيماني تي تباهي آڻيندڙ هٿيار|اتر ڪوريا جي ايٽمي تجربن]] سبب، پيانگ يانگ ڏانهن وڌيڪ تنقيدي رويو اختيار ڪيو.<ref name="chengli232">{{cite news |last1=Li |first1=Cheng |date=26 September 2014 |title=عظيم طاقتن جي لاڳاپن جو هڪ نئون قسم؟ |url=http://www.brookings.edu/research/interviews/2014/09/26-new-type-power-relationship-li |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708161643/http://www.brookings.edu/research/interviews/2014/09/26-new-type-power-relationship-li |archive-date=8 July 2016 |access-date=7 September 2019 |publisher=[[بروڪنگز انسٽيٽيوشن]]}}</ref> تنهن هوندي به، 2018ع کان [[ڪم–شي ملاقاتون|شي ۽ اتر ڪوريا جي اڳواڻ ڪم جونگ اُن جي ملاقاتن]] کان پوءِ ٻنهي ملڪن جا لاڳاپا بهتر ٿيڻ لڳا.<ref>{{Cite news |last1=Shi |first1=Jiangtao |last2=Chan |first2=Minnie |last3=Zheng |first3=Sarah |date=27 March 2018 |title=تجزيه نگارن موجب ڪم جو دورو ثبوت آهي تہ چين ۽ اتر ڪوريا اڃا به اتحادي آهن |url=https://www.scmp.com/news/china/diplomacy-defence/article/2139178/rumours-china-and-north-korea-were-no-longer-allies-put |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190725192608/https://www.scmp.com/news/china/diplomacy-defence/article/2139178/rumours-china-and-north-korea-were-no-longer-allies-put |archive-date=25 July 2019 |access-date=26 August 2019 |newspaper=[[سائوٿ چائنا مارننگ پوسٽ]] |language=en}}</ref> شي شروعاتي طور [[ڏکڻ ڪوريا]] سان لاڳاپا پڻ بهتر ڪيا،<ref name="chengli232"/> ۽ ڊسمبر 2015ع ۾ ٻنهي ملڪن [[چين–ڏکڻ ڪوريا آزاد واپاري معاهدو|آزاد واپاري معاهدي]] تي صحيحون ڪيون.<ref name=":22">{{Cite news |last=Kim |first=Bo-eun |date=26 July 2022 |title=چين ۽ ڏکڻ ڪوريا خدمتي شعبي بابت ڳالهين کي ٻيهر شروع ڪيو |url=https://www.scmp.com/economy/global-economy/article/3186792/china-south-korea-renew-service-sector-talks-opening-win-win |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314194644/https://www.scmp.com/economy/global-economy/article/3186792/china-south-korea-renew-service-sector-talks-opening-win-win |archive-date=14 March 2023 |access-date=14 March 2023 |work=[[سائوٿ چائنا مارننگ پوسٽ]]}}</ref> 2017ع کان ٻنهي ملڪن جا لاڳاپا [[ٽرمينل هاءِ آلٽيٽيڊ ايريا ڊفينس|ٽرمينل هاءِ آلٽيٽيڊ ايريا ڊفينس]] (THAAD) ميزائل دفاعي نظام جي [[ڏکڻ ڪوريا پاران ٿاڊ جي تنصيب|ڏکڻ ڪوريا ۾ تنصيب]] سبب خراب ٿيا، پر جڏهن ڏکڻ ڪوريا وڌيڪ ٿاڊ تنصيب روڪي، تڏهن لاڳاپن ۾ ڪجهه بهتري آئي.<ref>{{Cite web |last=Park |first=Chan-kyong |date=26 January 2021 |title=چين ۽ آمريڪا ڏکڻ ڪوريا کي اتحادي بڻائڻ لاءِ مقابلي ۾؛ شي مون کي راغب ڪري ٿو |url=https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3119363/xi-charms-moon-china-and-us-compete-ally-south-korea |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210321171514/https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3119363/xi-charms-moon-china-and-us-compete-ally-south-korea |archive-date=21 March 2021 |access-date=14 August 2022 |website=[[سائوٿ چائنا مارننگ پوسٽ]] |language=en}}</ref> شي جي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ [[چين–جاپان لاڳاپا]] پڻ خراب ٿيا. ٻنهي ملڪن وچ ۾ سڀ کان حساس مسئلو [[سينڪاڪو ٻيٽ]]ن بابت تڪرار رهيو آهي، جن کي چين ”دياويو“ ٻيٽ سڏي ٿو.<ref name="osawa22">{{cite news |last1=Osawa |first1=Jun |date=17 December 2013 |title=اوڀر چيني سمنڊ تي چين جو فضائي دفاعي سڃاڻپ وارو علائقو: ”آسمان ۾ عظيم ديوار“؟ |url=http://www.brookings.edu/research/opinions/2013/12/17-china-air-defense-identification-zone-osawa |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160714181744/http://www.brookings.edu/research/opinions/2013/12/17-china-air-defense-identification-zone-osawa |archive-date=14 July 2016 |access-date=7 September 2019 |publisher=[[بروڪنگز انسٽيٽيوشن]]}}</ref> بعد ۾ لاڳاپا بهتر ٿيڻ لڳا،<ref>{{Cite web |last=Albert |first=Eleanor |date=16 March 2019 |title=چين ۽ جاپان جي ويجهڙائي جاري ــ في الحال |url=https://thediplomat.com/2019/05/china-and-japans-rapprochement-continues-for-now |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705150016/https://thediplomat.com/2019/05/china-and-japans-rapprochement-continues-for-now |archive-date=5 July 2022 |access-date=12 August 2022 |website=[[دي ڊپلوميٽ]] |language=en-US}}</ref> پر 2025ع ۾ جاپاني وزيراعظم [[سانائي تاڪائيچي]] پاران [[تائيوان]] جي امڪاني دفاع بابت ڪيل بيانن کان پوءِ [[2025–2026 چين–جاپان سفارتي بحران|ٻيهر خراب ٿي ويا]].<ref>{{Cite news |last1=Gale |first1=Alastair |last2=Mayger |first2=James |date=5 December 2025 |title=چين ۽ جاپان وڌندڙ ڇڪتاڻ ۾ ڇو آهن؟ |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-12-05/china-japan-relations-what-s-behind-spat-how-are-travel-and-trade-affected |access-date=5 December 2025 |work=[[بلومبرگ نيوز]]}}</ref> شي جي اقتدار ۾ اچڻ کان پوءِ چين [[ڏکڻ چيني سمنڊ]] ۾ ٻيٽن جي تيزيءَ سان تعمير ۽ فوجي استعمال شروع ڪيو. [[مرڪزي پارٽي اسڪول]] جي رسالي ''[[اسٽڊي ٽائمز]]'' موجب، اهو فيصلو ذاتي طور شي ڪيو هو.<ref>{{Cite web |last1=Mai |first1=Jun |last2=Zheng |first2=Sarah |date=2017-07-28 |title=ڏکڻ چيني سمنڊ جي تڪرار بابت سخت موقف جي پٺيان ذاتي طور شي هو |url=https://www.scmp.com/news/china/policies-politics/article/2104547/xi-personally-behind-island-building-south-china-sea |access-date=2026-06-03 |website=[[سائوٿ چائنا مارننگ پوسٽ]] |language=en}}</ref> شي جي دور ۾ [[چين–ڀارت لاڳاپا]] لاها چاڙها ڏسندا رهيا. 2013ع ۾ ٻنهي ملڪن وچ ۾ [[2013 ديپسانگ ڇڪتاڻ|ديپسانگ ۾ ڇڪتاڻ]] ٿي،<ref>{{Cite news |date=6 May 2013 |title=ڀارت ۽ چين هماليائي آمهون سامهون کان فوجون واپس ورتيون |url=https://www.reuters.com/article/us-india-china-idUSBRE9440B220130506 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924181040/http://www.reuters.com/article/2013/05/06/us-india-china-idUSBRE9440B220130506 |archive-date=24 September 2015 |access-date=29 August 2022 |work=[[رائٽرز]] |language=en |author-first1=Fayaz |author-last1=Bukhari |author-first2=Satarupa |author-last2=Bhattacharjya}}</ref> جڏهن تہ 2017ع ۾ [[2017 چين–ڀارت سرحدي ڇڪتاڻ|ڊوڪلام]] ۾ چيني روڊ جي تعمير تي وري تڪرار ٿيو؛ ڊوڪلام تي [[ڀوٽان]]، جيڪو ڀارت جو اتحادي آهي، ۽ چين ٻئي دعويٰ ڪن ٿا.<ref>{{Cite news |date=3 July 2017 |title=چين چيو تہ ڀارت سرحدي ڇڪتاڻ ۾ 1890ع واري معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي |url=https://www.reuters.com/article/us-china-india-idUSKBN19O109 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170815072409/https://www.reuters.com/article/us-china-india-idUSKBN19O109 |archive-date=15 August 2017 |access-date=29 August 2022 |work=[[رائٽرز]] |language=en}}</ref> لاڳاپن جو سڀ کان سنگين بحران 2020ع ۾ [[2020–2021 چين–ڀارت سرحدي جهڙپون|حقيقي ڪنٽرول لڪير]] تي خونريز جهڙپ دوران پيش آيو، جنهن ۾ ٻنهي پاسن جا سپاهي مارجي ويا.<ref>{{cite news |last=Janjua |first=Haroon |date=10 May 2020 |title=سرحدي جهڙپ ۾ چيني ۽ ڀارتي سپاهي زخمي |url=https://www.thetimes.com/world/asia/article/chinese-and-indian-troops-injured-in-border-brawl-3gsfwp37r |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512042352/https://www.thetimes.co.uk/article/chinese-and-indian-troops-injured-in-border-brawl-3gsfwp37r |archive-date=12 May 2020 |access-date=12 May 2020 |newspaper=[[دي ٽائمز]] |issn=0140-0460}}</ref><ref>{{cite news |date=11 May 2020 |title=دهلي موجب سرحدي هٿاپائي ۾ ڀارتي ۽ چيني سپاهي زخمي |url=https://www.theguardian.com/world/2020/may/11/indian-and-chinese-soldiers-injured-in-cross-border-fistfight-says-delhi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512035152/https://www.theguardian.com/world/2020/may/11/indian-and-chinese-soldiers-injured-in-cross-border-fistfight-says-delhi |archive-date=12 May 2020 |access-date=12 May 2020 |work=[[دي گارجين]] |issn=0261-3077 |agency=Agence France-Presse}}</ref> 2024ع کان ٻنهي ملڪن جا لاڳاپا ٻيهر بهتر ٿيڻ لڳا.<ref>{{Cite web |last=Lidarev |first=Ivan |date=2 January 2026 |title=2026ع ۾ چين–ڀارت لاڳاپا: ڇا ڳرڻ وارو عمل جاري رهندو؟ |url=https://thediplomat.com/2026/01/china-india-relations-in-2026-can-the-thaw-continue |access-date=2026-01-16 |website=[[دي ڊپلوميٽ]] |language=en-US}}</ref> چين تاريخي طور [[وچ اوڀر]] جي ملڪن سان گهڻي ويجهڙائي اختيار ڪرڻ ۾ محتاط رهيو هو، پر شي جي دور ۾ اها پاليسي تبديل ٿي ۽ چين [[ايران]] ۽ [[سعودي عرب]] ٻنهي سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا قائم ڪيا.<ref name="Vohra-2022">{{Cite web |last=Vohra |first=Anchal |date=1 February 2022 |title=شي جن پنگ چين جي وچ اوڀر پاليسي تبديل ڪري ڇڏي آهي |url=https://foreignpolicy.com/2022/02/01/xi-jinping-has-transformed-chinas-middle-east-policy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908141215/https://foreignpolicy.com/2022/02/01/xi-jinping-has-transformed-chinas-middle-east-policy |archive-date=8 September 2022 |access-date=8 September 2022 |website=[[فارن پاليسي]] |language=en-US}}</ref> ==== يورپ ==== [[File:Visit of Xi Jinping to France - 2024 (P063803-92196).jpg|thumb|6 مئي 2024ع تي [[شي جن پنگ جا فرانس، سربيا ۽ هنگري جا سرڪاري دورا|فرانس جي سرڪاري دوري]] دوران شي، فرانسيسي صدر [[ايمانوئيل ميڪرون]] ۽ يورپي ڪميشن جي صدر [[ارزولا فان ڊير لاين]] سان گڏ]] شي جي دور ۾ چين جي ڪوشش رهي آهي تہ [[يورپي يونين]] (EU)، آمريڪا سان چين جي مقابلي ۾، غيرجانبدار حيثيت اختيار ڪري.<ref>{{Cite news |last1=Buckley |first1=Chris |last2=Bradsher |first2=Keith |date=15 April 2022 |title=بدليل يورپ کي منهن ڏيندي به چين پراڻي اسڪرپٽ تي قائم |url=https://www.nytimes.com/2022/04/15/world/asia/china-europe-russia-ukraine.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220813163209/https://www.nytimes.com/2022/04/15/world/asia/china-europe-russia-ukraine.html |archive-date=13 August 2022 |access-date=13 August 2022 |work=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> چين ۽ يورپي يونين 2020ع ۾ [[جامع سيڙپڪاري معاهدو]] (CAI) جو اعلان ڪيو، پر سنڪيانگ جي معاملي تي هڪ ٻئي خلاف پابندين کان پوءِ اهو معاهدو منجمد ٿي ويو.<ref>{{Cite news |last=Miller |first=Michael E. |title=چين چوي ٿو تہ ميڪرون ۽ ميرڪل يورپي يونين–چين سيڙپڪاري معاهدي کي بحال ڪرڻ جا حامي آهن؛ ايترو جلدي نه |url=https://www.washingtonpost.com/world/2021/07/06/china-europe-investment-uyghurs |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210926205033/https://www.washingtonpost.com/world/2021/07/06/china-europe-investment-uyghurs |archive-date=26 September 2021 |access-date=13 August 2022 |newspaper=[[دي واشنگٽن پوسٽ]] |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> شي [[چين–روس لاڳاپا|روس سان لاڳاپا وڌيڪ مضبوط]] ڪيا، خاص طور [[2014ع يوڪرين بحران]] کان پوءِ.<ref name="russia222">{{cite news |last1=Baker |first1=Peter |date=8 November 2014 |title=روس جيئن چين جي ويجهو اچي ٿو، آمريڪا هڪ نئين چئلينج کي منهن ڏئي ٿو |url=https://www.nytimes.com/2014/11/09/world/vladimir-putin-xi-jinping-form-closer-ties.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190828224309/https://www.nytimes.com/2014/11/09/world/vladimir-putin-xi-jinping-form-closer-ties.html |archive-date=28 August 2019 |access-date=7 September 2019 |work=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]}}</ref> [[2022ع روس جو يوڪرين تي حملو|2022ع ۾ روس جي يوڪرين تي حملي]] ۽ ان کان پوءِ واري [[روس–يوڪرين جنگ (2022–هاڻوڪو)|روس–يوڪرين جنگ]] دوران شي [[روس خلاف بين الاقوامي پابنديون|روس خلاف پابندين]] جي مخالفت ڪئي<ref>{{cite news |last=Ng |first=Teddy |date=2 April 2022 |title=شي خبردار ڪيو تہ يوڪرين بحران جي معاشي نقصان جي مرمت ۾ ڏهاڪا لڳي سگهن ٿا |url=https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3172860/chinese-president-xi-jinping-warns-it-could-take-decades |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220515081918/https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3172860/chinese-president-xi-jinping-warns-it-could-take-decades |archive-date=15 May 2022 |access-date=12 August 2022 |work=[[سائوٿ چائنا مارننگ پوسٽ]]}}</ref> ۽ خودمختياري ۽ سلامتي بابت مسئلن تي [[چين ۽ روس جو يوڪرين تي حملو|روس لاءِ چين جي حمايت]] ظاهر ڪئي، پر ساڳئي وقت چيو تہ چين ”سڀني ملڪن جي علائقائي سالميت“ جي احترام جو پابند آهي.<ref>{{Cite web |date=21 April 2022 |title=چين جي شي چيو تہ بين الاقوامي تڪرار پابندين بدران ڳالهين ذريعي حل ٿيڻ گهرجن |url=https://www.voanews.com/a/china-s-xi-says-international-disputes-should-be-resolved-via-dialogue-not-sanctions/6538799.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220724021113/https://www.voanews.com/a/china-s-xi-says-international-disputes-should-be-resolved-via-dialogue-not-sanctions/6538799.html |archive-date=24 July 2022 |access-date=12 August 2022 |website=[[وائس آف آمريڪا]] |language=en}}</ref> چين پاڻ کي جنگ ۾ غيرجانبدار ڌر طور پيش ڪيو آهي.<ref name="Xi-Putin">{{Cite news |last1=Buckley |first1=Chris |last2=Myers |first2=Steven Lee |date=7 March 2022 |title=پيوٽن ڏانهن رخ ڪرڻ کان پوءِ شي کي جنگي دور ۾ سخت چونڊون درپيش |url=https://www.nytimes.com/2022/03/07/world/asia/putin-ukraine-china-xi.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220310022327/https://www.nytimes.com/2022/03/07/world/asia/putin-ukraine-china-xi.html |archive-date=10 March 2022 |access-date=5 April 2022 |work=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> جنگ دوران شي جي موقف تي [[يوڪرين]] ۽ ڪيترن اولهه ملڪن تنقيد ڪئي،<ref>{{Cite web |last=Wong |first=Tessa |date=25 April 2024 |title=بلنڪن چيو تہ هن شي کي روسي جنگي حمايت بابت چئلينج ڪيو |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-asia-68904075 |access-date=12 June 2026 |website=[[بي بي سي نيوز]] |language=en}}</ref><ref>{{cite news |date=4 June 2024 |title=چين روس–يوڪرين جنگ جي ڇڪتاڻ وڌائڻ کان انڪار ڪري ٿو، امن جي حمايت جو دعويٰ |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/6/4/china-denies-fuelling-russia-ukraine-war-tensions-says-it-supports-peace |access-date=12 June 2026 |work=[[الجزيره]]}}</ref> جن جو موقف هو تہ روس ۽ ان جي دفاعي صنعتي بنياد لاءِ چين جي حمايت، چين جي اعلان ڪيل غيرجانبداريءَ سان مطابقت نٿي رکي.<ref>{{Cite web |last=Turak |first=Natasha |date=11 July 2024 |title=نيٽو چين کي روس جي يوڪرين جنگ جو ”فيصلاڪن مددگار“ قرار ڏنو |url=https://www.cnbc.com/2024/07/11/nato-condemns-china-as-a-decisive-enabler-of-russias-war-in-ukraine.html |access-date=12 June 2026 |website=[[سي اين بي سي]] |language=en}}</ref> ==== آمريڪا ==== [[File:Donald Trump visit to China, May 2026 P20260514DT-1642.jpg|thumb|مئي 2026ع ۾ [[ڊونلڊ ٽرمپ جو 2026ع چين جو سرڪاري دورو|چين جي دوري]] دوران بيجنگ ۾ آمريڪي صدر [[ڊونلڊ ٽرمپ]] سان گڏ شي]] شي موجوده دور جي [[چين–آمريڪا لاڳاپا|چين–آمريڪا لاڳاپن]] کي ”عظيم طاقتن جي لاڳاپن جو نئون قسم“ سڏيو آهي، اهڙو اصطلاح جنهن کي [[بارڪ اوباما جي صدارت|اوباما انتظاميا]] قبول ڪرڻ ۾ هٻڪ ڏيکاري.<ref name="nikkei2">{{cite news |last1=Hiroyuki |first1=Akita |date=22 July 2014 |title=”عظيم طاقتن جي لاڳاپن جو نئون قسم“؟ نه مهرباني، اوباما چين کي اڻسڌي طرح ٻڌائي ٿو |url=http://asia.nikkei.com/Politics-Economy/International-Relations/A-new-kind-of-great-power-relationship-No-thanks-Obama-subtly-tells-China |archive-url=https://web.archive.org/web/20141111181321/http://asia.nikkei.com/Politics-Economy/International-Relations/A-new-kind-of-great-power-relationship-No-thanks-Obama-subtly-tells-China |archive-date=2014-11-11 |access-date=11 November 2014 |newspaper=[[نڪي ايشيا]]}}</ref> شي آمريڪا جي ايشيا ڏانهن ”حڪمت عمليءَ واري رخ“ تي به اڻسڌي تنقيد ڪئي آهي.<ref name="blan2">{{cite news |last=Blanchard |first=Ben |date=3 July 2014 |title=واشنگٽن تي نظر رکندي چين پنهنجي ايشيائي ”رخ“ جو منصوبو ٺاهي ٿو |url=https://www.reuters.com/article/us-china-diplomacy-idUSKBN0F82GX20140703 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006010842/http://www.reuters.com/article/2014/07/03/us-china-diplomacy-idUSKBN0F82GX20140703 |archive-date=6 October 2015 |access-date=7 September 2019 |work=[[رائٽرز]]}}</ref> 2017ع ۾ [[ڊونلڊ ٽرمپ]] جي صدر ٿيڻ کان پوءِ آمريڪا سان لاڳاپا خراب ٿيڻ لڳا.<ref>{{Cite news |last=Brown |first=Adrian |date=12 May 2019 |title=چين–آمريڪا واپاري جنگ: چين–آمريڪا لاڳاپا سرن سرن ڪري ڀڄي رهيا آهن |url=https://www.aljazeera.com/blogs/asia/2019/05/china-trade-war-sino-american-ties-torn-brick-brick-190512132227395.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190904140940/https://www.aljazeera.com/blogs/asia/2019/05/china-trade-war-sino-american-ties-torn-brick-brick-190512132227395.html |archive-date=4 September 2019 |access-date=19 October 2019 |publisher=[[الجزيره انگريزي]]}}</ref> 2018ع کان آمريڪا ۽ چين هڪ وڌندڙ [[چين–آمريڪا واپاري جنگ|واپاري جنگ]] ۾ مصروف رهيا آهن.<ref>{{cite news |last=Swanson |first=Ana |date=5 July 2018 |title=ٽرمپ جي چين سان واپاري جنگ باضابطه طور شروع |url=https://www.nytimes.com/2018/07/05/business/china-us-trade-war-trump-tariffs.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180712201844/https://www.nytimes.com/2018/07/05/business/china-us-trade-war-trump-tariffs.html |archive-date=12 July 2018 |access-date=26 May 2019 |work=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]}}</ref> 2020ع ۾ [[ڪوِوڊ-19 وبا]] سبب ٻنهي ملڪن جا لاڳاپا وڌيڪ خراب ٿيا.<ref>{{Cite news |date=26 March 2020 |title=چين ۽ آمريڪا جا لاڳاپا ڪورونا وائرس کان متاثر |url=https://www.economist.com/united-states/2020/03/26/relations-between-china-and-america-are-infected-with-coronavirus |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330025047/https://www.economist.com/united-states/2020/03/26/relations-between-china-and-america-are-infected-with-coronavirus |archive-date=30 March 2020 |access-date=14 August 2022 |newspaper=[[دي اڪانامسٽ]] |issn=0013-0613}}</ref> === قومي سلامتي === شي جن پنگ قومي سلامتيءَ کي پنهنجي حڪمرانيءَ جو هڪ مرڪزي محور بڻايو آهي. هن اهڙي [[جامع قومي سلامتي|جامع قومي سلامتيءَ جي تصور]] تي زور ڏنو، جيڪو پارٽي ۽ رياست جي ڪم جي تقريباً سڀني پاسن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿو.<ref>{{Cite news |date=30 December 2020 |title=شي 2021ع ڏانهن وڌندي چين جي سلامتيءَ لاءِ هر پاسي خطرا ڏسي ٿو |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-12-30/xi-sees-threats-to-china-s-security-everywhere-heading-into-2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210706110907/https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-12-30/xi-sees-threats-to-china-s-security-everywhere-heading-into-2021 |archive-date=6 July 2021 |access-date=21 August 2022 |work=[[بلومبرگ نيوز]] |language=en}}</ref> هن اهو تصور 2014ع ۾ پيش ڪيو ۽ ان کي اهڙي طريقي سان بيان ڪيو، جنهن ۾ ”عوام جي سلامتي“ کي رهنمائي ڪندڙ اصول، ”سياسي سلامتي“ کي بنياد، ”اقتصادي سلامتي“ کي ٿنڀو، ”فوجي ۽ ثقافتي سلامتي“ کي تحفظ ۽ ”بين الاقوامي سلامتيءَ جي واڌاري“ کي سهارو قرار ڏنو ويو.{{Sfn |Shinn |Eisenman |2023 |p=3}} 2014ع ۾ شي جي سربراهيءَ هيٺ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي قومي سلامتي ڪميشن|قومي سلامتي ڪميشن]] قائم ڪئي وئي، جنهن قومي سلامتي بابت فيصلا سازيءَ کي وڌيڪ مرڪزي بڻايو.<ref>{{Cite news |last=Wuthnow |first=Joel |date=30 June 2016 |title=چين جي گهڻو مشهور ڪيل قومي سلامتي ڪائونسل غائب ٿي وئي آهي |url=https://foreignpolicy.com/2016/06/30/chinas-much-heralded-national-security-council-has-disappeared-nsc-xi-jinping |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825180323/https://foreignpolicy.com/2016/06/30/chinas-much-heralded-national-security-council-has-disappeared-nsc-xi-jinping |archive-date=25 August 2019 |access-date=25 August 2019 |work=[[فارن پاليسي]] |language=en-US}}</ref>{{Sfn |Lampton |2015 |pp=759–777}} شي جي دور ۾ ان ڪميشن هيٺ مقامي سطح تي پڻ سلامتي ڪميٽيون قائم ڪيون ويون، جن جو ڪم مقامي سياسي ۽ سماجي خطرن، اختلاف راءِ ۽ عدم استحڪام سان لاڳاپيل معاملن جي نگراني ڪرڻ رهيو آهي.<ref name="Buckley-2022">{{Cite news |last1=Buckley |first1=Chris |last2=Myers |first2=Steven Lee |date=6 August 2022 |title=آشوبناڪ وقتن ۾ شي چين ۽ پاڻ لاءِ سلامتيءَ جو قلعو تعمير ڪري ٿو |url=https://www.nytimes.com/2022/08/06/world/asia/xi-jinping-china-security.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220807000022/https://www.nytimes.com/2022/08/06/world/asia/xi-jinping-china-security.html |archive-date=7 August 2022 |access-date=21 August 2022 |work=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> شي جي حڪومت قومي سلامتيءَ جو هڪ اهم حصو [[غذائي سلامتي]] کي پڻ قرار ڏنو آهي. ان سلسلي ۾ خوراڪ ۾ وڌ کان وڌ خودڪفالت، زرعي پيداوار جي تحفظ ۽ خوراڪ جي ضايع ٿيڻ کي گهٽائڻ لاءِ پاليسين تي زور ڏنو ويو. 2013ع ۽ وري 2020ع ۾ [[صاف پليٽ مهم]] شروع ڪئي وئي، جنهن جو مقصد خوراڪ جي برباديءَ کي گهٽائڻ هو.{{Sfn |Fang |Li |2024 |p=38}}<ref name="guardian-20201223">{{cite news |last=Davidson |first=Helen |date=23 December 2020 |title=چين خوراڪ جي بربادي خلاف قانون آڻيندو، گهڻو کائڻ جي ترغيب تي ڏنڊ به لڳندا |url=https://www.theguardian.com/world/2020/dec/23/china-to-bring-in-law-against-food-waste-with-fines-for-promoting-overeating |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210101211149/https://www.theguardian.com/world/2020/dec/23/china-to-bring-in-law-against-food-waste-with-fines-for-promoting-overeating |archive-date=1 January 2021 |access-date=30 December 2020 |newspaper=[[دي گارجين]]}}</ref> توانائيءَ جي سلامتي پڻ شي جي قومي سلامتيءَ واري فريم ورڪ جو اهم حصو رهي آهي. چين دنيا جو سڀ کان وڏو توانائي استعمال ڪندڙ ملڪ بڻجي چڪو آهي، ۽ حڪومت درآمد ٿيندڙ توانائيءَ تي ڀاڙڻ گهٽائڻ لاءِ [[قابل تجديد توانائي]]، بجليءَ جي گرڊ، ڪوئلي ۽ ٻين گهريلو ذريعن ۾ وڏي سيڙپڪاري ڪئي آهي.<ref>{{Cite web |last=Li |first=Leon |date=2025-06-04 |title=چين جي توانائي سلامتي ڪيتري مضبوط آهي؟ |url=https://chinapower.csis.org/china-energy-security |access-date=2026-04-06 |website=چائنا پاور پروجيڪٽ |language=en-US}}</ref> شي [[فينگچياو تجربو]] کي پڻ هٿي ڏني آهي. هن ماڊل تحت مقامي عملدارن کي همٿايو وڃي ٿو تہ تڪرارن، شڪايتن ۽ سماجي مسئلن کي بنيادي سطح تي ئي حل ڪيو وڃي ۽ ممڪن حد تائين اعليٰ عدالتي يا انتظامي ادارن تائين معاملو نه پهچايو وڃي.<ref name=":14">{{Cite news |last=Zhang |first=Phoebe |date=11 November 2023 |title=مائو ان جي ساراهه ڪئي، شي ان کي اڳتي وڌائي رهيو آهي: ”فينگچياو تجربو“ تي نئين توجهه چين بابت ڇا ٻڌائي ٿي؟ |url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3241179/mao-praised-it-xi-jinping-pushing-it-what-renewed-focus-fengqiao-experience-says-about-china-new-era |access-date=7 March 2025 |work=[[سائوٿ چائنا مارننگ پوسٽ]]}}</ref> قومي سلامتيءَ جي نالي هيٺ شي جي حڪومت ڪيترائي اهم قانون منظور ڪيا. انهن ۾ 2014ع جو [[چين جو جاسوسي خلاف قانون|جاسوسي خلاف قانون]]،<ref>{{Cite news |date=1 November 2014 |title=چين جاسوسي خلاف قانون منظور ڪري ڇڏيو |url=https://www.reuters.com/article/us-china-lawmaking-spy-idUSKBN0IL2N520141101 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200703084848/https://www.reuters.com/article/us-china-lawmaking-spy-idUSKBN0IL2N520141101 |archive-date=3 July 2020 |access-date=21 August 2022 |work=[[رائٽرز]] |language=en}}</ref> 2015ع جو [[چين جو قومي سلامتي قانون|قومي سلامتي قانون]]<ref>{{Cite news |last=Wong |first=Chun Han |date=1 July 2015 |title=چين وسيع قومي سلامتي قانون منظور ڪري ڇڏيو |url=http://www.wsj.com/articles/china-adopts-sweeping-national-security-law-1435757589 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220813073827/https://www.wsj.com/articles/china-adopts-sweeping-national-security-law-1435757589 |archive-date=13 August 2022 |access-date=21 August 2022 |work=[[دي وال اسٽريٽ جرنل]] |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> ۽ [[چين جو دهشتگردي خلاف قانون|دهشتگردي خلاف قانون]]،<ref>{{Cite news |last=Blanchard |first=Ben |date=28 December 2015 |title=چين تڪراري دهشتگردي خلاف قانون منظور ڪري ڇڏيو |url=https://www.reuters.com/article/us-china-security-idUSKBN0UA07220151228 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200424234111/https://www.reuters.com/article/us-china-security-idUSKBN0UA07220151228 |archive-date=24 April 2020 |access-date=21 August 2022 |work=[[رائٽرز]] |language=en}}</ref> 2016ع جو [[چين جو سائبر سلامتي قانون|سائبر سلامتي قانون]]<ref>{{Cite news |last=Wagner |first=Jack |date=1 June 2017 |title=چين جو سائبر سلامتي قانون: ڇا ڄاڻڻ ضروري آهي |url=https://thediplomat.com/2017/06/chinas-cybersecurity-law-what-you-need-to-know |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181212184441/https://thediplomat.com/2017/06/chinas-cybersecurity-law-what-you-need-to-know |archive-date=12 December 2018 |access-date=21 August 2022 |work=[[دي ڊپلوميٽ]]}}</ref> ۽ [[چين ۾ پرڏيهي غير سرڪاري تنظيمن جي سرگرمين بابت قانون|پرڏيهي غير سرڪاري تنظيمن جي سرگرمين بابت قانون]]،<ref>{{Cite news |last=Wong |first=Edward |date=28 April 2015 |title=چين ۾ سختين سبب 7,000 پرڏيهي تنظيمن تي پابنديون |url=https://www.nytimes.com/2016/04/29/world/asia/china-foreign-ngo-law.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200604091747/https://www.nytimes.com/2016/04/29/world/asia/china-foreign-ngo-law.html |archive-date=4 June 2020 |access-date=21 August 2022 |work=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> 2017ع جو [[چين جو قومي انٽيليجنس قانون|قومي انٽيليجنس قانون]]<ref>{{Cite news |date=27 June 2017 |title=چين سخت نئون انٽيليجنس قانون منظور ڪري ڇڏيو |url=https://www.reuters.com/article/us-china-security-lawmaking-idUSKBN19I1FW |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170708131558/http://www.reuters.com/article/us-china-security-lawmaking-idUSKBN19I1FW |archive-date=8 July 2017 |access-date=21 August 2022 |work=[[رائٽرز]] |language=en}}</ref> ۽ 2021ع جو [[چين جو ڊيٽا سلامتي قانون|ڊيٽا سلامتي قانون]] شامل آهن.<ref>{{Cite news |last=Haldane |first=Matt |date=1 September 2021 |title=چين جا نوان ڊيٽا قانون ڇا آهن ۽ وڏين ٽيڪنالاجي ڪمپنين تي انهن جو ڪهڙو اثر آهي؟ |url=https://www.scmp.com/tech/policy/article/3147040/what-chinas-new-data-laws-are-and-their-impact-big-tech |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220821205207/https://www.scmp.com/tech/policy/article/3147040/what-chinas-new-data-laws-are-and-their-impact-big-tech |archive-date=21 August 2022 |access-date=21 August 2022 |work=[[سائوٿ چائنا مارننگ پوسٽ]]}}</ref> شي جي دور ۾ [[چين ۾ وڏي پيماني تي نگراني|وڏي پيماني تي نگرانيءَ جو نظام]] پڻ تيزيءَ سان وڌيو آهي. رپورٽن موجب، شهرين بابت تفصيلي ڊجيٽل پروفائل تيار ڪرڻ، چهري جي سڃاڻپ، ڪيمرائن، آن لائين سرگرمين ۽ مختلف انتظامي ڊيٽابيسن کي ڳنڍڻ جهڙيون صلاحيتون وڌيڪ وسيع ٿيون آهن.<ref>{{Cite news |last1=Mozur |first1=Paul |last2=Xiao |first2=Muyi |last3=Liu |first3=John |date=26 June 2022 |title=”هڪ اڻ ڏٺل قفس“: چين مستقبل جي نگراني ڪيئن ڪري رهيو آهي |url=https://www.nytimes.com/2022/06/25/technology/china-surveillance-police.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220725021212/https://www.nytimes.com/2022/06/25/technology/china-surveillance-police.html |archive-date=25 July 2022 |access-date=21 August 2022 |work=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> [[چين ۾ گرڊ طرز سماجي انتظام|گرڊ طرز سماجي انتظام]] پڻ شي جي دور ۾ وڌيڪ اهم بڻيو. ان نظام تحت ڪائونٽين ۽ شهري علائقن کي ننڍن انتظامي حصن ۾ ورهايو وڃي ٿو ۽ هر حصي لاءِ اهڙا ذميوار ماڻهو مقرر ڪيا وڃن ٿا، جيڪي مقامي سرگرمين، تڪرارن ۽ مسئلن بابت حڪومت کي باقاعده اطلاع ڏين.<ref>{{Cite news |date=6 October 2025 |title=چيني عملدار شهرن تي مٿان کان ”خدائي نظر“ جهڙي نگرانيءَ جو فخر ڪن ٿا |url=https://www.economist.com/china/2025/10/06/chinese-officials-boast-a-gods-eye-view-of-towns-from-above |access-date=2025-10-27 |newspaper=[[دي اڪانامسٽ]] |issn=0013-0613}}</ref> شي جي دور ۾ عوامي سلامتيءَ تي خرچ به نمايان طور وڌيو. 2020ع تائين اهو لڳ ڀڳ 210 ارب آمريڪي ڊالرن تائين پهچي ويو، جيڪو هڪ ڏهاڪو اڳ جي ڀيٽ ۾ ٻيڻ کان به وڌيڪ هو؛ ساڳئي وقت سرڪاري انگن موجب ڏوهن جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي.<ref>{{Cite news |date=29 August 2022 |title=چين پنهنجي 1.4 ارب ماڻهن جي نگرانيءَ تي دفاع کان وڌيڪ خرچ ڪري ٿو |url=https://asia.nikkei.com/static/vdata/infographics/china-spends-more-on-controlling-its-1-dot-4bn-people-than-on-defense |access-date=27 October 2025 |work=[[نڪي ايشيا]] }}{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> شي جي قيادت ۾ [[چين جي رياستي سلامتي واري وزارت|رياستي سلامتي واري وزارت]] جو عوامي ۽ اداري وارو ڪردار پڻ وڌيڪ نمايان ٿيو آهي، ۽ قومي سلامتيءَ بابت عوامي مهمن، خبردارين ۽ قانون لاڳو ڪرڻ ۾ ان جي موجودگي وڌي آهي.<ref>{{Cite news |last=Wang |first=Vivian |date=2024-09-03 |title=چين جي قومي سلامتيءَ لاءِ خطرو سمجهيل هر شيءِ جي هڪ اڻپوري فهرست |url=https://www.nytimes.com/2024/09/03/world/asia/china-security-threats.html |access-date=2025-08-03 |work=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |language=en}}</ref> === هانگ ڪانگ === {{See also|هانگ ڪانگ ۾ قدامت پسندي#شي جن پنگ جو دور}} [[File:2019-10-01 Demonstration Hong Kong 11.jpg|thumb|[[2019–2020 هانگ ڪانگ احتجاج|هانگ ڪانگ جا ڪجهه احتجاج ڪندڙ]] [[چين جي عوامي جمهوريه جو قومي ڏينهن|قومي ڏينهن]] تي شي جن پنگ جي تصوير ڏانهن آنا اڇلائيندي.]] شي جن پنگ جي قيادت دوران، [[هانگ ڪانگ]] کي مکيه چين سان وڌيڪ سياسي ۽ اقتصادي طور ڳنڍڻ واري پاليسيءَ کي هٿي ڏني وئي. ان سلسلي ۾ [[هانگ ڪانگ–جوهايي–مڪائو پل]] جهڙا وڏا بنيادي ڍانچي جا منصوبا شامل رهيا آهن.<ref name="Bland-2018">{{Cite news |last=Bland |first=Ben |date=2 September 2018 |title=گريٽر بي ايريا: شي جن پنگ جو ٻيو وڏو منصوبو |url=https://www.ft.com/content/fe5976d8-ab81-11e8-94bd-cba20d67390c |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221211221214/https://www.ft.com/content/fe5976d8-ab81-11e8-94bd-cba20d67390c |archive-date=11 December 2022 |access-date=11 January 2020 |work=[[فنانشل ٽائمز]]}}</ref> شي [[گوانگڊونگ–هانگ ڪانگ–مڪائو گريٽر بي ايريا]] منصوبي کي پڻ اڳتي وڌايو، جنهن جو مقصد هانگ ڪانگ، [[مڪائو]] ۽ گوانگڊونگ جي نون ٻين شهرن کي اقتصادي ۽ بنيادي ڍانچي جي لحاظ کان وڌيڪ ڳنڍڻ آهي.<ref name=":7">{{Cite web |date=2024-03-03 |title=اهي نوجوان هانگ ڪانگي، جن شي جي مخالفت ڪئي، هاڻي چين ۾ وندر ڪري رهيا آهن |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2024-03-03/young-hong-kongers-who-defied-xi-are-now-partying-in-china |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/1QGNG |archive-date=10 April 2024 |access-date=27 October 2025 |website=[[بلومبرگ نيوز]]}}</ref><ref name="Bland-2018"/> انهن پاليسين سان مکيه چين ۽ هانگ ڪانگ جا اقتصادي لاڳاپا وڌيڪ گهرا ٿيا، جڏهن تہ نقادن موجب هانگ ڪانگ جي الڳ سياسي سڃاڻپ ۽ ڪجهه شهري آزادين ۾ گهٽتائي آئي.<ref name=":7"/><ref>{{Cite news |last=Yu |first=Verna |date=5 November 2019 |title=چين هانگ ڪانگ تي وڌيڪ سخت ڪنٽرول جي خواهش ظاهر ڪري ٿو |url=https://www.theguardian.com/world/2019/nov/05/chinas-xi-jinping-expresses-high-degree-of-trust-in-hong-kongs-carrie-lam |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112000411/https://www.theguardian.com/world/2019/nov/05/chinas-xi-jinping-expresses-high-degree-of-trust-in-hong-kongs-carrie-lam |archive-date=12 November 2020 |access-date=11 January 2020 |work=[[دي گارجين]]}}</ref> مرڪزي حڪومت جا ڪيترائي خيال، جيڪي پوءِ هانگ ڪانگ ۾ لاڳو ڪيا ويا، 2014ع ۾ [[رياستي ڪائونسل جي اطلاعاتي آفيس]] پاران جاري ڪيل وائيٽ پيپر ''[[هانگ ڪانگ خصوصي انتظامي علائقي ۾ ”هڪ ملڪ، ٻه نظام“ پاليسيءَ جو عمل]]'' ۾ بيان ڪيا ويا هئا. ان ۾ چيو ويو ته هانگ ڪانگ جي خودمختياري ڪا اصل يا خودمختيار حق واري حيثيت نه آهي، پر اها مرڪزي اختيارين طرفان ڏنل اختيارن مان نڪري ٿي.<ref name="Buckley-2021b">{{Cite news |last1=Buckley |first1=Chris |last2=Wang |first2=Vivian |last3=Ramzy |first3=Austin |date=28 June 2021 |title=ڳاڙهي لڪير پار ڪندي: هانگ ڪانگ تي چين جي ڪنٽرول جي اندروني ڪهاڻي |url=https://www.nytimes.com/2021/06/28/world/asia/china-hong-kong-security-law.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220813084412/https://www.nytimes.com/2021/06/28/world/asia/china-hong-kong-security-law.html |archive-date=13 August 2022 |access-date=13 August 2022 |work=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> شي جي دور ۾ چيني حڪومت اهو موقف پڻ اختيار ڪيو ته [[چين-برطانيا گڏيل اعلان]] جي هانگ ڪانگ جي واپسي کان پوءِ واري انتظام بابت عملي قانوني اثرائتي ختم ٿي چڪي آهي.<ref name="Buckley-2021b"/> آگسٽ 2014ع ۾ [[قومي عوامي ڪانگريس جي اسٽينڊنگ ڪميٽي]] هانگ ڪانگ جي 2017ع واري [[هانگ ڪانگ جي چيف ايگزيڪيوٽو چونڊ، 2017|چيف ايگزيڪيوٽو چونڊ]] بابت فيصلو ڪيو. ان فيصلي تحت عام ووٽ جي اصول کي قبول ڪيو ويو، پر اميدوارن لاءِ ”ملڪ سان محبت ۽ هانگ ڪانگ سان محبت“ جهڙا معيار رکيا ويا، جڏهن تہ نامزدگيءَ تي مرڪزي حڪومت سان هم آهنگ ادارن جو اثر برقرار رهيو. ان فيصلي خلاف [[2014 هانگ ڪانگ احتجاج|وڏا احتجاج]] ٿيا.<ref>{{Cite news |last1=Buckley |first1=Chris |last2=Forsythe |first2=Michael |date=2014-08-31 |title=چين هانگ ڪانگ لاءِ چونڊ سڌارن تي پابنديون لاڳو ڪري ٿو |url=https://www.nytimes.com/2014/09/01/world/asia/hong-kong-elections.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150227110910/http://www.nytimes.com/2014/09/01/world/asia/hong-kong-elections.html?_r=0 |archive-date=27 February 2015 |access-date=2023-03-18 |work=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> آخرڪار سڌارن وارو بل قانون ساز ڪائونسل ۾ منظور نه ٿي سگهيو؛ ووٽنگ دوران [[بيجنگ حامي ڌڙو (هانگ ڪانگ)|بيجنگ حامي ڌڙي]] جي ڪجهه ميمبرن وقت حاصل ڪرڻ لاءِ واڪ آئوٽ ڪيو، جنهن سبب بل ضروري اڪثريت حاصل نه ڪري سگهيو.<ref>{{Cite news |last=Chan |first=Wilfred |date=19 June 2015 |title=هانگ ڪانگ جي قانون سازن چين حمايتي سڌارن وارو بل رد ڪري ڇڏيو |url=https://edition.cnn.com/2015/06/18/asia/hong-kong-reform-vote/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230319001757/https://edition.cnn.com/2015/06/18/asia/hong-kong-reform-vote/index.html |archive-date=19 March 2023 |access-date=19 March 2023 |work=[[سي اين اين]]}}</ref> [[File:庆祝香港回归祖国25周年大会暨香港特别行政区第六届政府就职典礼 20220701-4.png|thumb|هانگ ڪانگ جي چين ڏانهن واپسيءَ جي 25هين سالگرهه دوران شي جن پنگ، [[جان لي ڪا-چيو]] کان چيف ايگزيڪيوٽو طور حلف وٺندي.]] 2017ع جي چيف ايگزيڪيوٽو چونڊ ۾ [[ڪيري لام]] ڪامياب ٿي. رپورٽن موجب کيس چيني ڪميونسٽ پارٽي جي اعليٰ قيادت جي حمايت حاصل هئي.<ref>{{Cite news |last=Cheng |first=Kris |date=7 February 2017 |title=رپورٽ موجب ڪيري لام اها واحد اميدوار هئي جنهن کي بيجنگ جي حمايت حاصل هئي |url=https://hongkongfp.com/2017/02/07/carrie-lam-is-the-only-leadership-contender-beijing-supports-state-leader-zhang-dejiang-reportedly-says |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240711081540/https://hongkongfp.com/2017/02/07/carrie-lam-is-the-only-leadership-contender-beijing-supports-state-leader-zhang-dejiang-reportedly-says |archive-date=11 July 2024 |access-date=19 March 2023 |work=[[هانگ ڪانگ فري پريس]]}}</ref> شي 2019–2020ع جي [[2019–2020 هانگ ڪانگ احتجاج|هانگ ڪانگ احتجاجن]] دوران هانگ ڪانگ حڪومت ۽ ڪيري لام جي حمايت ڪئي. اهي احتجاج هڪ تجويز ڪيل [[هانگ ڪانگ حوالگي بل، 2019|حوالگي بل]] خلاف شروع ٿيا هئا، جنهن تحت ڪجهه حالتن ۾ جوابدارن کي مکيه چين ڏانهن حوالي ڪرڻ ممڪن ٿي سگهي ها.<ref>{{Cite news |last1=Sin |first1=Noah |last2=Kwok |first2=Donny |date=16 December 2019 |title=چين جي شي هانگ ڪانگ جي اڳواڻ لاءِ ”سڀ کان ڏکي وقت“ ۾ حمايت جو اظهار ڪيو |url=https://www.reuters.com/article/us-hongkong-protests/chinas-xi-vows-support-for-hong-kong-leader-during-most-difficult-time-idUSKBN1YK025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112040524/https://www.reuters.com/article/us-hongkong-protests/chinas-xi-vows-support-for-hong-kong-leader-during-most-difficult-time-idUSKBN1YK025 |archive-date=12 November 2020 |access-date=11 January 2020 |publisher=[[رائٽرز]]}}</ref> شي پوليس جي طاقت جي استعمال جي به حمايت ڪندي چيو ته حڪومت ”هانگ ڪانگ پوليس جي قانون لاڳو ڪرڻ لاءِ مضبوط ڪارروائين ۽ عدليه جي قانون موجب پرتشدد ڏوهن ۾ ملوث ماڻهن کي سزا ڏيڻ جي پوري حمايت ڪري ٿي.“<ref>{{Cite news |last=Zhou |first=Laura |date=14 November 2019 |title=شي جن پنگ هانگ ڪانگ ۾ بدامني روڪڻ لاءِ پوليس جي طاقت جي استعمال جي ٻيهر حمايت ڪئي |url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3037811/xi-jinping-again-backs-hong-kong-police-use-force-stopping |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201122130444/https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3037811/xi-jinping-again-backs-hong-kong-police-use-force-stopping |archive-date=22 November 2020 |access-date=11 January 2020 |work=[[سائوٿ چائنا مارننگ پوسٽ]]}}</ref> 20 ڊسمبر 2019ع تي [[شي جن پنگ جو مڪائو دورو، 2019|مڪائو جي دوري]] دوران، شي هانگ ڪانگ ۽ مڪائو جي معاملن ۾ ”پرڏيهي قوتن“ جي مداخلت خلاف خبردار ڪيو.<ref>{{Cite news |date=20 December 2019 |title=مڪائو جي سالگرهه تي شي ”پرڏيهي قوتن“ کي خبردار ڪيو |url=https://www.dw.com/en/chinas-xi-warns-of-foreign-forces-at-macao-anniversary/a-51747054 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200111192031/https://www.dw.com/en/chinas-xi-warns-of-foreign-forces-at-macao-anniversary/a-51747054 |archive-date=11 January 2020 |access-date=11 January 2020 |publisher=[[ڊوئچي ويلي]]}}</ref> سندس بيانن کي ڪجهه مبصرن مڪائو جي سياسي ماڊل کي هانگ ڪانگ لاءِ مثال طور پيش ڪرڻ سان به ڳنڍيو.<ref>{{Cite news |last1=Siu |first1=Phila |last2=Cheung |first2=Gary |date=19 December 2019 |title=شي جن پنگ مڪائو واسين کي ”مثبت آواز“ بلند ڪرڻ ۽ مسئلا عقليت سان حل ڪرڻ جو چيو |url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/politics/article/3042846/macau-handover-anniversary-xi-jinping-tells-residents-make |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200111192029/https://www.scmp.com/news/hong-kong/politics/article/3042846/macau-handover-anniversary-xi-jinping-tells-residents-make |archive-date=11 January 2020 |access-date=11 January 2020 |work=[[سائوٿ چائنا مارننگ پوسٽ]]}}</ref> 2020ع ۾ قومي عوامي ڪانگريس جي اسٽينڊنگ ڪميٽي هانگ ڪانگ لاءِ [[هانگ ڪانگ قومي سلامتي قانون، 2020|قومي سلامتي قانون]] منظور ڪيو. ان قانون علحدگي، رياستي اقتدار کي ڪمزور ڪرڻ، دهشتگردي ۽ پرڏيهي قوتن سان سازباز سميت ڪيترن عملن کي ڏوهه قرار ڏنو. ان سان گڏ [[قومي سلامتي جي تحفظ لاءِ آفيس]] قائم ڪئي وئي، جيڪا مخصوص معاملن ۾ هانگ ڪانگ جي عام عدالتي ۽ انتظامي دائري کان ٻاهر ڪم ڪري سگهي ٿي. قانون کان پوءِ سياسي اپوزيشن ۽ سول سوسائٽيءَ تي دٻاءُ نمايان طور وڌيو.<ref name="Buckley-2021b"/> شي چيني اڳواڻ طور [[شي جن پنگ جو هانگ ڪانگ دورو، 2017|2017ع]] ۽ [[شي جن پنگ جو هانگ ڪانگ دورو، 2022|2022ع]] ۾ هانگ ڪانگ جو دورو ڪيو، جيڪي ترتيبوار هانگ ڪانگ جي چين ڏانهن واپسيءَ جي 20هين ۽ 25هين سالگرهه سان لاڳاپيل هئا.<ref>{{Cite news |last1=Yip |first1=Martin |last2=Fraser |first2=Simon |date=30 June 2022 |title=چين جو صدر شي هانگ ڪانگ جي واپسيءَ جي سالگرهه لاءِ پهتو |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-61991980 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220813114744/https://www.bbc.com/news/world-asia-china-61991980 |archive-date=13 August 2022 |access-date=13 August 2022 |work=[[بي بي سي نيوز]] |language=en-GB}}</ref> 2017ع واري دوري دوران هن ڪيري لام کان چيف ايگزيڪيوٽو طور حلف ورتو.<ref>{{Cite web |date=1 July 2017 |title=احتجاجن دوران ڪيري لام هانگ ڪانگ جي نئين اڳواڻ طور حلف کنيو |url=https://www.aljazeera.com/news/2017/7/1/carrie-lam-sworn-in-as-hong-kongs-new-leader |access-date=2026-05-14 |website=[[الجزيره]] |language=en}}</ref> 2022ع ۾ شي [[جان لي ڪا-چيو]] کان چيف ايگزيڪيوٽو طور حلف ورتو. جان لي اڳوڻو پوليس آفيسر ۽ سلامتيءَ وارو عملدار هو، جنهن کي بيجنگ جي حمايت حاصل هئي ۽ جنهن جي دور ۾ قومي سلامتيءَ سان لاڳاپيل پاليسين کي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو.<ref>{{Cite news |last=Ioanes |first=Ellen |date=2 July 2022 |title=هانگ ڪانگ جي واپسيءَ جي سالگرهه تي شي جن پنگ پنهنجي طاقت جو اظهار ڪيو |url=https://www.vox.com/2022/7/2/23192550/xi-hong-kong-john-lee-china |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220813114742/https://www.vox.com/2022/7/2/23192550/xi-hong-kong-john-lee-china |archive-date=13 August 2022 |access-date=13 August 2022 |work=[[ووڪس]]}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Chan |first1=Ho-him |last2=Riordan |first2=Primrose |date=8 May 2022 |title=بيجنگ حمايتي جان لي هانگ ڪانگ جو ايندڙ اڳواڻ چونڊيو ويو |url=https://www.ft.com/content/a6466afa-0981-4a82-9787-8c630651d44f |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221211221231/https://www.ft.com/content/a6466afa-0981-4a82-9787-8c630651d44f |archive-date=11 December 2022 |access-date=13 August 2022 |work=[[فنانشل ٽائمز]]}}</ref> جان لي جي حڪومت 2024ع ۾ [[قومي سلامتي جي تحفظ وارو آرڊيننس]] منظور ڪيو، جنهن ذريعي [[هانگ ڪانگ بنيادي قانون]] جي [[هانگ ڪانگ بنيادي قانون جو آرٽيڪل 23|آرٽيڪل 23]] تي عملدرآمد ڪيو ويو. ان قانون غداري، بغاوت، رياستي راز، جاسوسي، تخريبڪاري ۽ پرڏيهي مداخلت سميت قومي سلامتيءَ خلاف وڌيڪ عملن کي ڏوهه قرار ڏنو.<ref name="nyt">{{Cite news |last1=May |first1=Tiffany |last2=Pierson |first2=David |date=2024-03-19 |title=هانگ ڪانگ بيجنگ جي خواهش مطابق وسيع سلامتي قانون منظور ڪري ٿو |url=https://www.nytimes.com/2024/03/19/world/asia/hong-kong-security-law-article-23.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320092244/https://www.nytimes.com/2024/03/19/world/asia/hong-kong-security-law-article-23.html |archive-date=20 March 2024 |access-date=2024-03-20 |work=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> === تائيوان === {{Further|سامونڊي نار جي ٻنهي پاسن جا لاڳاپا|ما ينگ-جيو ۽ شي جن پنگ جي 2015ع واري ملاقات}} [[File:2015 Ma–Xi Meeting 08.jpg|thumb|نومبر 2015ع ۾ شي جن پنگ، ان وقت جي تائيوان جي صدر [[ما ينگ-جيو]] سان ملاقات ڪندي]] 2013ع ۾ شي جن پنگ [[مکيه چين]] ۽ [[تائيوان]] جي لاڳاپن بابت ”[[تائيوان نار جي ٻنهي پاسن جا ماڻهو هڪ ئي خاندان آهن]]“ وارو نعرو متعارف ڪرايو.{{Sfn |Gong |2022 |p=56}} تائيوان جي [[مکيه چين معاملن واري ڪائونسل]] جي وزير [[وانگ يو-چي]] ۽ [[تائيوان معاملن واري آفيس]] جي ڊائريڪٽر [[جانگ جيجون]] وچ ۾ [[وانگ–جانگ ملاقاتون، 2014|2014ع ۾ ملاقات]] ٿي، جيڪا 1949ع کان پوءِ ٻنهي پاسن جي حڪومتن وچ ۾ پهرين سرڪاري اعليٰ سطحي ملاقات هئي.<ref>{{cite news |last=Ramzy |first=Austin |date=12 February 2014 |title=چين ۽ تائيوان وچ ۾ 1949ع کان پوءِ پهرين سڌي ڳالهه ٻولهه |url=https://www.nytimes.com/2014/02/12/world/asia/china-and-taiwan-hold-first-official-talks-since-civil-war.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404190554/http://www.nytimes.com/2014/02/12/world/asia/china-and-taiwan-hold-first-official-talks-since-civil-war.html |archive-date=4 April 2016 |access-date=3 April 2016 |work=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]}}</ref> نومبر 2015ع ۾ شي جن پنگ تائيوان جي صدر [[ما ينگ-جيو]] سان ملاقات ڪئي. 1950ع ۾ مکيه چين ۾ [[چيني گهرو ويڙهه]] جي پڄاڻيءَ کان پوءِ پهريون ڀيرو تائيوان نار جي ٻنهي پاسن جا سياسي اڳواڻ هڪ ٻئي سان روبرو مليا.<ref>{{cite news |last1=Perlez |first1=Jane |last2=Ramzy |first2=Austin |date=4 November 2015 |title=چين، تائيوان ۽ 66 سالن کان پوءِ ملاقات |url=https://www.nytimes.com/2015/11/04/world/asia/leaders-of-china-and-taiwan-to-meet-for-first-time-since-1949.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170903072421/https://www.nytimes.com/2015/11/04/world/asia/leaders-of-china-and-taiwan-to-meet-for-first-time-since-1949.html |archive-date=3 September 2017 |access-date=1 November 2017 |work=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=7 November 2015 |title=هڪ منٽ جي هٿ ملائڻ سان شي جن پنگ ۽ ما ينگ-جيو جي تاريخي ملاقات جي شروعات |url=https://www.straitstimes.com/singapore/one-minute-handshake-marks-historic-meeting-between-xi-jinping-and-ma-ying-jeou |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190905182113/https://www.straitstimes.com/singapore/one-minute-handshake-marks-historic-meeting-between-xi-jinping-and-ma-ying-jeou |archive-date=5 September 2019 |access-date=5 September 2019 |work=[[دي اسٽرائٽس ٽائمز]]}}</ref> تنهن هوندي به، [[ڊيموڪريٽڪ پروگريسيو پارٽي]] (ڊي پي پي) جي [[تسائي انگ-وين]] پاران [[تائيوان صدارتي چونڊ، 2016|2016ع جي صدارتي چونڊ]] کٽڻ کان پوءِ لاڳاپا خراب ٿيڻ لڳا.<ref>{{Cite web |last=Huang |first=Kristin |date=15 June 2021 |title=وقتوار خاڪو: تسائي انگ-وين جي دور ۾ تائيوان جا مکيه چين سان لاڳاپا |url=https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3137231/timeline-cross-strait-relations-under-taiwans-president-tsai |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240923015416/https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3137231/timeline-cross-strait-relations-under-taiwans-president-tsai |archive-date=23 September 2024 |access-date=13 August 2022 |website=[[سائوٿ چائنا مارننگ پوسٽ]] |language=en}}</ref> 2017ع ۾ ٿيل چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 19هين قومي ڪانگريس ۾ شي انهن نون مان ڇهن اصولن جي ٻيهر تصديق ڪئي، جيڪي 2002ع ۾ 16هين پارٽي ڪانگريس کان لاڳيتو ورجايا ويندا رهيا هئا؛ البت ”[[تائيوان جا ماڻهو|تائيوان جي ماڻهن]] کان [[چيني اتحاد|اتحاد]] آڻڻ ۾ مدد جي اميد رکڻ“ وارو اصول شامل نه هو.<ref name="Brookings R.C. Bush2">{{Cite news |last=Bush |first=Richard C. |date=19 October 2017 |title=19هين پارٽي ڪانگريس ۾ شي جن پنگ تائيوان بابت ڇا چيو |url=https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2017/10/19/what-xi-jinping-said-about-taiwan-at-the-19th-party-congress |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708013012/https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2017/10/19/what-xi-jinping-said-about-taiwan-at-the-19th-party-congress |archive-date=8 July 2018 |access-date=8 July 2018 |publisher=[[بروڪنگس انسٽيٽيوشن]]}}</ref> [[بروڪنگس انسٽيٽيوشن]] موجب، شي تائيوان ۾ اڳين ڊي پي پي حڪومتن جي ڀيٽ ۾ امڪاني [[تائيوان آزادي تحريڪ|تائيوان جي آزادي]] بابت وڌيڪ سخت ٻولي استعمال ڪئي. شي چيو ته ”اسان ڪنهن به شخص، ڪنهن به تنظيم يا ڪنهن به سياسي پارٽيءَ کي ڪنهن به وقت ۽ ڪنهن به صورت ۾ چيني سرزمين جو ڪو حصو چين کان ڌار ڪرڻ جي ڪڏهن به اجازت نه ڏينداسين.“<ref name="Brookings R.C. Bush2"/> ساڳئي وقت شي تائيوان سان کليل ڳالهين ۽ ”بنا رنڊڪ رابطن“ جي آڇ ڪئي، بشرطيڪ تائيوان جي حڪومت [[1992ع وارو اتفاق راءِ]] قبول ڪرڻ ڏانهن اڳڀرائي ڪري.<ref name=":06">{{Cite news |last=Koh Ping |first=Chong |date=18 October 2017 |title=19هين پارٽي ڪانگريس: تائيوان کي چين کان ڌار ڪرڻ جي هر ڪوشش ناڪام ڪئي ويندي |url=http://www.straitstimes.com/asia/east-asia/xi-says-china-will-oppose-any-behaviours-that-try-to-separate-the-country |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018112744/http://www.straitstimes.com/asia/east-asia/xi-says-china-will-oppose-any-behaviours-that-try-to-separate-the-country |archive-date=18 October 2017 |access-date=19 October 2017 |work=[[دي اسٽرائٽس ٽائمز]]}}</ref> شي چيو ته تائيوان جا ماڻهو مکيه چين ۾ روزگار ۽ پيشاورانه موقعن جي حوالي سان مقامي شهرين جهڙو سلوڪ حاصل ڪري سگهن ٿا، ۽ فيبروري 2018ع ۾ چيني حڪومت صنعت، ناڻي، ٽيڪسن، زمين جي استعمال، روزگار، تعليم ۽ صحت سميت مختلف شعبن ۾ تائيوان جي ماڻهن لاءِ 31 ترجيحي پاليسين جو اعلان ڪيو.{{Sfn |Zhao |2024 |p=13}} جنوري 2019ع ۾ شي ''[[تائيوان جي هم وطنن ڏانهن پيغام]]'' جي 40هين سالگرهه تي تقرير ڪندي [[شي جا پنج نقطا|پنج نقطا]] پيش ڪيا، جن ۾ [[هڪ ملڪ، ٻه نظام (تائيوان منصوبو)|”هڪ ملڪ، ٻه نظام“]] واري فارمولي هيٺ اتحاد جي تجويز شامل هئي.{{Sfn |Fang |Li |2024 |p=240}} هن تائيوان کي چين کان رسمي آزادي اختيار ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ جو مطالبو ڪندي چيو: ”اسان [[طاقت جي استعمال کان دستبردار ٿيڻ جو واعدو نه ڪرڻ|طاقت جي استعمال کان دستبردار ٿيڻ جو ڪو واعدو نٿا ڪريون]] ۽ سڀ ضروري وسيلا استعمال ڪرڻ جو اختيار محفوظ رکون ٿا.“ هن چيو ته اهي آپشن ”ٻاهرين مداخلت“ خلاف به استعمال ٿي سگهن ٿا. شي وڌيڪ چيو ته ”اسان پرامن اتحاد لاءِ وسيع جڳهه پيدا ڪرڻ لاءِ تيار آهيون، پر ڪنهن به قسم جي علحدگي پسند سرگرمين لاءِ ڪا جاءِ نه ڇڏينداسين.“<ref>{{cite news |last=Kuo |first=Lily |date=2 January 2019 |title=’سڀ ضروري وسيلا‘: شي جن پنگ تائيوان خلاف طاقت جي استعمال جو حق محفوظ رکي ٿو |url=https://www.theguardian.com/world/2019/jan/02/all-necessary-means-xi-jinping-reserves-right-to-use-force-against-taiwan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190822114526/https://www.theguardian.com/world/2019/jan/02/all-necessary-means-xi-jinping-reserves-right-to-use-force-against-taiwan |archive-date=22 August 2019 |access-date=7 September 2019 |work=[[دي گارجين]]}}</ref><ref>{{cite news |last=Griffiths |first=James |date=2 January 2019 |title=شي خبردار ڪيو ته تائيوان جي آزادي ”بند گهٽي“ آهي |url=https://edition.cnn.com/2019/01/02/asia/xi-jinping-taiwan-tsai-intl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003215248/https://edition.cnn.com/2019/01/02/asia/xi-jinping-taiwan-tsai-intl |archive-date=3 October 2019 |access-date=7 September 2019 |work=[[سي اين اين]]}}</ref> صدر تسائي ان تقرير جي جواب ۾ چيو ته تائيوان مکيه چين سان ”هڪ ملڪ، ٻه نظام“ وارو بندوبست قبول نه ڪندو ۽ تائيوان نار جي ٻنهي پاسن وچ ۾ سموري ڳالهه ٻولهه حڪومت کان حڪومت جي بنياد تي ٿيڻ گهرجي.<ref>{{cite news |last=Lee |first=Yimou |date=2 January 2019 |title=چين جي اتحاد واري سڏ کان پوءِ تائيوان جي صدر جو سخت جواب |url=https://www.reuters.com/article/us-china-taiwan-president/taiwan-president-defiant-after-china-calls-for-reunification-idUSKCN1OW0FN |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190929044514/https://www.reuters.com/article/us-china-taiwan-president/taiwan-president-defiant-after-china-calls-for-reunification-idUSKCN1OW0FN |archive-date=29 September 2019 |access-date=7 September 2019 |publisher=[[رائٽرز]]}}</ref> 2018ع کان وٺي [[چيني عوامي آزادي فوج]] پاران تائيوان جي چوڌاري فوجي مشقن جي تعدد وڌندي وئي، جن کي ڊي پي پي جي اڳواڻيءَ واري حڪومت تي دٻاءُ وجهڻ جي ڪوشش طور ڏٺو ويو آهي.<ref>{{Cite web |last=Jash |first=Amrita |date=2 October 2024 |title=تائيوان جي چوڌاري چين جون فوجي مشقون: رجحان ۽ نمونا |url=https://globaltaiwan.org/2024/10/chinas-military-exercises-around-taiwan-trends-and-patterns |access-date=25 November 2025 |website=گلوبل تائيوان انسٽيٽيوٽ |language=en-US}}</ref> 2022ع ۾ چيني حڪومت ''[[تائيوان جو سوال ۽ نئين دور ۾ چين جو ٻيهر اتحاد]]'' نالي وائيٽ پيپر جاري ڪيو، جنهن ۾ شي جن پنگ جي دور ۾ تائيوان بابت چيني عوامي جمهوريه جي سرڪاري پاليسي بيان ڪئي وئي.<ref name=":17">{{Cite web |date=2022-08-10 |title=بيجنگ جو تائيوان بابت وائيٽ پيپر: اندرون ۽ ٻاهر لاءِ پيغام |url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3188367/mainland-china-releases-white-paper-declaring-beijings-greatest |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811033022/https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3188367/mainland-china-releases-white-paper-declaring-beijings-greatest |archive-date=2022-08-11 |access-date=2022-08-12 |website=[[سائوٿ چائنا مارننگ پوسٽ]] |language=en}}</ref> 2025ع ۾ چين ”[[تائيوان جي واپسيءَ جو يادگاري ڏينهن]]“ قائم ڪيو. [[سونگ تائو (سفارتڪار)|سونگ تائو]]، تائيوان معاملن واري آفيس جي ڊائريڪٽر، چيو ته اهو فيصلو شي جن پنگ جي ”ذاتي“ هدايت تي ڪيو ويو.<ref name=":07">{{Cite news |last=Zhuang |first=Sylvie |date=25 October 2025 |title=بيجنگ جي وانگ هوننگ تائيوان جي ”آزادي“ خلاف واپسيءَ واري يادگاري ڏينهن جي خطاب ۾ موقف ورجايو |url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3330323/beijings-wang-huning-takes-aim-taiwan-independence-restoration-day-address |access-date=26 October 2025 |work=[[سائوٿ چائنا مارننگ پوسٽ]]}}</ref><ref>{{Cite news |last=Wu |first=Huizhong |date=24 October 2025 |title=چين تائيوان تي خودمختياريءَ جي دعويٰ جي حصي طور ”تائيوان جي واپسيءَ جو ڏينهن“ قائم ڪري ٿو |url=https://apnews.com/article/china-creates-national-taiwan-holiday-f80b98e8edbc938ae6d3e2b2f8830de8 |access-date=24 October 2025 |work=[[ايسوسيئيٽيڊ پريس]] |language=en-US}}</ref> === انساني حق === {{main|چين ۾ انساني حق|چين ۾ مذهب مخالف مهمون}} [[هيومن رائيٽس واچ]] موجب، 2012ع ۾ اقتدار سنڀالڻ کان پوءِ شي جن پنگ ”انساني حقن خلاف وسيع ۽ لڳاتار مهم“ شروع ڪئي.<ref>{{Cite web |date=9 January 2018 |title=چين: 2017ع جا واقعا |url=https://www.hrw.org/world-report/2018/country-chapters/china |archive-url=https://web.archive.org/web/20190828203028/https://www.hrw.org/world-report/2018/country-chapters/china-and-tibet |archive-date=28 August 2019 |access-date=7 September 2019 |website=[[هيومن رائيٽس واچ]]}}</ref> هيومن رائيٽس واچ اهو پڻ چيو آهي ته چين ۾ جبر ”[[تيانانمن چوڪ قتل عام]] کان پوءِ بدترين سطح تي“ پهچي ويو آهي.<ref>{{Cite news |last=Withnall |first=Adam |date=17 January 2019 |title=هيومن رائيٽس واچ خبردار ڪيو ته چين ۾ جبر تيانانمن چوڪ کان پوءِ بدترين سطح تي آهي |url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/china-repression-freedom-police-censorship-tiananmen-square-human-rights-watch-a8732501.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524133120/https://www.independent.co.uk/news/world/asia/china-repression-freedom-police-censorship-tiananmen-square-human-rights-watch-a8732501.html |archive-date=24 May 2019 |access-date=7 September 2019 |newspaper=[[دي انڊيپينڊنٽ]] |language=en}}</ref> اقتدار ۾ اچڻ کان پوءِ شي جن پنگ بنيادي سطح جي سرگرمين خلاف سخت ڪارروائي ڪئي، جنهن دوران سوين ماڻهن کي حراست ۾ ورتو ويو.<ref>{{Cite news |date=9 May 2019 |title=چين بنيادي سطح جي ڪارڪنن خلاف ڪارروائي وسيع ڪري ٿو |url=https://www.ft.com/content/b4de464a-7242-11e9-bf5c-6eeb837566c5 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221211221247/https://www.ft.com/content/b4de464a-7242-11e9-bf5c-6eeb837566c5 |archive-date=11 December 2022 |access-date=11 January 2020 |work=[[فنانشل ٽائمز]]}}</ref> 9 جولاءِ 2015ع تي سندس حڪومت هيٺ [[709 واري ڪارروائي]] ٿي، جنهن ۾ 200 کان وڌيڪ وڪيل، قانوني مددگار ۽ انساني حقن جا ڪارڪن حراست ۾ ورتا ويا.<ref>{{Cite news |last=Sudworth |first=John |date=22 May 2017 |title=وانگ چوانژانگ: اهو وڪيل جيڪو اوچتو غائب ٿي ويو |url=https://www.bbc.com/news/blogs-china-blog-39974953 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211107070034/https://www.bbc.com/news/blogs-china-blog-39974953 |archive-date=7 November 2021 |access-date=11 January 2020 |publisher=[[بي بي سي نيوز]]}}</ref> سندس دور ۾ [[شو ژي يانگ]] جهڙن ڪارڪنن کي گرفتار ۽ قيد ڪيو ويو، جڏهن تہ [[نئين شهرين جي تحريڪ]] سان لاڳاپيل ڪيترن ئي ٻين ماڻهن خلاف پڻ ڪارروائي ٿي. [[ويچوان تحريڪ]] سان لاڳاپيل مشهور قانوني ڪارڪن [[پو ژي چيانگ]] کي پڻ گرفتار ۽ حراست ۾ رکيو ويو.<ref>{{cite news |date=10 July 2014 |title=شي جن پنگ جي دور ۾ ڪارڪنن لاءِ ”چيني خواب“ تلخ بڻجي ويو |url=https://www.bangkokpost.com/world/419842/chinese-dream-turns-sour-for-activists-under-xi-jinping |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200813235059/https://www.bangkokpost.com/world/419842/chinese-dream-turns-sour-for-activists-under-xi-jinping |archive-date=13 August 2020 |access-date=17 July 2014 |newspaper=[[بئنڪاڪ پوسٽ]]}}</ref> ڪارڪنن موجب، ”شي ملڪ ۾ 1982ع ۾ مذهبي آزاديءَ کي چيني آئين ۾ شامل ڪرڻ کان پوءِ [[چين ۾ عيسائيت#پابنديون ۽ بين الاقوامي دلچسپي|عيسائيت خلاف سڀ کان سخت منظم دٻاءُ]] هلائي رهيو آهي.“ پادرين ۽ چين ۾ مذهبي معاملن جي نگراني ڪندڙ هڪ گروهه موجب، ان ۾ ”صليب ڊاهڻ، بائيبل ساڙڻ، گرجا گهر بند ڪرڻ ۽ پيروڪارن کي پنهنجي عقيدي تان هٿ کڻڻ بابت دستاويزن تي صحيحون ڪرائڻ“ جهڙا قدم شامل رهيا آهن.<ref>{{cite news |last=Bodeen |first=Christopher |date=10 September 2018 |title=گروهه: چيني عملدار صليب ڊاهي ۽ بائيبل ساڙي رهيا آهن |url=https://www.apnews.com/c09b2ee4b71540c8a7fd6178820c5970 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191008144601/https://www.apnews.com/c09b2ee4b71540c8a7fd6178820c5970 |archive-date=8 October 2019 |access-date=7 September 2019 |publisher=[[ايسوسيئيٽيڊ پريس]]}}</ref> شي جن پنگ جي دور ۾ چيني ڪميونسٽ پارٽي نسلي اقليتن بابت وڌيڪ انضمامي پاليسيون اختيار ڪيون. 2019ع تائين ملڪ ۾ [[چين ۾ مثبت امتيازي پاليسي|مثبت امتيازي پاليسين]] جي دائري کي محدود ڪيو ويو،<ref>{{Cite news |last=Lau |first=Mimi |date=5 December 2019 |title=سنڪيانگ کان ننگشيا تائين، چين جي نسلي گروهن کي تعليم، ٽيڪسن ۽ پوليسنگ ۾ مثبت امتيازن جي خاتمي کي منهن |url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3040577/chinas-ethnic-groups-face-end-affirmative-action-education |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923224656/https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3040577/chinas-ethnic-groups-face-end-affirmative-action-education |archive-date=23 September 2023 |access-date=14 March 2023 |work=[[سائوٿ چائنا مارننگ پوسٽ]]}}</ref> ۽ آڪٽوبر 2021ع ۾ اها عبارت ختم ڪئي وئي جيڪا اقليتي ٻارن کي سندن مادري ٻوليءَ ۾ تعليم حاصل ڪرڻ جي حق جي ضمانت ڏيندي هئي؛ ان جي جاءِ تي قومي ٻوليءَ جي تعليم تي زور ڏنو ويو.<ref>{{Cite news |last=Zhai |first=Keith |date=8 October 2021 |title=چيني ڪميونسٽ پارٽي نسلي اقليتن بابت انضمامي پاليسي رسمي طور اختيار ڪري ٿي |url=https://www.wsj.com/articles/chinas-communist-party-formally-embraces-assimilationist-approach-to-ethnic-minorities-11633702544 |access-date=14 March 2023 |work=[[دي وال اسٽريٽ جرنل]]}}</ref> 2014ع ۾ شي [[چيني قوم لاءِ گڏيل برادريءَ جو احساس]] پيدا ڪرڻ تي زور ڏنو.<ref>{{Cite news |last=Dang |first=Yuanyue |date=18 March 2025 |title=’سڀ نسلي گروهه اهم آهن‘: نئون چيني درسي ڪتاب اولهه جي ورهاستن جو حوالو ڏئي بيجنگ جي انضمامي پاليسين جو جواز پيش ڪري ٿو |url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3255567/all-ethnic-groups-matter-new-chinese-textbook-cites-splits-west-justify-beijings-integration |access-date=1 April 2025 |work=[[سائوٿ چائنا مارننگ پوسٽ]]}}</ref> 2020ع ۾ [[چن شياوجيانگ]] کي [[قومي نسلي معاملن واري ڪميشن]] جو سربراهه مقرر ڪيو ويو، جيڪو 1954ع کان پوءِ ان اداري جو پهريون هان چيني سربراهه هو.<ref>{{cite news |author1=Linda, Lew |date=19 December 2020 |title=چين هان عملدار کي نسلي اقليتن جي معاملن جو سربراهه مقرر ڪيو جيئن بيجنگ انضمام لاءِ زور وڌائي ٿو |url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3114638/china-puts-han-official-charge-ethnic-minority-affairs-beijing |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201221205105/https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3114638/china-puts-han-official-charge-ethnic-minority-affairs-beijing |archive-date=21 December 2020 |access-date=9 October 2021 |work=[[سائوٿ چائنا مارننگ پوسٽ]]}}</ref> 24 جون 2022ع تي [[پان يويه (سياستدان)|پان يويه]]، جيڪو پڻ هان چيني آهي، ڪميشن جو سربراهه بڻيو؛ رپورٽن موجب هو نسلي اقليتن بابت انضمامي پاليسين جو حامي آهي.<ref>{{Cite news |last=Aaron |first=Glasserman |date=2 March 2023 |title=چين جو نسلي معاملن وارو سربراهه اقليتي ثقافت ختم ڪرڻ جو خواهشمند |url=https://foreignpolicy.com/2023/03/02/china-minorities-uyghur-racism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230312191637/https://foreignpolicy.com/2023/03/02/china-minorities-uyghur-racism |archive-date=12 March 2023 |access-date=12 March 2023 |work=[[فارين پاليسي]]}}</ref> شي هان اڪثريت ۽ نسلي اقليتن جي لاڳاپن بابت پنهنجو سرڪاري موقف هن ريت بيان ڪيو: ”نه [[هان شاونزم]] ۽ نه ئي [[مقامي نسلي شاونزم]]، [[ژونگهوا منزو|چيني قوم]] لاءِ گڏيل برادريءَ جي ترقيءَ لاءِ فائديمند آهي.“<ref>{{Cite news |date=28 August 2021 |title=شي نسلي معاملن بابت پارٽي جي ڪم جي اعليٰ معيار واري ترقيءَ تي زور ڏئي ٿو |url=http://www.news.cn/english/2021-08/28/c_1310154568.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240711081527/http://www.news.cn/english/2021-08/28/c_1310154568.htm |archive-date=11 July 2024 |access-date=19 March 2023 |work=[[شنهوا نيوز ايجنسي]]}}</ref> نسلي اقليتن بابت شي جي پاليسين کي 2026ع ۾ [[نسلي اتحاد ۽ ترقيءَ جي واڌاري بابت قانون]] ۾ ضابطي جي صورت ڏني وئي.<ref name=":15">{{Cite web |last=Wei |first=Changhao |date=2026-03-05 |title=نيشنل پيپلز ڪانگريس 2026: چين شي جي دور واري نسلي پاليسي کي نئين قانون ۾ شامل ڪندو |url=https://npcobserver.com/2026/03/05/china-npc-2026-ethnic-assimilation-unity-law |access-date=2026-03-10 |website=اين پي سي آبزرور |language=en-US}}</ref> ==== سنڪيانگ ==== {{main|چين ۾ اويغورن تي ظلم}} [[File:Xi Jinping Entrance Hall at the XUAR Museum.jpg|thumb|آگسٽ 2018ع ۾ [[اورمچي]] جي [[سنڪيانگ ميوزيم]] جي داخلي هال ۾ شي جن پنگ جي تصوير]] 2013ع ۽ 2014ع دوران [[سنڪيانگ]] ۾ ڪيترائي دهشتگرد حملا ٿيا؛ اپريل 2014ع ۾ [[اورمچي حملو، اپريل 2014|اورمچي ۾ حملو]] شي جن پنگ جي سنڪيانگ جي دوري جي پڄاڻيءَ کان ٿوري ئي دير پوءِ ٿيو.<ref>{{Cite news |last=Forsythe |first=Michael |date=2014-04-30 |title=بي چين اولهندي چين ۾ حملي آورن ريلوي اسٽيشن تي حملو ڪيو |url=https://www.nytimes.com/2014/05/01/world/asia/blast-hits-railway-station-in-restive-western-china.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250801082546/https://www.nytimes.com/2014/05/01/world/asia/blast-hits-railway-station-in-restive-western-china.html |archive-date=1 August 2025 |access-date=2025-12-23 |work=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |language=en}}</ref> انهن حملن کان پوءِ چيني ڪميونسٽ پارٽي جي اڳواڻن مسئلي جو حل ڳولڻ لاءِ هڪ ڳجهي گڏجاڻي ڪئي،<ref name=":5">{{Cite magazine |last=Khatchadourian |first=Raffi |date=5 April 2021 |title=سنڪيانگ جي سخت ڪارروائيءَ مان بچڻ |url=https://www.newyorker.com/magazine/2021/04/12/surviving-the-crackdown-in-xinjiang |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210801044142/https://www.newyorker.com/magazine/2021/04/12/surviving-the-crackdown-in-xinjiang |archive-date=1 August 2021 |access-date=19 March 2023 |magazine=[[دي نيو يارڪر]]}}</ref> جنهن کان پوءِ شي جن پنگ 2014ع ۾ [[پرتشدد دهشتگردي خلاف سخت ڪارروائي واري مهم]] شروع ڪئي. ان مهم ۾ وڏي پيماني تي حراست ۽ سنڪيانگ جي نسلي [[اويغور]] آباديءَ جي نگراني شامل هئي.<ref>{{Cite news |last=Shepherd |first=Christian |date=12 September 2019 |title=سنڪيانگ ۾ خوف ۽ جبر: اويغور ثقافت خلاف چين جي جنگ |url=https://www.ft.com/content/48508182-d426-11e9-8367-807ebd53ab77 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221211221202/https://www.ft.com/content/48508182-d426-11e9-8367-807ebd53ab77 |archive-date=11 December 2022 |access-date=19 January 2020 |work=[[فنانشل ٽائمز]]}}</ref><ref name="Ramzy-2019"/> مهم دوران 2020ع تائين [[سنڪيانگ حراستي ڪيمپون|حراستي ڪيمپن]] ۾ لڳ ڀڳ 18 لک ماڻهن کي رکيو ويو، جن مان گهڻا اويغور هئا، جڏهن ته ٻين نسلي ۽ مذهبي اقليتن جا ماڻهو پڻ شامل هئا.<ref name=":5"/> ان سان گڏ ڄم روڪ مهم پڻ هلي، جنهن سان 2019ع تائين اويغورن جي ڄم جي شرح ۾ وڏي گهٽتائي آئي.<ref>{{cite news |date=28 June 2020 |title=چين آءِ يو ڊي، اسقاط حمل ۽ نس بندي ذريعي اويغورن جي ڄم گهٽائي ٿو |url=https://apnews.com/article/269b3de1af34e17c1941a514f78d764c |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201216200613/https://apnews.com/article/269b3de1af34e17c1941a514f78d764c |archive-date=16 December 2020 |access-date=18 December 2020 |publisher=[[ايسوسيئيٽيڊ پريس]]}}</ref> انساني حقن جي تنظيمن ۽ اڳوڻن قيدين جو چوڻ آهي ته ڪيمپن ۾ اويغورن ۽ ٻين اقليتن کي چين جي اڪثريتي [[هان چيني|هان چيني]] سماج ۾ زبردستي ضم ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون ويون.<ref>{{cite news |date=11 July 2019 |title=20 کان وڌيڪ سفيرن سنڪيانگ ۾ اويغورن سان چين جي ورتاءَ جي مذمت ڪئي |url=https://www.theguardian.com/world/2019/jul/11/more-than-20-ambassadors-condemn-chinas-treatment-of-uighurs-in-xinjiang |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711031342/https://www.theguardian.com/world/2019/jul/11/more-than-20-ambassadors-condemn-chinas-treatment-of-uighurs-in-xinjiang |archive-date=11 July 2019 |access-date=11 July 2019 |newspaper=[[دي گارجين]]}}</ref> ڪجهه مبصرن هن پروگرام کي [[نسل ڪشي]] قرار ڏنو آهي، جڏهن ته [[سنڪيانگ بابت گڏيل قومن جي انساني حقن واري آفيس جي رپورٽ|گڏيل قومن جي انساني حقن واري آفيس جي رپورٽ]] چيو ته اهي ڪارروايون [[انسانيت خلاف ڏوهه]] ٿي سگهن ٿيون.<ref>{{cite news |date=10 December 2021 |title=غير سرڪاري ٽربيونل موجب شي جن پنگ اويغور ”نسل ڪشي“ جو ذميوار |url=https://www.reuters.com/world/china/chinas-xi-responsible-uyghur-genocide-unofficial-tribunal-says-2021-12-10 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221024104722/https://www.reuters.com/world/china/chinas-xi-responsible-uyghur-genocide-unofficial-tribunal-says-2021-12-10 |archive-date=24 October 2022 |access-date=24 October 2022 |work=[[رائٽرز]]}}</ref><ref>{{cite news |date=1 September 2022 |title=گڏيل قومن موجب چين سنڪيانگ ۾ انسانيت خلاف ڏوهه ڪري چڪو هجي ٿو |url=https://www.reuters.com/world/china/outgoing-un-human-rights-chief-says-serious-human-rights-violations-committed-2022-08-31 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126235118/https://www.reuters.com/world/china/outgoing-un-human-rights-chief-says-serious-human-rights-violations-committed-2022-08-31 |archive-date=26 November 2022 |access-date=24 October 2022 |work=[[رائٽرز]]}}</ref> نومبر 2019ع ۾ پريس ڏانهن ليڪ ٿيل [[سنڪيانگ دستاويز|چيني حڪومت جي اندروني دستاويزن]] مان ظاهر ٿيو ته شي جن پنگ ذاتي طور سنڪيانگ ۾ سيڪيورٽي ڪارروائيءَ جو حڪم ڏنو هو. انهن دستاويزن موجب هن چيو ته پارٽيءَ کي ”ڪنهن به قسم جي رحم کانسواءِ“ عمل ڪرڻ گهرجي ۽ عملدارن کي ”[[عوامي جمهوري آمريت]] جا سمورا هٿيار“ استعمال ڪرڻ گهرجن، جيئن انهن ماڻهن کي دٻائي سگهجي جيڪي سندس لفظن ۾ ”انتہاپسندي جي وائرس سان متاثر“ هئا.<ref name="Ramzy-2019">{{cite news |last1=Ramzy |first1=Austin |last2=Buckley |first2=Chris |date=16 November 2019 |title=’بلڪل رحم نه ڪريو‘: ليڪ ٿيل دستاويز ظاهر ڪن ٿا ته چين مسلمانن جي وڏي پيماني تي حراست ڪيئن منظم ڪئي |url=https://www.nytimes.com/interactive/2019/11/16/world/asia/china-xinjiang-documents.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200108214926/https://www.nytimes.com/interactive/2019/11/16/world/asia/china-xinjiang-documents.html |archive-date=8 January 2020 |access-date=6 December 2019 |newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]}}</ref><ref>{{cite news |last=Tugendhat |first=Tom |date=19 January 2020 |title=برطانيا کي 5جي معاهدا ڪرڻ کان اڳ هواوي جي انساني حقن واري رڪارڊ جي جاچ ڪرڻ گهرجي |url=https://www.hongkongfp.com/2020/01/19/huaweis-human-rights-record-needs-scrutiny-britain-signs-5g-contracts |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240711081528/https://hongkongfp.com/2020/01/19/huaweis-human-rights-record-needs-scrutiny-britain-signs-5g-contracts |archive-date=11 July 2024 |access-date=19 January 2020 |newspaper=[[هانگ ڪانگ فري پريس]]}}</ref> انهن دستاويزن مان اهو پڻ ظاهر ٿيو ته شي پنهنجي تقريرن ۾ [[اسلامي انتهاپسندي]] بابت بار بار ڳالهايو ۽ ان کي ”وائرس“ يا ”منشيات“ سان تشبيهه ڏني، جنهن جو علاج سندس چوڻ موجب رڳو ”تڪليف ڏيندڙ ۽ مداخلت واري علاج جي هڪ دور“ سان ٿي سگهي ٿو.<ref name="Ramzy-2019"/> تنهن هوندي به هن اويغورن خلاف امتيازي سلوڪ کان خبردار پڻ ڪيو ۽ [[چين ۾ اسلام]] کي ختم ڪرڻ جي تجويزن کي رد ڪندي اهڙي سوچ کي ”جانبداراڻي، بلڪه غلط“ قرار ڏنو.<ref name="Ramzy-2019"/> حراستي ڪيمپن جي قيام ۾ شي جن پنگ جو صحيح ۽ سڌو ڪردار عوامي طور مڪمل طرح بيان نه ڪيو ويو آهي، پر وڏي پيماني تي اهو سمجهيو وڃي ٿو ته هو انهن پاليسين جي پٺيان اهم سياسي قوت هو ۽ سندس بيانن کي سنڪيانگ ۾ سخت ڪارروائيءَ جي وڏين دليلن مان هڪ طور استعمال ڪيو ويو.<ref name="Economist-2022a"/><ref>{{Cite news |last=Chin |first=Josh |date=30 November 2021 |title=ليڪ ٿيل دستاويز سنڪيانگ جي سخت ڪارروائيءَ ۾ شي جن پنگ جي وسيع ڪردار جا تفصيل ڏين ٿا |url=https://www.wsj.com/articles/leaked-documents-detail-xi-jinpings-extensive-role-in-xinjiang-crackdown-11638284709 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220812142807/https://www.wsj.com/articles/leaked-documents-detail-xi-jinpings-extensive-role-in-xinjiang-crackdown-11638284709 |archive-date=12 August 2022 |access-date=13 August 2022 |work=[[دي وال اسٽريٽ جرنل]] |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> چين 2019ع کان ڪيمپن جي نظام کي آهستي آهستي گهٽائڻ شروع ڪيو؛ ڪجهه حراستين کي [[چين جو قيدخاني وارو نظام|قيدخاني واري نظام]] ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جڏهن ته ٻين کي [[جبري پورهيو|جبري پورهئي]] ۽ ڪارخانن ۾ ڪم ڪندڙ پروگرامن ڏانهن موڪليو ويو.<ref>{{Cite news |last=Sudworth |first=John |date=December 2020 |title=چين جي ”داغدار“ ڪپهه |url=https://www.bbc.co.uk/news/extra/nz0g306v8c/china-tainted-cotton |access-date=23 June 2021 |work=[[بي بي سي نيوز]]}}</ref><ref>{{Cite news |last=Killing |first=Alison |date=25 May 2026 |title=چين هڪ قوم ۽ ان جي ثقافت کي ڪيئن ٽوڙي رهيو آهي |url=https://www.ft.com/content/119d8c3a-e10f-4bf7-a198-90507293054b?syn-25a6b1a6=1 |access-date=25 May 2026 |work=[[فنانشل ٽائمز]]}}</ref> جولاءِ 2022ع ۾ سنڪيانگ جي دوري دوران شي مقامي عملدارن تي زور ڏنو ته هو هميشه شهرين جي آواز کي ٻڌن،<ref>{{Citation |title=نادر منظر! چيني صدر شي جن پنگ اويغور مسلمانن جي ڳوٺ جو دورو ڪيو |date=19 July 2022 |url=https://www.youtube.com/watch?v=Se2h1pyAjKw |access-date=7 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240307204442/https://www.youtube.com/watch?v=Se2h1pyAjKw |archive-date=7 March 2024 |url-status=live |publisher=[[ڪومپاس ٽي وي]] |language=en |quote=چئن ڏينهن دوران شي جن پنگ سنڪيانگ ۾ ڪپهه جي باغن، واپاري علائقن ۽ عجائب گهرن سميت ڪيترن ئي هنڌن جو دورو ڪيو. اويغور رهواسين به صدر شي جن پنگ جو استقبال ڪيو. پنهنجي دوري دوران شي سنڪيانگ جي عملدارن تي زور ڏنو ته هو ماڻهن جون دليون کٽڻ ۽ عوامي اتحاد لاءِ هميشه عوام جو آواز ٻڌن. |via=يوٽيوب}}</ref> ۽ نسلي اقليتن جي ثقافت جي تحفظ لاءِ ڪوششون بهتر ڪن.<ref>{{Citation |title=چيني صدر شي 8 سالن ۾ پهريون ڀيرو پري اولهندي سنڪيانگ علائقي جو دورو ڪيو |date=15 July 2022 |url=https://www.youtube.com/watch?v=s0Q2iq_HVFs&t=42s |access-date=7 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240307204440/https://www.youtube.com/watch?v=s0Q2iq_HVFs&t=42s |archive-date=7 March 2024 |url-status=live |publisher=[[سائوٿ چائنا مارننگ پوسٽ]] |language=en |via=يوٽيوب}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-07-15 |title=سخت ڪارروائي کان پوءِ شي جن پنگ جو سنڪيانگ جو پهريون دورو |url=https://www.dw.com/en/china-xi-jinping-visits-xinjiang-for-first-time-since-uyghur-crackdown/a-62481343 |website=[[ڊوئچي ويلے]] |language=en}}</ref> ايندڙ سال سنڪيانگ جي دوري دوران شي چيو ته علائقو ”هاڻي ڪو پري افتاده علائقو ناهي“ ۽ ان کي [[سنڪيانگ ۾ سياحت|سياحت]] لاءِ وڌيڪ کولڻ گهرجي، جيئن ملڪي ۽ پرڏيهي سياحن کي راغب ڪري سگهجي.<ref>{{Cite web |author1=Ong Han Sean |date=20 November 2023 |title=چين جو سنڪيانگ: جهنگلي حسن جو شاهڪار ۽ ثقافت ۽ دلڪشيءَ سان ڀريل سرزمين |url=https://www.thestar.com.my/lifestyle/travel/2023/11/20/xinjiang-is-a-land-that039s-full-of-culture-colour-and-charm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120143603/https://www.thestar.com.my/lifestyle/travel/2023/11/20/xinjiang-is-a-land-that039s-full-of-culture-colour-and-charm |archive-date=20 November 2023 |website=[[دي اسٽار (ملائيشيا)|دي اسٽار]] |language=en |quote=اسان جو دورو چيني صدر شي جن پنگ جي اورمچي واري دوري کان ٿوري دير پوءِ ٿيو، جتي رپورٽن موجب هن علائقي جي مثبت تشهير تي زور ڏنو، جيئن هڪ کليل ۽ پراعتماد سنڪيانگ ڏيکاريو وڃي. شي سنڪيانگ کي سياحت لاءِ وڌيڪ کولڻ جو پڻ مطالبو ڪيو ته جيئن ملڪي ۽ پرڏيهي سياحن کي دوري لاءِ همٿايو وڃي.}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-09-11 |title=چين: بيجنگ پنهنجي سنڪيانگ پاليسيءَ کي ڪيئن اڇو ڪري پيش ڪري رهيو آهي؟ |url=https://www.dw.com/en/china-how-is-beijing-whitewashing-its-xinjiang-policy/a-66779242 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240307204440/https://www.dw.com/en/china-how-is-beijing-whitewashing-its-xinjiang-policy/a-66779242 |archive-date=7 March 2024 |access-date=2024-03-07 |website=[[ڊوئچي ويلے]] |language=en |quote=پر سنڪيانگ بابت وڌندڙ عالمي ڌيان جي وچ ۾، چين وڌيڪ سياحن کي ڀليڪار ڪندي علائقي کي ”ڪاميابيءَ جي ڪهاڻي“ طور پيش ڪرڻ جو خواهشمند رهيو آهي. گذريل مهيني علائقي جي دوري دوران پنهنجي تقرير ۾ شي چيو ته سنڪيانگ ”هاڻي ڪو پري افتاده علائقو ناهي“ ۽ ان کي ملڪي ۽ پرڏيهي سياحت لاءِ وڌيڪ کولڻ گهرجي.}}</ref> === تعليم === {{See also|چين ۾ تعليم}} 2014ع ۾ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جو جنرل آفيس|پارٽي جي جنرل آفيس]] ۽ [[چين جي رياستي ڪائونسل|رياستي ڪائونسل]] ڪاليجن ۽ يونيورسٽين ۾ نظرياتي تعليم کي مضبوط ڪرڻ بابت هدايتون جاري ڪيون.<ref>{{Cite web |last=Fu |first=Daniel |date=June 22, 2024 |title=شي جن پنگ جي دور ۾ چيني علمي ادارن جي نظرياتي رخ ڏانهن واڌ |url=https://thediplomat.com/2024/06/xi-jinpings-ideologization-of-the-chinese-academy |access-date=2024-06-22 |website=[[دي ڊپلوميٽ (رسالو)|دي ڊپلوميٽ]] |language=en-US}}</ref> شي جن پنگ جي دور ۾ ڪيترن ئي ڪاليجن ۽ يونيورسٽين ۾ مارڪسزم جا اسڪول قائم ڪيا ويا آهن.{{Sfn |Li |2024b |p=332}} شي تعليم جي شعبي ۾ ڪيترائي سڌارا لاڳو ڪيا آهن.{{sfn |Tsang |Cheung |2024 |p=155}} اسڪولن کي هدايت ڪئي وئي آهي ته سندن کلڻ ۽ بند ٿيڻ جا وقت لاڳاپيل علائقن جي ڪم ڪار جي وقتن سان هم آهنگ هجن، جيئن والدين ڪم کان پوءِ سڌو پنهنجن ٻارن کي وٺي سگهن ۽ اسڪول کان پوءِ ٻارن جي نگراني لاءِ خانگي ڪلاسن تي ڀاڙڻ جي ضرورت گهٽجي.{{sfn |Tsang |Cheung |2024 |p=155}} اسڪولن لاءِ اهو پڻ لازم ڪيو ويو آهي ته هو روزانو کليل هوا ۾ جسماني تعليم جا ڪلاس ڪرائين ۽ هر ٽرم ۾ ٻه ڀيرا اکين جي چڪاس ڪرائي شاگردن جي صحت کي هٿي ڏين.{{sfn |Tsang |Cheung |2024 |p=155}} تعليمي سڌارن تحت شاگردن کي ڏنل گهرو ڪم جي مقدار تي پڻ حدون مقرر ڪيون ويون آهن.{{sfn |Tsang |Cheung |2024 |p=156}} 2021ع ۾ شي [[ٻٽي گهٽتائي پاليسي]] لاڳو ڪئي، جنهن جو مقصد اسڪول کان ٻاهر گهڻي ٽيوشن ۽ شاگردن تي گهرو ڪم جو بار گهٽائڻ هو. هن پاليسي تحت پهرين ۽ ٻي جماعت جي ٻارن کي گهرو ڪم ڏيڻ جي اجازت نه آهي؛ ٽين کان ڇهين جماعت تائين گهرو ڪم جو مدو روزانو وڌ ۾ وڌ 60 منٽ، ۽ مڊل اسڪول جي شاگردن لاءِ وڌ ۾ وڌ 90 منٽ مقرر ڪيو ويو.{{sfn |Tsang |Cheung |2024 |p=156}} جولاءِ 2021ع ۾ چين [[گڏيل خوشحالي]] واري پروگرام جي حصي طور خانگي ٽيوشن واري شعبي کي محدود ڪرڻ لاءِ ضابطن جو هڪ سلسلو لاڳو ڪيو.{{sfn |Tsang |Cheung |2024 |p=156}} انهن ضابطن تحت نون خانگي ٽيوشن مرڪزن جي رجسٽريشن تي پابندي لڳائي وئي ۽ موجود مرڪزن کي غير منافع بخش ادارن طور ٻيهر منظم ٿيڻ جو پابند ڪيو ويو.{{sfn |Tsang |Cheung |2024 |p=156}} ٽيوشن مرڪزن کي اسٽاڪ مارڪيٽ تي فهرست ٿيڻ يا ”حد کان وڌيڪ سرمايو“ حاصل ڪرڻ کان پڻ روڪيو ويو.{{sfn |Tsang |Cheung |2024 |p=156}} انهن کي هفتيوار موڪلن ۽ سرڪاري موڪلن دوران نصابي ٽيوشن ڏيڻ جي اجازت پڻ نه رهي.{{sfn |Tsang |Cheung |2024 |p=156}} سيپٽمبر 2021ع کان لازمي تعليم ڏيندڙ خانگي اسڪولن تي پرڏيهي ادارن يا فردن جي انتظامي ڪنٽرول جي اجازت ختم ڪئي وئي.{{sfn |Tsang |Cheung |2024 |p=57}} انهن اسڪولن جي بورڊ آف ڊائريڪٽرز جا ميمبر رڳو چيني شهري ٿي سگهن ٿا.{{sfn |Tsang |Cheung |2024 |p=157}} 2023ع ۾ [[چين جي عوامي جمهوريه جو حب الوطني واري تعليم بابت قانون|حب الوطني واري تعليم بابت قانون]] منظور ڪيو ويو، جنهن ملڪ ۾ لازمي [[چين ۾ حب الوطني واري تعليم|حب الوطني واري تعليم]] جي پروگرام کي قانوني شڪل ڏني.<ref>{{Cite news |last1=Lau |first1=Chris |last2=McCarthy |first2=Simone |date=2024-01-07 |title=تجزيو: چين سمجهي ٿو ته ملڪ ۾ حب الوطني ڪافي ناهي؛ نئون قانون ان کي تبديل ڪرڻ جو مقصد رکي ٿو |url=https://edition.cnn.com/2024/01/06/china/china-patriotic-education-law-intl-hnk/index.html |access-date=2025-03-23 |website=[[سي اين اين]] |language=en}}</ref> === ڪووڊ-19 عالمي وبا === {{See also|ڪوِڊ-19 بابت چيني حڪومت جو ردعمل|چين جي سرزمين ۾ ڪووڊ-19 عالمي وبا}} 20 جنوري 2020ع تي شي جن پنگ پهريون ڀيرو ووهان ۾ پکڙجندڙ [[ڪووڊ-19 عالمي وبا]] بابت عوامي طور تبصرو ڪيو ۽ وائرس جي پکڙجڻ کي روڪڻ لاءِ ”ڪوششون تيز ڪرڻ“ جو حڪم ڏنو.<ref>{{Cite web |last=Griffiths |first=James |date=17 February 2020 |title=ڇا شي جن پنگ کي ڪورونا وائرس جي وبا بابت پهرين ظاهر ڪيل وقت کان اڳ ڄاڻ هئي؟ |url=https://www.cnn.com/2020/02/17/asia/china-coronavirus-xi-jinping-intl-hnk/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230623151800/https://www.cnn.com/2020/02/17/asia/china-coronavirus-xi-jinping-intl-hnk/index.html |archive-date=23 June 2023 |access-date=13 August 2022 |website=[[سي اين اين]]}}</ref> هن وبا جي ردعمل بابت ڪجهه ذميواري وزيراعظم [[لي ڪي چيانگ]] حوالي ڪئي؛ ''[[دي وال اسٽريٽ جرنل]]'' موجب اهو ممڪن طور اهڙي حڪمت عملي هئي، جنهن سان ردعمل ناڪام ٿيڻ جي صورت ۾ شي پاڻ تي ٿيندڙ تنقيد کان ڪجهه حد تائين بچي سگهي.<ref>{{Cite news |last=Page |first=Jeremy |date=27 January 2020 |title=چين جي شي پنهنجي ٻئي نمبر جي اڳواڻ کي ڪورونا وائرس خلاف جدوجهد ۾ اڳتي اچڻ جو نادر موقعو ڏنو، پر ٻنهي لاءِ خطرا موجود |url=https://www.wsj.com/articles/chinas-xi-gives-his-no-2-a-rare-chance-to-shine-in-coronavirus-fight-with-risks-for-both-11580138767 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200130154514/https://www.wsj.com/articles/chinas-xi-gives-his-no-2-a-rare-chance-to-shine-in-coronavirus-fight-with-risks-for-both-11580138767 |archive-date=30 January 2020 |access-date=13 August 2022 |work=[[دي وال اسٽريٽ جرنل]] |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> چيني حڪومت شروعاتي طور لاڪ ڊائون، سفري پابندين ۽ معلوماتي ڪنٽرول وسيلي وبا کي منهن ڏنو، جڏهن تہ ابتدائي ردعمل سبب ملڪ اندر وڏي عوامي تنقيد پڻ سامهون آئي.<ref>{{Cite web |last=Griffiths |first=James |date=24 January 2020 |title=ووهان شي جن پنگ لاءِ جديد بحران آهي ۽ سندس ڪنٽرول واري نموني جون اهم ڪمزوريون ظاهر ڪري رهيو آهي |url=https://www.cnn.com/2020/01/23/asia/wuhan-china-coronavirus-sars-response-intl-hnk/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200208194710/https://www.cnn.com/2020/01/23/asia/wuhan-china-coronavirus-sars-response-intl-hnk/index.html |archive-date=8 February 2020 |access-date=29 August 2022 |website=[[سي اين اين]]}}</ref> 28 جنوري تي شي [[عالمي صحت تنظيم]] جي ڊائريڪٽر جنرل [[ٽيڊروس اڌانوم گيبريسس]] سان ملاقات ڪئي.<ref name="Steger-2020">{{Cite web |last=Steger |first=Isabella |date=10 February 2020 |title=چين ۾ ڪورونا وائرس جي وبا دوران شي جن پنگ پهريون ڀيرو عوام سان ملڻ لاءِ ظاهر ٿيو |url=https://qz.com/1799914/xi-jinping-appears-in-public-after-long-absence-during-coronavirus |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220901093801/https://qz.com/1799914/xi-jinping-appears-in-public-after-long-absence-during-coronavirus |archive-date=1 September 2022 |access-date=13 August 2022 |website=[[ڪوارٽز (اشاعت)|ڪوارٽز]] |language=en}}</ref> ''[[ڊير اشپيگل]]'' مئي 2020ع ۾ رپورٽ ڪيو تہ شي جنوري ۾ ٽيڊروس تي دٻاءُ وڌو هو تہ هو وبا بابت عالمي خبرداري جاري ڪرڻ ۽ انسان کان انسان تائين وائرس جي منتقلي بابت معلومات ظاهر ڪرڻ ۾ دير ڪري؛ عالمي صحت تنظيم انهن الزامن کي رد ڪيو.<ref>{{cite news |date=10 May 2020 |title=عالمي صحت تنظيم چيني صدر سان ٽيليفونڪ ڳالهه ٻولهه واري دعويٰ رد ڪري ٿي |url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/corona-ausbruch-who-dementiert-telefongespraech-mit-chinas-praesident-a-37678f1c-6960-453c-a317-8ef9feed8b7c |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514025329/https://www.spiegel.de/politik/ausland/corona-ausbruch-who-dementiert-telefongespraech-mit-chinas-praesident-a-37678f1c-6960-453c-a317-8ef9feed8b7c |archive-date=14 May 2020 |access-date=14 May 2020 |website=[[ڊير اشپيگل]] |language=de}}</ref> 5 فيبروري تي شي بيجنگ ۾ ڪمبوڊيا جي وزيراعظم [[هون سين]] سان ملاقات ڪئي؛ وبا شروع ٿيڻ کان پوءِ چين ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت ملندڙ هو پهريون پرڏيهي اڳواڻ هو.<ref name="Steger-2020"/> ووهان ۾ وبا تي ضابطو اچڻ کان پوءِ شي 10 مارچ تي شهر جو دورو ڪيو.<ref>{{Cite news |last1=Yew |first1=Lun Tian |last2=Se |first2=Young Lee |date=10 March 2022 |title=شي جو ووهان دورو چين جي ڪورونا وائرس خلاف جنگ ۾ رخ بدلجڻ جو اشارو |url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-china-idUSKBN20X01F |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220813191157/https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-china-idUSKBN20X01F |archive-date=13 August 2022 |access-date=13 August 2022 |work=[[رائٽرز]] |language=en}}</ref> ووهان واري شروعاتي لهر تي ضابطو اچڻ کان پوءِ شي سرڪاري طور ”متحرڪ [[صفر-ڪووڊ پاليسي|صفر-ڪووڊ پاليسي]]“ سڏيل حڪمت عمليءَ جي حمايت ڪئي، جنهن جو مقصد ملڪ جي سرحدن اندر وائرس جي پکڙجڻ کي ممڪن حد تائين دٻائڻ ۽ ختم ڪرڻ هو.<ref>{{Cite web |last=Cao |first=Desheng |title=شي: متحرڪ صفر-ڪووڊ پاليسي اثرائتي آهي |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202206/30/WS62bcd80ea310fd2b29e6962b.html |access-date=13 August 2022 |website=[[چائنا ڊيلي]]}}</ref> ان پاليسيءَ ۾ مقامي لاڪ ڊائون، وڏي پيماني تي جاچ ۽ رابطا ڳولڻ جهڙا قدم شامل هئا.<ref name="Wong-2022">{{Cite news |last=Wong |first=Chun Han |date=25 July 2022 |title=چين جي صفر-ڪووڊ پاليسي ويڪسينيشن مهم کي سست ڪري ٿي |url=https://www.wsj.com/articles/chinas-zero-covid-policy-drags-on-vaccination-drive-11658745899 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240711082025/https://www.wsj.com/articles/chinas-zero-covid-policy-drags-on-vaccination-drive-11658745899 |archive-date=11 July 2024 |access-date=13 August 2022 |work=[[دي وال اسٽريٽ جرنل]] |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> شروعاتي مرحلي ۾ چين جي وائرس دٻائڻ واري ڪاميابيءَ لاءِ هن پاليسيءَ کي ساراهيو ويو، پر بعد ۾ ڪيترن پرڏيهي ۽ ڪجهه گهرو مبصرن ان تي تنقيد ڪئي تہ اها باقي دنيا جي تبديل ٿيندڙ صورتحال سان هم آهنگ نه رهي ۽ معيشت تي وڏو بار وڌائيندي رهي.<ref name="Wong-2022"/> خاص طور 2022ع جي [[شنگھائي لاڪ ڊائون]] دوران پاليسي سخت تنقيد هيٺ آئي، جڏهن لکين ماڻهو پنهنجن گهرن تائين محدود رهيا ۽ شهر جي معيشت کي نقصان پهتو.<ref>{{Cite web |last=Davidson |first=Helen |date=10 June 2022 |title=شي جن پنگ چوي ٿو ”ثابت قدمي ئي فتح آهي“، جڏهن شنگھائي ۽ بيجنگ ۾ ڪووڊ پابنديون ٻيهر لاڳو ٿيون |url=https://www.theguardian.com/world/2022/jun/10/xi-jinping-says-persistence-is-victory-as-covid-restrictions-return-to-shanghai-and-beijing |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240711082026/https://www.theguardian.com/world/2022/jun/10/xi-jinping-says-persistence-is-victory-as-covid-restrictions-return-to-shanghai-and-beijing |archive-date=11 July 2024 |access-date=29 August 2022 |website=[[دي گارجين]] |language=en}}</ref> ان جي ابتڙ، شي چيو تہ پاليسي جو مقصد ماڻهن جي حياتي ۽ صحت جي حفاظت ڪرڻ هو.<ref>{{Cite news |last1=Cai |first1=Jane |last2=Tang |first2=Frank |date=29 June 2022 |title=معاشي خطرن باوجود چين ”صفر ڪووڊ“ جاري رکندو: شي |url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3183550/china-press-zero-covid-despite-economic-risks-president-xi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220813082557/https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3183550/china-press-zero-covid-despite-economic-risks-president-xi |archive-date=13 August 2022 |access-date=13 August 2022 |work=[[سائوٿ چائنا مارننگ پوسٽ]] |language=en}}</ref> 23 جولاءِ 2022ع تي [[قومي صحت ڪميشن]] ٻڌايو تہ شي ۽ چين جي ٻين اعليٰ اڳواڻن ملڪ ۾ تيار ڪيل ڪووڊ-19 ويڪسينون لڳرايون هيون.<ref>{{Cite news |date=23 July 2022 |title=چين ۾ ڪووڊ: شي جن پنگ ۽ ٻين اڳواڻن ملڪي ويڪسين لڳرائي |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-62279377 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220813191157/https://www.bbc.com/news/world-asia-china-62279377 |archive-date=13 August 2022 |access-date=13 August 2022 |work=[[بي بي سي نيوز]] |language=en-GB |author-first1=Elsa |author-last1=Maishman}}</ref> [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 20هين قومي ڪانگريس]] ۾ شي صفر-ڪووڊ پاليسي جاري رکڻ جي تصديق ڪئي،<ref>{{cite news |last=McDonell |first=Stephen |date=16 October 2022 |title=شي جن پنگ جي تقرير: صفر ڪووڊ ۽ صفر حل |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63274391 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221111235314/https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63274391 |archive-date=11 November 2022 |access-date=11 November 2022 |work=[[بي بي سي نيوز]]}}</ref> ۽ چيو تہ چين ”متحرڪ صفر-ڪووڊ“ تي اٽل رهندو ۽ وبا خلاف ”جنگ فيصلائتي نموني کٽيندو“.<ref>{{Cite news |date=17 December 2022 |title=شي جن پنگ پاڻ کي صفر-ڪووڊ سان ڳنڍي ڇڏيو؛ هاڻي ان جي خاتمي دوران خاموش آهي |url=https://edition.cnn.com/2022/12/16/china/china-zero-covid-uturn-xi-jinping-intl-hnk-mic/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216085906/https://edition.cnn.com/2022/12/16/china/china-zero-covid-uturn-xi-jinping-intl-hnk-mic/index.html |archive-date=16 December 2022 |access-date=16 December 2022 |work=[[سي اين اين]]}}</ref> ان جي باوجود، ايندڙ هفتن ۾ حڪومت پابندين ۾ محدود نرمي شروع ڪئي.<ref>{{Cite news |last=Ramzy |first=Austin |date=11 November 2022 |title=معاشي نقصان ۽ وڌندڙ ناراضگيءَ سان چين صفر-ڪووڊ جا ڪجهه ضابطا نرم ڪري ٿو |url=https://www.wsj.com/articles/china-eases-some-covid-19-rules-even-as-cases-pass-10-000-11668150369 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221111073602/https://www.wsj.com/articles/china-eases-some-covid-19-rules-even-as-cases-pass-10-000-11668150369 |archive-date=11 November 2022 |access-date=11 November 2022 |work=[[دي وال اسٽريٽ جرنل]]}}</ref> نومبر 2022ع ۾ چين جي ڪووڊ پاليسين خلاف [[2022ع جا چين ۾ ڪووڊ-19 احتجاج|احتجاج]] شروع ٿيا. [[2022ع جي ارومچي باهه|ارومچي جي هڪ گهڻ ماڙ رهائشي عمارت ۾ باهه]] انهن احتجاجن جو اهم محرڪ بڻجي.<ref name="Che-2022">{{Cite news |last1=Che |first1=Chang |last2=Buckley |first2=Chris |last3=Chien |first3=Amy Chang |last4=Dong |first4=Joy |date=2022-12-05 |title=چين احتجاجن جي لهر روڪي ڇڏي، پر مزاحمت جا اثر برقرار |url=https://www.nytimes.com/2022/12/05/world/asia/china-covid-protests.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205145355/https://www.nytimes.com/2022/12/05/world/asia/china-covid-protests.html |archive-date=5 December 2022 |access-date=2022-12-05 |work=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> ڪيترن وڏن شهرن ۾ مظاهرا ٿيا ۽ ڪجهه احتجاج ڪندڙن شي جن پنگ ۽ چيني ڪميونسٽ پارٽي جي اقتدار جي خاتمي جا نعرا پڻ هنيا.<ref name="Che-2022"/> ڊسمبر تائين احتجاج گهڻي حد تائين دٻايا ويا،<ref name="Che-2022"/> جڏهن تہ حڪومت ساڳئي عرصي ۾ پابندين ۾ وڌيڪ نرمي آندي.<ref>{{Cite news |last1=Olcott |first1=Eleanor |last2=Mitchell |first2=Tom |date=4 December 2022 |title=سڄي ملڪ ۾ احتجاجن کان پوءِ چيني شهرن ڪووڊ پابنديون نرم ڪيون |url=https://www.ft.com/content/bfbc7afb-3994-4e4c-b649-ca791675b296 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221211221218/https://www.ft.com/content/bfbc7afb-3994-4e4c-b649-ca791675b296 |archive-date=11 December 2022 |access-date=5 December 2022 |work=[[فنانشل ٽائمز]]}}</ref> 7 ڊسمبر 2022ع تي چين پنهنجي ڪووڊ-19 پاليسيءَ ۾ وڏي پيماني تي تبديليون اعلان ڪيون. انهن ۾ هلڪي بيماري وارن مريضن کي گهر ۾ الڳ رهڻ جي اجازت، [[پوليميريز چين ردعمل|پي سي آر جاچ]] ۾ گهٽتائي ۽ مقامي اختيارين جي لاڪ ڊائون لاڳو ڪرڻ واري اختيار کي محدود ڪرڻ شامل هو؛ انهن قدمن سان عملي طور صفر-ڪووڊ پاليسي ختم ٿي وئي.<ref>{{Cite news |last1=Che |first1=Chang |last2=Chien |first2=Amy Chang |last3=Stevenson |first3=Alexandra |date=2022-12-07 |title=چين جي ”صفر ڪووڊ“ پاليسيءَ ۾ ڇا تبديل ٿيو؟ |url=https://www.nytimes.com/2022/12/07/world/asia/china-zero-covid-changes.html |access-date=2022-12-08 |work=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> === ماحولياتي پاليسي === {{See also|ماحولياتي تهذيب بابت شي جن پنگ جو فڪر|چين ۾ ماحولياتي پاليسي}} شي جن پنگ ماحولياتي تحفظ کي چين جي قومي ترقيءَ جي پنجن اهم ترجيحن مان هڪ قرار ڏئي ٿو.{{Sfn |Li |2024a |p=164}} شي ماحولياتي تحفظ جي اهميت واضح ڪرڻ لاءِ ”ٻن جبلن“ واري تشبيھ کي مشهور ڪيو آهي.{{Sfn |Li |2024a |p=164}} هن تصور موجب سون يا چانديءَ جو جبل قيمتي ٿي سگهي ٿو، پر [[صاف پاڻي ۽ ساوا جبل|صاف پاڻي ۽ ساوا جبل]] ان کان وڌيڪ قيمتي آهن.{{Sfn |Li |2024a |p=164}} هن نعري جو بنيادي مطلب اهو آهي تہ معاشي ترقيءَ جون ترجيحون ماحولياتي تحفظ سان هم آهنگ هجڻ گهرجن.{{Sfn |Li |2024a |p=164}} سيپٽمبر 2020ع ۾ شي اعلان ڪيو تہ چين ”2030ع لاءِ پنهنجي آبهوا واري هدف (اين ڊي سي) کي وڌيڪ مضبوط ڪندو، 2030ع کان اڳ ڪاربن جي اخراج جي چوٽيءَ تائين پهچندو ۽ 2060ع کان اڳ [[ڪاربن غيرجانبداري]] حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو.“<ref name="CAT-2020"/> جيڪڏهن اهو هدف حاصل ٿئي ٿو تہ عالمي گرمي پد ۾ متوقع واڌ لڳ ڀڳ 0.2 کان 0.3&nbsp;°C تائين گهٽجي سگهي ٿي؛ [[ڪلائيميٽ ايڪشن ٽريڪر]] ان کي ”هڪ ئي پاليسيءَ سان اندازو لڳايل سڀ کان وڏي گهٽتائي“ قرار ڏنو.<ref name="CAT-2020">{{cite press release |title=چين جو 2060ع کان اڳ ڪاربن غيرجانبدار ٿيڻ عالمي گرميءَ جي اڳڪٿي کي لڳ ڀڳ 0.2 کان 0.3 ڊگري سينٽي گريڊ تائين گهٽائي سگهي ٿو |date=23 September 2020 |url=https://climateactiontracker.org/press/china-carbon-neutral-before-2060-would-lower-warming-projections-by-around-2-to-3-tenths-of-a-degree |access-date=27 September 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927035542/https://climateactiontracker.org/press/china-carbon-neutral-before-2060-would-lower-warming-projections-by-around-2-to-3-tenths-of-a-degree |archive-date=27 September 2020 |website=[[ڪلائيميٽ ايڪشن ٽريڪر]]}}</ref> شي ان فيصلي جي سببن مان هڪ طور [[ڪووڊ-19 عالمي وبا]] ۽ قدرتي ماحول جي تباهيءَ وچ ۾ لاڳاپي جو ذڪر ڪندي چيو تہ ”انسانذات هاڻي فطرت جي بار بار ملندڙ تنبيهن کي نظرانداز ڪرڻ جي متحمل نٿي ٿي سگهي.“<ref>{{cite news |date=23 September 2020 |title=دنيا جو سڀ کان وڏو اخراج ڪندڙ ملڪ چين 2060ع تائين ڪاربن غيرجانبداري حاصل ڪرڻ جو هدف رکي ٿو |url=https://www.abc.net.au/news/2020-09-23/china-world-top-global-emitter-aims-carbon-neutral-by-2060/12691974 |access-date=29 September 2020 |work=[[اي بي سي نيوز (آسٽريليا)|اي بي سي نيوز]]}}</ref> 27 سيپٽمبر تي چيني سائنسدانن ان هدف تائين پهچڻ لاءِ هڪ تفصيلي رٿ پيش ڪئي.<ref>{{cite news |date=29 September 2020 |title=چين جي اعليٰ آبهوا سائنسدانن 2060ع واري هدف لاءِ رٿا پيش ڪئي |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2020/09/29/asia-pacific/science-health-asia-pacific/china-climate-change-road-map-2060 |access-date=29 September 2020 |newspaper=[[دي جاپان ٽائمز]] |agency=[[بلومبرگ نيوز]]}}</ref> سيپٽمبر 2021ع ۾ شي اعلان ڪيو تہ چين ٻاهرين ملڪن ۾ نوان ”ڪوئلي تي هلندڙ بجلي جا منصوبا“ تعمير نه ڪندو؛ هن اعلان کي عالمي اخراج گهٽائڻ لاءِ ممڪن طور اهم قدم قرار ڏنو ويو. 2021ع جي پهرين اڌ دوران [[بيلٽ اينڊ روڊ انيشيئيٽو]] تحت اهڙن منصوبن لاءِ مالي مدد فراهم نه ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite news |last1=Brant |first1=Robin |date=22 September 2021 |title=چين پرڏيهه ۾ نوان ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهر ٺاهڻ بند ڪرڻ جو واعدو ڪري ٿو |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-58647481 |access-date=29 September 2021 |work=[[بي بي سي نيوز]]}}</ref> شي [[2021ع گڏيل قومن جي آبهوا تبديلي ڪانفرنس|ڪوپ 26]] ۾ ذاتي طور شرڪت نه ڪئي، پر چين جو وفد آبهوا بابت خاص نمائندي [[شي جين هوا (سياستدان)|شي جين هوا]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڪانفرنس ۾ شامل ٿيو.<ref>{{Cite news |last=Faulconbridge |first=Guy |date=15 October 2021 |title=برطانوي وزيراعظم جانسن کي ٻڌايو ويو تہ چين جو شي ڪوپ 26 ۾ ذاتي طور شرڪت نه ڪندو |url=https://www.reuters.com/business/environment/chinas-xi-snub-cop26-uk-pm-johnson-told-times-2021-10-15 |access-date=20 August 2022 |work=[[رائٽرز]]}}</ref><ref>{{Cite news |last=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=10 November 2021 |title=چين جي اعليٰ ڪوپ 26 نمائندي جو چوڻ آهي تہ ملڪ آبهوا هدفن لاءِ ”حقيقي ڪارروائي“ ڪري رهيو آهي |url=https://www.theguardian.com/environment/2021/nov/10/chinas-top-cop26-delegate-says-it-is-taking-real-action-on-climate-targets |access-date=11 November 2022 |work=[[دي گارجين]]}}</ref> ڪانفرنس دوران آمريڪا ۽ چين گرين هائوس گيسن جي اخراج ۾ گهٽتائي لاءِ مختلف قدمن تي گڏيل سهڪار ڪرڻ جي هڪ فريم ورڪ تي اتفاق ڪيو.<ref>{{cite news |last1=Volcovici |first1=Valeria |last2=James |first2=William |last3=Spring |first3=Jake |date=11 November 2021 |title=آمريڪا ۽ چين آبهوا تبديليءَ تي سهڪار وڌائڻ لاءِ معاهدي جو اعلان ڪيو |url=https://www.reuters.com/business/cop/china-us-make-joint-statement-cop26-climate-summit-2021-11-10 |access-date=11 November 2021 |work=[[رائٽرز]]}}</ref> === حڪمرانيءَ جو انداز === تمام رازدار اڳواڻ طور سڃاتو ويندڙ شي جن پنگ بابت عوامي سطح تي تمام ٿوري ڄاڻ موجود آهي تہ هو سياسي فيصلا ڪهڙي طريقي سان ڪري ٿو يا اقتدار جي چوٽيءَ تائين ڪيئن پهتو.<ref name="Economist-2022b">{{Cite news |date=28 September 2022 |title=شي جن پنگ جي فڪري بناوٽ تي اثرانداز ٿيندڙ عنصرن جي جاچ |url=https://www.economist.com/briefing/2022/09/28/an-investigation-into-what-has-shaped-xi-jinpings-thinking |access-date=30 September 2022 |newspaper=[[دي اڪنامسٽ]] |issn=0013-0613}}</ref><ref name="Myers-2018">{{Cite news |last=Myers |first=Steven Lee |date=5 March 2018 |title=عوامي شخصيت جي پٺيان، حقيقي شي جن پنگ هڪ محفوظ راز آهي |url=https://www.nytimes.com/2018/03/05/world/asia/xi-jinping-china-leader.html |access-date=13 August 2022 |work=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> شي جون تقريرون عام طور تي انهن جي ٿيڻ کان ڪيترن مهينن يا ڪڏهن سالن کان پوءِ شايع ڪيون وينديون آهن.<ref name="Economist-2022b"/> چين جو [[اعليٰ ترين اڳواڻ]] بڻجڻ کان پوءِ شي اڪيلو پريس ڪانفرنس تقريباً ڪڏهن بہ نه ڪئي آهي، سواءِ پرڏيهي اڳواڻن سان ٿيندڙ ڪڏهن ڪڏهن گڏيل پريس ڪانفرنسن جي.<ref name="Economist-2022b"/><ref>{{Cite web |last=McGregor |first=Richard |date=21 August 2022 |title=شي جن پنگ جي انتهائي راز داري |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2022/08/china-xi-jinping-biography-opacity/671195 |access-date=21 August 2022 |website=[[دي ائٽلانٽڪ]] |language=en}}</ref> ''[[دي وال اسٽريٽ جرنل]]'' موجب، شي حڪمرانيءَ ۾ معاملن جي ننڍين تفصيلن تائين ذاتي نگراني ڪرڻ کي ترجيح ڏئي ٿو؛ اها روش اڳوڻن اڳواڻن، جهڙوڪ [[هو جنتائو]]، کان مختلف آهي، جيڪي وڏين پاليسين جي تفصيلن تي ڪم گهڻو ڪري هيٺين سطح جي عملدارن حوالي ڪندا هئا.<ref name="Chin-2021"/> رپورٽ موجب وزارتن جا عملدار شي جي توجه حاصل ڪرڻ لاءِ مختلف طريقا اختيار ڪندا آهن، جن مان ڪجهه پيشڪشي سلائيڊون ۽ آواز تي ٻڌل رپورٽون تيار ڪندا آهن. ''دي وال اسٽريٽ جرنل'' اهو پڻ ٻڌايو تہ شي 2018ع ۾ عملدارن جي ڪارڪردگي جانچڻ لاءِ هڪ نظام متعارف ڪرايو، جنهن ۾ ٻين معيارن سان گڏ سياسي وفاداريءَ کي پڻ اهميت ڏني ويندي آهي.<ref name="Chin-2021"/> ''دي اڪنامسٽ'' موجب، شي جون هدايتون گهڻو ڪري وسيع يا غير واضح انداز ۾ ڏنيون وينديون آهن، جنهن ڪري هيٺين سطح جي عملدارن کي انهن جي عملي معنيٰ پاڻ طئي ڪرڻي پوندي آهي.<ref name="Economist-2022a">{{Cite news |date=1 January 2022 |title=راز ۾ بہ، چين جا اڳواڻ رمز واري ٻولي ڳالهائين ٿا |url=https://www.economist.com/china/2022/01/01/even-in-secret-chinas-leaders-speak-in-code |access-date=13 August 2022 |newspaper=[[دي اڪنامسٽ]] |issn=0013-0613}}</ref> چين جي سرڪاري خبررساں اداري [[شنهوا نيوز ايجنسي]] موجب، شي ”وڏن پاليسي دستاويزن جي هر مسودي جو ذاتي طور جائزو وٺندو آهي“ ۽ ”کيس موڪليل سموريون رپورٽون، ڀلي رات جو ڪيتري بہ دير سان پهچن، ايندڙ صبح هدايتن سان واپس موڪليون وينديون آهن.“<ref name="Blachard-2017">{{Cite news |last=Blachard |first=Ben |date=17 November 2017 |title=تعريفي پروفائيل چين جي شي جي ذاتي زندگيءَ بابت ٿورو در کولي ٿو |url=https://www.reuters.com/article/us-china-politics-xi-idUSKBN1DH0GA |access-date=9 December 2019 |publisher=[[رائٽرز]] |language=en}}</ref> [[چيني ڪميونسٽ پارٽي]] جي ميمبرن جي روين بابت شي ”ٻن لازمن“ تي زور ڏئي ٿو: ميمبرن کي نه مغرور يا لاپرواهه ٿيڻ گهرجي ۽ نه ئي پنهنجي محنتي مزاج کي ڇڏڻ گهرجي. ساڳئي وقت هو ”ڇهن نه“ تي پڻ زور ڏئي ٿو، جن تحت ميمبرن کي رسميت پسندي، دفتريت، تحفا وٺڻ يا ڏيڻ، شاهانه سالگرهه تقريبن، عيش پرستي ۽ فضول خرچيءَ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.{{Sfn |Marquis |Qiao |2022 |p=52}} شي عملدارن کي [[تنقيد ۽ خود تنقيد|خود تنقيد]] جي مشق ڪرڻ لاءِ پڻ زور ڏنو آهي. ڪجهه مبصرن موجب، اهڙي مهم جو مقصد پارٽي عملدارن کي گهٽ بدعنوان ۽ عوام جي ويجهو ڏيکارڻ هو.<ref>{{cite news |last1=Forde |first1=Brendan |date=9 September 2013 |title=چين جي ”ماس لائين“ مهم |url=https://thediplomat.com/2013/09/chinas-mass-line-campaign-2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180624035650/https://thediplomat.com/2013/09/chinas-mass-line-campaign-2 |archive-date=24 June 2018 |access-date=23 June 2018 |work=[[دي ڊپلوميٽ]]}}</ref><ref>{{cite news |last1=Levin |first1=Dan |date=20 December 2013 |title=چين مائو دور واري خود تنقيد کي ٻيهر جياري ٿو، پر هن صورت ۾ ٿورن جي انا زخمي ٿئي ٿي |url=https://www.nytimes.com/2013/12/21/world/asia/china-revives-mao-era-self-criticism-but-this-kind-bruises-few-egos.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180624010400/https://www.nytimes.com/2013/12/21/world/asia/china-revives-mao-era-self-criticism-but-this-kind-bruises-few-egos.html |archive-date=24 June 2018 |access-date=23 June 2018 |work=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]}}</ref><ref>{{cite news |last1=Tiezzi |first1=Shannon |date=27 December 2013 |title=ايڪيهين صديءَ ۾ ماس لائين مهم |url=https://thediplomat.com/2013/12/the-mass-line-campaign-in-the-21st-century |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180624010506/https://thediplomat.com/2013/12/the-mass-line-campaign-in-the-21st-century |archive-date=24 June 2018 |access-date=23 June 2018 |work=[[دي ڊپلوميٽ]]}}</ref> == سياسي موقف == {{further|شي جن پنگ جا نظريا}} === چيني خواب === {{main|چيني خواب}} [[File:Chinese_Dream,_South_Lake_Park,_Panzhou,_Guizhou,_China,_1_November_2019.jpg|thumb|''[[چيوشي]]'' موجب، ”چيني خواب“ جو تعلق چين جي خوشحالي، گڏيل ڪوششن، سوشلزم ۽ قومي شان سان آهي.]] شي جن پنگ ۽ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي]] جي نظرياتي مفڪرن ”چيني خواب“ جو اصطلاح چين بابت شي جي مجموعي سياسي تصور ۽ ڊگهي مدي وارن مقصدن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيو. شي اهو اصطلاح پهريون ڀيرو 29 نومبر 2012ع تي [[چين جو قومي عجائب گهر|چين جي قومي عجائب گهر]] جي هڪ نمايان دوري دوران استعمال ڪيو، جڏهن هو ۽ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي پولٽ بيورو جي اسٽينڊنگ ڪميٽي|پولٽ بيورو اسٽينڊنگ ڪميٽي]] جا ساٿي ”قومي احياءَ“ بابت هڪ نمائش ڏسي رهيا هئا. ان کان پوءِ هي اصطلاح شي جي دور جو هڪ نمايان سياسي نعرو بڻجي ويو.<ref>{{Cite news |date=4 May 2013 |title=شي جن پنگ ۽ چيني خواب |url=https://www.economist.com/leaders/2013/05/04/xi-jinping-and-the-chinese-dream |archive-url=https://web.archive.org/web/20160510092423/http://www.economist.com/news/leaders/21577070-vision-chinas-new-president-should-serve-his-people-not-nationalist-state-xi-jinping |archive-date=10 May 2016 |access-date=12 September 2019 |newspaper=[[دي اڪنامسٽ]] |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{cite news |last1=Moore |first1=Malcolm |date=17 March 2013 |title=شي جن پنگ ”چيني خواب“ لاءِ سڏ ڏئي ٿو |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/9935609/Xi-Jinping-calls-for-a-Chinese-Dream.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130320072154/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/9935609/Xi-Jinping-calls-for-a-Chinese-Dream.html |archive-date=20 March 2013 |access-date=20 March 2013 |work=[[دي ڊيلي ٽيليگراف]]}}</ref> ”چيني خواب“ جي اصطلاح جو اصل مڪمل طور واضح ناهي. جيتوڻيڪ اهو اصطلاح اڳ به صحافين ۽ عالمن استعمال ڪيو هو،<ref>{{cite news |last=Fallows |first=James |date=3 May 2013 |title=اڄ جي چين بابت نوٽس: خواب ۽ رڪاوٽون |url=https://www.theatlantic.com/china/archive/2013/05/todays-china-notes-dreams-obstacles/275544 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180712023142/https://www.theatlantic.com/china/archive/2013/05/todays-china-notes-dreams-obstacles/275544 |archive-date=12 July 2018 |access-date=7 September 2019 |work=[[دي ائٽلانٽڪ]]}}</ref> پر ڪجهه اشاعتن جو خيال آهي تہ اهو تصور ممڪن طور [[آمريڪي خواب]] کان متاثر ٿيو هجي.<ref>{{cite news |last=M. |first=J. |date=6 May 2013 |title=ٿامس فريڊمين جو ڪردار |url=https://www.economist.com/blogs/analects/2013/05/chinese-dream-0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171028145059/https://www.economist.com/blogs/analects/2013/05/chinese-dream-0 |archive-date=28 October 2017 |access-date=12 September 2019 |newspaper=[[دي اڪنامسٽ]]}}</ref> ''دي اڪنامسٽ'' موجب، هن تصور جي نسبتاً تجريدي ۽ عام فهم نوعيت ۽ ان ۾ ڪنهن هڪ جامع پاليسيءَ جي سخت وضاحت جو نه هجڻ، ممڪن آهي تہ شي جي اڳوڻن اڳواڻن جي ڳري نظرياتي اصطلاحن کان شعوري فاصلو هجي.<ref>{{Cite news |date=4 May 2013 |title=چيني خواب جي ڳولا |url=https://www.economist.com/news/briefing/21577063-chinas-new-leader-has-been-quick-consolidate-his-power-what-does-he-now-want-his |archive-url=https://web.archive.org/web/20161028080732/http://www.economist.com/news/briefing/21577063-chinas-new-leader-has-been-quick-consolidate-his-power-what-does-he-now-want-his |archive-date=28 October 2016 |access-date=12 September 2019 |newspaper=[[دي اڪنامسٽ]] |issn=0013-0613}}</ref> شي ”چيني خواب“ کي ”[[چيني قوم جو عظيم احياءُ]]“ سان ڳنڍيو آهي.<ref>{{Cite web |last=Tao |first=Xie |date=14 March 2014 |title=راءِ: چيني خواب تصور آهي يا حقيقت؟ |url=https://www.cnn.com/2014/03/14/world/asia/chinese-dream-anniversary-xi-jinping-president/index.html |access-date=14 August 2022 |website=[[سي اين اين]]}}</ref> === ثقافت === {{See also|ثقافت بابت شي جن پنگ جو فڪر|چين جي ثقافتي پاليسي|شي جن پنگ جي مذهبي پاليسي}} شي روايتي چيني ثقافت کي قوم جو ”روح“ ۽ چيني ڪميونسٽ پارٽي جي ثقافت جي ”بنياد“ طور بيان ڪيو آهي.<ref name=":1">{{Cite news |last=Zi |first=Yang |date=6 July 2016 |title=شي جن پنگ ۽ چين جي روايتي بحالي |url=https://jamestown.org/program/xi-jinping-chinas-traditionalist-restoration |access-date=23 January 2020 |work=[[جيمس ٽائون فائونڊيشن]]}}</ref> هن ”شاندار چيني تهذيب“ جي ساراهه ڪندي چيني ڪميونسٽ پارٽي جي حڪمرانيءَ کي ”هزارين سالن کان بنا وقفي جاري رهندڙ تهذيبي ارتقا“ جو حصو قرار ڏنو آهي، جنهن کي هن دنيا جي قومن ۾ غيرمعمولي خاصيت چيو.{{Sfn |Tsang |Cheung |2024 |p=87}} شي [[مارڪسزم]] جي بنيادي اصولن کي چين جي روايتي ثقافت سان ڳنڍڻ تي پڻ زور ڏنو آهي.<ref name=":12"/> شي ”[[چار اعتماد]]“ جي تصور کي اڳتي وڌايو، جيڪو بعد ۾ چيني ڪميونسٽ پارٽي جي آئين ۾ شامل ڪيو ويو. ان تحت پارٽي ميمبرن، سرڪاري عملدارن ۽ چيني عوام کي ”چونڊيل رستي، رهنمائي ڪندڙ نظرين، سياسي نظام ۽ ثقافت“ بابت اعتماد رکڻ تي زور ڏنو ويو. 2023ع ۾ هن [[عالمي تهذيبي شروعات]] پيش ڪئي، جنهن ۾ ”تهذيبن جي گوناگونيت جو احترام، انسانيت جي گڏيل قدرن جي حمايت، تهذيبي ورثي ۽ جدت کي اهميت ڏيڻ، ۽ ماڻهن جي وچ ۾ بين الاقوامي رابطن ۽ سهڪار کي مضبوط ڪرڻ“ تي زور ڏنو ويو.<ref name=":12"/> {{Quote box | quote = ڪنهن پارٽي ۽ ان جي اختيار جو دارومدار ماڻهن جي دلين ۽ ذهنن کي حاصل ڪرڻ تي هوندو آهي. جنهن ڳالهه جي عوام مخالفت ڪري يا نفرت ڪري، اسان کي ان کي حل ڪرڻ گهرجي.{{pb}} مادي ۽ ثقافتي ضرورتون وڌي ويون آهن؛ جمهوريت، قانون جي حڪمراني، برابري ۽ انصاف، سلامتي ۽ بهتر ماحول بابت گهرجون پڻ هر ڏينهن وڌي رهيون آهن. | source = — شي جن پنگ، 2017ع جي هڪ تقرير دوران<ref name="voa2017oct">{{cite web |last=Ide |first=Bill |date=18 October 2017 |title=شي ڪميونسٽ چين لاءِ نئون تصور پيش ڪري ٿو |url=https://www.voanews.com/a/xi-jinping-opens-national-congress/4075475.html |access-date=30 July 2024 |website=[[وائس آف آمريڪا]]}}</ref> | align = right | width = 25em }} شي محب وطن فن ۽ ”ڳاڙهن ڪلاسيڪن“ جي فروغ سميت هڪ سوشلسٽ فني بحاليءَ جي حمايت ڪئي آهي.{{Sfn |Tu |2025 |p=253}} [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 18هين قومي ڪانگريس|18هين پارٽي ڪانگريس]] کان پوءِ هن ”ڳاڙهن وسيلن“ جي استعمال، ”ڳاڙهيون ڪهاڻيون ٻڌائڻ“ ۽ ”ڳاڙها جين ورثي ۾ وٺڻ“ تي زور ڏنو.{{Sfn |Li |2024 |p=12}} 15 آڪٽوبر 2014ع تي شي [[يانآن فورم]] جي روايت جي تقليد ڪندي [[ادب ۽ فن بابت بيجنگ فورم]] ۾ تقرير ڪئي.{{Sfn |Sorace |2019 |p=15}} مائو جي يانآن واري نظرئي سان هم آهنگ ٿي، شي جو خيال آهي تہ فن پارن کي سياسي معيارن سان پڻ پرکڻ گهرجي.{{Sfn |Sorace |2019 |p=16}} 2021ع ۾ [[چائنا فيڊريشن آف لٽريچر اينڊ آرٽ سرڪلز]] جي 11هين قومي ڪانگريس ۽ [[چيني ليکڪ انجمن]] جي 10هين قومي ڪانگريس جي افتتاحي تقريب ۾ شي يانآن واري تقريرن جو حوالو ڏنو.{{Sfn |Marquis |Qiao |2022 |p=174}} شي موجب، فن کي محض ”[[فن خاطر فن]]“ جي تصور تحت نه ڏسڻ گهرجي، پر قومي احياءَ جي مقصد سان ڳنڍيل هجڻ گهرجي.{{Sfn |Sorace |2019 |p=16}} هن مارڪيٽ تي هلندڙ اهڙي فن جي تنقيد ڪئي آهي، جيڪو سندس خيال ۾ سنسني خيز هجي يا نفعي لاءِ ”سماج جي اونداهي پهلوئن“ کي وڌائي پيش ڪري.{{Sfn |Sorace |2019 |p=16}} هن فني ۽ ثقافتي شعبن کي ”چين جون ڪهاڻيون چڱي طرح ٻڌائڻ ۽ چيني آواز دنيا تائين پهچائڻ“ لاءِ چيو آهي.<ref>{{cite web |last1=Cheng |first1=Joyce |last2=Xiao |first2=Bang |date=2022-07-31 |title=عالمي شهرت رکندڙ ليکڪا يان گيلنگ سينسرشپ سبب چيني ٻوليءَ ۾ لکڻ ڇڏڻ تي غور ڪري ٿي |url=https://www.abc.net.au/news/2022-07-31/author-yan-geling-criticises-beijing-censorship/101276516 |access-date=3 June 2026 |work=[[آسٽريلين براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن|اي بي سي]]}}</ref> شي چيو آهي تہ چيني ليکڪن کي پارٽي جي قيادت جي پيروي ڪرڻ، سوشلزم جي مقصد جي خدمت ڪرڻ ۽ ماڻهن کي ”چڱائي ڏسڻ، اميد محسوس ڪرڻ ۽ خواب رکڻ“ ۾ مدد ڪرڻ گهرجي.{{Sfn |Tu |2025 |p=252}} شي [[چين ۾ مذهبن جي چينيائي ڪرڻ|چيني مذهبن جي چينيائي ڪرڻ]] جو حامي آهي.{{Sfn |Mariani |2025 |p=288}} [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 19هين قومي ڪانگريس|19هين پارٽي ڪانگريس]] ۾ هن چيو: ”اسان مذهبي معاملن بابت پارٽي جي بنيادي پاليسي تي مڪمل عمل ڪنداسين، ان اصول کي قائم رکنداسين تہ چين ۾ مذهبن جي رخ کي چيني هجڻ گهرجي ۽ مذهبن کي فعال رهنمائي فراهم ڪنداسين تہ جيئن اهي سوشلسٽ سماج سان پاڻ کي هم آهنگ ڪن.“{{Sfn |Mariani |2025 |p=288}} === نظريو === {{See also|چيني ڪميونسٽ پارٽي جو نظريو}} [[File:习近平：中国人民绝不允许任何外来势力欺负、压迫、奴役我们.webm|thumb|شي جن پنگ، 30 جون 2021ع تي [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي قيام جي 100هين سالگرهه]] جي موقعي تي تقرير ڪندي]] شي چيو آهي تہ ”صرف سوشلزم چين کي بچائي سگهي ٿو.“<ref>{{Cite news |last=Tian |first=Yew Lun |date=9 September 2021 |title=تجزيو: سڌارن کي اڳتي وڌائيندي شي چين کي ٻيهر سوشلسٽ بنيادن ڏانهن وٺي وڃي ٿو |url=https://www.reuters.com/world/china/unleashing-reforms-xi-returns-chinas-socialist-roots-2021-09-09 |access-date=17 September 2022 |work=[[رائٽرز]] |language=en}}</ref> هن [[چيني خاصيتن وارو سوشلزم]] کي ”قومي احياءَ کي حقيقت بڻائڻ جو واحد صحيح رستو“ پڻ قرار ڏنو آهي.<ref>{{Cite web |date=9 October 2021 |title=چيني خاصيتن وارو سوشلزم قومي احياءَ جو واحد صحيح رستو آهي: شي |url=http://ex.chinadaily.com.cn/exchange/partners/82/rss/channel/www/columns/np4922/stories/WS61610570a310cdd39bc6dcc1.html |access-date=17 September 2022 |website=[[چائنا ڊيلي]]}}</ref> [[بي بي سي نيوز]] موجب، جيتوڻيڪ 1970ع واري ڏهاڪي کان [[سڌارا ۽ کليل پاليسي]] شروع ٿيڻ کان پوءِ چيني ڪميونسٽ پارٽي بابت اهو تاثر پيدا ٿيو تہ هن ڪميونسٽ نظريي کان عملي فاصلو اختيار ڪيو آهي، ڪجهه مبصرن شي کي ”ڪميونسٽ منصوبي جي تصور“ تي اڳوڻن اڳواڻن کان وڌيڪ يقين رکندڙ قرار ڏنو آهي.<ref>{{Cite news |last=McDonell |first=Stephen |date=22 September 2021 |title=بدلجندڙ چين: شي جن پنگ جي سوشلزم ڏانهن واپسي جي ڪوشش |url=https://www.bbc.com/news/business-58579831 |access-date=17 September 2022 |work=[[بي بي سي نيوز]] |language=en-GB}}</ref> آسٽريليا جي اڳوڻي وزيراعظم [[ڪيون رڊ]] پڻ شي کي [[مارڪسزم–ليننزم|مارڪسسٽ–ليننسٽ]] قرار ڏنو آهي.{{sfn |Rudd |2024 |pp=35–36}} شي جي دور ۾ نظريي کي ترجيح ڏيڻ ۾ پارٽي جي آخري مقصد، يعني [[ڪميونسٽ سماج]] جي قيام، کي ٻيهر نمايان ڪرڻ شامل آهي. هن انهن خيالن جي تنقيد ڪئي آهي جيڪي ڪميونزم کي ناقابل عمل يا غيرلاڳاپيل سمجهن ٿا.{{sfn |Pieke |Hofman |2022 |p=48}} شي ڪميونسٽ نظريي کي پارٽي ميمبر جي ريڙهه ۾ ”ڪيلشيم“ سان تشبيهه ڏني ۽ چيو تہ ان کان سواءِ ميمبر سياسي ”هڏن جي ڪمزوري“ جو شڪار ٿي سڌو بيهي نه سگهندو.{{sfn |Pieke |Hofman |2022 |p=48}} شي مضبوط پارٽي قيادت جو حامي آهي ۽ چيو آهي: ”حڪومت، فوج، سماج ۽ اسڪول؛ اتر، ڏکڻ، اوڀر ۽ اولهه—[[پارٽي هر شيءِ جي قيادت ڪري ٿي|پارٽي انهن سڀني جي قيادت ڪري ٿي]].“<ref>{{Cite web |last=Gan |first=Nectar |date=25 October 2017 |title=16 اکرن ۾ چين تي ڪميونسٽ پارٽي جي وڌيڪ مضبوط گرفت |url=https://www.scmp.com/news/china/policies-politics/article/2116836/xi-jinping-thought-communist-partys-tighter-grip-china |access-date=14 August 2022 |website=[[سائوٿ چائنا مارننگ پوسٽ]] |language=en}}</ref> 2021ع ۾ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي قيام جي 100هين سالگرهه]] جي موقعي تي هن چيو تہ ”[[ڪميونسٽ پارٽي کان سواءِ نئون چين نه هجي ها|چيني ڪميونسٽ پارٽي کان سواءِ نئون چين نه هجي ها]] ۽ نه قومي احياءُ“، ۽ پارٽي جي قيادت کي چيني خاصيتن واري سوشلزم جي سڃاڻپ ڪندڙ خصوصيت ۽ نظام جي وڏي طاقت قرار ڏنو.<ref>{{Cite web |date=1 July 2021 |title=چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 100هين سالگرهه تي شي جن پنگ جي تقرير جو مڪمل متن |url=https://asia.nikkei.com/Politics/Full-text-of-Xi-Jinping-s-speech-on-the-CCP-s-100th-anniversary |access-date=14 August 2022 |website=[[نڪي ايشيا]] |language=en-GB}}</ref> شي چيو آهي تہ چين ڪيترين رڪاوٽن باوجود چيني ڪميونسٽ پارٽي جي قيادت هيٺ وڏي ترقي ڪئي آهي ۽ ”چيني خاصيتن وارو سوشلزم 21هين صديءَ جي سوشلسٽ ترقيءَ جو علمبردار بڻجي چڪو آهي.“<ref name=":12bb">{{Cite web |last=Zheng |first=William |date=16 September 2022 |title=شي جو مضمون پارٽي ڪانگريس کان اڳ چين جي رخ بابت اشارا ڏئي ٿو |url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3192677/xi-article-gives-insight-chinas-direction-ahead-party-congress |access-date=17 September 2022 |website=[[سائوٿ چائنا مارننگ پوسٽ]] |language=en}}</ref> ساڳئي وقت هن خبردار ڪيو آهي تہ قومي احياءَ جي عمل کي مڪمل ٿيڻ ۾ گهڻو وقت لڳندو ۽ ان دوران پارٽي ميمبرن کي پارٽي جي حڪمراني جي زوال کان بچائڻ لاءِ خبردار رهڻ گهرجي.<ref name=":12bb"/> پارٽي جي ”پاڪيزگي“ ۽ ”دائمي جواني“ برقرار رکڻ لاءِ شي [[خود انقلاب]] جو تصور اڳتي وڌايو آهي، جنهن تحت پارٽي اندر بدعنواني ۽ غيرموثر عملدارن کي ختم ڪرڻ تي زور ڏنو وڃي ٿو.<ref name=":010">{{Cite web |date=2024-08-20 |title=خود انقلاب |url=https://chinamediaproject.org/the_ccp_dictionary/self-revolution |access-date=2026-05-04 |website=چائنا ميڊيا پروجيڪٽ |language=en-US}}</ref> هن چيو آهي تہ ”اسان جي پارٽي ايتري وڏي ۽ ملڪ ايترو وسيع آهي، جو جيڪڏهن پارٽي مرڪز وٽ فيصلا ڪرڻ جو واحد اختيار نه هجي تہ ڪجهه به حاصل نه ڪري سگهجي“؛ هن پارٽي مرڪز کي چيني ڪميونسٽ پارٽي جو ”[[دماغ]]“ ۽ ”[[مرڪزي عصبي نظام]]“ قرار ڏنو آهي.{{Sfn |Tsang |Cheung |2024 |p=70}} شي ”[[تاريخي نهيليت]]“ جي مخالفت ڪئي آهي، يعني اهڙين تاريخي تشريحن جي جيڪي چيني ڪميونسٽ پارٽي جي سرڪاري تاريخي موقف کي چئلينج ڪن.{{Sfn |Wong |2023 |p=181}} شي موجب [[سوويت يونين جو زوال]] ٿيڻ جي سببن مان هڪ ”تاريخي نهيليت“ هو.<ref>{{Cite news |title=چين پنهنجي ماضي جي سرڪاري تشريح تي ضابطو رکڻ لاءِ جدوجهد ڪري رهيو آهي |url=https://www.economist.com/china/2016/10/29/china-is-struggling-to-keep-control-over-its-version-of-the-past |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180714135236/https://www.economist.com/china/2016/10/29/china-is-struggling-to-keep-control-over-its-version-of-the-past |archive-date=14 July 2018 |access-date=13 August 2022 |newspaper=[[دي اڪنامسٽ]] |issn=0013-0613}}</ref> ان نظرئي جي حمايت ڪندي تہ آخرڪار سوشلزم سرمائيداريءَ تي غالب ٿيندو، شي چيو آهي تہ ”مارڪس ۽ اينگلز جو [[سرمائيداراڻي پيداواري طريقي|سرمائيداراڻي سماج]] جي بنيادي تضادن بابت تجزيو پراڻو ناهي ٿيو، ۽ نه ئي [[تاريخي ماديت]] جو اهو نظريو پراڻو ٿيو آهي تہ سرمائيداري ختم ٿيڻ لاءِ مقدر آهي ۽ سوشلزم جي فتح لازمي آهي.“<ref name="Hancock-2022">{{Cite web |last=Hancock |first=Tom |date=6 June 2022 |title=چين جي ”بي ترتيب سرمائي“ خلاف مهم ۾ مارڪسزم جي واپسي |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2022-06-06/marxism-makes-a-comeback-in-china-s-crackdown-on-disorderly-capital |access-date=17 September 2022 |website=[[بلومبرگ نيوز]]}}</ref> شي [[مارڪسزم جي چينيائي ڪرڻ]] تي پڻ زور ڏنو آهي، يعني مارڪسزم کي چين جي مخصوص حالتن مطابق اختيار ڪرڻ. جولاءِ 2021ع ۾ هن [[ٻه انضمام]] جو تصور پيش ڪيو، جنهن تحت مارڪسزم کي چين جي مخصوص حالتن ۽ چين جي روايتي ثقافت سان ڳنڍڻ تي زور ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |date=2023-06-30 |title=ٻه انضمام |url=https://chinamediaproject.org/the_ccp_dictionary/two-combines |access-date=2025-03-30 |website=چائنا ميڊيا پروجيڪٽ |language=en-US}}</ref> شي چيني ڪميونسٽ پارٽي جي ميمبرن کي ”پنهنجي ابتدائي مقصد سان وفادار رهڻ“ لاءِ چيو آهي، جنهن مان مراد چيني عوام جي خوشحالي ۽ چين جي قومي احياءَ لاءِ ڪم ڪرڻ آهي. هن ان مقصد لاءِ 2019ع کان 2020ع تائين [[ابتدائي مقصد سان وفادار رهو ۽ پنهنجي مشن کي ياد رکو|تعليمي مهم]] هلائي.<ref name=":08">{{Cite web |last=Chen |first=Stella |date=2022-04-18 |title=ابتدائي مقصد نه وسارڻ |url=https://chinamediaproject.org/the_ccp_dictionary/not-forgetting-the-original-intention |access-date=2025-03-19 |website=چائنا ميڊيا پروجيڪٽ |language=en-US}}</ref> هن چيو آهي تہ ”پنهنجي وطن لاءِ عقيدت ۽ وابستگي هر چيني جي ذميواري آهي“ ۽ جديد چين ۾ حب الوطني جو جوهر ”ملڪ، پارٽي ۽ سوشلزم سان هڪ ئي وقت محبت ڪرڻ“ آهي.<ref>{{Cite web |date=4 June 2022 |title=شي جن پنگ حب الوطني بابت |url=http://english.scio.gov.cn/m/topnews/2022-06/04/content_78252995.htm |access-date=2026-04-29 |website=[[اسٽيٽ ڪائونسل انفارميشن آفيس]]}}</ref> {{Quote box | quote = چين جي ڪاميابي ثابت ڪري ٿي تہ سوشلزم مري نه ويو آهي؛ اهو ترقي ڪري رهيو آهي. رڳو تصور ڪريو: جيڪڏهن چين ۾ سوشلزم ناڪام ٿي وڃي ها ۽ اسان جي ڪميونسٽ پارٽي به سوويت يونين جي پارٽيءَ وانگر زوال پذير ٿي وڃي ها، تہ عالمي سوشلزم ڊگهي اونداهي دور ۾ داخل ٿي وڃي ها. ۽ ڪميونزم، جيئن ڪارل مارڪس ڪڏهن چيو هو، هڪ ڀٽڪندڙ ڀوت وانگر معلق رهجي وڃي ها. | source = — شي جن پنگ، 2018ع جي هڪ تقرير دوران<ref name=":12bb"/> | align = right | width = 25em }} شي چين لاءِ [[گهڻ پارٽي نظام]] کي رد ڪيو آهي، ۽ چيو آهي تہ ”آئيني بادشاهت، شهنشاهيت جي بحالي، پارلياماني نظام، گهڻ پارٽي نظام ۽ صدارتي نظام—اسان انهن بابت سوچيو ۽ انهن کي آزمايو، پر ڪو به ڪم نه آيو.“<ref>{{Cite news |date=2 April 2014 |title=شي چوي ٿو تہ گهڻ پارٽي نظام چين لاءِ ڪم نه ڪيو |url=https://www.reuters.com/article/us-china-politics-xi-idUSBREA3107S20140402 |access-date=13 August 2022 |work=[[رائٽرز]] |language=en}}</ref> ان جي باوجود شي چين کي [[چين ۾ جمهوريت|جمهوريت]] قرار ڏئي ٿو ۽ چيو آهي تہ ”چين جي [[سوشلسٽ جمهوريت]] سڀ کان وڌيڪ جامع، حقيقي ۽ اثرائتي جمهوريت آهي.“<ref name="Drinhausen-2009">{{Cite web |date=4 February 2021 |title=جمهوريت |url=https://decodingchina.eu/democracy |access-date=13 August 2022 |website=ڊيڪوڊنگ چائنا |language=en-US}}</ref> چين جي جمهوريت جي سرڪاري تشريح [[لبرل جمهوريت]] کان مختلف آهي ۽ مارڪسزم–ليننزم سان جڙيل آهي، جنهن ۾ [[عوامي جمهوري آمريت]] ۽ [[جمهوري مرڪزيت]] جهڙا تصور بنيادي آهن.<ref name="Drinhausen-2009"/> شي ”[[سڄي عمل جي عوامي جمهوريت]]“ جو اصطلاح پڻ متعارف ڪرايو آهي، جنهن کي هن ”عوام جي مالڪي“ سان ڳنڍيو آهي.<ref>{{Cite web |last=Chen |first=Stella |date=23 November 2021 |title=سڄي عمل جي جمهوريت |url=https://chinamediaproject.org/the_ccp_dictionary/whole-process-democracy |access-date=13 August 2022 |website=چائنا ميڊيا پروجيڪٽ |language=en-US}}</ref> پرڏيهي تجزيه نگارن ۽ مبصرن وڏي پيماني تي ان دعويٰ سان اختلاف ڪيو آهي تہ چين جمهوريت آهي، ۽ ان کي هڪ پارٽيءَ واري آمرانه رياست ۽ شي کي آمرانه اڳواڻ قرار ڏنو آهي.{{refn|name=dictatorandauthoritarian|{{Sfn |Brady |2015 |pp=51–59}}{{Sfn |Amako |2018 |pp=81–83}}{{Sfn |Howell |Pringle |2019 |pp=223–246}}{{Sfn |Düben |2020 |pp=111–128}}}} شي کي ڪڏهن ڪڏهن ”[[روايتي قدامت پسند]]“ يا ”[[نئون آمريت پسند]]“ پڻ سڏيو ويو آهي.{{Sfn |Fenby |2019 |p=32}}<ref name=":1"/><ref name=":12"/> شي مغربي طرز کي جديديت جو واحد رستو مڃڻ کان انڪار ڪيو آهي ۽ ان جي بدران اهڙي رستي کي فروغ ڏنو آهي، جنهن کي هو [[چيني جديديت]] سڏي ٿو.<ref>{{Cite news |date=8 February 2023 |title=شي مغربيائي ٿيڻ کي رد ڪندي خود انحصاري تي ڀروسو ظاهر ڪري ٿو |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-08/xi-calls-for-china-s-modernization-path-to-surpass-capitalism |access-date=10 February 2023 |work=[[بلومبرگ نيوز]]}}</ref> === شي جن پنگ جو فڪر === {{main|شي جن پنگ جو فڪر}} [[File:A political slogan on the wall in Longhua District, Shenzhen, Guangdong, China, picture1.jpg|thumb|[[شينزين]] ۾ [[شي جن پنگ جو فڪر]] فروغ ڏيندڙ هڪ اشتهاري بورڊ]] جنوري 2013ع ۾ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي پولٽ بيورو جي اسٽينڊنگ ڪميٽي|پولٽ بيورو اسٽينڊنگ ڪميٽي]] جي ميمبر [[ليو يونشان]]، [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 18هين قومي ڪانگريس|18هين پارٽي قومي ڪانگريس]] لاءِ شي جي تقرير کي ”سيڪريٽري جنرل شي جن پنگ جي اهم تقريرن جو سلسلو“ قرار ڏنو. آڪٽوبر 2017ع ۾ چيني ڪميونسٽ پارٽي جي مرڪزي ڪميٽي اعلان ڪيو تہ شي جي سياسي نظرين کي ”نئين دور لاءِ چيني خاصيتن واري سوشلزم بابت شي جن پنگ جو فڪر“ جي صورت ۾ ترقي ڏني وئي آهي.<ref>{{Cite news |last1=Liu |first1=Xiaodong |last2=Chen |first2=Yu |date=18 September 2017 |script-title=zh:中共中央政治局召开会议 研究拟提请党的十八届七中全会讨论的文件-新华网 |trans-title=چيني ڪميونسٽ پارٽي جي مرڪزي ڪميٽي جي سياسي بيورو جو اجلاس: 18هين مرڪزي ڪميٽي جي ستين مڪمل اجلاس ۾ پيش ٿيڻ وارن دستاويزن جو جائزو |url=http://news.xinhuanet.com/politics/2017-09/18/c_1121683516.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011094706/http://news.xinhuanet.com/politics/2017-09/18/c_1121683516.htm |archive-date=11 October 2017 |access-date=4 October 2017 |publisher=[[شنهوا نيوز ايجنسي]] |language=zh-hans}}</ref><ref>{{Cite news |last=Rudolph |first=Josh |date=19 September 2017 |title=چيني ڪميونسٽ پارٽي جي آئين ۾ ترميم شي جي طاقت جو اشارو ٿي سگهي ٿي |url=http://chinadigitaltimes.net/2017/09/party-constitution-amendment-signal-xis-power |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171003234252/http://chinadigitaltimes.net/2017/09/party-constitution-amendment-signal-xis-power |archive-date=3 October 2017 |access-date=4 October 2017 |work=[[چائنا ڊجيٽل ٽائيمز]]}}</ref> شي پهريون ڀيرو آڪٽوبر 2017ع ۾ 19هين پارٽي ڪانگريس جي افتتاحي تقرير دوران ”نئين دور لاءِ چيني خاصيتن واري سوشلزم بابت فڪر“ جو ذڪر ڪيو. ڪانگريس ۾ شي جي مرڪزي خطاب جو جائزو وٺندي سندس پولٽ بيورو اسٽينڊنگ ڪميٽي جي ساٿين ان اصطلاح اڳيان ”شي جن پنگ“ جو نالو شامل ڪيو.<ref name="xithought2">{{cite news |last1=Zhang |first1=Ling |date=18 October 2017 |title=چيني ڪميونسٽ پارٽي نئين دور لاءِ چيني خاصيتن واري سوشلزم بابت شي جن پنگ جو فڪر قائم ڪيو |url=http://news.xinhuanet.com/english/2017-10/19/c_136689808.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018195301/http://news.xinhuanet.com/english/2017-10/19/c_136689808.htm |archive-date=18 October 2017 |access-date=19 October 2017 |work=[[شنهوا نيوز ايجنسي]]}}</ref> 24 آڪٽوبر 2017ع تي، [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 19هين قومي ڪانگريس|19هين پارٽي قومي ڪانگريس]] جي اختتامي اجلاس ۾ ”شي جن پنگ جو فڪر“ چيني ڪميونسٽ پارٽي جي آئين ۾ شامل ڪرڻ جي منظوري ڏني وئي،<ref name="PhillipsGuardian2">{{Cite news |last=Phillips |first=Tom |date=24 October 2017 |title=چين جي آئين ۾ تبديلي سان شي جن پنگ مائو کان پوءِ سڀ کان طاقتور اڳواڻ بڻجي ويو |url=https://www.theguardian.com/world/2017/oct/24/xi-jinping-mao-thought-on-socialism-china-constitution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171024053607/https://www.theguardian.com/world/2017/oct/24/xi-jinping-mao-thought-on-socialism-china-constitution |archive-date=24 October 2017 |access-date=24 October 2017 |work=[[دي گارڊين]] |issn=0261-3077}}</ref> جڏهن تہ مارچ 2018ع ۾ [[قومي عوامي ڪانگريس]] رياستي آئين ۾ پڻ ترميم ڪري ”شي جن پنگ جو فڪر“ شامل ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Ken |first=Suzuki |date=27 November 2018 |title=چين جو نئون ”شي جن پنگ آئين“: مطلق العنانيت ڏانهن رستو |url=https://www.nippon.com/en/in-depth/a05803 |access-date=11 August 2022 |website=nippon.com |language=en}}</ref> [[File:201901 Xi Jinping's books at Shanghai Library.jpg|left|thumb|[[شنگهائي لائبريري]] ۾ مختلف ٻولين ۾ ''[[چين جي حڪمراني]]'' جا نسخا]] شي پاڻ هن فڪر کي [[چيني خاصيتن وارو سوشلزم|چيني خاصيتن واري سوشلزم]] جي وسيع نظرياتي ڍانچي جو حصو قرار ڏنو آهي؛ اهو اصطلاح [[ڊينگ شياوپنگ]] متعارف ڪرايو هو ۽ چين کي [[سوشلزم جو ابتدائي مرحلو|سوشلزم جي ابتدائي مرحلي]] ۾ رکڻ واري تصور سان ڳنڍيل آهي. شي جن پنگ جي فڪر جي بنيادي عنصرن کي ”ڏهه تصديقون“، ”چوڏهن پابنديون“ ۽ ”ڪاميابين جا تيرهن شعبا“ جي صورت ۾ خلاصو ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |last=Rudolf |first=Moritz |date=24 April 2023 |title=نئين دور لاءِ چيني خاصيتن واري سوشلزم بابت شي جن پنگ جو فڪر |url=https://agendapublica.elpais.com/noticia/18553/xi-jinping-thought-socialism-with-chinese-characteristics-for-new-era |access-date=25 December 2023 |work=[[ايل پائيس]]}}</ref> پارٽي جي سرڪاري دستاويزن ۽ شي جي ساٿين جي بيانن ۾ هن فڪر کي [[مارڪسزم–ليننزم]]، [[مائو زيدونگ جو فڪر]]، [[ڊينگ شياوپنگ جو نظريو]]، [[ٽي نمائندگيون]] ۽ [[سائنسي ترقيءَ جو نظريو]] جي تسلسل طور بيان ڪيو وڃي ٿو؛ اهي سڀ گڏجي اهڙن رهنمائي ڪندڙ نظرين جو سلسلو سمجهيا وڃن ٿا، جيڪي ”چيني حالتن مطابق اختيار ڪيل مارڪسزم“ ۽ جديد دور جي حالتن جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref name="xithought2"/> چيني ڪميونسٽ پارٽي جي [[مرڪزي پارٽي اسڪول]] جي ٻن پروفيسرن هن فڪر کي ”21هين صديءَ جو مارڪسزم“ پڻ قرار ڏنو آهي.<ref name="Page-2020"/> [[وانگ هوننگ]]، جيڪو شي جو اهم سياسي صلاحڪار ۽ ويجهو ساٿي سمجهيو وڃي ٿو، شي جن پنگ جي فڪر جي نظرياتي جوڙجڪ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙ شخص طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Page-2020"/> شي جن پنگ جي فڪر سان لاڳاپيل تصورن ۽ پسمنظر جي وڌيڪ وضاحت شي جي ڪتابي سلسلي ''[[چين جي حڪمراني]]'' ۾ ڪئي وئي آهي، جيڪو [[فارين لينگويجز پريس]] طرفان بين الاقوامي پڙهندڙن لاءِ ڇپايو ويو. ان جو پهريون جلد سيپٽمبر 2014ع ۽ ٻيو جلد نومبر 2017ع ۾ شايع ٿيو.<ref>{{Cite news |last=Yang |first=Yi |date=7 November 2017 |title=حڪمراني بابت شي جي ڪتاب جو ٻيو جلد شايع |url=http://news.xinhuanet.com/english/2017-11/07/c_136733705.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20171206143920/http://news.xinhuanet.com/english/2017-11/07/c_136733705.htm |archive-date=6 December 2017 |access-date=6 December 2017 |publisher=[[شنهوا نيوز ايجنسي]]}}</ref> ''[[شيوشي چيانگ گوئو]]''، شي جن پنگ جو فڪر سيکارڻ لاءِ تيار ڪيل هڪ موبائل ايپ، 2019ع ۾ چين جي سڀ کان وڌيڪ مقبول اسمارٽ فون ايپ بڻجي وئي. اهو ان وقت ٿيو جڏهن چيني ڪميونسٽ پارٽي پنهنجي اهلڪارن کي روزانو سياسي نظريي جي مطالعي ۾ مشغول رهڻ لاءِ نئين مهم شروع ڪئي.<ref>{{Cite news |last=Huang |first=Zheping |date=14 February 2019 |title=چين جي سڀ کان مشهور ايپ شي جن پنگ جو فڪر سيکاريندڙ پروپيگنڊا اوزار آهي |url=https://www.scmp.com/tech/apps-social/article/2186037/chinas-most-popular-app-propaganda-tool-teaching-xi-jinping-thought |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190920105809/https://www.scmp.com/tech/apps-social/article/2186037/chinas-most-popular-app-propaganda-tool-teaching-xi-jinping-thought |archive-date=20 September 2019 |access-date=7 September 2019 |work=[[سائوٿ چائنا مارننگ پوسٽ]]}}</ref> == ذاتي زندگي == === خاندان === {{Main|شي خاندان}} [[File:Presiden China Hadiri APEC 2013 (5).jpg|thumb|شي ۽ سندس گهرواري [[پينگ لي يوان]] [[اي پي اي سي انڊونيشيا 2013]] ۾ شرڪت لاءِ [[بالي]] پهچندي]] شي جي پهرين شادي [[ڪي لِنگ لِنگ]] سان ٿي، جيڪا 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ برطانيا ۾ چين جي سفير [[ڪي هوا]] جي ڌيءَ هئي. ٻنهي جي شادي ڪجهه سالن اندر ختم ٿي وئي.<ref>{{cite news |last=Yuan |first=Elizabeth |date=8 November 2012 |title=شي جن پنگ: ”موڪليل نوجوان“ کان چين جي مٿئين اڳواڻ تائين |url=https://edition.cnn.com/2012/11/07/world/asia/china-xi-jinping-profile/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108195546/http://edition.cnn.com/2012/11/07/world/asia/china-xi-jinping-profile/index.html |archive-date=8 November 2012 |access-date=8 November 2012 |work=[[سي اين اين]]}}</ref> چيو وڃي ٿو تہ ٻنهي ۾ ”تقريباً هر روز“ جهيڙا ٿيندا هئا، ۽ طلاق کان پوءِ ڪي برطانيا هلي وئي.<ref name="newyorker2"/> 1987ع ۾ شي مشهور لوڪ ڳائڻي [[پينگ لي يوان]] سان شادي ڪئي.<ref>{{Cite news |last=Magnier |first=Mark |date=23 October 2007 |title=چين جي اڳواڻن جي ”پنجين نسل“ ۾ ملڪ جون تبديليون عڪس ٿين ٿيون |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2007-oct-23-fg-chileaders23-story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110823133224/http://articles.latimes.com/2007/oct/23/world/fg-chileaders23 |archive-date=23 August 2011 |access-date=21 December 2009 |work=[[لاس اينجلس ٽائيمز]]}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيترن چيني جوڙن وانگر، شي ۽ پينگ جي سڃاڻپ پڻ دوستن وسيلي ڪرائي وئي هئي.<ref>{{Cite news |last=Page |first=Jeremy |date=12 February 2012 |title=چين جي ايندڙ خاتون اول، مشهور لوڪ ڳائڻي سان ملاقات |url=https://blogs.wsj.com/chinarealtime/2012/02/13/peng-liyuan-meet-chinas-folk-song-singing-first-lady-in-waiting |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120511045002/http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2012/02/13/peng-liyuan-meet-chinas-folk-song-singing-first-lady-in-waiting |archive-date=11 May 2012 |access-date=7 November 2012 |work=[[دي وال اسٽريٽ جرنل]]}}</ref> پينگ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ شهرت ماڻي چڪي هئي ۽ 2000ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين، جڏهن شي کي ممڪن جانشين طور ڏٺو وڃڻ لڳو، تڏهن تائين هوءَ چين ۾ شي کان گهڻو وڌيڪ مشهور هئي. سندن ڌار ڌار پيشوراڻي زندگيءَ سبب جوڙو گهڻو وقت الڳ الڳ رهندو رهيو. پينگ پنهنجي اڳوڻين جي ڀيٽ ۾ چين جي ”خاتون اول“ طور گهڻو نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي؛ مثال طور، مارچ 2014ع ۾ هن آمريڪا جي خاتون اول [[مشيل اوباما]] جي چين واري نمايان دوري دوران ميزباني ڪئي.<ref>{{cite magazine |last1=Beech |first1=Hannah |date=21 March 2014 |title=مشيل اوباما چين جي خاتون اول سان گڏ بيجنگ جو دورو ڪري ٿي |url=https://time.com/33164/michelle-obama-china-beijing-peng-liyuan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140626122108/http://time.com/33164/michelle-obama-china-beijing-peng-liyuan |archive-date=26 June 2014 |access-date=17 July 2014 |magazine=[[ٽائيم]]}}</ref> شي ۽ پينگ جي هڪ ڌيءَ [[شي منگ زي]] آهي، جنهن 2015ع جي بهار ۾ [[هارورڊ يونيورسٽي]] مان گريجوئيشن ڪئي. هارورڊ ۾ پڙهڻ دوران هن عرفي نالو استعمال ڪيو ۽ نفسيات ۽ انگريزيءَ جو اڀياس ڪيو.<ref>{{Cite news |last=Osnos |first=Evan |author-link=Evan Osnos |date=6 April 2015 |title=چين جي پهرين ڌيءَ آمريڪا ۾ ڇا ڳوليو؟ |url=https://www.newyorker.com/news/news-desk/what-did-chinas-first-daughter-find-in-america |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181030035420/https://www.newyorker.com/news/news-desk/what-did-chinas-first-daughter-find-in-america |archive-date=30 October 2018 |access-date=29 October 2018 |magazine=[[دي نيو يارڪر]]}}</ref> شي جي خاندان جو گهر [[جيڊ اسپرنگ هِل]] ۾ آهي، جيڪو اتر-اولهه [[بيجنگ]] ۾ باغن ۽ رهائشي علائقي تي ٻڌل هنڌ آهي ۽ [[مرڪزي فوجي ڪميشن]] جي انتظام هيٺ آهي.<ref>{{cite news |last=Qiao |first=Long |date=20 February 2015 |title=نئين سال دوران چيني اڳواڻن سان ملڻ جي ڪوشش ڪندڙ سوين ماڻهن کي بيجنگ پوليس حراست ۾ ورتو |url=https://www.rfa.org/english/news/china/hundreds-02202015111702.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164338/https://www.rfa.org/english/news/china/hundreds-02202015111702.html |archive-date=1 March 2018 |access-date=1 March 2018 |work=[[ريڊيو فري ايشيا]]}}</ref> جون 2012ع ۾ [[بلومبرگ نيوز]] رپورٽ ڪيو تہ شي جي وسيع خاندان جا ڪجهه ميمبر، جن ۾ سندس ڀيڻ [[چي چياوچياو]] پڻ شامل هئي، وڏا ڪاروباري مفاد رکندا هئا؛ بهرحال اهڙو ڪو ثبوت پيش نه ڪيو ويو تہ شي ذاتي طور انهن جي ڪاروباري مدد لاءِ مداخلت ڪئي هئي.<ref>{{cite news |last1=Bennett |first1=Amanda |last2=Hirschberg |first2=Peter |date=29 June 2012 |title=شي جن پنگ جا ڪروڙپتي مائٽ چين جي اشرافيه جي دولت ظاهر ڪن ٿا |url=https://www.bloomberg.com/news/2012-06-29/xi-jinping-millionaire-relations-reveal-fortunes-of-elite.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120704222305/http://www.bloomberg.com/news/2012-06-29/xi-jinping-millionaire-relations-reveal-fortunes-of-elite.html |archive-date=4 July 2012 |access-date=11 September 2019 |publisher=[[بلومبرگ نيوز]]}}</ref> خاندان جي دولت بابت انهيءَ مضمون کان پوءِ بلومبرگ نيوز جي ويب سائيٽ کي [[مکيه زميني چين]] ۾ بلاڪ ڪيو ويو ۽ چين ۾ [[بلومبرگ ٽرمينل]] جي وڪرو پڻ سست ٿي وئي،<ref>{{cite news |last=Branigan |first=Tania |date=29 June 2012 |title=شي جن پنگ جي خاندان جي مالي معاملن کي ظاهر ڪرڻ کان پوءِ چين بلومبرگ کي بلاڪ ڪري ڇڏيو |url=https://www.theguardian.com/world/2012/jun/29/china-bloomberg-xi-jinping |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131120041457/http://www.theguardian.com/world/2012/jun/29/china-bloomberg-xi-jinping |archive-date=20 November 2013 |access-date=11 September 2012 |newspaper=[[دي گارڊين]]}}</ref> جڏهن تہ چي جي سيڙپڪاري واري اداري ”چنچوان دادي“ جي فائلن تائين رسائي پڻ بند ڪئي وئي.{{Sfn|Sheridan|2024|p=153}} [[پاناما پيپرز]] ۾ ڪيترن اعليٰ چيني عملدارن جي مائٽن جا نالا سامهون آيا، جن ۾ موجوده ۽ اڳوڻن پولٽ بيورو ميمبرن سان لاڳاپيل ماڻهو پڻ شامل هئا. انهن ۾ شي جو ڀيڻويو [[ڊينگ جياگوئي]] پڻ شامل هو.<ref>{{cite news |last1=Rauhala |first1=Emily |date=4 April 2016 |title=پاناما پيپرز بيجنگ لاءِ انتهائي اڻ وڻندڙ بڻجي ويا |url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2016/04/04/the-panama-papers-are-super-awkward-for-beijing |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160421044242/https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2016/04/04/the-panama-papers-are-super-awkward-for-beijing |archive-date=21 April 2016 |access-date=7 September 2019 |newspaper=[[دي واشنگٽن پوسٽ]]}}</ref> ڊينگ وٽ [[برٽش ورجن ٻيٽ]] ۾ ٻه [[شيل ڪمپني|شيل ڪمپنيون]] هيون، جڏهن شي پولٽ بيورو اسٽينڊنگ ڪميٽي جو ميمبر هو؛ 2012ع ۾ شي جي چيني ڪميونسٽ پارٽي جو جنرل سيڪريٽري ٿيڻ تائين اهي ڪمپنيون غيرفعال ٿي ويون هيون.<ref>{{cite news |last=Schmitz |first=Rob |date=4 April 2016 |title=شي جن پنگ جو خاندان پاناما پيپرز سان ڳنڍيل |url=http://www.marketplace.org/2016/04/04/world/xi-jinpings-family-linked-panama-papers |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160407224017/http://www.marketplace.org/2016/04/04/world/xi-jinpings-family-linked-panama-papers |archive-date=7 April 2016 |access-date=6 April 2016 |work=[[مارڪيٽ پليس]]}}</ref> ''[[دي نيو يارڪ ٽائيمز]]'' مطابق، اقتدار ۾ اچڻ کان پوءِ شي پنهنجي خاندان کي سيڙپڪارين مان نڪرڻ جي هدايت ڪئي، ۽ چي چياوچياو ۽ ڊينگ جياگوئي گهٽ ۾ گهٽ ڏهن ڪمپنين مان پنهنجون سيڙپڪاريون ڪڍي ڇڏيون.<ref>{{cite news |last1=Forsythe |first1=Michael |date=17 June 2012 |title=جڏهن چين جو اڳواڻ بدعنواني خلاف وڙهي ٿو، سندس مائٽ اثاثا وڪڻن ٿا |url=https://www.nytimes.com/2014/06/18/world/asia/chinas-president-xi-jinping-investments.html |url-access=registration |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140716105611/http://www.nytimes.com/2014/06/18/world/asia/chinas-president-xi-jinping-investments.html |archive-date=16 July 2014 |access-date=16 July 2014 |work=[[دي نيو يارڪ ٽائيمز]]}}</ref> 2015ع ۾ [[وانگ جيانلين]]، [[داليان وانڊا گروپ]] جي سربراهه، چي ۽ ڊينگ جو دفاع ڪندي چيو تہ انهن آڪٽوبر 2014ع ۾ ڪمپني جي عوامي شيئر وڪري کان ٻه مهينا اڳ پنهنجا حصا وڪڻي ڇڏيا هئا. ''دي نيو يارڪ ٽائيمز'' لکيو تہ اها ڄاڻ سرڪاري دستاويزن سان ٽڪراءَ ۾ هئي، جن مطابق چي ۽ ڊينگ آڪٽوبر 2013ع ۾ هولڊنگ ڪمپني جي ملڪيت پنهنجي هڪ ملازم ڏانهن منتقل ڪئي هئي.<ref>{{Cite news |last=Forsythe |first=Michael |date=2015-10-30 |title=چيني ارب پتي وانگ جيانلين شي جي مائٽن ۽ پنهنجي ڪاروباري معاملي جو دفاع ڪري ٿو |url=https://www.nytimes.com/2015/10/31/world/asia/chinese-tycoon-wang-jianlin-defends-xis-relatives-and-himself-on-business-deal.html |access-date=2026-08-24 |work=[[دي نيو يارڪ ٽائيمز]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> === شخصيت === پينگ، شي کي محنتي ۽ سادو ماڻهو قرار ڏنو آهي: ”جڏهن هو گهر اچي ٿو، مون کي ڪڏهن بہ ائين محسوس نه ٿيو آهي تہ گهر ۾ ڪو اڳواڻ موجود آهي. منهنجي نظر ۾ هو رڳو منهنجو مڙس آهي.“<ref>{{cite news |title=چين جا اڳواڻ |url=http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/in_depth/china_politics/leadership/html/6.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130808233513/http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/in_depth/china_politics/leadership/html/6.stm |archive-date=8 August 2013 |access-date=26 August 2013 |publisher=[[بي بي سي نيوز]]}}</ref> 1992ع ۾ ''[[دي واشنگٽن پوسٽ]]'' جي صحافڻ لينا ايڇ. سن، شي سان ان وقت انٽرويو ڪيو جڏهن هو فوزو جو چيني ڪميونسٽ پارٽي سيڪريٽري هو. سن، شي کي پنهنجي عمر جي ڪيترن عملدارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آرامده ۽ خوداعتماد قرار ڏنو ۽ لکيو تہ هو نوٽس ڏسڻ کان سواءِ ڳالهائيندو هو.<ref>{{Cite news |last=Sun |first=Lena H. |date=8 June 1992 |title=هڪ ”شهزادي نسل“ لاءِ عهدو |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1992/06/08/post-for-a-princeling/3acd443c-37e3-45ff-9103-3a9f8b0a64ea |access-date=12 June 2023 |newspaper=[[دي واشنگٽن پوسٽ]]}}</ref> 2011ع جي ''دي واشنگٽن پوسٽ'' جي هڪ مضمون ۾ شي کي سندس واقف ماڻهن ”عملي، سنجيده، محتاط، محنتي، زمين سان جڙيل ۽ گهٽ نمايان“ شخص قرار ڏنو. کيس مسئلا حل ڪرڻ ۾ ماهر ۽ ”اعليٰ عهدي جي ڏيکاءَ ۽ پروٽوڪول ۾ ظاهري طور بي دلچسپ“ پڻ بيان ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Richburg |first=Keith B. |date=15 August 2011 |title=شي جن پنگ، چين جو ممڪن ايندڙ اڳواڻ، عملي ۽ گهٽ نمايان قرار |url=https://www.washingtonpost.com/world/asia-pacific/xi-jinping-likely-chinas-next-leader-called-pragmatic-low-key/2011/08/15/gIQA5W83GJ_story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029173940/https://www.washingtonpost.com/world/asia-pacific/xi-jinping-likely-chinas-next-leader-called-pragmatic-low-key/2011/08/15/gIQA5W83GJ_story.html |archive-date=29 October 2019 |access-date=7 September 2019 |newspaper=[[دي واشنگٽن پوسٽ]]}}</ref> چيني رياستي ميڊيا پڻ شي کي پيءُ جهڙي شخصيت ۽ عوام مان اُڀريل اهڙي اڳواڻ طور پيش ڪيو آهي، جيڪو چيني مفادن جي حفاظت لاءِ پرعزم آهي.<ref name="Myers-2018"/> === دلچسپيون === اڳوڻن چيني اڳواڻن جي ڀيٽ ۾ چيني رياستي ميڊيا شي جي نجي زندگيءَ بابت نسبتاً وڌيڪ ڄاڻ پيش ڪئي آهي، جيتوڻيڪ اها معلومات سخت سرڪاري ڪنٽرول هيٺ رهي ٿي. [[شنهوا نيوز ايجنسي]] مطابق، وقت ملڻ تي شي روزانو هڪ ڪلوميٽر ترندو ۽ پنڌ ڪندو آهي، ۽ کيس پرڏيهي اديبن، خاص طور روسي ليکڪن، ۾ دلچسپي آهي.<ref name="Blachard-2017"/> سندس پسنديده پرڏيهي ليکڪن ۾ [[ليو ٽالسٽاءِ]]، [[ميخائيل شولوخوف]]، [[وڪٽر هيوگو]]، [[اونوري ڊي بالزاڪ]]، [[يوهان وولف گانگ فون گوئٽي]] ۽ [[جيڪ لنڊن]] شامل ٻڌايا وڃن ٿا.<ref>{{Cite web |title=چيني صدر شي جن پنگ جي ڪتابن واري الماري تي هڪ نظر |url=https://www.usfq.edu.ec/sites/default/files/inline-files/a-look-at-whats-on-chinese-president-xi-jinpings-shelves.pdf |website=[[يونيورسيداد سان فرانسسڪو ڊي ڪوئيٽو]]}}</ref> رپورٽن موجب [[16هين برڪس سربراهه اجلاس]] دوران شي [[نيڪولاءِ چرنيشيفسڪي]] جي ناول ''[[ڇا ڪرڻ گهرجي؟]]'' کي رهنما طور ياد ڪيو.<ref>{{Cite news |last1=Garnaut |first1=John |last2=Chetwin |first2=Sam |date=2024-12-15 |title=هي ڏکيو روسي ناول آمريڪا خلاف شي جي جدوجهد کي ڪيئن متاثر ڪري ٿو |url=https://www.nytimes.com/2024/12/15/opinion/china-brics-xi-jinping-trump.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241215061246/https://www.nytimes.com/2024/12/15/opinion/china-brics-xi-jinping-trump.html |archive-date=15 December 2024 |access-date=2024-12-15 |work=[[دي نيو يارڪ ٽائيمز]] |language=en}}</ref> شي بابت ٻڌايو ويو آهي تہ کيس ''[[سيونگ پرائيويٽ ريان]]''،<ref>{{Cite news |last=Buckley |first=Chris |date=8 February 2012 |title=چين جو ايندڙ اڳواڻ آمريڪي دوري تي ڳرو سياسي بار کڻي اچي ٿو |url=https://www.reuters.com/article/us-china-usa-xi-idUSTRE8170FZ20120208 |access-date=29 August 2022 |work=[[رائٽرز]] |language=en |quote=2007ع ۾ بيجنگ ۾ آمريڪي سفير سان هڪ رات جي ماني دوران شي هالي ووڊ فلمن، جن ۾ ٻي عالمي جنگ بابت ”سيونگ پرائيويٽ ريان“ جهڙيون فلمون شامل هيون، لاءِ پنهنجي پسند جو ذڪر ڪيو.}}</ref> ''[[سليپليس ان سيئٽل]]''، ''[[دي گاڊ فادر]]''،<ref>{{Cite news |date=2022-10-19 |title=شي جن پنگ: هڪ آمر جي ٺهڻ |url=https://www.economist.com/1843/2022/10/19/xi-jinping-the-making-of-a-dictator |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221201051957/https://www.economist.com/1843/2022/10/19/xi-jinping-the-making-of-a-dictator |archive-date=1 December 2022 |access-date=2024-05-03 |newspaper=[[دي اڪانومسٽ]] |issn=0013-0613 |quote=هن کي فٽبال پسند آهي، هو روزانو 1,000 ميٽر ترڻ جي دعويٰ ڪري ٿو ۽ ”سليپليس ان سيئٽل“، ”دي گاڊ فادر“ ۽ ”سيونگ پرائيويٽ ريان“ جو مداح آهي.}}</ref> ۽ ''[[گيم آف ٿرونز]]'' پسند آهن.<ref>{{cite news |date=28 April 2019 |title=شي جن پنگ گيم آف ٿرونز لاءِ پنهنجي پسند ظاهر ڪري ٿو، پر خبردار ڪري ٿو تہ حقيقت خيال جهڙي نه ٿيڻ گهرجي |url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3007991/xi-jinping-shows-his-love-game-thrones-warns-reality-must-not |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190505041030/https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3007991/xi-jinping-shows-his-love-game-thrones-warns-reality-must-not |archive-date=5 May 2019 |access-date=5 May 2019 |work=[[سائوٿ چائنا مارننگ پوسٽ]]}}</ref> هن چيني آزاد فلمساز [[جيا ژانگ ڪي]] جي پڻ ساراهه ڪئي آهي.<ref>{{cite news |last=Branigan |first=Tania |date=13 February 2012 |title=دي گارڊين پروفائل: شي جن پنگ |url=https://www.theguardian.com/world/2012/feb/13/xi-jinping-profile-china |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106055944/http://www.theguardian.com/world/2012/feb/13/xi-jinping-profile-china |archive-date=6 November 2013 |access-date=14 February 2012 |newspaper=[[دي گارڊين]] |location=UK}}</ref> شي کي فٽبال جو شوقين مداح پڻ چيو وڃي ٿو.<ref name="soccer">{{cite web |date=2023-10-10 |title=شي پنهنجي فٽبال مهارت ڏيکاري ٿو |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202310/10/WS65250929a31090682a5e7bf1.html |access-date=29 March 2026 |work=[[چائنا ڊيلي]]}}</ref> == عوامي تاثر == چيني عوام ۾ شي بابت راءِ جو اندازو لڳائڻ ڏکيو آهي، ڇاڪاڻ تہ چين ۾ ڪي بہ آزاد سروي موجود ناهن ۽ سماجي ميڊيا تي سندس نالي جي ذڪر تي سخت سينسرشپ لاڳو آهي.<ref>{{Cite news |last=Lin |first=Liza |date=13 October 2022 |title=ڇا چيني ماڻهو شي جن پنگ کي پسند ڪن ٿا؟ آن لائن ان جو سولو جواب نه ملندو |url=https://www.wsj.com/articles/what-do-chinese-people-think-of-xi-jinping-its-very-hard-to-tell-11665664627 |access-date=17 October 2022 |work=[[دي وال اسٽريٽ جرنل]] |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> تنهن هوندي بہ، کيس ملڪ اندر وڏي پيماني تي مقبول سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |last=Phillips |first=Tom |date=14 October 2017 |title=چيئرمين شي اختلاف راءِ کي دٻائي ٿو، پر غريبن جو خيال آهي تہ هو چين کي عظيم بڻائي رهيو آهي |url=https://www.theguardian.com/world/2017/oct/14/xi-jinping-crushes-dissent-but-making-china-great-again |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190826122356/https://www.theguardian.com/world/2017/oct/14/xi-jinping-crushes-dissent-but-making-china-great-again |archive-date=26 August 2019 |access-date=26 August 2019 |work=[[دي گارڊين]] |language=en-GB |issn=0029-7712}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Zhou |first1=Christina |last2=Mantesso |first2=Sean |date=6 March 2019 |title=”هن نظام ۾ رحم جي ڪا گنجائش ناهي“: غار ۾ رهندڙ نوجوان کان جديد دور جي چيئرمين تائين شي جن پنگ جو عروج |url=https://www.abc.net.au/news/2019-03-06/the-astonishing-rise-of-chinese-president-xi-jinping/10794486 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190826051002/https://www.abc.net.au/news/2019-03-06/the-astonishing-rise-of-chinese-president-xi-jinping/10794486 |archive-date=26 August 2019 |access-date=26 August 2019 |work=[[اي بي سي نيوز (آسٽريليا)|اي بي سي نيوز]] |language=en-AU}}</ref> 2014ع ۾ [[جان ايف ڪينيڊي اسڪول آف گورنمينٽ|هارورڊ ڪينيڊي اسڪول]] جي [[ايش سينٽر فار ڊيموڪريٽڪ گورننس اينڊ انوويشن]] جي سهڪار سان ڪرايل هڪ سروي ۾ شي جي ملڪ اندر منظوري جي شرح 10 مان 9 هئي.<ref>{{Cite news |last=Tiezzi |first=Shannon |date=20 December 2014 |title=دنيا جو سڀ کان مقبول اڳواڻ: چين جو صدر شي |url=https://thediplomat.com/2014/12/the-worlds-most-popular-leader-chinas-president-xi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191027062238/https://thediplomat.com/2014/12/the-worlds-most-popular-leader-chinas-president-xi |archive-date=27 October 2019 |access-date=27 October 2019 |work=[[دي ڊپلوميٽ]] |language=en-US}}</ref> جولاءِ 2019ع ۾ جاري ڪيل [[يوگوو]] جي هڪ سروي موجب مکيه زميني چين جي لڳ ڀڳ 22 سيڪڙو ماڻهن شي کي اهڙي شخص طور چونڊيو، جنهن کي هو سڀ کان وڌيڪ ساراهين ٿا؛ اها ڪنهن بہ هڪ شخص لاءِ سڀ کان وڏي شرح هئي، جڏهن تہ هانگ ڪانگ جي رهواسين ۾ اها شرح 5 سيڪڙو کان بہ گهٽ هئي.<ref>{{cite web |last=Smith |first=Matthew |date=18 July 2019 |title=مشيل اوباما دنيا جي سڀ کان وڌيڪ ساراهيل عورت آهي |url=https://today.yougov.com/topics/international/articles-reports/2019/07/18/2019-worlds-most-admired |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190729151150/https://today.yougov.com/topics/international/articles-reports/2019/07/18/2019-worlds-most-admired |archive-date=29 July 2019 |access-date=17 August 2019 |website=[[يوگوو]] |language=en-us}}</ref> 2026ع جي بهار ۾ [[پيو ريسرچ سينٽر]] 36 ملڪن ۾ عالمي معاملن بابت شي تي اعتماد جي حوالي سان هڪ سروي ڪيو، جنهن موجب وچين شرح طور 34 سيڪڙو ماڻهن کي عالمي معاملن بابت صحيح قدم کڻڻ لاءِ شي تي اعتماد هو، جڏهن تہ 53 سيڪڙو کي مٿس اعتماد نہ هو. اهي انگ روسي صدر [[ولاديمير پيوٽن]] (31 سيڪڙو اعتماد ۽ 65 سيڪڙو بي اعتمادي) ۽ آمريڪي صدر [[ڊونلڊ ٽرمپ]] (23 سيڪڙو اعتماد ۽ 76 سيڪڙو بي اعتمادي) جي ڀيٽ ۾ شي لاءِ وڌيڪ موافق هئا.<ref>{{Cite web |last1=Wike |first1=Richard |last2=Silver |first2=Laura |last3=Fagan |first3=Moira |last4=Schulman |first4=Jonathan |date=2026-06-23 |title=ٽرمپ بابت نظرين جو ٻين عالمي اڳواڻن سان ڪهڙو مقابلو آهي؟ |url=https://www.pewresearch.org/global/2026/06/23/how-do-views-of-trump-compare-with-other-global-leaders |access-date=2026-07-01 |website=[[پيو ريسرچ سينٽر]] |language=en-US}}</ref> 2017ع ۾ ''[[دي اڪانومسٽ]]'' شي کي دنيا جو سڀ کان طاقتور شخص قرار ڏنو.<ref>{{Cite news |date=14 October 2017 |title=شي جن پنگ وٽ ڊونلڊ ٽرمپ کان وڌيڪ اثر رسوخ آهي؛ دنيا کي خبردار رهڻ گهرجي |url=https://www.economist.com/leaders/2017/10/14/xi-jinping-has-more-clout-than-donald-trump-the-world-should-be-wary |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190918133802/https://www.economist.com/leaders/2017/10/14/xi-jinping-has-more-clout-than-donald-trump-the-world-should-be-wary |archive-date=18 September 2019 |access-date=11 September 2019 |newspaper=[[دي اڪانومسٽ]] |issn=0013-0613}}</ref> 2018ع ۾ ''[[فوربز]]'' کيس [[فوربز جي دنيا جي سڀ کان طاقتور ماڻهن جي فهرست|دنيا جو سڀ کان طاقتور ۽ بااثر شخص]] قرار ڏنو، جنهن سان هن روسي صدر ولاديمير پيوٽن جي جاءِ ورتي، جيڪو لڳاتار پنجن سالن تائين ان درجابنديءَ ۾ پهرين نمبر تي رهيو هو.<ref>{{cite news |last1=Ewalt |first1=David M. |author-link=David McWalter |date=31 May 2018 |title=دنيا جا سڀ کان طاقتور ماڻهو 2018ع |url=https://www.forbes.com/sites/davidewalt/2018/05/08/the-worlds-most-powerful-people-2018/#7e7884216c47 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180509222602/https://www.forbes.com/sites/davidewalt/2018/05/08/the-worlds-most-powerful-people-2018/#7e7884216c47 |archive-date=9 May 2018 |access-date=7 September 2019 |work=[[فوربز]]}}</ref> 2022ع ۾ ''[[ٽائيم (رسالو)|ٽائيم]]'' پڻ شي کي دنيا جو سڀ کان طاقتور شخص قرار ڏيندي لکيو تہ شي ”1.4 ارب ماڻهن مان پهريون شخص آهي، جيڪڏهن 7.7 ارب ماڻهن مان نہ بہ هجي.“<ref>{{Cite magazine |last1=Aust |first1=Stefan |last2=Geiges |first2=Adrian |date=14 September 2022 |title=دنيا جو سڀ کان طاقتور شخص چين جو صدر آهي |url=https://time.com/6211110/china-xi-jinping-world-power |access-date=18 May 2026 |magazine=[[ٽائيم (رسالو)|ٽائيم]] |archive-date=17 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260817210549/https://time.com/6211110/china-xi-jinping-world-power/ |url-status=dead }}</ref> 2013ع کان [[رپورٽرز وِد آئوٽ بارڊرز]]، جيڪو ڄاڻ جي آزاديءَ جي حق جي تحفظ کي پنهنجو مقصد قرار ڏيندڙ هڪ بين الاقوامي غيرمنافع بخش ۽ غيرسرڪاري ادارو آهي، شي کي [[پريس جي آزاديءَ جا شڪاري|پريس جي آزاديءَ جي شڪارين]] جي فهرست ۾ شامل ڪندو رهيو آهي.<ref>{{cite web |date=17 November 2016 |title=شي جن پنگ |url=https://rsf.org/en/predator/xi-jinping |access-date=1 November 2021 |website=[[رپورٽرز وِد آئوٽ بارڊرز]]}}</ref> == اعزاز == {{Main|List of awards and honours received by Xi Jinping}} شي جن پنگ کي ڪيترن ئي ملڪن طرفان رياستي اعزاز ڏنا ويا آهن، جن ۾ قازقستان طرفان [[آرڊر آف دي گولڊن ايگل]] ۽ تاجڪستان طرفان [[تاجڪستان جا آرڊر، سينگار ۽ تمغا|آرڊر آف دي ڪرائون]] شامل آهن.<ref>{{cite web |last=Nikolaev |first=Victor |date=14 September 2022 |script-title=ru:"Я очень дорожу этим орденом": как прошла церемония награждения Си Цзиньпина |trans-title="مون کي هن اعزاز جي تمام گهڻي قدر آهي": شي جن پنگ جي اعزازي تقريب ڪيئن ٿي |url=https://www.nur.kz/politics/universe/1987795-ya-ochen-dorozhu-etim-ordenom-kak-proshla-tseremoniya-nagrazhdeniya-si-tszinpina |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221029101603/https://www.nur.kz/politics/universe/1987795-ya-ochen-dorozhu-etim-ordenom-kak-proshla-tseremoniya-nagrazhdeniya-si-tszinpina |archive-date=29 October 2022 |website={{interlanguage link|Nur.kz|ru}}}}</ref><ref>{{Cite web |date=17 June 2019 |title=چين جي صدر شي کي صدر امام علي رحمان طرفان زرنتوج آرڊر ڏنو ويو |url=https://www.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/politics/20190617/chinas-president-xi-receives-zarrintoj-order-from-president-emomali-rahmon |access-date=20 March 2026 |website=[[ايشيا-پلس]] |language=en}}</ref> ==== تحقيقي جرنلن جا مضمون ==== {{refbegin|30em}} * {{Cite journal |last1=Allen |first1=Kenneth W. |last2=Allen |first2=Jana |date=2017 |title=Building a Strong Informatized Strategic Missile Force: An Overview of the Second Artillery Force with a Focus on Training in 2014 |url=https://jamestown.org/wp-content/uploads/2017/10/Building-Strategic-Missile-Force_Final.pdf |journal=China Brief |publisher=[[جيمز ٽائون فائونڊيشن]] }} * {{Cite journal |last=Amako |first=Satoshi |date=2 January 2018 |title=China's authoritarian path to development: is democratization possible?, by Liang Tang, Abingdon, Routledge, 2017, 263pp., {{text|ISBN}}: 978-1-138-01647-7 |journal=Journal of Contemporary East Asia Studies |volume=7 |issue=1 |doi=10.1080/24761028.2018.1483700 |issn=2476-1028 |doi-access=free}} * {{Cite journal |last=Baranovitch |first=Nimrod |date=2021-03-04 |title=A Strong Leader for A Time of Crisis: Xi Jinping's Strongman Politics as A Collective Response to Regime Weakness |journal=[[جرنل آف ڪنٽيمپرري چائنا]] |language=en |volume=30 |issue=128 |pages=249–265 |doi=10.1080/10670564.2020.1790901 |issn=1067-0564}} * {{Cite journal |last1=Barrass |first1=Gordon |last2=Inkster |first2=Nigel |date=2 January 2018 |title=Xi Jinping: The Strategist Behind the Dream |journal=Survival |volume=60 |issue=1 |pages=41–68 |doi=10.1080/00396338.2018.1427363 |issn=0039-6338 |s2cid=158856300}} * {{Cite journal |last=Bitzinger |first=Richard A. |date=2021 |title=China's Shift from Civil-Military Integration to Military-Civil Fusion |journal=Asia Policy |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=5–24 |doi=10.1353/asp.2021.0001 |issn=1559-2960 |s2cid=234121234}} * {{Cite journal |last=Brady |first=Anne-Marie |date=2015 |title=China's Foreign Propaganda Machine |url=https://muse.jhu.edu/content/crossref/journals/journal_of_democracy/v026/26.4.brady.html |journal=Journal of Democracy |language=en |volume=26 |issue=4 |doi=10.1353/jod.2015.0056 |issn=1086-3214 |s2cid=146531927 |url-access=subscription }} * {{Cite journal |last=Düben |first=Björn Alexander |date=3 March 2020 |title=Xi Jinping and the End of Chinese Exceptionalism |journal=Problems of Post-Communism |volume=67 |issue=2 |pages=111–128 |doi=10.1080/10758216.2018.1535274 |issn=1075-8216 |s2cid=158657283}} * {{Cite journal |last=Gong |first=Xiang-sheng |date=29 July 2022 |title=習近平近期對港台統戰之比較 |trans-title=هانگ ڪانگ ۽ تائيوان ۾ شي جن پنگ جي تازي گڏيل محاذ واري ڪم جو تقابلي جائزو |url=https://indsr.org.tw/respublicationcon?uid=12&resid=1907&pid=3310&typeid=3 |journal=The Defense Security Bi-weekly |language=zh-Hant |location=Taipei, Taiwan |publisher=[[انسٽيٽيوٽ فار نيشنل ڊفينس اينڊ سيڪيورٽي ريسرچ]] |volume=59 |access-date=3 August 2022 }} * {{Cite journal |last1=Hao |first1=Mingsong |last2=Ke |first2=Xiwang |date=5 July 2023 |title=Personal Networks and Grassroots Election Participation in China: Findings from the Chinese General Social Survey |journal=[[جرنل آف چائنيز پوليٽيڪل سائنس]] |language=en |volume=29 |issue=1 |pages=159–184 |doi=10.1007/s11366-023-09861-3 |issn=1080-6954 |doi-access=free}} * {{Cite journal |last1=Howell |first1=Jude |last2=Pringle |first2=Tim |date=2019 |title=Shades of Authoritarianism and State–Labour Relations in China |url=https://eprints.soas.ac.uk/29847/1/Howell%20and%20Pringle_Shades%20of%20Authoritarianism_British_Journal_of_Industrial_Relations.pdf |journal=British Journal of Industrial Relations |language=en |volume=57 |issue=2 |pages=223–246 |doi=10.1111/bjir.12436 |issn=1467-8543 |s2cid=158485609 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210625072927/https://eprints.soas.ac.uk/29847/1/Howell%20and%20Pringle_Shades%20of%20Authoritarianism_British_Journal_of_Industrial_Relations.pdf |date=2021-06-25 }} * {{Cite journal |last=Hu |first=Weixing |date=2 January 2019 |title=Xi Jinping's 'Major Country Diplomacy': The Role of Leadership in Foreign Policy Transformation |journal=Journal of Contemporary China |volume=28 |issue=115 |pages=1–14 |doi=10.1080/10670564.2018.1497904 |issn=1067-0564 |s2cid=158345991}} * {{cite journal |last1=Kania |first1=Elsa B. |last2=Laskai |first2=Lorand |date=28 January 2021 |title=Myths and Realities of China's Military-Civil Fusion Strategy |url=https://www.cnas.org/publications/reports/myths-and-realities-of-chinas-military-civil-fusion-strategy |url-status=live |jstor=resrep28654 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230216154559/https://www.cnas.org/publications/reports/myths-and-realities-of-chinas-military-civil-fusion-strategy |archive-date=16 February 2023 |access-date=30 August 2022 |jstor-access=free |website=[[سينٽر فار اي نيو آمريڪن سيڪيورٽي]] }} * {{Cite journal |last1=Kristensen |first1=Hans M. |author-link1=Hans M. Kristensen |last2=Korda |first2=Matt |last3=Johns |first3=Eliana |last4=Knight |first4=Mackenzie |date=2025-03-04 |title=Chinese nuclear weapons, 2025 |journal=[[بليٽن آف دي اٽامڪ سائنٽسٽس]] |language=en |volume=81 |issue=2 |pages=135–160 |bibcode=2025BuAtS..81b.135K |doi=10.1080/00963402.2025.2467011 |issn=0096-3402 |doi-access=free}} * {{Cite journal |last=Lampton |first=David M. |date=3 September 2015 |title=Xi Jinping and the National Security Commission: policy coordination and political power |journal=Journal of Contemporary China |volume=24 |issue=95 |pages=759–777 |doi=10.1080/10670564.2015.1013366 |issn=1067-0564 |s2cid=154685098 |doi-access=free}} * {{Cite journal |last=Ji |first=You |date=2026-01-14 |title=Chinese Communist Party Endeavors to Institutionalize Armed Power: Civilian Control of China's Central Military Commission |journal=[[دي چائنا جرنل]] |volume=95 |pages=25–49 |doi=10.1086/738762 |issn=1324-9347}} * {{Citation |last1=Li |first1=Jian |title=Creating World-Class Universities in China : Ideas, Policies, and Efforts |date=2021 |editor-last=Li |editor-first=Jian |editor2-last=Xue |editor2-first=Eryong |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417045146/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-981-16-6726-8_1 |archive-date=April 17, 2022 |url-status=live |series=Exploring Education Policy in a Globalized World: Concepts, Contexts, and Practices |chapter=The Policy Analysis of Creating World-Class Universities in China |chapter-url=https://doi.org/10.1007/978-981-16-6726-8_1 |place=Singapore |publisher=Springer |language=en |doi=10.1007/978-981-16-6726-8_1 |isbn=978-981-16-6725-1 |s2cid=240467383 |last2=Xue |first2=Eryong |chapter-url-access=subscription }} * {{Cite web |last=Miller |first=Alice |date=2 September 2008 |title=The CCP Central Committee's Leading Small Groups |url=https://www.hoover.org/sites/default/files/uploads/documents/CLM26AM.pdf |access-date=30 May 2026 |website=[[هوور انسٽيٽيوشن]]}} * {{Cite web |last=Miura |first=Kacie |date=31 May 2022 |title=The Domestic Sources of China's Maritime Assertiveness Under Xi Jinping |url=https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/uploads/documents/Miura_The%20Domestic%20Sources%20of%20China%27s%20Maritime%20Assertiveness%20Under%20Xi%20Jinping.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519151838/https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/uploads/documents/Miura_The%20Domestic%20Sources%20of%20China%27s%20Maritime%20Assertiveness%20Under%20Xi%20Jinping.pdf |archive-date=19 May 2023 |access-date=19 May 2023 |website=[[ووڊرو ولسن انٽرنيشنل سينٽر فار اسڪالرز]]}} * {{cite journal |last1=Shirk |first1=Susan L. |author-link1=Susan Shirk |date=April 2018 |title=China in Xi's 'New Era': The Return to Personalistic Rule |url=https://www.journalofdemocracy.org/articles/china-in-xis-new-era-the-return-to-personalistic-rule |url-status=live |journal=Journal of Democracy |volume=29 |issue=2 |doi=10.1353/jod.2018.0022 |s2cid=158867019 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804092600/https://www.journalofdemocracy.org/articles/china-in-xis-new-era-the-return-to-personalistic-rule |archive-date=4 August 2020 |access-date=22 August 2020 }} * {{Cite journal |last=Tobin |first=Liza |date=2018 |others=The University Of Texas At Austin, The University Of Texas At Austin |title=Xi's Vision for Transforming Global Governance: A Strategic Challenge for Washington and Its Allies |url=https://tnsr.org/2018/11/xis-vision-for-transforming-global-governance-a-strategic-challenge-for-washington-and-its-allies |url-status=live |journal=Texas National Security Review |language=en |doi=10.26153/TSW/863 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220813212508/https://tnsr.org/2018/11/xis-vision-for-transforming-global-governance-a-strategic-challenge-for-washington-and-its-allies |archive-date=13 August 2022 |access-date=13 August 2022 |doi-access=free }} * {{Cite journal |last1=Sun |first1=Degang |last2=Zoubir |first2=Yahia H. |date=2021-07-04 |title=Securing China's 'Latent Power': The Dragon's Anchorage in Djibouti |journal=[[جرنل آف ڪنٽيمپرري چائنا]] |language=en |volume=30 |issue=130 |pages=677–692 |doi=10.1080/10670564.2020.1852734 |issn=1067-0564 |s2cid=229393446}} * {{Cite journal |last=Whyte |first=Martin K. |date=15 March 2021 |title=China's economic development history and Xi Jinping's "China dream:" an overview with personal reflections |journal=Chinese Sociological Review |volume=53 |issue=2 |pages=115–134 |doi=10.1080/21620555.2020.1833321 |issn=2162-0555 |s2cid=228867589 |doi-access=free}} * {{Cite journal |last1=Yang |first1=Peidong |last2=Tang |first2=Lijun |date=February 2018 |title="Positive Energy": Hegemonic Intervention and Online Media Discourse in China's Xi Jinping Era |journal=[[چائنا: اين انٽرنيشنل جرنل]] |language=en |volume=16 |issue=1 |pages=1–22 |doi=10.1353/chn.2018.0000 |issn=0219-8614}} * {{cite journal |last=Zhang |first=Denghua |date=May 2018 |title=The Concept of 'Community of Common Destiny' in China's Diplomacy: Meaning, Motives and Implications |journal=Asia & the Pacific Policy Studies |volume=5 |issue=2 |pages=196–207 |doi=10.1002/app5.231 |hdl=1885/255057 |issn=2050-2680 |doi-access=free |hdl-access=free}} {{refend}} ==== ٻيا ذريعا ==== {{refbegin|30em}} * {{Cite web |last1=Attrill |first1=Nathan |last2=Fritz |first2=Audrey |date=24 November 2021 |title=China's cyber vision: How the Cyberspace Administration of China is building a new consensus on global internet governance |url=https://ad-aspi.s3.ap-southeast-2.amazonaws.com/2021-11/Chinas%20cyber%20vision.pdf?VersionId=M0ePH4Ij3w7WRJrLlhyxVvt269MWSYOs |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229145556/https://ad-aspi.s3.ap-southeast-2.amazonaws.com/2021-11/Chinas%20cyber%20vision.pdf?VersionId=M0ePH4Ij3w7WRJrLlhyxVvt269MWSYOs |archive-date=29 December 2022 |access-date=29 December 2022 |website=[[آسٽريليا اسٽريٽجڪ پاليسي انسٽيٽيوٽ]]}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=7No2AAAAIAAJ |title=驼铃: 大众文学 |publisher=Camel Bells Magazine |date=2000 |language=zh |trans-title=اُٺ جون گهنٽيون: عوامي ادب |ref={{harvid|Camel Bells Magazine|2000}} |access-date=2024-11-07}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=gx8zAQAAIAAJ |title=河北青年 |publisher=Hebei Youth Magazine |date=1984 |language=zh |trans-title=هيبي نوجوان |ref={{harvid|Hebei Youth Magazine|1984}} |access-date=2024-08-30}} * {{Cite web |last=Li |first=Cheng |date=October 2022 |title=Xi Jinping 习近平 |url=https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2022/10/20thpartycongress_xi_jinping.pdf |access-date=19 May 2026 |website=[[بروڪنگز انسٽيٽيوشن]]}} * {{Cite web |last=Rudolf |first=Moritz |date=2021 |title=Xi Jinping Thought on the Rule of Law |url=https://www.swp-berlin.org/publikation/xi-jinping-thought-on-the-rule-of-law |access-date=2025-10-31 |website=Stiftung Wissenschaft und Politik (SWP) |language=de |doi=10.18449/2021c28}} * {{cite book |last=Wuthnow |first=Joel |url=https://inss.ndu.edu/Portals/82/China%20SP%2014%20Final%20for%20Web.pdf |title=China's Other Army: The People's Armed Police in an Era of Reform |date=16 April 2019 |publisher=Institute for National Strategic Studies |location=Washington |access-date=3 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200704193636/https://inss.ndu.edu/Portals/82/China%20SP%2014%20Final%20for%20Web.pdf |archive-date=4 July 2020 |url-status=live}} {{refend}} == وڌيڪ پڙهڻ لاء == * {{cite book |last=Economy |first=Elizabeth C. |author-link=Elizabeth Economy |title=The Third Revolution: Xi Jinping and the New Chinese State |date=2018 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-086607-5}} * {{cite book |last=Goodman |first=David S. G. |author-link=David S. G. Goodman |title=Handbook of the Politics of China |date=2015 |publisher=Edward Elga |isbn=978-1-78254-437-1}} * {{cite web |last1=Li |first1=Cheng |date=2014a |title=Xi Jinping's Inner Circle (Part 2: Friends from Xi's Formative Years) |url=https://www.hoover.org/sites/default/files/research/docs/clm44cl.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926055927/https://www.hoover.org/sites/default/files/research/docs/clm44cl.pdf |archive-date=26 September 2020 |access-date=15 July 2020 |website=[[هوور انسٽيٽيوشن]]}} * {{cite book |last1=Simon |first1=Denis Fred |title=China's Emerging Technological Edge: Assessing the Role of High-End Talent |last2=Cong |first2=Cao |date=2009 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-88513-3}} * {{cite book |last=Yang |first=Rufeng |url=https://books.google.com/books?id=4_4pDQAAQBAJ&pg=PA12 |date=2014 |publisher=Bonfire Limited |isbn=978-986-5721-05-3 |series=China Interpretation Series |page=12 |language=zh |script-title=zh:習近平如何改變中國 |trans-title=شي جن پنگ چين کي ڪيئن بدلائي رهيو آهي |access-date=2024-08-23}} * {{cite book |last=Zhu |first=Pengpeng |url=https://books.google.com/books?id=LqRV8BYikI0C&pg=PA619 |publisher=Tianma Publishing |date=2007 |isbn=978-0-9787999-2-2 |language=zh |script-title=zh:谜一样的人生 |trans-title=هڪ پراسرار زندگي |access-date=2024-08-23}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Library resources box}} {{sister project links|c=Category:Xi Jinping|n=y|q=yes|s=yes|d=yes|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|wikt=no|species=no}} * {{C-SPAN|1028978}} * {{IMDb name}} {{Xi Jinping}} {{Navboxes top | title=عهدن ۽ امتيازن سان لاڳاپيل }} {{s-start}} {{s-off|prc}} {{s-bef|before=[[هي گوچيانگ]]}} {{s-ttl|title=[[فوجيان جو گورنر]]|years=1999–2002}} {{s-aft|after=[[لو ژانگونگ]]}} {{s-break}} {{s-bef|before=[[چائي سونگيوئي]]}} {{s-ttl|title=[[ژيجيانگ جو گورنر]]|years=2002–2003}} {{s-aft|after=[[ليو زوشان]]}} {{s-break}} {{s-bef|before=لي زيمين}} {{s-ttl|title=[[ژيجيانگ صوبائي عوامي ڪانگريس]] جي اسٽينڊنگ ڪاميٽي جو ڊائريڪٽر|years=2003–2007}} {{s-aft|after=[[يو گووشنگ]]}} {{s-break}} {{s-bef|before=[[زينگ چنگ هانگ]]}} {{s-ttl|title=[[چين جو نائب صدر]]|years=2008–2013}} {{s-aft|after=[[لي يوان چاؤ]]}} {{s-break}} {{s-bef|before=[[شو چائي هو]]<br />[[گوئو بو شيونگ]]}} {{s-ttl|title=[[مرڪزي فوجي ڪميشن جو نائب چيئرمين]]|years=2010–2013}} {{s-aft|after=[[فان چانگ لونگ]]<br />[[شو چي ليانگ]]}} {{s-break}} {{s-bef|before=[[هو جنتائو]]|rows=2}} {{s-ttl|title=[[چين جو صدر]]|years=2013–موجوده}} {{s-inc|rows=2}} {{s-break}} {{s-ttl|title=[[مرڪزي فوجي ڪميشن (چين)|چين جي عوامي جمهوريه جي مرڪزي فوجي ڪميشن جو چيئرمين]]|years=2013–موجوده}} {{s-break}} {{s-ppo}} {{s-bef|before=[[ژانگ ديجيانگ]]}} {{s-ttl|title=[[ژيجيانگ جو پارٽي سيڪريٽري]]|years=2002–2007}} {{s-aft|after=[[ژائو هانگ ژو]]}} {{s-break}} {{s-bef|before=[[هان ژينگ]]}} {{s-ttl|title=[[شنگھائي جو پارٽي سيڪريٽري]]|years=2007}} {{s-aft|after=[[يو ژينگ شينگ]]}} {{s-break}} {{s-bef|before=[[هو جنتائو]]|rows=4}} {{s-ttl|title=[[چيني ڪميونسٽ پارٽي جو جنرل سيڪريٽري]]|years=2012–موجوده}} {{s-inc|rows=6}} {{s-break}} {{s-ttl|title=[[مرڪزي فوجي ڪميشن (چين)|چيني ڪميونسٽ پارٽي جي مرڪزي فوجي ڪميشن جو چيئرمين]]|years=2012–موجوده}} {{s-break}} {{s-ttl|title=[[مرڪزي پرڏيهي معاملن واري ڪميشن]] جو ڊائريڪٽر|years=2012–موجوده}} {{s-break}} {{s-ttl|title=[[مرڪزي مالياتي ۽ اقتصادي معاملن واري ڪميشن]] جو ڊائريڪٽر|years=2013–موجوده}} {{s-break}} {{s-new|rows=2|office}} {{s-ttl|title=[[مرڪزي جامع سڌارن کي گهرو ڪرڻ واري ڪميشن]] جو ڊائريڪٽر|years=2013–موجوده}} {{s-break}} {{s-ttl|title=[[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي قومي سلامتي ڪميشن|مرڪزي قومي سلامتي ڪميشن جو چيئرمين]]|years=2014–موجوده}} {{s-break}} {{s-dip}} {{s-bef|before=[[سوسيلو بامبانگ يوڌويونو]]}} {{s-ttl|title=[[ايپيڪ]] جو چيئرپرسن|years=2014}} {{s-aft|after=[[بينيگنو اڪينو ٽيون]]}} {{s-break}} {{s-bef|before=[[رجب طيب اردگان]]}} {{s-ttl|title=[[جي20|گروپ آف 20]] جو چيئرپرسن|years=2016}} {{s-aft|after=[[اينگلا مرڪل]]}} {{s-break}} {{s-aca}} {{s-bef|before=[[زينگ چنگ هانگ]]}} {{s-ttl|title=[[مرڪزي پارٽي اسڪول جو صدر]]|years=2007–2013}} {{s-aft|after=[[ليو يونشان]]}} {{s-break}} {{s-prec}} {{s-break}} {{s-bef|before=پهريون|as=[[چيني ڪميونسٽ پارٽي جو جنرل سيڪريٽري|سي سي پي جنرل سيڪريٽري]]|rows=2}} {{s-ttl|title=[[چين ۾ ترجيحي ترتيب|ڪميونسٽ پارٽي ۽ حڪومت ۾ درجو]]<br />{{small|18هين ۽ 19هين [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي پولٽ بيورو اسٽينڊنگ ڪاميٽي|پولٽ بيورو اسٽينڊنگ ڪاميٽي]]}}}} {{s-aft|after=[[لي ڪي چيانگ]]|as=[[چين جو وزيراعظم|وزيراعظم]]}} {{s-ttl|title=[[چين ۾ ترجيحي ترتيب|ڪميونسٽ پارٽي ۽ حڪومت ۾ درجو]]<br />{{small|20هين [[چيني ڪميونسٽ پارٽي جي پولٽ بيورو اسٽينڊنگ ڪاميٽي|پولٽ بيورو اسٽينڊنگ ڪاميٽي]]}}}} {{s-aft|after=[[لي چيانگ]]|as=[[چين جو وزيراعظم|وزيراعظم]]}} {{s-end}} {{navboxes bottom}} {{Navboxes top | title=شي جن پنگ سان لاڳاپيل مضمون }} {{Paramount leaders of the People's Republic of China}} {{CCPHeads}} {{20th Politburo of the Chinese Communist Party}} {{19th Politburo of the Chinese Communist Party}} {{18th Politburo of the Chinese Communist Party}} {{17th Politburo of the Chinese Communist Party}} {{Presidents of the People's Republic of China}} {{CMC Chairman}} {{CCP Secretariat}} {{Vice Presidents of the People's Republic of China}} {{Shanghai leaders}} {{Zhejiang leaders}} {{Fujian leaders}} {{Heads of state of republics}} {{List of Current Heads of State of G20}} {{Current G20 Leaders}} {{BRICS}} {{Current APEC Leaders}} {{Current SCO Leaders}} {{Navboxes bottom}} {{Portal bar|Biography|China|Politics}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Xi, Jinping}} [[زمرو:شي جن پنگ| ]] [[زمرو:شي جن پنگ جو خاندان| ]] [[زمرو:1953ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:20هين صديءَ جا ملحد]] [[زمرو:20هين صديءَ جا چيني فلسفي]] [[زمرو:20هين صديءَ جا چيني سياستدان]] [[زمرو:21هين صديءَ جا ملحد]] [[زمرو:21هين صديءَ جا چيني مرد ليکڪ]] [[زمرو:21هين صديءَ جا چيني سياستدان]] [[زمرو:وڊيو ڪلپ رکندڙ مضمون]] [[زمرو:چيني ملحد]] [[زمرو:بيجنگ سان واسطو رکندڙ چيني ڪميونسٽ پارٽي جا سياستدان]] [[زمرو:آمريڪا ۾ چيني پرڏيهي رهواسي]] [[زمرو:چيني مارڪسي]] [[زمرو:چيني قومپرست]] [[زمرو:شنگھائي جا ڪميونسٽ پارٽي سيڪريٽري]] [[زمرو:ڪميونسٽ ليکڪ]] [[زمرو:مذهبن جا نقاد]] [[زمرو:10هين قومي عوامي ڪانگريس جا نمائندا]] [[زمرو:11هين قومي عوامي ڪانگريس جا نمائندا]] [[زمرو:12هين قومي عوامي ڪانگريس جا نمائندا]] [[زمرو:13هين قومي عوامي ڪانگريس جا نمائندا]] [[زمرو:14هين قومي عوامي ڪانگريس جا نمائندا]] [[زمرو:چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 16هين قومي ڪانگريس جا نمائندا]] [[زمرو:چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 17هين قومي ڪانگريس جا نمائندا]] [[زمرو:چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 18هين قومي ڪانگريس جا نمائندا]] [[زمرو:چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 19هين قومي ڪانگريس جا نمائندا]] [[زمرو:چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 20هين قومي ڪانگريس جا نمائندا]] [[زمرو:9هين قومي عوامي ڪانگريس جا نمائندا]] [[زمرو:نشان پاڪستان جا پرڏيهي وصول ڪندڙ]] [[زمرو:چيني ڪميونسٽ پارٽي جا جنرل سيڪريٽري ۽ چيئرمين]] [[زمرو:فوجيان جا گورنر]] [[زمرو:ژيجيانگ جا گورنر]] [[زمرو:زنده ماڻهو]] [[زمرو:چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 17هين پولٽ بيورو اسٽينڊنگ ڪاميٽي جا ميمبر]] [[زمرو:چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 18هين پولٽ بيورو اسٽينڊنگ ڪاميٽي جا ميمبر]] [[زمرو:چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 19هين پولٽ بيورو اسٽينڊنگ ڪاميٽي جا ميمبر]] [[زمرو:چيني ڪميونسٽ پارٽي جي 20هين پولٽ بيورو اسٽينڊنگ ڪاميٽي جا ميمبر]] [[زمرو:پيدائش وڌائڻ جا حامي سياستدان]] [[زمرو:نيو-اختيارپسند]] [[زمرو:عيسائين تي ظلم]] [[زمرو:اويغورن تي ظلم]] [[زمرو:بيجنگ جا فلسفي]] [[زمرو:هيبي ۾ سياسي عهديدار]] [[زمرو:چين جا صدر]] [[زمرو:مرڪزي پارٽي اسڪول جا صدر]] [[زمرو:فلسطين جي گرانڊ ڪالر جا وصول ڪندڙ]] [[زمرو:اولمپڪ آرڊر جا وصول ڪندڙ]] [[زمرو:ازبڪستان جي آرڊر آف فرينڊشپ جا وصول ڪندڙ]] [[زمرو:آرڊر آف سينٽ اينڊريو جا وصول ڪندڙ]] [[زمرو:آرڊر آف دي لبرٽيٽر جنرل سان مارٽن جا وصول ڪندڙ]] [[زمرو:ٻهراڙيءَ ڏانهن موڪليل نوجوان]] [[زمرو:سنگهوا يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:چين جا نائب صدر]] [[زمرو:ثقافتي انقلاب جا متاثر]] == نوٽ == {{notelist}} == حوالا == === حوالا ۽ حاشيا === {{reflist}} ==== ڪتاب ==== {{refbegin|30em}} * {{cite book |last1=Aoyagi |first1=Akiko |url=https://books.google.com/books?id=FFU8DwAAQBAJ&pg=PA262 |title=History of Biodiesel – with Emphasis on Soy Biodiesel (1900–2017): Extensively Annotated Bibliography and Sourcebook |last2=Shurtleff |first2=William |publisher=Soyinfo Center |date=2017 |isbn=978-1-928914-97-6 |access-date=2024-08-30}} * {{Cite book |last1=Bachulska |first1=Alicja |url=https://ecfr.eu/publication/idea-of-china |title=The Idea of China: Chinese Thinkers on Power, Progress, and People |last2=Leonard |first2=Mark |last3=Oertel |first3=Janka |date=2 July 2024 |publisher=[[يورپي ڪائونسل آن فارين رليشنز]] |isbn=978-1-916682-42-9 |location=Berlin, Germany |format=EPUB |access-date=22 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240717120845/https://ecfr.eu/publication/idea-of-china |archive-date=17 July 2024 |url-status=live}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqFPAAAAIAAJ |title=血脉总相连: 中国名人后代大寻踪 |publisher=Beijing Yanshan Publishing House |date=1993 |isbn=978-7-5402-0658-1 |language=zh |trans-title=رت جا رشتا هميشه ڳنڍيل آهن: مشهور چيني شخصيتن جي اولاد جي ڳولا |ref={{harvid|Beijing Yanshan Publishing House|1993}} |access-date=2024-08-30}} * {{Cite book |last=Borst |first=Nicholas |title=The Bird and the Cage: China's Economic Contradictions |date=2025 |publisher=[[پالگريو ميڪملن]] |isbn=978-981-96-3996-0 |location=Singapore |doi=10.1007/978-981-96-3997-7}} * {{Cite book |last=Bougon |first=François |title=Inside the Mind of Xi Jinping |publisher=[[سي. هرسٽ اينڊ ڪمپني]] |date=2018 |isbn=978-1-84904-984-9}} * {{cite book |last=Brown |first=William N. |url=https://books.google.com/books?id=OzsxEAAAQBAJ&pg=PA9 |title=Chasing the Chinese Dream: Four Decades of Following China's War on Poverty |publisher=Springer Nature Singapore |date=2021 |isbn=978-981-16-0654-0 |access-date=2024-09-19}} * {{cite book |last=Brown |first=William N. |url=https://books.google.com/books?id=eVWbEAAAQBAJ&pg=PR6 |title=The Evolution of China's Anti-Poverty Strategies: Cases of 20 Chinese Changing Lives |publisher=Springer Nature Singapore |date=2022 |isbn=978-981-19-7281-2 |access-date=2024-09-19}} * {{Cite book |last=Chan |first=Alfred L. |url=https://academic.oup.com/book/41435/chapter/352774284 |title=Xi Jinping: Political Career, Governance, and Leadership, 1953–2018 |date=2022-03-24 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-761525-6}} * {{Cite book |last=Chatwin |first=Jonathan |title=The Southern Tour: Deng Xiaoping and the Fight for China's Future |publisher=[[بلومزبري اڪيڊمڪ]] |date=2024 |isbn=978-1-350-43571-1}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=y5j-EAAAQBAJ&pg=PT74 |title=中国脱贫攻坚精神 |publisher=Huazhong University of Science and Technology Press |date=2021 |isbn=978-7-5680-6816-1 |language=zh |trans-title=چين جو غربت جي خاتمي وارو جذبو |ref={{harvid|Huazhong University of Science and Technology Press|2021}} |access-date=2024-09-19}} * {{Cite book |last1=Curtis |first1=Simon |title=The Belt and Road City: Geopolitics, Urbanization, and China's Search for a New International Order |last2=Klaus |first2=Ian |publisher=Yale University Press |isbn=9780300266900 |location=New Haven and London |publication-date=2024 |doi=10.2307/jj.11589102 |jstor=jj.11589102}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=pq8XEAAAQBAJ&pg=PT141 |title=决策论 |publisher=Beijing Book Co. Inc. |date=2018 |isbn=978-7-226-05307-2 |language=zh |trans-title=فيصلي جو نظريو |ref={{harvid|Beijing Book|2018}} |access-date=2024-08-30}} * {{cite book |last=Dillon |first=Michael |url=https://books.google.com/books?id=-EEiEAAAQBAJ&pg=PT93 |title=China in the Age of Xi Jinping |publisher=Taylor & Francis |date=2021 |isbn=978-1-000-37096-6 |access-date=2024-09-19}} * {{Cite book |title=China under Xi Jinping: A New Assessment |publisher=Leiden University Press |date=2024 |isbn=9789087284411 |editor-last1=Fang |editor-first1=Qiang |editor-last2=Li |editor-first2=Xiaobing}} * {{cite book |last=Fenby |first=Jonathan |title=The Penguin History of Modern China: The Fall and Rise of a Great Power, 1850 to the Present |date=2019 |publisher=Penguin Books Limited |isbn=978-0141988450}} * {{cite book |author=Feng |first=Hexia |url=https://books.google.com/books?id=D5n-EAAAQBAJ&pg=PT11 |title=中国的贫困治理 |publisher=[[سوشل سائنسز لٽريچر پريس]] |date=2023 |isbn=978-7-5228-1509-1 |language=zh |trans-title=چين ۾ غربت جو انتظام |access-date=2024-09-19}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=3YmzAAAAIAAJ |title=福州年鉴 |publisher=[[چائنا اسٽيٽسٽڪس پريس]] |date=1995 |language=zh |trans-title=فوجو ساليانو ڪتاب |ref={{harvid|Fuzhou Yearbook|1995}} |access-date=2024-11-07}} * {{Cite book |last=Garlick |first=Jeremy |title=Advantage China: Agent of Change in an Era of Global Disruption |date=2024 |publisher=[[بلومزبري اڪيڊمڪ]] |isbn=978-1-350-25231-8}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=z-sXEQAAQBAJ&pg=PA3 |title=河北社会主义核心价值观培育践行报告 |publisher=[[سوشل سائنسز لٽريچر پريس]] |date=2023 |isbn=978-7-5228-1618-0 |language=zh |trans-title=هيبي ۾ سوشلسٽ بنيادي قدرن جي واڌاري ۽ عمل بابت رپورٽ |ref={{harvid|Social Sciences Literature Press|2023}} |access-date=2024-08-30}} * {{cite book |last=Guo |first=Xuezhi |url=https://books.google.com/books?id=hm2MDwAAQBAJ&pg=PA363 |title=The Politics of the Core Leader in China: Culture, Institution, Legitimacy, and Power |publisher=Cambridge University Press |date=2019 |isbn=978-1-108-48049-9 |access-date=2024-08-30}} * {{Cite book |last=Heilmann |first=Sebastian |author-link=Sebastian Heilmann |title=China's Political System |publisher=[[رومين اينڊ لٽلفيلڊ]] |date=2017 |isbn=978-1-4422-7734-2}} * {{Cite book |last=Jin |first=Keyu |author-link=Keyu Jin |title=The New China Playbook: Beyond Socialism and Capitalism |date=2023 |publisher=Viking |isbn=978-1-9848-7828-1 |location=New York}} * {{cite book |last=Kuhn |first=Robert Lawrence |url=https://books.google.com/books?id=4j5UoOoQZCIC&pg=PA420 |title=How China's Leaders Think: The Inside Story of China's Past, Current and Future Leaders |publisher=Wiley |date=2011 |isbn=978-1-118-10425-5 |access-date=2024-09-19}} * {{cite book |last=Lam |first=Willy |author-link=Willy Lam |title=Chinese Politics in the Era of Xi Jinping: Renaissance, Reform, or Retrogression? |publisher=[[روٽليج]] |date=2015 |isbn=978-0-7656-4209-7}} * {{cite book |last=Lam |first=Willy Wo-Lap |url=https://books.google.com/books?id=ZELGEAAAQBAJ&pg=PA21 |title=Xi Jinping: The Hidden Agendas of China's Ruler for Life |publisher=Taylor & Francis |date=2023 |isbn=978-1-000-92583-8 |access-date=2024-09-19}} * {{Cite book |last=Lan |first=Xiaohuan |title=How China Works: An Introduction to China's State-led Economic Development |publisher=[[پالگريو ميڪملن]] |date=2024 |isbn=978-981-97-0079-0 |translator-last=Topp |translator-first=Gary |doi=10.1007/978-981-97-0080-6}} * {{cite book |last=Li |first=Cheng |url=https://books.google.com/books?id=3NKACwAAQBAJ&pg=PA338 |title=Chinese Politics in the Xi Jinping Era: Reassessing Collective Leadership |publisher=Brookings Institution Press |date=2016 |isbn=978-0-8157-2694-4 |access-date=2024-08-30}} * {{Cite book |last=Li |first=David Daokui |author-link=David Daokui Li |title=China's World View: Demystifying China to Prevent Global Conflict |date=2024a |publisher=[[ڊبليو. ڊبليو. نارٽن اينڊ ڪمپني]] |isbn=978-0-393-29239-8 |location=New York, NY}} * {{Cite book |last=Li |first=Hongshan |title=Fighting on the Cultural Front: U.S.-China Relations in the Cold War |date=2024b |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231207058 |location=New York, NY |doi=10.7312/li--20704 |jstor=10.7312/li--20704}} * {{Cite book |last=Li |first=Ying |title=Red Ink: A History of Printing and Politics in China |publisher=Royal Collins Press |date=2024 |isbn=9781487812737}} * {{Cite book |last=Mariani |first=Paul Philip |title=China's Church Divided: Bishop Louis Jin and the Post-Mao Catholic Revival |date=2025 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-29765-4 |location=Cambridge, Massachusetts}} * {{Cite book |last1=Marquis |first1=Christopher |title=Mao and Markets: The Communist Roots of Chinese Enterprise |last2=Qiao |first2=Kunyuan |date=2022 |publisher=Yale University Press |others=Kunyuan Qiao |isbn=978-0-300-26883-6 |location=New Haven |oclc=1348572572}} * {{cite book |last1=Xi |first1=Jinping |title=Narrating China's Governance |date=20 November 2019 |publisher=Springer Singapore |others=Preface by Yang Zhenwu; Introduction by B.R. Deepak; Source: People's Daily, Department of Commentary |isbn=978-981-329-177-5 |publication-place=Singapore |pages=3–39 |translator=Jing Luo |chapter=Stories of Incorrupt Government: "The Corruption and Unjustness of Officials Give Birth to the Decline of Governance" |doi=10.1007/978-981-32-9178-2_1 |ref={{harvid|People's Daily|2019}}}} * {{cite book |title=CPC Futures: The New Era of Socialism with Chinese Characteristics |date=2022 |publisher=[[نيشنل يونيورسٽي آف سنگاپور پريس]] |isbn=978-981-18-5206-0 |editor-last1=Pieke |editor-first1=Frank N. |editor1-link=Frank N. Pieke |location=Singapore |doi=10.56159/eai.52060 |oclc=1354535847 |editor-last2=Hofman |editor-first2=Bert |doi-access=free}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Vn9pAAAAIAAJ |title=紅色后代 |publisher=Chengdu Publishing House |date=1996 |isbn=978-7-80575-946-3 |language=zh |trans-title=ڳاڙهو اولاد |ref={{harvid|Chengdu Publishing House|1996}} |access-date=2024-08-30}} * {{Cite book |last1=Rudd |first1=Kevin |author-link1=Kevin Rudd |title=On Xi Jinping: How Xi's Marxist Nationalism is Shaping China and the World |publisher=Oxford University Press |date=2024 |isbn=9780197766033}} * {{cite book |last1=Sheridan |first1=Michael |title=The Red Emperor: Xi Jinping and His New China |date=2024 |publisher=Headline |isbn=978-1-0354-1349-2 |language=en}} * {{Cite book |last1=Shinn |first1=David H. |author-link=David H. Shinn |title=China's Relations with Africa: a New Era of Strategic Engagement |last2=Eisenman |first2=Joshua |date=2023 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-21001-0 |location=New York}} * {{Cite book |last=Sorace |first=Christian |title=Afterlives of Chinese Communism: Political Concepts from Mao to Xi |date=2019 |publisher=Australian National University Press |isbn=978-1-76046-249-9 |location=Acton, Australia |chapter=Aesthetics}} * {{Cite book |last=Torigian |first=Joseph |title=The Party's Interests Come First: The Life of Xi Zhongxun, Father of Xi Jinping |date=2025 |publisher=Stanford University Press |isbn=9781503634756 |location=Stanford, California}} * {{Cite book |last1=Tsang |first1=Steve |author-link1=Steve Tsang |title=The Political Thought of Xi Jinping |last2=Cheung |first2=Olivia |publisher=Oxford University Press |date=2024 |isbn=9780197689363}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=SxsaEQAAQBAJ&pg=PT17 |title=社会的逻辑 |publisher=Peking University Press |date=2017 |isbn=978-7-301-26916-9 |language=zh |trans-title=سماج جي منطق |ref={{harvid|Peking University Press|2017}} |access-date=2024-08-30}} * {{Cite book |last=Tu |first=Hang |title=Sentimental Republic: Chinese Intellectuals and the Maoist Past |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي ايشيا سينٽر]] |date=2025 |isbn=9780674297579}} * {{cite book |last=Wong |first=Chun Han |title=Party of One: The Rise of Xi Jinping and China's Superpower Future |date=2023 |publisher=[[سائمن اينڊ شسٽر]] |isbn=978-1-9821-8573-2}} * {{Cite book |last=Xu |first=Guoqi |title=The Idea of China: A Contested History |date=2026 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674976795 |doi=10.4159/9780674303997 |jstor=jj.33092015}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=MZFBEAAAQBAJ&pg=PA61 |title=習近平扶貧故事 |publisher=Sino United Electronic Publishing Limited |date=2021 |isbn=978-988-8758-27-2 |language=zh |trans-title=شي جن پنگ جي غربت جي خاتمي جي ڪهاڻي |ref={{harvid|Sino United Electronic Publishing Limited|2021}} |access-date=2024-08-30}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=AZBJAAAAMAAJ |title=青春岁月: 当代青年小报告文学选 |publisher=[[پيپلز لٽريچر پبلشنگ هائوس]] |date=1986 |language=zh |trans-title=جوانيءَ جا سال: همعصر نوجوانن جي رپورٽاژ جو چونڊ مجموعو |ref={{harvid|People's Literature Publishing House|1986}} |access-date=2024-08-30}} * {{Cite book |last=Zhang |first=Angela Huyue |title=High Wire: How China Regulates Big Tech and Governs Its Economy |publisher=Oxford University Press |date=2024 |isbn=9780197682258}} * {{cite book |author-last1=Huang |author-first1=Qunhui |url=https://books.google.com/books?id=j0dsEAAAQBAJ&pg=PP9 |title=厦门城市治理体系和治理能力现代化研究 |author-last2=Zhang |author-first2=Qizi |publisher=[[سوشل سائنسز لٽريچر پريس]] |date=2016 |isbn=978-7-5097-9562-0 |series=A series of achievements of inter-academy cooperation of Chinese Academy of Social Sciences: Xiamen |language=zh |trans-title=شيامن جي شهري حڪمرانيءَ جي نظام ۽ حڪمرانيءَ جي صلاحيت کي جديد بڻائڻ بابت تحقيق |display-authors=etal |access-date=2024-09-19}} * {{cite book |author=Zhong |first1=Wen |url=https://books.google.com/books?id=ImNcEAAAQBAJ&pg=PA3 |last2=Zhang |first2=Jie |publisher=Bouden House |date=2022 |isbn=978-1-034-94892-6 |language=zh |script-title=zh:习近平传 |trans-title=شي جن پنگ جي سوانح حيات |access-date=2024-08-30}} * {{Cite book |last=Zhao |first=Suisheng |author-link=Suisheng Zhao |title=The Dragon Roars Back: Transformational Leaders and Dynamics of Chinese Foreign Policy |date=2023 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-1-5036-3088-8 |location=Stanford, California |doi=10.1515/9781503634152 |oclc=1331741429}} * {{Cite book |last=Zhao |first=Suisheng |author-link=Suisheng Zhao |title=The Taiwan Question in Xi Jinping's Era: Beijing's Evolving Taiwan Policy and Taiwan's Internal and External Dynamics |publisher=[[روٽليج]] |date=2024 |isbn=9781032861661 |editor-last=Zhao |editor-first=Suisheng |editor-link=Suisheng Zhao |location=London and New York |chapter=Is Beijing's Long Game on Taiwan about to End? Peaceful Unification, Brinksmanship, and Military Takeover |doi=10.4324/9781003521709}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=SRMnAAAAMAAJ |title=正定縣志 |publisher=China City Press |date=1992 |isbn=978-7-5074-0610-8 |language=zh |trans-title=ژينگڊنگ ضلعي جي تاريخ |ref={{harvid|China City Press|1992}} |access-date=2024-08-30}} {{refend}} [[زمرو:1953ع جون پيدائشون]] [[زمرو:جيئرا ماڻهو]] [[زمرو:جيوت ماڻهو]] fez36wg3soxewkqytnae5bwh2yvyyfl 0 67484 412130 411509 2026-09-14T07:06:49Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412130 wikitext text/x-wiki {{Short description|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي، سنڌ جو شهر}} {{Infobox settlement | name = وڳڻ | native_name = وڳڻ | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا شهر|شهر]] ۽ [[ٽائون ڪميٽي]] | image_skyline = | imagesize = 250px | image_caption = | image_map = Warah Taluka.jpg | mapsize = 240px | map_caption = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] ۾ [[وارھ تعلقو]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label = وڳڻ | pushpin_mapsize = 230 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|29|47|N|67|58|00|E|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}} <!-- انتظامي ورهاست --> | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[وارھ تعلقو]] <!-- مڪاني حڪومت --> | government_type = [[ٽائون ڪميٽي]] | leader_title = چيئرمين | leader_name = خليل احمد وڳڻ | leader_party = [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] <!-- آبادي --> | population_total = 16,734 | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="PBS2023Urban">{{cite web |title=TABLE 2: URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE: CENSUS-2023 |url=https://www.pbos.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> | population_density_km2 = auto | blank_name_sec1 = مرد | blank_info_sec1 = 8,815 | blank1_name_sec1 = عورتون | blank1_info_sec1 = 7,919 | blank2_name_sec1 = سراسري گهريلو جسامت | blank2_info_sec1 = 5.29 ماڻهو | blank3_name_sec1 = خواندگي | blank3_info_sec1 = 33.40٪ (2023ع) <!-- ٻيون ڄاڻ --> | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | area_code_type = ٽيليفون ڪوڊ | area_code = 074 }} '''وڳڻ''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] ۾ واقع [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي [[وارھ تعلقو|وارھ تعلقي]] جو هڪ شهر ۽ [[ٽائون ڪميٽي]] آهي. شهر [[انڊس هاءِ وي|اين-55 انڊس هاءِ وي]] تي واقع آهي ۽ لاڙڪاڻي، وارھ، نصيرآباد ۽ اتر سنڌ جي ٻين شهرن سان اهم روڊ رابطي جو مرڪز آهي. قومي شاهراهن بابت پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ ۾ پيش ڪيل سرڪاري رڪارڊ موجب اين-55 جو ڪلوميٽر 281 وارو مقام وڳڻ وٽ آهي، جتان شاهراهه جو ايندڙ انتظامي سيڪشن اتر طرف ڪشمور تائين وڃي ٿو.<ref name="NHA">{{cite web |title=National Assembly Questions: National Highway N-55 in Sindh |url=https://www.na.gov.pk/uploads/documents/questions/67d13c4945cd0_665.pdf |publisher=[[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> [[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب وڳڻ ٽائون ڪميٽي جي آبادي '''16,734''' هئي، جنهن ۾ 8,815 مرد ۽ 7,919 عورتون شامل هيون. 2017ع ۾ شهر جي آبادي 15,763 هئي؛ اهڙيءَ ريت 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني آباديءَ جي واڌ '''1.00 سيڪڙو''' رهي.<ref name="PBS2023Urban"/> [[File:Warah Taluka.jpg|thumb|left|280px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ وارھ تعلقو، جنهن ۾ وڳڻ واقع آهي.]] == نالو == [[سنڌي ٻولي اٿارٽي]] جي ''جامع سنڌي لغات'' ۾ '''وڳڻ''' کي اسم خاص طور پڻ درج ڪيو ويو آهي ۽ ان لاءِ ''لاڙڪاڻي ضلعي جي وارھ تعلقي جي هڪ ديهه ۽ ڳوٺ'' ۽ هڪ قبيلي جو نالو ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SLA">{{cite web |title=وڳڻ |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D9%88%DA%B3%DA%BB |website=[[سنڌي ٻولي اٿارٽي]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> اهڙيءَ طرح شهر جي نالي جو تعلق مقامي '''وڳڻ''' برادريءَ سان هجڻ جو امڪان پڻ موجود آهي، پر شهر جي نالي جي قطعي وجهه تسميه بابت ڪو تفصيلي قديم سرڪاري ماخذ دستياب نه آهي. == تاريخ == وڳڻ جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] تائين پهچي ٿي. مؤرخ [[ايم ايڇ پنهور]] 1701ع کان 1758ع واري عرصي ۾ سنڌ اندر زرعي ايراضي ۽ آباديءَ جي واڌ جو ذڪر ڪندي انهن نون يا وڌندڙ شهرن ۾ شهدادڪوٽ، قمبر، وارھ، ميهڙ، خيرپور ناٿن شاهه، رتو ديرو ۽ '''وڳڻ''' جو نالو پڻ شامل ڪري ٿو.<ref>{{cite journal |last=پنهور |first=ايم. ايڇ. |title=سنڌ جي تاريخ ۽ آباديءَ بابت اڀياس |journal=[[مھراڻ (رسالو)|مھراڻ]] |issue=1 |year=1996 |page=35 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |location=ڄامشورو }}</ref> انهيءَ ماخذ مان ظاهر ٿئي ٿو تہ 18هين صديءَ ۾ ڪلهوڙن جي آبپاشي ۽ زرعي توسيع واري دور دوران وڳڻ هڪ نمايان آبادي طور اُڀريو يا وڌيو. البت موجوده شهر جي باقاعده بنياد جو ڪو صحيح ڏينهن يا سال دستياب تاريخي ماخذن مان ثابت نه ٿو ٿئي. === برطانوي دور === برطانوي دور تائين وڳڻ هڪ قائم ٿيل آبادي ۽ ديهه هئي. اتر سنڌ ۾ تعليم جي تاريخ بابت تحقيق ۾ '''وڳڻ وڏا''' نالي اسڪول کي انهن قديم مقامي ورنيڪيولر اسڪولن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جيڪي برطانوي دور ۾ موجود هئا؛ فهرست ۾ وڳڻ واري اسڪول کي 1940ع ڌاري موجود ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="BritishEducation">{{cite web |title=The Development of Education in Larkana and Kamber Shahdadkot Districts during British Rule, 1843–1947 |url=https://www.scribd.com/doc/169178705/The-Development-of-Education-in-Larkana-Kamber-Shahdadkot-Districts-of-Upper-Sindh-during-British-Rule-1843-1947-pdf |access-date=12 September 2026 }}</ref> پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ وڳڻ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو حصو رهيو. 2004ع ۾ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ وڳڻ وارھ تعلقي سميت نئين ضلعي ۾ شامل ٿيو. == جاگرافي == وڳڻ اتر سنڌ جي سنڌو ماٿري واري هموار زرعي ميدان ۾ تقريباً 27.496° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67.967° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي واقع آهي.<ref>{{cite web |title=Wagan Map |url=https://mapcarta.com/14671180 |website=ميپ ڪارٽا |access-date=12 September 2026 }}</ref> شهر جي اولهه ۽ ڏکڻ اولهه طرف وارھ تعلقي جا ڳوٺاڻا علائقا آهن، جڏهن تہ اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر طرف لاڙڪاڻي واري زرعي پٽي اچي ٿي. شهر جي ڀرپاسي جون زمينون گهڻو ڪري آبپاشيءَ هيٺ آهن. == انڊس هاءِ وي ۽ جاگرافيائي اهميت == وڳڻ جي جديد اهميت جو وڏو سبب [[انڊس هاءِ وي|اين-55]] تي ان جو مقام آهي. پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ ۾ 2025ع ۾ پيش ڪيل [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] جي معلومات موجب اين-55 جو ڪوٽڙي کان شروع ٿيندڙ سنڌ ڏکڻ وارو حصو ڪلوميٽر 281 تي '''وڳڻ''' وٽ ختم ٿئي ٿو.<ref name="NHA"/> ساڳئي شاهراهه جو سنڌ اتر وارو سيڪشن وڳڻ کان ڪشمور تائين جاري رهي ٿو. 2022ع جي ٻوڏ کان پوءِ نيشنل هاءِ وي اٿارٽي جي بحالي واري رڪارڊ ۾ '''اين-55، ڪلوميٽر 281 کان 495، وڳڻ کان ڪشمور''' وارو حصو پڻ درج آهي.<ref>{{cite web |title=National Highway Restoration after Floods 2022 |url=https://www.na.gov.pk/uploads/documents/questions/673d9b958f48a_655.pdf |publisher=[[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> سنڌ هاءِ ڪورٽ ۾ 2026ع ۾ نيشنل هاءِ وي اٿارٽي طرفان جمع ڪرايل رڪارڊ ۾ پڻ '''اين-55 ڄامشورو–وڳڻ سيڪشن''' تي مرمت ۽ سار سنڀال جي ڪمن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Constitution Petition No. D-1223 of 2026 |url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/view-file/MzA3MTg5Y2Ztcy1kYzgz |publisher=[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] |date=6 March 2026 |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2025ع ۾ لاڙڪاڻي جي ترقياتي منصوبن جي جائزي دوران به ٻڌايو ويو تہ '''وڳڻ روڊ'''، جيڪو لاڙڪاڻي کي انڊس هاءِ وي سان ڳنڍي ٿو، ٻٽي شاهراهه ۾ تبديل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite news |title=Bilawal asks officials to expedite work on Larkana uplift schemes |url=https://www.dawn.com/news/1901172 |work=[[ڊان]] |date=30 March 2025 |access-date=12 September 2026 }}</ref> == آبادي == 2017ع ۾ وڳڻ ٽائون ڪميٽي جي آبادي 15,763 هئي، جيڪا 2023ع ۾ وڌي '''16,734''' ٿي وئي.<ref name="PBS2023Urban"/> {| class="wikitable sortable" style="width:88%; text-align:center;" |+ style="background:#315d7d; color:white; font-size:115%;" | '''وڳڻ شهر جي آبادي''' |- style="background:#dceaf4;" ! آدمشماري ! ڪل آبادي ! مرد ! عورتون ! سالياني واڌ ! سراسري گهريلو جسامت |- style="background:#f7fbfe;" | 2017ع | 15,763 | — | — | — | 5.60 |- style="background:#fff4dc;" | 2023ع | '''16,734''' | 8,815 | 7,919 | '''1.00٪''' | 5.29 |} <small>ذريعا: [[پاڪستان شماريات بيورو]].<ref name="PBS2023Urban"/><ref name="PBS2017Housing">{{cite web |title=District Census Report: Qambar Shahdadkot 2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/District077_Combined.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref></small> ڇهن سالن ۾ شهر جي آباديءَ ۾ 971 ماڻهن جو اضافو ٿيو. == خواندگي == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب وڳڻ ٽائون ڪميٽي ۾ ڏهن سالن يا ان کان وڏي عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگي شرح '''33.40 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''40.80 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''25.22 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS2023Stats">{{cite web |title=TABLE 33: SELECTED POPULATION STATISTICS OF URBAN LOCALITIES, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:66%; text-align:center;" |+ style="background:#287271; color:white; font-size:115%;" | '''وڳڻ ۾ خواندگي، 2023ع''' |- style="background:#e5f3ef;" ! زمرو ! شرح |- | مجموعي | '''33.40٪''' |- style="background:#f5faf8;" | مرد | 40.80٪ |- | عورتون | 25.22٪ |} <small>ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.<ref name="PBS2023Stats"/></small> == رهائش == 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ وڳڻ ٽائون ڪميٽي ۾ '''3,163 رهائشي گهر''' درج ڪيا ويا. انهن مان 1,103 پڪا، 339 نيم پڪا ۽ 1,721 ڪچا گهر هئا.<ref name="PBS2023Housing">{{cite web |title=TABLE 34: SELECTED HOUSING STATISTICS OF URBAN LOCALITIES, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_34_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:72%; text-align:center;" |+ style="background:#77567a; color:white; font-size:115%;" | '''وڳڻ جا رهائشي گهر، 2023ع''' |- style="background:#eee4f0;" ! ڪل گهر ! پڪا ! نيم پڪا ! ڪچا |- | '''3,163''' | 1,103 | 339 | 1,721 |} <small>ذريعو: پاڪستان شماريات بيورو.<ref name="PBS2023Housing"/></small> 2017ع ۾ شهر ۾ 2,772 گهر درج هئا، جن مان 639 پڪا، 550 نيم پڪا ۽ 1,583 ڪچا هئا.<ref name="PBS2017Housing"/> == مڪاني حڪومت == وڳڻ کي [[ٽائون ڪميٽي]] جي حيثيت حاصل آهي. 2015ع جي مڪاني چونڊن جي انتظامي رپورٽ موجب ٽائون ڪميٽي وڳڻ '''پنج وارڊن''' تي مشتمل هئي.<ref name="FAFEN">{{cite web |title=Sindh 2015 Local Government Election Observation Report |url=https://fafen.org/wp-content/uploads/2016/08/Sindh-2015-Local-Government-Election-Obseravtion-Report-FAFEN.pdf |publisher=فري اينڊ فيئر اليڪشن نيٽ ورڪ |access-date=12 September 2026 }}</ref> اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي مڪاني حڪومت واري رڪارڊ ۾ پڻ '''ٽائون ڪميٽي وڳڻ''' الڳ مڪاني ادارو طور درج آهي.<ref name="ECP">{{cite web |title=Local Government Election Records, Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/uXX6A7yzzihAvNqyvFh8MTo6qv7xp8EduMQxLkqf.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=12 September 2026 }}</ref> 2025ع جي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي پروفائيل ۾ '''خليل احمد وڳڻ''' کي ٽائون ڪميٽي وڳڻ جو چيئرمين ۽ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="PILDAT">{{cite web |title=Qambar Shahdadkot District Profile |url=https://old.pildat.org/wp-content/uploads/2025/01/QambarShahdadkotDistrictProfile.pdf |publisher=پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ليجسليٽو ڊولپمينٽ اينڊ ٽرانسپيرنسي |year=2025 |access-date=12 September 2026 }}</ref> == تعليم == وڳڻ ۾ پرائمري کان هائير سيڪنڊري سطح تائين سرڪاري تعليمي سهولتون موجود آهن. سنڌ جي اسڪول مينيجمينٽ انفارميشن سسٽم جي سرڪاري اسڪول ڊائريڪٽري ۾ وڳڻ ۽ ان جي ڀرپاسي ڪيترائي اسڪول درج آهن، جن ۾ ڳوٺ ماهي دربان، کتن خان مغيري، پير جو ڪوٽ، ملوڪ تونيو ۽ ٻين وسندين جا پرائمري اسڪول شامل آهن.<ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=District and Taluka-wise Government School Directory: Kambar Shahdadkot |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/27-District_Kambar-Shahdadkot.pdf |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، سنڌ اسڪول ايجوڪيشن کاتو |access-date=12 September 2026 }}</ref> سنڌ انرجي کاتي جي سرڪاري اسڪول سولرائزيشن فهرست ۾ شهر اندر هي اهم ادارا واضح طور درج آهن:<ref name="EnergySchools">{{cite web |title=Schools in UC Ghathar and Wagan Town |url=https://www.sindhenergy.gov.pk/wp-content/uploads/2023/07/BD1-Schools-UC-Gathahar-Waggan-Town.pdf |publisher=توانائي کاتو، سنڌ حڪومت |access-date=12 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:92%; text-align:center;" |+ style="background:#3f7f5f; color:white; font-size:115%;" | '''وڳڻ جا چونڊ سرڪاري تعليمي ادارا''' |- style="background:#d8eadf;" ! ادارو ! سطح ! سيمس ڪوڊ |- | گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول وڳڻ | هائير سيڪنڊري | 427040298 |- | گورنمينٽ گرلز هائير سيڪنڊري اسڪول وڳڻ | هائير سيڪنڊري | 427040301 |- | گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول وڳڻ | پرائمري | 427040031 |- | گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول وڳڻ | پرائمري | 427040062 |- | گورنمينٽ گرلز ماڊل ڪميونٽي اسڪول وڳڻ | پرائمري | 427040090 |} <small>ذريعو: توانائي کاتو ۽ سنڌ اسڪول ايجوڪيشن کاتو.<ref name="EnergySchools"/><ref name="SchoolDirectory"/></small> == صحت == وڳڻ شهر ۾ '''رورل هيلٿ سينٽر وڳڻ''' ۽ '''فيملي ويلفيئر سينٽر وڳڻ''' موجود آهن. سنڌ ۾ عورتن ۽ ڇوڪرين لاءِ مددگار خدمتن جي سرڪاري/اداري واري ڊائريڪٽري موجب رورل هيلٿ سينٽر وڳڻ 24 ڪلاڪ صحت جون خدمتون فراهم ڪندڙ مرڪز طور درج آهي، جڏهن تہ فيملي ويلفيئر سينٽر شهر ۾ خانداني ڀلائيءَ جون خدمتون مهيا ڪري ٿو.<ref name="HealthDirectory">{{cite web |title=Directory of Support Services for Women and Girls in Sindh |url=https://www.las.org.pk/wp-content/uploads/2021/04/Sindh-Directory-of-Support-Services-for-Women-Girls-Violence-ABuse-R.pdf |publisher=ليگل ايڊ سوسائٽي |access-date=12 September 2026 }}</ref> ان ڊائريڪٽري ۾ رورل هيلٿ سينٽر وڳڻ کي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي اهم سرڪاري صحت سهولتن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="HealthDirectory"/> 2024ع جي هڪ واقعي ۾ پڻ هڪ زخمي/بيهوش شخص کي وڳڻ شهر جي اسپتال منتقل ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو شهر اندر فعال طبي سهولت جي موجودگيءَ جي وڌيڪ تصديق ڪري ٿو.<ref>{{cite news |title=Young man found dead in police lockup |url=https://www.dawn.com/news/1862457/young-man-found-dead-in-police-lockup |work=[[ڊان]] |date=2 October 2024 |access-date=12 September 2026 }}</ref> == معيشت == وڳڻ جي معيشت جو بنيادي دارومدار ڀرپاسي جي زرعي پيداوار، اناج جي واپار، ٽرانسپورٽ، ننڍن دڪانن ۽ خدمتن تي آهي. شهر [[انڊس هاءِ وي]] تي هجڻ سبب ڳوٺاڻن علائقن جي زرعي پيداوار جي مارڪيٽ ۽ آمدرفت لاءِ موزون مقام تي آهي. شهر جي ڀرپاسي ۾ [[چانور]]، [[ڪڻڪ]] ۽ ٻيا موسمي فصل پوکيا وڃن ٿا. سارين جي پوک خاص اهميت رکي ٿي؛ 2022ع ۾ وڳڻ ڀرسان وقا موري ڳوٺ ۾ ٽي هاري سارين جا ٻوٽا لڳائيندي آسماني وڄ ڪرڻ سبب فوت ٿيا هئا.<ref name="Lightning2022">{{cite news |title=Three killed by lightning as torrential rains lash Sindh districts |url=https://www.dawn.com/news/1705223 |work=[[ڊان]] |date=17 August 2022 |access-date=12 September 2026 }}</ref> [[File:Umeed Ali Junejo.jpg|thumb|280px|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي زرعي زمين؛ وڳڻ جي ڀرپاسي جي معيشت پڻ وڏي حد تائين زراعت تي دارومدار رکي ٿي.]] == آبپاشي ۽ پاڻي == وڳڻ جي ڀرپاسي جو زرعي علائقو سکر بئراج جي ساڄي ڪپ واري آبپاشي نظام سان لاڳاپيل آهي. پاڻيءَ جي کوٽ جا اثر شهر ۽ ڀرپاسي جي زرعي علائقن تي بار بار پوندا رهيا آهن. 2006ع ۾ وارھ تعلقي جي آبادگارن پاڻيءَ جي کوٽ خلاف احتجاج ڪندي '''وڳڻ وٽ انڊس هاءِ وي بند ڪرڻ''' جو اعلان ڪيو هو، جيڪو علائقي ۾ آبپاشي پاڻيءَ جي معاشي اهميت کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{cite news |title=Farmer killed in clash over water rotation |url=https://www.dawn.com/news/199930/ |work=[[ڊان]] |date=2006 |access-date=12 September 2026 }}</ref> == 2010ع جي ٻوڏ == [[2010ع پاڪستان جي ٻوڏ|2010ع جي ٻوڏ]] دوران وڳڻ کي به خطرو پيش آيو. بلوچستان ۽ اتر اولهه سنڌ کان ايندڙ ٻوڏ جي وهڪرن سبب شهدادڪوٽ ۽ قبو سعيد خان جا علائقا سخت متاثر ٿيا، جنهن کان پوءِ اختيارين پاڻيءَ جو رخ تبديل ڪري قمبر، شهدادڪوٽ ۽ '''وڳڻ''' شهرن کي بچائڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Flood2010">{{cite news |title=Flood fast approaching some areas of Dadu |url=https://www.brecorder.com/news/3793987 |work=بزنس رڪارڊر |date=24 August 2010 |access-date=12 September 2026 }}</ref> == 2022ع جون برساتون ۽ ٻوڏ == 2022ع جي مون سون دوران وڳڻ ۽ ڀرپاسي ۾ تيز برساتن سبب زرعي زمينون ۽ روڊ متاثر ٿيا. 16 آگسٽ تي شهر ڀرسان وقا موري ۾ آسماني وڄ ڪرڻ سبب ٽي هاري فوت ۽ هڪ زخمي ٿيو.<ref name="Lightning2022"/> ساڳئي برساتي سلسلي دوران قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي ٽن واهن ۽ انهن جي ورهاستين ۾ گهارا پيا، جنهن سبب سوين ايڪڙن تي نئين پوکيل سارين کي نقصان پهتو.<ref name="Lightning2022"/> 2022ع جي وڏي ٻوڏ کان پوءِ اين-55 وڳڻ–ڪشمور سيڪشن جي متاثر حصن کي هنگامي فنڊن سان بحال ڪرڻ پڻ نيشنل هاءِ وي اٿارٽي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ شامل آهي.<ref name="NHA"/> == شهري ڍانچو == ٽائون ڪميٽي هجڻ سبب شهر ۾ بلدياتي صفائي، نيڪال، گهٽين، روڊن ۽ ٻين مقامي خدمتن جو انتظام ٽائون ڪميٽي جي ذميواري آهي. سنڌ مڪاني حڪومت کاتي جي سرڪاري انساني وسيلن واري رڪارڊ ۾ ٽائون ڪميٽي وڳڻ لاءِ انجنيئرنگ عملي جون پوسٽون پڻ درج آهن.<ref>{{cite web |title=Government of Sindh Local Government Department |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/slgb/lgdit360371577.pdf |publisher=مڪاني حڪومت کاتو، سنڌ حڪومت |access-date=12 September 2026 }}</ref> == روڊ ۽ آمدرفت == وڳڻ جو مقام اين-55 تي هجڻ شهر کي لاڙڪاڻي، دادو، ڄامشوري ۽ ڏکڻ طرف حيدرآباد سان، جڏهن تہ اتر طرف رتوديرو، شڪارپور، ڪشمور ۽ پنجاب ڏانهن ويندڙ روڊ نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿو.<ref name="NHA"/> وڳڻ باءِ پاس پڻ شهر جي ٽريفڪ نظام جو حصو آهي. 2024ع ۾ هڪ احتجاج دوران وڳڻ باءِ پاس تي انڊس هاءِ وي بند ٿيڻ جو ذڪر ''ڊان'' جي رپورٽ ۾ ملي ٿو.<ref>{{cite news |title=SHO, two police officials booked in case of suspect’s custodial death |url=https://www.dawn.com/news/1862635 |work=[[ڊان]] |date=3 October 2024 |access-date=12 September 2026 }}</ref> == سماج ۽ ٻولي == شهر جي روزمره رابطي جي مکيه ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] آهي. وڳڻ ۽ ڀرپاسي ۾ وڳڻ، مغيري، چانڊيا، تونيا ۽ ٻين سنڌي ۽ بلوچ برادرين جا ماڻهو رهن ٿا. جديد آدمشماري شهر جي سطح تي ذاتين يا قبيلن جا انگ جاري نٿي ڪري، تنهنڪري ڪنهن به برادريءَ جو عددي تناسب مقرر ڪرڻ مناسب ناهي. == پڻ ڏسو == * [[وارھ تعلقو]] * [[وارھ]] * [[لالو رائنڪ]] * [[گاجي کهاوڙ]] * [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] * [[انڊس هاءِ وي]] * [[لاڙڪاڻو]] == حوالا == {{حوالا|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان شماريات بيورو] * [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ |date=2024-05-08 }} * [https://www.na.gov.pk پاڪستان جي قومي اسيمبلي] * [https://rsusindh.gov.pk سنڌ اسڪول مينيجمينٽ انفارميشن سسٽم] * [https://www.sindhenergy.gov.pk سنڌ توانائي کاتو] [[زمرو:وڳڻ]] [[زمرو:وارھ تعلقو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]] 7xl643oc4somgthlz7eefv5vx7vq8b8 0 70183 411876 411844 2026-09-13T13:18:38Z Ibne maryam 17680 411876 wikitext text/x-wiki {{Short description|Sovereign state in Western Europe (1707–1801)}} {{About|سال 1707ع کان 1800ع تائين جي رياست|ٻيٽ|عظيم برطانيا|سال 1801ع کان 1922ع تائين جي رياست|عظيم برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاھت|موجوده رياست لاء |گڏيل بادشاهت}} {{Infobox country | conventional_long_name = عظيم برطانيه جي بادشاهت<br> Kingdom of Great Britain | p1 = تاجن جو اتحاد (Union of the Crowns) | p2 = انگلينڊ جي بادشاهت | p3 = اسڪاٽلينڊ جي بادشاهت | s1 = United Kingdom of Great Britain and Ireland | image_flag = Flag of Great Britain (1707–1800).svg | flag_type = جهنڊو | image_coat = Coat of Arms of Great Britain (1714-1801).svg | symbol_width = 100px | symbol_type = ڪوٽ آف آرمز <br/>(1714–1800) | other_symbol = [[File:Coat of Arms of Great Britain in Scotland (1714-1801).svg|x100px]] | other_symbol_type = اسڪاٽلينڊ ۾ شاهي ڪوٽ آف آرمز | image_map = Great_Britain_1789.svg | image_map_caption = Great Britain in 1789; [[Kingdom of Ireland]], the [[Isle of Man]], the [[Channel Islands]], and [[Electorate of Hanover]] in light green | national_motto = {{native name|fr|"[[Dieu et mon droit]]"|nolink=on|italics=off|parensize=90%}}<br /> "خدا ۽ منهنجو حق"<ref>{{Cite web |title=Coats of Arms |website=The Royal Family |url=https://www.royal.uk/coats-arms |access-date=19 November 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703214912/https://www.royal.uk/coats-arms |archive-date= Jul 3, 2019 }}</ref> | national_anthem = "خدا بادشاهه کي سلامت رکي" (1745ع کان)<br> (God Save the King) (since 1745) <br/><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:God Save the King Historical National Anthem of Great Britain(1914).ogg]]</div> | capital = [[لنڊن]]<br/>{{Small|{{Coord|51|30|N|0|7|W}}}} | official_languages = [[انگريزي ٻولي]] | regional_languages = {{Plainlist| * اسڪاٽش * ويلش * اسڪاٽش گئلڪ * نورن * ڪارنش }} | demonym = برطانوي، برٽش | government_type = وحداني پارلياماني آئيني بادشاهت | title_leader = بادشاهه | leader1 = راڻي اين | year_leader1 = 1707–1714ع{{efn|Monarch of England and Scotland from 1702 to 1707}} | leader2 = جارج پهريون | year_leader2 = 1714–1727ع | leader3 = جارج ٻيون | year_leader3 = 1727–1760ع | leader4 = جارج ٽيون | year_leader4 = 1760 کان 1800ع تائين{{efn|Continued as monarch of the United Kingdom until 1820}} | title_deputy = [[وزيراعظم]] | deputy1 = رابرٽ والپول | year_deputy1 = 1721–1742ع (پهريون) | deputy2 = وليم پٽ دا ينگر | year_deputy2 = 1783–1800ع (آخري) | legislature = پارليامينٽ | house1 = هائوس آف لارڊز | house2 = هائوس آف ڪامنز | event_pre = يونين جو معاهدو | date_pre = 22 جولائي، 1706ع | event_start = يونين جا معاهدا | date_start = پهرين مئي | year_start = 1707ع | event_end = آئرلينڊ سان يونين | date_end = 31 ڊسمبر | era = اوائلي جديد | year_end = 1800ع | currency = اسٽرلنگ پائونڊ | today = {{tree list}} * [[گڏيل بادشاهت]] ** [[انگلينڊ]] ** [[اسڪاٽلينڊ]] ** [[ويلز]] {{tree list/end}} | religion = {{Tree list}} * انگليڪن چرچ ** چرچ آف انگلينڊ <ref>{{Cite book |last=Carey |first=Hilary M. |title=God's Empire: Religion and Colonialism in the British World, c.1801–1908 |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |isbn=9781139494090 |page=41 |ol=27576009M |author-link=Hilary Carey}}</ref> ** چرچ آف اسڪاٽلينڊ {{Tree list/end}} | iso3166code = omit }} '''عظيم برطانيه''' (<small>Great Britain</small>)، <ref>''The American Pageant, Volume 1'', Cengage Learning (2012).</ref> سرڪاري طور تي عظيم برطانيه جي بادشاهت (<small>Kingdom of Great Britain</small>) <small>'''1707ع'''</small><ref name="Act of Union 1707 article I2">{{Citation|last=Parliament of the Kingdom of England|title=Union with Scotland Act 1706 Article I|url=http://www.legislation.gov.uk/aep/Ann/6/11|work=[[legislation.gov.uk]]|quote=That the two Kingdoms of England and Scotland shall upon the First day of May which shall be in the year One thousand seven hundred and seven and forever after be united into one Kingdom by the name of Great Britain}}</ref> کان <small>'''1800ع'''</small> جي آخر تائين [[اولهائين يورپ]] ۾ هڪ [[خودمختيار رياست]] هئي، جيڪا سال <small>'''1706ع'''</small> جي يونين جي معاهدي ذريعي ٺاهي وئي هئي ۽ يونين جي قانون <small>1707ع</small> جي ذريعي منظور ڪئي وئي هئي، جنهن انگلينڊ جي بادشاهت ([[ويلز]] سميت) ۽ اسڪاٽلينڊ جي بادشاهت کي، هڪ واحد بادشاهت ٺاهڻ لاءِ متحد ڪيو، جيڪا برطانيه جي سڄي ٻيٽ ۽ ان جي ٻاهرين ٻيٽن کي، آئل آف مين ۽ چينل ٻيٽن جي استثنا سان، شامل ڪندي هئي. وحداني رياست ويسٽ منسٽر جي محل ۾ هڪ واحد پارليامينٽ جي ذريعي هلائي ويندي هئي، پر الڳ الڳ قانوني نظام، انگريزي قانون ۽ اسڪاٽ قانون استعمال ۾ رهيا ۽ اهڙي طرح تعليمي نظام ۽ مذهبي ادارا الڳ الڳ هئا. چرچ آف انگلينڊ ۽ چرچ آف اسڪاٽلينڊ، [[انگلينڊ]] ۽ [[اسڪاٽلينڊ]] جي قومي گرجا گهرن جي حيثيت سان باقي رهيا.<ref>{{cite web|url=https://www.lawscot.org.uk/members/journal/issues/vol-52-issue-06/the-union-and-the-law/|title=The Union and the law|website=Law Society of Scotland|language=en|access-date=27 February 2025}}</ref> اڳوڻي الڳ الڳ بادشاهتون 1603ع ۾ تاجن جي اتحاد کان وٺي جڏهن اسڪاٽلينڊ جو جيمس ڇئون انگلينڊ ۽ آئرلينڊ جو گڏيل بادشاهه ٿيو، ذاتي اتحاد ۾ هيون. جيمس جي دور کان وٺي (جيڪو پاڻ کي "عظيم برطانيه جي بادشاهه" طور حوالو ڏيڻ وارو پهريون شخص هو)، انگلينڊ ۽ اسڪاٽلينڊ جي قانون ساز ٻنهي طرفان، برطانيه ٻيٽ جي ٻن مکيه زميني بادشاهتن جي وچ ۾ هڪ سياسي اتحاد قائم ڪرڻ ۽ ختم ڪيئن لاء بار بارڪوششون ڪئي ويون. جئين ته راڻي اين ({{Reign|1702|1714}}) هڪ واضح پروٽسٽنٽ وارث پيدا نه ڪيو، تخت جي جانشيني جو معاملو خطري ۾ پئجي ويو. ٻنهي ملڪن ۾ جانشيني جا قانون مختلف هئا ۽ رومن ڪيٿولڪ هائوس آف اسٽوارٽ، جن کي سال 1688ع جي شاندار انقلاب ۾ جلاوطن ڪيو ويو هو، جو اسڪاٽلينڊ جي تخت تي واپسي جو خطرو پيدا ٿيو. نتيجي ۾ بادشاهت، جيڪا پنهنجي شروعات کان ئي آئرلينڊ جي بادشاهت سان قانون سازي ۽ ذاتي اتحاد ۾ هئي، برطانيه جي پارليامينٽ آئرلينڊ کي سياسي اتحاد ۾ شامل ڪرڻ جي شروعاتي ڪوششن جي مزاحمت ڪئي. نئين گڏيل بادشاهت جا شروعاتي سال جيڪوبائٽ بغاوتن، خاص طور تي 1715ع ۾ جيڪوبائٽ جي عروج، سان نشان لڳل هئا. هئنوور بادشاهن جي نسبتي نااهلي جي نتيجي ۾ پارليامينٽ جي طاقتن ۾ واڌ ٿي ۽ رابرٽ والپول جي عروج واري دور ۾ هڪ نئون ڪردار، "وزيراعظم" ابھريو. سال 1746ع ۾ اسٽوارٽن جي مقصد لاءِ شڪست سان جيڪوبي مهمون ختم ٿي ويون. هانوورين سلسلي جا بادشاهه جارجيئن دور کي پنهنجا نالا ڏنا ۽ "جارجيئن" اصطلاح عام طور تي جارجيائي فن تعمير لاءِ سماجي ۽ سياسي تاريخ جي تناظر ۾ استعمال ٿيندو آهي. "آگسٽن ادب" اصطلاح اڪثر ڪري 1700-1740 جي عرصي ۾ آگسٽن ڊراما، آگسٽن شاعري ۽ آگسٽن نثر لاءِ استعمال ٿيندو آهي. "آگسٽن" اصطلاح قديم رومن سلطنت کان ڪلاسيڪل لاطيني جي اثر جي اعتراف ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref>{{Citation|last=Lund|first=Roger D.|title=Ridicule, Religion and the Politics of Wit in Augustan England|date=2013|chapter=Chapter 1|publisher=Ashgate}}</ref> ست سالن جي جنگ ۾ فتح برطانوي سلطنت جي غلبي جو سبب بڻي، جيڪا هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي ۾ سڀ کان وڏي عالمي طاقت بڻجي وئي. برطانوي سامراج ايسٽ انڊيا ڪمپني جي واپاري ۽ فوجي توسيع ذريعي هندستان ​​تي غلبو حاصل ڪيو. فرانس جي خلاف جنگين ۾، ان اپر ۽ لوئر ڪينيڊا ٻنهي جو ڪنٽرول حاصل ڪيو ۽ آمريڪا جي جنگ آزادي ۾ شڪست کائڻ تائين، ان جو تيرهن ڪالونين تي به غلبو هو. 1787ع کان، برطانيه نيو سائوٿ ويلز جي نوآبادي شروع ڪئي، جڏهن پهرين سامونڊي ٻيڙي آسٽريليا ڏانهن ڏوھين جي نقل و حمل جي عمل ۾ روانا ڪيو. برطانيه فرانسيسي انقلابي جنگين ۾ هڪ اڳواڻ جنگجو هو. عظيم برطانيه کي پهرين جنوري، 1801ع تي برطانيه ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت ۾ جارج ٽيون پاران، آئرلينڊ جي بادشاهت کي ضم ڪرڻ لاءِ، برطانيه ۽ آئرلينڊ پاران نافذ ڪيل يونين 1800ع جي قانونن جي تحت، ضم ڪيو ويو. ==تاريخ== '''عظيم برطانيا جي بادشاهت''' (Kingdom of Great Britain) اتر اولهه يورپ ۾ 1707 کان 1801 تائين هڪ آزاد رياست هئي. اها 1 مئي 1707 تي انگلينڊ جي سلطنت ۽ اسڪاٽ لينڊ جي سلطنت جي وچ ۾ سياسي اتحاد سان وجود ۾ آئي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Kingdom of Great Britain}} * [https://web.archive.org/web/20110721181249/http://www.scottish.parliament.uk/corporate/history/SPTradition/treaty.htm The Treaty of Union]، اسڪاٽلينڊ جي پارليامينٽ * [http://www.statutelaw.gov.uk/legResults.aspx?LegType=All+Legislation&searchEnacted=0&extentMatchOnly=0&confersPower=0&blanketAmendment=0&sortAlpha=0&PageNumber=0&NavFrom=0&activeTextDocId=1519711 Text of Union with England Act] * [http://www.statutelaw.gov.uk/legResults.aspx?LegType=All+Legislation&searchEnacted=0&extentMatchOnly=0&confersPower=0&blanketAmendment=0&sortAlpha=0&PageNumber=0&NavFrom=0&activeTextDocId=2078400 Text of Union with Scotland Act] {{S-start}} {{Succession box | title = عظيم برطانيه جي بادشاهت | years = <small> پهرين مئي، 1707ع کان 31 ڊسمبر، 1800ع تائين </small> | before = [[انگلينڊ جي بادشاهت]]<br><small>12 جولائي، 927ع کان پهرين مئي، 1707ع تائين</small> | before2 = [[اسڪاٽلينڊ جي بادشاهت]]<br/><small> لڳ ڀڳ 843ع کان پهرين مئي، 1707ع تائين</small> | after = [[عظيم برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاھت]]<br/><small> پهرين جنوري، 1801ع کان 6 ڊسمبر، 1922ع تائين</small> }} {{S-end}} {{Navboxes |title=عظيم برطانيه جي بادشاهت سان لاڳاپيل مضمون |list1= [[انگلينڊ]]<br>[[ويلز]]<br> [[اسڪاٽلينڊ]] }} {{Authority control}}{{DEFAULTSORT:Great Britain, Kingdom Of}} [[زمرو:عظيم برطانيه جي بادشاهت]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]] [[زمرو:ويلز ۾ 18هين صدي]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ 18هين صدي]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊ ۾ 18هين صدي]] [[زمرو:اڳوڻي عيسائي رياستون]] [[زمرو:يورپ جا اڳوڻا ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت جي تاريخ]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون بادشاھتون]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت جي قديم تاريخ]] [[زمرو:1707ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ 1707ع جا ادارا]] [[زمرو:برطانيه ۾ 1800ع جا ادارا]] [[زمرو:يورپ ۾ 1707ع جا ادارا]] [[زمرو:يورپ ۾ 1800ع جا ادارا]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا جيڪا 1801ع ۾ ختم ٿيا]] [[زمرو:1707ع]] [[زمرو:1800ع]] [[زمرو:1801ع]] [[زمرو:سال]] [[زمرو:صديون]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:برطانيه]] [[زمرو:يورپ]] [[زمرو:ارڙهين صدي جا سال]] [[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]] [[زمرو:ارڙهين صدي]] [[زمرو:اڻويھين صدي]] [[زمرو:سال بلحاظ صدي]] rj623pk1dow2o3fg8tvbezgff1tcu9g 411877 411876 2026-09-13T13:19:17Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سلطنتون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 411877 wikitext text/x-wiki {{Short description|Sovereign state in Western Europe (1707–1801)}} {{About|سال 1707ع کان 1800ع تائين جي رياست|ٻيٽ|عظيم برطانيا|سال 1801ع کان 1922ع تائين جي رياست|عظيم برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاھت|موجوده رياست لاء |گڏيل بادشاهت}} {{Infobox country | conventional_long_name = عظيم برطانيه جي بادشاهت<br> Kingdom of Great Britain | p1 = تاجن جو اتحاد (Union of the Crowns) | p2 = انگلينڊ جي بادشاهت | p3 = اسڪاٽلينڊ جي بادشاهت | s1 = United Kingdom of Great Britain and Ireland | image_flag = Flag of Great Britain (1707–1800).svg | flag_type = جهنڊو | image_coat = Coat of Arms of Great Britain (1714-1801).svg | symbol_width = 100px | symbol_type = ڪوٽ آف آرمز <br/>(1714–1800) | other_symbol = [[File:Coat of Arms of Great Britain in Scotland (1714-1801).svg|x100px]] | other_symbol_type = اسڪاٽلينڊ ۾ شاهي ڪوٽ آف آرمز | image_map = Great_Britain_1789.svg | image_map_caption = Great Britain in 1789; [[Kingdom of Ireland]], the [[Isle of Man]], the [[Channel Islands]], and [[Electorate of Hanover]] in light green | national_motto = {{native name|fr|"[[Dieu et mon droit]]"|nolink=on|italics=off|parensize=90%}}<br /> "خدا ۽ منهنجو حق"<ref>{{Cite web |title=Coats of Arms |website=The Royal Family |url=https://www.royal.uk/coats-arms |access-date=19 November 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703214912/https://www.royal.uk/coats-arms |archive-date= Jul 3, 2019 }}</ref> | national_anthem = "خدا بادشاهه کي سلامت رکي" (1745ع کان)<br> (God Save the King) (since 1745) <br/><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:God Save the King Historical National Anthem of Great Britain(1914).ogg]]</div> | capital = [[لنڊن]]<br/>{{Small|{{Coord|51|30|N|0|7|W}}}} | official_languages = [[انگريزي ٻولي]] | regional_languages = {{Plainlist| * اسڪاٽش * ويلش * اسڪاٽش گئلڪ * نورن * ڪارنش }} | demonym = برطانوي، برٽش | government_type = وحداني پارلياماني آئيني بادشاهت | title_leader = بادشاهه | leader1 = راڻي اين | year_leader1 = 1707–1714ع{{efn|Monarch of England and Scotland from 1702 to 1707}} | leader2 = جارج پهريون | year_leader2 = 1714–1727ع | leader3 = جارج ٻيون | year_leader3 = 1727–1760ع | leader4 = جارج ٽيون | year_leader4 = 1760 کان 1800ع تائين{{efn|Continued as monarch of the United Kingdom until 1820}} | title_deputy = [[وزيراعظم]] | deputy1 = رابرٽ والپول | year_deputy1 = 1721–1742ع (پهريون) | deputy2 = وليم پٽ دا ينگر | year_deputy2 = 1783–1800ع (آخري) | legislature = پارليامينٽ | house1 = هائوس آف لارڊز | house2 = هائوس آف ڪامنز | event_pre = يونين جو معاهدو | date_pre = 22 جولائي، 1706ع | event_start = يونين جا معاهدا | date_start = پهرين مئي | year_start = 1707ع | event_end = آئرلينڊ سان يونين | date_end = 31 ڊسمبر | era = اوائلي جديد | year_end = 1800ع | currency = اسٽرلنگ پائونڊ | today = {{tree list}} * [[گڏيل بادشاهت]] ** [[انگلينڊ]] ** [[اسڪاٽلينڊ]] ** [[ويلز]] {{tree list/end}} | religion = {{Tree list}} * انگليڪن چرچ ** چرچ آف انگلينڊ <ref>{{Cite book |last=Carey |first=Hilary M. |title=God's Empire: Religion and Colonialism in the British World, c.1801–1908 |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |isbn=9781139494090 |page=41 |ol=27576009M |author-link=Hilary Carey}}</ref> ** چرچ آف اسڪاٽلينڊ {{Tree list/end}} | iso3166code = omit }} '''عظيم برطانيه''' (<small>Great Britain</small>)، <ref>''The American Pageant, Volume 1'', Cengage Learning (2012).</ref> سرڪاري طور تي عظيم برطانيه جي بادشاهت (<small>Kingdom of Great Britain</small>) <small>'''1707ع'''</small><ref name="Act of Union 1707 article I2">{{Citation|last=Parliament of the Kingdom of England|title=Union with Scotland Act 1706 Article I|url=http://www.legislation.gov.uk/aep/Ann/6/11|work=[[legislation.gov.uk]]|quote=That the two Kingdoms of England and Scotland shall upon the First day of May which shall be in the year One thousand seven hundred and seven and forever after be united into one Kingdom by the name of Great Britain}}</ref> کان <small>'''1800ع'''</small> جي آخر تائين [[اولهائين يورپ]] ۾ هڪ [[خودمختيار رياست]] هئي، جيڪا سال <small>'''1706ع'''</small> جي يونين جي معاهدي ذريعي ٺاهي وئي هئي ۽ يونين جي قانون <small>1707ع</small> جي ذريعي منظور ڪئي وئي هئي، جنهن انگلينڊ جي بادشاهت ([[ويلز]] سميت) ۽ اسڪاٽلينڊ جي بادشاهت کي، هڪ واحد بادشاهت ٺاهڻ لاءِ متحد ڪيو، جيڪا برطانيه جي سڄي ٻيٽ ۽ ان جي ٻاهرين ٻيٽن کي، آئل آف مين ۽ چينل ٻيٽن جي استثنا سان، شامل ڪندي هئي. وحداني رياست ويسٽ منسٽر جي محل ۾ هڪ واحد پارليامينٽ جي ذريعي هلائي ويندي هئي، پر الڳ الڳ قانوني نظام، انگريزي قانون ۽ اسڪاٽ قانون استعمال ۾ رهيا ۽ اهڙي طرح تعليمي نظام ۽ مذهبي ادارا الڳ الڳ هئا. چرچ آف انگلينڊ ۽ چرچ آف اسڪاٽلينڊ، [[انگلينڊ]] ۽ [[اسڪاٽلينڊ]] جي قومي گرجا گهرن جي حيثيت سان باقي رهيا.<ref>{{cite web|url=https://www.lawscot.org.uk/members/journal/issues/vol-52-issue-06/the-union-and-the-law/|title=The Union and the law|website=Law Society of Scotland|language=en|access-date=27 February 2025}}</ref> اڳوڻي الڳ الڳ بادشاهتون 1603ع ۾ تاجن جي اتحاد کان وٺي جڏهن اسڪاٽلينڊ جو جيمس ڇئون انگلينڊ ۽ آئرلينڊ جو گڏيل بادشاهه ٿيو، ذاتي اتحاد ۾ هيون. جيمس جي دور کان وٺي (جيڪو پاڻ کي "عظيم برطانيه جي بادشاهه" طور حوالو ڏيڻ وارو پهريون شخص هو)، انگلينڊ ۽ اسڪاٽلينڊ جي قانون ساز ٻنهي طرفان، برطانيه ٻيٽ جي ٻن مکيه زميني بادشاهتن جي وچ ۾ هڪ سياسي اتحاد قائم ڪرڻ ۽ ختم ڪيئن لاء بار بارڪوششون ڪئي ويون. جئين ته راڻي اين ({{Reign|1702|1714}}) هڪ واضح پروٽسٽنٽ وارث پيدا نه ڪيو، تخت جي جانشيني جو معاملو خطري ۾ پئجي ويو. ٻنهي ملڪن ۾ جانشيني جا قانون مختلف هئا ۽ رومن ڪيٿولڪ هائوس آف اسٽوارٽ، جن کي سال 1688ع جي شاندار انقلاب ۾ جلاوطن ڪيو ويو هو، جو اسڪاٽلينڊ جي تخت تي واپسي جو خطرو پيدا ٿيو. نتيجي ۾ بادشاهت، جيڪا پنهنجي شروعات کان ئي آئرلينڊ جي بادشاهت سان قانون سازي ۽ ذاتي اتحاد ۾ هئي، برطانيه جي پارليامينٽ آئرلينڊ کي سياسي اتحاد ۾ شامل ڪرڻ جي شروعاتي ڪوششن جي مزاحمت ڪئي. نئين گڏيل بادشاهت جا شروعاتي سال جيڪوبائٽ بغاوتن، خاص طور تي 1715ع ۾ جيڪوبائٽ جي عروج، سان نشان لڳل هئا. هئنوور بادشاهن جي نسبتي نااهلي جي نتيجي ۾ پارليامينٽ جي طاقتن ۾ واڌ ٿي ۽ رابرٽ والپول جي عروج واري دور ۾ هڪ نئون ڪردار، "وزيراعظم" ابھريو. سال 1746ع ۾ اسٽوارٽن جي مقصد لاءِ شڪست سان جيڪوبي مهمون ختم ٿي ويون. هانوورين سلسلي جا بادشاهه جارجيئن دور کي پنهنجا نالا ڏنا ۽ "جارجيئن" اصطلاح عام طور تي جارجيائي فن تعمير لاءِ سماجي ۽ سياسي تاريخ جي تناظر ۾ استعمال ٿيندو آهي. "آگسٽن ادب" اصطلاح اڪثر ڪري 1700-1740 جي عرصي ۾ آگسٽن ڊراما، آگسٽن شاعري ۽ آگسٽن نثر لاءِ استعمال ٿيندو آهي. "آگسٽن" اصطلاح قديم رومن سلطنت کان ڪلاسيڪل لاطيني جي اثر جي اعتراف ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref>{{Citation|last=Lund|first=Roger D.|title=Ridicule, Religion and the Politics of Wit in Augustan England|date=2013|chapter=Chapter 1|publisher=Ashgate}}</ref> ست سالن جي جنگ ۾ فتح برطانوي سلطنت جي غلبي جو سبب بڻي، جيڪا هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي ۾ سڀ کان وڏي عالمي طاقت بڻجي وئي. برطانوي سامراج ايسٽ انڊيا ڪمپني جي واپاري ۽ فوجي توسيع ذريعي هندستان ​​تي غلبو حاصل ڪيو. فرانس جي خلاف جنگين ۾، ان اپر ۽ لوئر ڪينيڊا ٻنهي جو ڪنٽرول حاصل ڪيو ۽ آمريڪا جي جنگ آزادي ۾ شڪست کائڻ تائين، ان جو تيرهن ڪالونين تي به غلبو هو. 1787ع کان، برطانيه نيو سائوٿ ويلز جي نوآبادي شروع ڪئي، جڏهن پهرين سامونڊي ٻيڙي آسٽريليا ڏانهن ڏوھين جي نقل و حمل جي عمل ۾ روانا ڪيو. برطانيه فرانسيسي انقلابي جنگين ۾ هڪ اڳواڻ جنگجو هو. عظيم برطانيه کي پهرين جنوري، 1801ع تي برطانيه ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت ۾ جارج ٽيون پاران، آئرلينڊ جي بادشاهت کي ضم ڪرڻ لاءِ، برطانيه ۽ آئرلينڊ پاران نافذ ڪيل يونين 1800ع جي قانونن جي تحت، ضم ڪيو ويو. ==تاريخ== '''عظيم برطانيا جي بادشاهت''' (Kingdom of Great Britain) اتر اولهه يورپ ۾ 1707 کان 1801 تائين هڪ آزاد رياست هئي. اها 1 مئي 1707 تي انگلينڊ جي سلطنت ۽ اسڪاٽ لينڊ جي سلطنت جي وچ ۾ سياسي اتحاد سان وجود ۾ آئي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Kingdom of Great Britain}} * [https://web.archive.org/web/20110721181249/http://www.scottish.parliament.uk/corporate/history/SPTradition/treaty.htm The Treaty of Union]، اسڪاٽلينڊ جي پارليامينٽ * [http://www.statutelaw.gov.uk/legResults.aspx?LegType=All+Legislation&searchEnacted=0&extentMatchOnly=0&confersPower=0&blanketAmendment=0&sortAlpha=0&PageNumber=0&NavFrom=0&activeTextDocId=1519711 Text of Union with England Act] * [http://www.statutelaw.gov.uk/legResults.aspx?LegType=All+Legislation&searchEnacted=0&extentMatchOnly=0&confersPower=0&blanketAmendment=0&sortAlpha=0&PageNumber=0&NavFrom=0&activeTextDocId=2078400 Text of Union with Scotland Act] {{S-start}} {{Succession box | title = عظيم برطانيه جي بادشاهت | years = <small> پهرين مئي، 1707ع کان 31 ڊسمبر، 1800ع تائين </small> | before = [[انگلينڊ جي بادشاهت]]<br><small>12 جولائي، 927ع کان پهرين مئي، 1707ع تائين</small> | before2 = [[اسڪاٽلينڊ جي بادشاهت]]<br/><small> لڳ ڀڳ 843ع کان پهرين مئي، 1707ع تائين</small> | after = [[عظيم برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاھت]]<br/><small> پهرين جنوري، 1801ع کان 6 ڊسمبر، 1922ع تائين</small> }} {{S-end}} {{Navboxes |title=عظيم برطانيه جي بادشاهت سان لاڳاپيل مضمون |list1= [[انگلينڊ]]<br>[[ويلز]]<br> [[اسڪاٽلينڊ]] }} {{Authority control}}{{DEFAULTSORT:Great Britain, Kingdom Of}} [[زمرو:عظيم برطانيه جي بادشاهت]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]] [[زمرو:ويلز ۾ 18هين صدي]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ 18هين صدي]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊ ۾ 18هين صدي]] [[زمرو:اڳوڻي عيسائي رياستون]] [[زمرو:يورپ جا اڳوڻا ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت جي تاريخ]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون بادشاھتون]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت جي قديم تاريخ]] [[زمرو:1707ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ 1707ع جا ادارا]] [[زمرو:برطانيه ۾ 1800ع جا ادارا]] [[زمرو:يورپ ۾ 1707ع جا ادارا]] [[زمرو:يورپ ۾ 1800ع جا ادارا]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا جيڪا 1801ع ۾ ختم ٿيا]] [[زمرو:1707ع]] [[زمرو:1800ع]] [[زمرو:1801ع]] [[زمرو:سال]] [[زمرو:صديون]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:برطانيه]] [[زمرو:يورپ]] [[زمرو:ارڙهين صدي جا سال]] [[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]] [[زمرو:ارڙهين صدي]] [[زمرو:اڻويھين صدي]] [[زمرو:سال بلحاظ صدي]] [[زمرو:سلطنتون]] 87yugb8xxirq03gekgnes99sytm9mn3 411878 411877 2026-09-13T13:22:05Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 411878 wikitext text/x-wiki {{Short description|Sovereign state in Western Europe (1707–1801)}} {{About|سال 1707ع کان 1800ع تائين جي رياست|ٻيٽ|عظيم برطانيا|سال 1801ع کان 1922ع تائين جي رياست|عظيم برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاھت|موجوده رياست لاء |گڏيل بادشاهت}} {{Infobox country | conventional_long_name = عظيم برطانيه جي بادشاهت<br> Kingdom of Great Britain | p1 = تاجن جو اتحاد (Union of the Crowns) | p2 = انگلينڊ جي بادشاهت | p3 = اسڪاٽلينڊ جي بادشاهت | s1 = United Kingdom of Great Britain and Ireland | image_flag = Flag of Great Britain (1707–1800).svg | flag_type = جهنڊو | image_coat = Coat of Arms of Great Britain (1714-1801).svg | symbol_width = 100px | symbol_type = ڪوٽ آف آرمز <br/>(1714–1800) | other_symbol = [[File:Coat of Arms of Great Britain in Scotland (1714-1801).svg|x100px]] | other_symbol_type = اسڪاٽلينڊ ۾ شاهي ڪوٽ آف آرمز | image_map = Great_Britain_1789.svg | image_map_caption = Great Britain in 1789; [[Kingdom of Ireland]], the [[Isle of Man]], the [[Channel Islands]], and [[Electorate of Hanover]] in light green | national_motto = {{native name|fr|"[[Dieu et mon droit]]"|nolink=on|italics=off|parensize=90%}}<br /> "خدا ۽ منهنجو حق"<ref>{{Cite web |title=Coats of Arms |website=The Royal Family |url=https://www.royal.uk/coats-arms |access-date=19 November 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703214912/https://www.royal.uk/coats-arms |archive-date= Jul 3, 2019 }}</ref> | national_anthem = "خدا بادشاهه کي سلامت رکي" (1745ع کان)<br> (God Save the King) (since 1745) <br/><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:God Save the King Historical National Anthem of Great Britain(1914).ogg]]</div> | capital = [[لنڊن]]<br/>{{Small|{{Coord|51|30|N|0|7|W}}}} | official_languages = [[انگريزي ٻولي]] | regional_languages = {{Plainlist| * اسڪاٽش * ويلش * اسڪاٽش گئلڪ * نورن * ڪارنش }} | demonym = برطانوي، برٽش | government_type = وحداني پارلياماني آئيني بادشاهت | title_leader = بادشاهه | leader1 = راڻي اين | year_leader1 = 1707–1714ع{{efn|Monarch of England and Scotland from 1702 to 1707}} | leader2 = جارج پهريون | year_leader2 = 1714–1727ع | leader3 = جارج ٻيون | year_leader3 = 1727–1760ع | leader4 = جارج ٽيون | year_leader4 = 1760 کان 1800ع تائين{{efn|Continued as monarch of the United Kingdom until 1820}} | title_deputy = [[وزيراعظم]] | deputy1 = رابرٽ والپول | year_deputy1 = 1721–1742ع (پهريون) | deputy2 = وليم پٽ دا ينگر | year_deputy2 = 1783–1800ع (آخري) | legislature = پارليامينٽ | house1 = هائوس آف لارڊز | house2 = هائوس آف ڪامنز | event_pre = يونين جو معاهدو | date_pre = 22 جولائي، 1706ع | event_start = يونين جا معاهدا | date_start = پهرين مئي | year_start = 1707ع | event_end = آئرلينڊ سان يونين | date_end = 31 ڊسمبر | era = اوائلي جديد | year_end = 1800ع | currency = اسٽرلنگ پائونڊ | today = {{tree list}} * [[گڏيل بادشاهت]] ** [[انگلينڊ]] ** [[اسڪاٽلينڊ]] ** [[ويلز]] {{tree list/end}} | religion = {{Tree list}} * انگليڪن چرچ ** چرچ آف انگلينڊ <ref>{{Cite book |last=Carey |first=Hilary M. |title=God's Empire: Religion and Colonialism in the British World, c.1801–1908 |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |isbn=9781139494090 |page=41 |ol=27576009M |author-link=Hilary Carey}}</ref> ** چرچ آف اسڪاٽلينڊ {{Tree list/end}} | iso3166code = omit }} '''عظيم برطانيه''' (<small>Great Britain</small>)، <ref>''The American Pageant, Volume 1'', Cengage Learning (2012).</ref> سرڪاري طور تي عظيم برطانيه جي بادشاهت (<small>Kingdom of Great Britain</small>) <small>'''1707ع'''</small><ref name="Act of Union 1707 article I2">{{Citation|last=Parliament of the Kingdom of England|title=Union with Scotland Act 1706 Article I|url=http://www.legislation.gov.uk/aep/Ann/6/11|work=[[legislation.gov.uk]]|quote=That the two Kingdoms of England and Scotland shall upon the First day of May which shall be in the year One thousand seven hundred and seven and forever after be united into one Kingdom by the name of Great Britain}}</ref> کان <small>'''1800ع'''</small> جي آخر تائين [[اولهائين يورپ]] ۾ هڪ [[خودمختيار رياست]] هئي، جيڪا سال <small>'''1706ع'''</small> جي يونين جي معاهدي ذريعي ٺاهي وئي هئي ۽ يونين جي قانون <small>1707ع</small> جي ذريعي منظور ڪئي وئي هئي، جنهن انگلينڊ جي بادشاهت ([[ويلز]] سميت) ۽ اسڪاٽلينڊ جي بادشاهت کي، هڪ واحد بادشاهت ٺاهڻ لاءِ متحد ڪيو، جيڪا برطانيه جي سڄي ٻيٽ ۽ ان جي ٻاهرين ٻيٽن کي، آئل آف مين ۽ چينل ٻيٽن جي استثنا سان، شامل ڪندي هئي. وحداني رياست ويسٽ منسٽر جي محل ۾ هڪ واحد پارليامينٽ جي ذريعي هلائي ويندي هئي، پر الڳ الڳ قانوني نظام، انگريزي قانون ۽ اسڪاٽ قانون استعمال ۾ رهيا ۽ اهڙي طرح تعليمي نظام ۽ مذهبي ادارا الڳ الڳ هئا. چرچ آف انگلينڊ ۽ چرچ آف اسڪاٽلينڊ، [[انگلينڊ]] ۽ [[اسڪاٽلينڊ]] جي قومي گرجا گهرن جي حيثيت سان باقي رهيا.<ref>{{cite web|url=https://www.lawscot.org.uk/members/journal/issues/vol-52-issue-06/the-union-and-the-law/|title=The Union and the law|website=Law Society of Scotland|language=en|access-date=27 February 2025}}</ref> اڳوڻي الڳ الڳ بادشاهتون 1603ع ۾ تاجن جي اتحاد کان وٺي جڏهن اسڪاٽلينڊ جو جيمس ڇئون انگلينڊ ۽ آئرلينڊ جو گڏيل بادشاهه ٿيو، ذاتي اتحاد ۾ هيون. جيمس جي دور کان وٺي (جيڪو پاڻ کي "عظيم برطانيه جي بادشاهه" طور حوالو ڏيڻ وارو پهريون شخص هو)، انگلينڊ ۽ اسڪاٽلينڊ جي قانون ساز ٻنهي طرفان، برطانيه ٻيٽ جي ٻن مکيه زميني بادشاهتن جي وچ ۾ هڪ سياسي اتحاد قائم ڪرڻ ۽ ختم ڪيئن لاء بار بارڪوششون ڪئي ويون. جئين ته راڻي اين ({{Reign|1702|1714}}) هڪ واضح پروٽسٽنٽ وارث پيدا نه ڪيو، تخت جي جانشيني جو معاملو خطري ۾ پئجي ويو. ٻنهي ملڪن ۾ جانشيني جا قانون مختلف هئا ۽ رومن ڪيٿولڪ هائوس آف اسٽوارٽ، جن کي سال 1688ع جي شاندار انقلاب ۾ جلاوطن ڪيو ويو هو، جو اسڪاٽلينڊ جي تخت تي واپسي جو خطرو پيدا ٿيو. نتيجي ۾ بادشاهت، جيڪا پنهنجي شروعات کان ئي آئرلينڊ جي بادشاهت سان قانون سازي ۽ ذاتي اتحاد ۾ هئي، برطانيه جي پارليامينٽ آئرلينڊ کي سياسي اتحاد ۾ شامل ڪرڻ جي شروعاتي ڪوششن جي مزاحمت ڪئي. نئين گڏيل بادشاهت جا شروعاتي سال جيڪوبائٽ بغاوتن، خاص طور تي 1715ع ۾ جيڪوبائٽ جي عروج، سان نشان لڳل هئا. هئنوور بادشاهن جي نسبتي نااهلي جي نتيجي ۾ پارليامينٽ جي طاقتن ۾ واڌ ٿي ۽ رابرٽ والپول جي عروج واري دور ۾ هڪ نئون ڪردار، "وزيراعظم" ابھريو. سال 1746ع ۾ اسٽوارٽن جي مقصد لاءِ شڪست سان جيڪوبي مهمون ختم ٿي ويون. هانوورين سلسلي جا بادشاهه جارجيئن دور کي پنهنجا نالا ڏنا ۽ "جارجيئن" اصطلاح عام طور تي جارجيائي فن تعمير لاءِ سماجي ۽ سياسي تاريخ جي تناظر ۾ استعمال ٿيندو آهي. "آگسٽن ادب" اصطلاح اڪثر ڪري 1700-1740 جي عرصي ۾ آگسٽن ڊراما، آگسٽن شاعري ۽ آگسٽن نثر لاءِ استعمال ٿيندو آهي. "آگسٽن" اصطلاح قديم رومن سلطنت کان ڪلاسيڪل لاطيني جي اثر جي اعتراف ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref>{{Citation|last=Lund|first=Roger D.|title=Ridicule, Religion and the Politics of Wit in Augustan England|date=2013|chapter=Chapter 1|publisher=Ashgate}}</ref> ست سالن جي جنگ ۾ فتح برطانوي سلطنت جي غلبي جو سبب بڻي، جيڪا هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي ۾ سڀ کان وڏي عالمي طاقت بڻجي وئي. برطانوي سامراج ايسٽ انڊيا ڪمپني جي واپاري ۽ فوجي توسيع ذريعي هندستان ​​تي غلبو حاصل ڪيو. فرانس جي خلاف جنگين ۾، ان اپر ۽ لوئر ڪينيڊا ٻنهي جو ڪنٽرول حاصل ڪيو ۽ آمريڪا جي جنگ آزادي ۾ شڪست کائڻ تائين، ان جو تيرهن ڪالونين تي به غلبو هو. 1787ع کان، برطانيه نيو سائوٿ ويلز جي نوآبادي شروع ڪئي، جڏهن پهرين سامونڊي ٻيڙي آسٽريليا ڏانهن ڏوھين جي نقل و حمل جي عمل ۾ روانا ڪيو. برطانيه فرانسيسي انقلابي جنگين ۾ هڪ اڳواڻ جنگجو هو. عظيم برطانيه کي پهرين جنوري، 1801ع تي برطانيه ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت ۾ جارج ٽيون پاران، آئرلينڊ جي بادشاهت کي ضم ڪرڻ لاءِ، برطانيه ۽ آئرلينڊ پاران نافذ ڪيل يونين 1800ع جي قانونن جي تحت، ضم ڪيو ويو. ==تاريخ== '''عظيم برطانيا جي بادشاهت''' (Kingdom of Great Britain) اتر اولهه يورپ ۾ 1707 کان 1801 تائين هڪ آزاد رياست هئي. اها 1 مئي 1707 تي انگلينڊ جي سلطنت ۽ اسڪاٽ لينڊ جي سلطنت جي وچ ۾ سياسي اتحاد سان وجود ۾ آئي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Kingdom of Great Britain}} * [https://web.archive.org/web/20110721181249/http://www.scottish.parliament.uk/corporate/history/SPTradition/treaty.htm The Treaty of Union]، اسڪاٽلينڊ جي پارليامينٽ * [http://www.statutelaw.gov.uk/legResults.aspx?LegType=All+Legislation&searchEnacted=0&extentMatchOnly=0&confersPower=0&blanketAmendment=0&sortAlpha=0&PageNumber=0&NavFrom=0&activeTextDocId=1519711 Text of Union with England Act] * [http://www.statutelaw.gov.uk/legResults.aspx?LegType=All+Legislation&searchEnacted=0&extentMatchOnly=0&confersPower=0&blanketAmendment=0&sortAlpha=0&PageNumber=0&NavFrom=0&activeTextDocId=2078400 Text of Union with Scotland Act] {{S-start}} {{Succession box | title = عظيم برطانيه جي بادشاهت | years = <small> پهرين مئي، 1707ع کان 31 ڊسمبر، 1800ع تائين </small> | before = [[انگلينڊ جي بادشاهت]]<br><small>12 جولائي، 927ع کان پهرين مئي، 1707ع تائين</small> | before2 = [[اسڪاٽلينڊ جي بادشاهت]]<br/><small> لڳ ڀڳ 843ع کان پهرين مئي، 1707ع تائين</small> | after = [[عظيم برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاھت]]<br/><small> پهرين جنوري، 1801ع کان 6 ڊسمبر، 1922ع تائين</small> }} {{S-end}} {{Navboxes |title=عظيم برطانيه جي بادشاهت سان لاڳاپيل مضمون |list1= [[انگلينڊ]]<br>[[ويلز]]<br> [[اسڪاٽلينڊ]] }} {{Authority control}}{{DEFAULTSORT:Great Britain, Kingdom Of}} [[زمرو:عظيم برطانيه جي بادشاهت]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]] [[زمرو:ويلز ۾ ارڙهين صدي]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ ارڙهين صدي]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊ ۾ ارڙهين صدي]] [[زمرو:اڳوڻي عيسائي رياستون]] [[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت جي تاريخ]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون بادشاھتون]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت جي قديم تاريخ]] [[زمرو:1707ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ 1707ع جا ادارا]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ 1800ع جا ادارا]] [[زمرو:يورپ ۾ 1707ع جا ادارا]] [[زمرو:يورپ ۾ 1800ع جا ادارا]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا جيڪا 1801ع ۾ ختم ٿيا]] [[زمرو:ويلز ۾ 18هين صدي]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ 18هين صدي]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊ ۾ 18هين صدي]] [[زمرو:1707ع]] [[زمرو:1800ع]] [[زمرو:1801ع]] [[زمرو:سال]] [[زمرو:صديون]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:برطانيه]] [[زمرو:يورپ]] [[زمرو:ارڙهين صدي جا سال]] [[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]] [[زمرو:ارڙهين صدي]] [[زمرو:اڻويھين صدي]] [[زمرو:سال بلحاظ صدي]] [[زمرو:سلطنتون]] l20qz1hm7fawb2x17cg5qjxqz7kv4q5 411893 411878 2026-09-13T13:38:54Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 411893 wikitext text/x-wiki {{Short description|Sovereign state in Western Europe (1707–1801)}} {{About|سال 1707ع کان 1800ع تائين جي رياست|ٻيٽ|عظيم برطانيا|سال 1801ع کان 1922ع تائين جي رياست|عظيم برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاھت|موجوده رياست لاء |گڏيل بادشاهت}} {{Infobox country | conventional_long_name = عظيم برطانيه جي بادشاهت<br> Kingdom of Great Britain | p1 = تاجن جو اتحاد (Union of the Crowns) | p2 = انگلينڊ جي بادشاهت | p3 = اسڪاٽلينڊ جي بادشاهت | s1 = United Kingdom of Great Britain and Ireland | image_flag = Flag of Great Britain (1707–1800).svg | flag_type = جهنڊو | image_coat = Coat of Arms of Great Britain (1714-1801).svg | symbol_width = 100px | symbol_type = ڪوٽ آف آرمز <br/>(1714–1800) | other_symbol = [[File:Coat of Arms of Great Britain in Scotland (1714-1801).svg|x100px]] | other_symbol_type = اسڪاٽلينڊ ۾ شاهي ڪوٽ آف آرمز | image_map = Great_Britain_1789.svg | image_map_caption = Great Britain in 1789; [[Kingdom of Ireland]], the [[Isle of Man]], the [[Channel Islands]], and [[Electorate of Hanover]] in light green | national_motto = {{native name|fr|"[[Dieu et mon droit]]"|nolink=on|italics=off|parensize=90%}}<br /> "خدا ۽ منهنجو حق"<ref>{{Cite web |title=Coats of Arms |website=The Royal Family |url=https://www.royal.uk/coats-arms |access-date=19 November 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703214912/https://www.royal.uk/coats-arms |archive-date= Jul 3, 2019 }}</ref> | national_anthem = "خدا بادشاهه کي سلامت رکي" (1745ع کان)<br> (God Save the King) (since 1745) <br/><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:God Save the King Historical National Anthem of Great Britain(1914).ogg]]</div> | capital = [[لنڊن]]<br/>{{Small|{{Coord|51|30|N|0|7|W}}}} | official_languages = [[انگريزي ٻولي]] | regional_languages = {{Plainlist| * اسڪاٽش * ويلش * اسڪاٽش گئلڪ * نورن * ڪارنش }} | demonym = برطانوي، برٽش | government_type = وحداني پارلياماني آئيني بادشاهت | title_leader = بادشاهه | leader1 = راڻي اين | year_leader1 = 1707–1714ع{{efn|Monarch of England and Scotland from 1702 to 1707}} | leader2 = جارج پهريون | year_leader2 = 1714–1727ع | leader3 = جارج ٻيون | year_leader3 = 1727–1760ع | leader4 = جارج ٽيون | year_leader4 = 1760 کان 1800ع تائين{{efn|Continued as monarch of the United Kingdom until 1820}} | title_deputy = [[وزيراعظم]] | deputy1 = رابرٽ والپول | year_deputy1 = 1721–1742ع (پهريون) | deputy2 = وليم پٽ دا ينگر | year_deputy2 = 1783–1800ع (آخري) | legislature = پارليامينٽ | house1 = هائوس آف لارڊز | house2 = هائوس آف ڪامنز | event_pre = يونين جو معاهدو | date_pre = 22 جولائي، 1706ع | event_start = يونين جا معاهدا | date_start = پهرين مئي | year_start = 1707ع | event_end = آئرلينڊ سان يونين | date_end = 31 ڊسمبر | era = اوائلي جديد | year_end = 1800ع | currency = اسٽرلنگ پائونڊ | today = {{tree list}} * [[گڏيل بادشاهت]] ** [[انگلينڊ]] ** [[اسڪاٽلينڊ]] ** [[ويلز]] {{tree list/end}} | religion = {{Tree list}} * انگليڪن چرچ ** چرچ آف انگلينڊ <ref>{{Cite book |last=Carey |first=Hilary M. |title=God's Empire: Religion and Colonialism in the British World, c.1801–1908 |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |isbn=9781139494090 |page=41 |ol=27576009M |author-link=Hilary Carey}}</ref> ** چرچ آف اسڪاٽلينڊ {{Tree list/end}} | iso3166code = omit }} '''عظيم برطانيه''' (<small>Great Britain</small>)، <ref>''The American Pageant, Volume 1'', Cengage Learning (2012).</ref> سرڪاري طور تي عظيم برطانيه جي بادشاهت (<small>Kingdom of Great Britain</small>) <small>'''1707ع'''</small><ref name="Act of Union 1707 article I2">{{Citation|last=Parliament of the Kingdom of England|title=Union with Scotland Act 1706 Article I|url=http://www.legislation.gov.uk/aep/Ann/6/11|work=[[legislation.gov.uk]]|quote=That the two Kingdoms of England and Scotland shall upon the First day of May which shall be in the year One thousand seven hundred and seven and forever after be united into one Kingdom by the name of Great Britain}}</ref> کان <small>'''1800ع'''</small> جي آخر تائين [[اولهائين يورپ]] ۾ هڪ [[خودمختيار رياست]] هئي، جيڪا سال <small>'''1706ع'''</small> جي يونين جي معاهدي ذريعي ٺاهي وئي هئي ۽ يونين جي قانون <small>1707ع</small> جي ذريعي منظور ڪئي وئي هئي، جنهن انگلينڊ جي بادشاهت ([[ويلز]] سميت) ۽ اسڪاٽلينڊ جي بادشاهت کي، هڪ واحد بادشاهت ٺاهڻ لاءِ متحد ڪيو، جيڪا برطانيه جي سڄي ٻيٽ ۽ ان جي ٻاهرين ٻيٽن کي، آئل آف مين ۽ چينل ٻيٽن جي استثنا سان، شامل ڪندي هئي. وحداني رياست ويسٽ منسٽر جي محل ۾ هڪ واحد پارليامينٽ جي ذريعي هلائي ويندي هئي، پر الڳ الڳ قانوني نظام، انگريزي قانون ۽ اسڪاٽ قانون استعمال ۾ رهيا ۽ اهڙي طرح تعليمي نظام ۽ مذهبي ادارا الڳ الڳ هئا. چرچ آف انگلينڊ ۽ چرچ آف اسڪاٽلينڊ، [[انگلينڊ]] ۽ [[اسڪاٽلينڊ]] جي قومي گرجا گهرن جي حيثيت سان باقي رهيا.<ref>{{cite web|url=https://www.lawscot.org.uk/members/journal/issues/vol-52-issue-06/the-union-and-the-law/|title=The Union and the law|website=Law Society of Scotland|language=en|access-date=27 February 2025}}</ref> اڳوڻي الڳ الڳ بادشاهتون 1603ع ۾ تاجن جي اتحاد کان وٺي جڏهن اسڪاٽلينڊ جو جيمس ڇئون انگلينڊ ۽ آئرلينڊ جو گڏيل بادشاهه ٿيو، ذاتي اتحاد ۾ هيون. جيمس جي دور کان وٺي (جيڪو پاڻ کي "عظيم برطانيه جي بادشاهه" طور حوالو ڏيڻ وارو پهريون شخص هو)، انگلينڊ ۽ اسڪاٽلينڊ جي قانون ساز ٻنهي طرفان، برطانيه ٻيٽ جي ٻن مکيه زميني بادشاهتن جي وچ ۾ هڪ سياسي اتحاد قائم ڪرڻ ۽ ختم ڪيئن لاء بار بارڪوششون ڪئي ويون. جئين ته راڻي اين ({{Reign|1702|1714}}) هڪ واضح پروٽسٽنٽ وارث پيدا نه ڪيو، تخت جي جانشيني جو معاملو خطري ۾ پئجي ويو. ٻنهي ملڪن ۾ جانشيني جا قانون مختلف هئا ۽ رومن ڪيٿولڪ هائوس آف اسٽوارٽ، جن کي سال 1688ع جي شاندار انقلاب ۾ جلاوطن ڪيو ويو هو، جو اسڪاٽلينڊ جي تخت تي واپسي جو خطرو پيدا ٿيو. نتيجي ۾ بادشاهت، جيڪا پنهنجي شروعات کان ئي آئرلينڊ جي بادشاهت سان قانون سازي ۽ ذاتي اتحاد ۾ هئي، برطانيه جي پارليامينٽ آئرلينڊ کي سياسي اتحاد ۾ شامل ڪرڻ جي شروعاتي ڪوششن جي مزاحمت ڪئي. نئين گڏيل بادشاهت جا شروعاتي سال جيڪوبائٽ بغاوتن، خاص طور تي 1715ع ۾ جيڪوبائٽ جي عروج، سان نشان لڳل هئا. هئنوور بادشاهن جي نسبتي نااهلي جي نتيجي ۾ پارليامينٽ جي طاقتن ۾ واڌ ٿي ۽ رابرٽ والپول جي عروج واري دور ۾ هڪ نئون ڪردار، "وزيراعظم" ابھريو. سال 1746ع ۾ اسٽوارٽن جي مقصد لاءِ شڪست سان جيڪوبي مهمون ختم ٿي ويون. هانوورين سلسلي جا بادشاهه جارجيئن دور کي پنهنجا نالا ڏنا ۽ "جارجيئن" اصطلاح عام طور تي جارجيائي فن تعمير لاءِ سماجي ۽ سياسي تاريخ جي تناظر ۾ استعمال ٿيندو آهي. "آگسٽن ادب" اصطلاح اڪثر ڪري 1700-1740 جي عرصي ۾ آگسٽن ڊراما، آگسٽن شاعري ۽ آگسٽن نثر لاءِ استعمال ٿيندو آهي. "آگسٽن" اصطلاح قديم رومن سلطنت کان ڪلاسيڪل لاطيني جي اثر جي اعتراف ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref>{{Citation|last=Lund|first=Roger D.|title=Ridicule, Religion and the Politics of Wit in Augustan England|date=2013|chapter=Chapter 1|publisher=Ashgate}}</ref> ست سالن جي جنگ ۾ فتح برطانوي سلطنت جي غلبي جو سبب بڻي، جيڪا هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي ۾ سڀ کان وڏي عالمي طاقت بڻجي وئي. برطانوي سامراج ايسٽ انڊيا ڪمپني جي واپاري ۽ فوجي توسيع ذريعي هندستان ​​تي غلبو حاصل ڪيو. فرانس جي خلاف جنگين ۾، ان اپر ۽ لوئر ڪينيڊا ٻنهي جو ڪنٽرول حاصل ڪيو ۽ آمريڪا جي جنگ آزادي ۾ شڪست کائڻ تائين، ان جو تيرهن ڪالونين تي به غلبو هو. 1787ع کان، برطانيه نيو سائوٿ ويلز جي نوآبادي شروع ڪئي، جڏهن پهرين سامونڊي ٻيڙي آسٽريليا ڏانهن ڏوھين جي نقل و حمل جي عمل ۾ روانا ڪيو. برطانيه فرانسيسي انقلابي جنگين ۾ هڪ اڳواڻ جنگجو هو. عظيم برطانيه کي پهرين جنوري، 1801ع تي برطانيه ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت ۾ جارج ٽيون پاران، آئرلينڊ جي بادشاهت کي ضم ڪرڻ لاءِ، برطانيه ۽ آئرلينڊ پاران نافذ ڪيل يونين 1800ع جي قانونن جي تحت، ضم ڪيو ويو. ==تاريخ== '''عظيم برطانيا جي بادشاهت''' (Kingdom of Great Britain) اتر اولهه يورپ ۾ 1707 کان 1801 تائين هڪ آزاد رياست هئي. اها 1 مئي 1707 تي انگلينڊ جي سلطنت ۽ اسڪاٽ لينڊ جي سلطنت جي وچ ۾ سياسي اتحاد سان وجود ۾ آئي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Kingdom of Great Britain}} * [https://web.archive.org/web/20110721181249/http://www.scottish.parliament.uk/corporate/history/SPTradition/treaty.htm The Treaty of Union]، اسڪاٽلينڊ جي پارليامينٽ * [http://www.statutelaw.gov.uk/legResults.aspx?LegType=All+Legislation&searchEnacted=0&extentMatchOnly=0&confersPower=0&blanketAmendment=0&sortAlpha=0&PageNumber=0&NavFrom=0&activeTextDocId=1519711 Text of Union with England Act] * [http://www.statutelaw.gov.uk/legResults.aspx?LegType=All+Legislation&searchEnacted=0&extentMatchOnly=0&confersPower=0&blanketAmendment=0&sortAlpha=0&PageNumber=0&NavFrom=0&activeTextDocId=2078400 Text of Union with Scotland Act] {{S-start}} {{Succession box | title = عظيم برطانيه جي بادشاهت | years = <small> پهرين مئي، 1707ع کان 31 ڊسمبر، 1800ع تائين </small> | before = [[انگلينڊ جي بادشاهت]]<br><small>12 جولائي، 927ع کان پهرين مئي، 1707ع تائين</small> | before2 = [[اسڪاٽلينڊ جي بادشاهت]]<br/><small> لڳ ڀڳ 843ع کان پهرين مئي، 1707ع تائين</small> | after = [[عظيم برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاھت]]<br/><small> پهرين جنوري، 1801ع کان 6 ڊسمبر، 1922ع تائين</small> }} {{S-end}} {{Navboxes |title=عظيم برطانيه جي بادشاهت سان لاڳاپيل مضمون |list1= [[انگلينڊ]]<br>[[ويلز]]<br> [[اسڪاٽلينڊ]] }} {{Authority control}}{{DEFAULTSORT:Great Britain, Kingdom Of}} [[زمرو:عظيم برطانيه جي بادشاهت]] [[زمرو:سلطنتون]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]] [[زمرو:ويلز ۾ ارڙهين صدي]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ ارڙهين صدي]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊ ۾ ارڙهين صدي]] [[زمرو:اڳوڻي عيسائي رياستون]] [[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت جي تاريخ]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون بادشاھتون]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت جي قديم تاريخ]] [[زمرو:يورپ ۾ 1707ع جا ادارا]] [[زمرو:يورپ ۾ 1800ع جا ادارا]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ 1707ع جا ادارا]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ 1800ع جا ادارا]] [[زمرو:1707ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا جيڪا 1801ع ۾ ختم ٿيا]] 40ww8bub00g6b614lgvbk7asg1vkwg1 411906 411893 2026-09-13T13:55:01Z Ibne maryam 17680 added [[Category:گڏيل بادشاهت جا ادارا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 411906 wikitext text/x-wiki {{Short description|Sovereign state in Western Europe (1707–1801)}} {{About|سال 1707ع کان 1800ع تائين جي رياست|ٻيٽ|عظيم برطانيا|سال 1801ع کان 1922ع تائين جي رياست|عظيم برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاھت|موجوده رياست لاء |گڏيل بادشاهت}} {{Infobox country | conventional_long_name = عظيم برطانيه جي بادشاهت<br> Kingdom of Great Britain | p1 = تاجن جو اتحاد (Union of the Crowns) | p2 = انگلينڊ جي بادشاهت | p3 = اسڪاٽلينڊ جي بادشاهت | s1 = United Kingdom of Great Britain and Ireland | image_flag = Flag of Great Britain (1707–1800).svg | flag_type = جهنڊو | image_coat = Coat of Arms of Great Britain (1714-1801).svg | symbol_width = 100px | symbol_type = ڪوٽ آف آرمز <br/>(1714–1800) | other_symbol = [[File:Coat of Arms of Great Britain in Scotland (1714-1801).svg|x100px]] | other_symbol_type = اسڪاٽلينڊ ۾ شاهي ڪوٽ آف آرمز | image_map = Great_Britain_1789.svg | image_map_caption = Great Britain in 1789; [[Kingdom of Ireland]], the [[Isle of Man]], the [[Channel Islands]], and [[Electorate of Hanover]] in light green | national_motto = {{native name|fr|"[[Dieu et mon droit]]"|nolink=on|italics=off|parensize=90%}}<br /> "خدا ۽ منهنجو حق"<ref>{{Cite web |title=Coats of Arms |website=The Royal Family |url=https://www.royal.uk/coats-arms |access-date=19 November 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703214912/https://www.royal.uk/coats-arms |archive-date= Jul 3, 2019 }}</ref> | national_anthem = "خدا بادشاهه کي سلامت رکي" (1745ع کان)<br> (God Save the King) (since 1745) <br/><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:God Save the King Historical National Anthem of Great Britain(1914).ogg]]</div> | capital = [[لنڊن]]<br/>{{Small|{{Coord|51|30|N|0|7|W}}}} | official_languages = [[انگريزي ٻولي]] | regional_languages = {{Plainlist| * اسڪاٽش * ويلش * اسڪاٽش گئلڪ * نورن * ڪارنش }} | demonym = برطانوي، برٽش | government_type = وحداني پارلياماني آئيني بادشاهت | title_leader = بادشاهه | leader1 = راڻي اين | year_leader1 = 1707–1714ع{{efn|Monarch of England and Scotland from 1702 to 1707}} | leader2 = جارج پهريون | year_leader2 = 1714–1727ع | leader3 = جارج ٻيون | year_leader3 = 1727–1760ع | leader4 = جارج ٽيون | year_leader4 = 1760 کان 1800ع تائين{{efn|Continued as monarch of the United Kingdom until 1820}} | title_deputy = [[وزيراعظم]] | deputy1 = رابرٽ والپول | year_deputy1 = 1721–1742ع (پهريون) | deputy2 = وليم پٽ دا ينگر | year_deputy2 = 1783–1800ع (آخري) | legislature = پارليامينٽ | house1 = هائوس آف لارڊز | house2 = هائوس آف ڪامنز | event_pre = يونين جو معاهدو | date_pre = 22 جولائي، 1706ع | event_start = يونين جا معاهدا | date_start = پهرين مئي | year_start = 1707ع | event_end = آئرلينڊ سان يونين | date_end = 31 ڊسمبر | era = اوائلي جديد | year_end = 1800ع | currency = اسٽرلنگ پائونڊ | today = {{tree list}} * [[گڏيل بادشاهت]] ** [[انگلينڊ]] ** [[اسڪاٽلينڊ]] ** [[ويلز]] {{tree list/end}} | religion = {{Tree list}} * انگليڪن چرچ ** چرچ آف انگلينڊ <ref>{{Cite book |last=Carey |first=Hilary M. |title=God's Empire: Religion and Colonialism in the British World, c.1801–1908 |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |isbn=9781139494090 |page=41 |ol=27576009M |author-link=Hilary Carey}}</ref> ** چرچ آف اسڪاٽلينڊ {{Tree list/end}} | iso3166code = omit }} '''عظيم برطانيه''' (<small>Great Britain</small>)، <ref>''The American Pageant, Volume 1'', Cengage Learning (2012).</ref> سرڪاري طور تي عظيم برطانيه جي بادشاهت (<small>Kingdom of Great Britain</small>) <small>'''1707ع'''</small><ref name="Act of Union 1707 article I2">{{Citation|last=Parliament of the Kingdom of England|title=Union with Scotland Act 1706 Article I|url=http://www.legislation.gov.uk/aep/Ann/6/11|work=[[legislation.gov.uk]]|quote=That the two Kingdoms of England and Scotland shall upon the First day of May which shall be in the year One thousand seven hundred and seven and forever after be united into one Kingdom by the name of Great Britain}}</ref> کان <small>'''1800ع'''</small> جي آخر تائين [[اولهائين يورپ]] ۾ هڪ [[خودمختيار رياست]] هئي، جيڪا سال <small>'''1706ع'''</small> جي يونين جي معاهدي ذريعي ٺاهي وئي هئي ۽ يونين جي قانون <small>1707ع</small> جي ذريعي منظور ڪئي وئي هئي، جنهن انگلينڊ جي بادشاهت ([[ويلز]] سميت) ۽ اسڪاٽلينڊ جي بادشاهت کي، هڪ واحد بادشاهت ٺاهڻ لاءِ متحد ڪيو، جيڪا برطانيه جي سڄي ٻيٽ ۽ ان جي ٻاهرين ٻيٽن کي، آئل آف مين ۽ چينل ٻيٽن جي استثنا سان، شامل ڪندي هئي. وحداني رياست ويسٽ منسٽر جي محل ۾ هڪ واحد پارليامينٽ جي ذريعي هلائي ويندي هئي، پر الڳ الڳ قانوني نظام، انگريزي قانون ۽ اسڪاٽ قانون استعمال ۾ رهيا ۽ اهڙي طرح تعليمي نظام ۽ مذهبي ادارا الڳ الڳ هئا. چرچ آف انگلينڊ ۽ چرچ آف اسڪاٽلينڊ، [[انگلينڊ]] ۽ [[اسڪاٽلينڊ]] جي قومي گرجا گهرن جي حيثيت سان باقي رهيا.<ref>{{cite web|url=https://www.lawscot.org.uk/members/journal/issues/vol-52-issue-06/the-union-and-the-law/|title=The Union and the law|website=Law Society of Scotland|language=en|access-date=27 February 2025}}</ref> اڳوڻي الڳ الڳ بادشاهتون 1603ع ۾ تاجن جي اتحاد کان وٺي جڏهن اسڪاٽلينڊ جو جيمس ڇئون انگلينڊ ۽ آئرلينڊ جو گڏيل بادشاهه ٿيو، ذاتي اتحاد ۾ هيون. جيمس جي دور کان وٺي (جيڪو پاڻ کي "عظيم برطانيه جي بادشاهه" طور حوالو ڏيڻ وارو پهريون شخص هو)، انگلينڊ ۽ اسڪاٽلينڊ جي قانون ساز ٻنهي طرفان، برطانيه ٻيٽ جي ٻن مکيه زميني بادشاهتن جي وچ ۾ هڪ سياسي اتحاد قائم ڪرڻ ۽ ختم ڪيئن لاء بار بارڪوششون ڪئي ويون. جئين ته راڻي اين ({{Reign|1702|1714}}) هڪ واضح پروٽسٽنٽ وارث پيدا نه ڪيو، تخت جي جانشيني جو معاملو خطري ۾ پئجي ويو. ٻنهي ملڪن ۾ جانشيني جا قانون مختلف هئا ۽ رومن ڪيٿولڪ هائوس آف اسٽوارٽ، جن کي سال 1688ع جي شاندار انقلاب ۾ جلاوطن ڪيو ويو هو، جو اسڪاٽلينڊ جي تخت تي واپسي جو خطرو پيدا ٿيو. نتيجي ۾ بادشاهت، جيڪا پنهنجي شروعات کان ئي آئرلينڊ جي بادشاهت سان قانون سازي ۽ ذاتي اتحاد ۾ هئي، برطانيه جي پارليامينٽ آئرلينڊ کي سياسي اتحاد ۾ شامل ڪرڻ جي شروعاتي ڪوششن جي مزاحمت ڪئي. نئين گڏيل بادشاهت جا شروعاتي سال جيڪوبائٽ بغاوتن، خاص طور تي 1715ع ۾ جيڪوبائٽ جي عروج، سان نشان لڳل هئا. هئنوور بادشاهن جي نسبتي نااهلي جي نتيجي ۾ پارليامينٽ جي طاقتن ۾ واڌ ٿي ۽ رابرٽ والپول جي عروج واري دور ۾ هڪ نئون ڪردار، "وزيراعظم" ابھريو. سال 1746ع ۾ اسٽوارٽن جي مقصد لاءِ شڪست سان جيڪوبي مهمون ختم ٿي ويون. هانوورين سلسلي جا بادشاهه جارجيئن دور کي پنهنجا نالا ڏنا ۽ "جارجيئن" اصطلاح عام طور تي جارجيائي فن تعمير لاءِ سماجي ۽ سياسي تاريخ جي تناظر ۾ استعمال ٿيندو آهي. "آگسٽن ادب" اصطلاح اڪثر ڪري 1700-1740 جي عرصي ۾ آگسٽن ڊراما، آگسٽن شاعري ۽ آگسٽن نثر لاءِ استعمال ٿيندو آهي. "آگسٽن" اصطلاح قديم رومن سلطنت کان ڪلاسيڪل لاطيني جي اثر جي اعتراف ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref>{{Citation|last=Lund|first=Roger D.|title=Ridicule, Religion and the Politics of Wit in Augustan England|date=2013|chapter=Chapter 1|publisher=Ashgate}}</ref> ست سالن جي جنگ ۾ فتح برطانوي سلطنت جي غلبي جو سبب بڻي، جيڪا هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي ۾ سڀ کان وڏي عالمي طاقت بڻجي وئي. برطانوي سامراج ايسٽ انڊيا ڪمپني جي واپاري ۽ فوجي توسيع ذريعي هندستان ​​تي غلبو حاصل ڪيو. فرانس جي خلاف جنگين ۾، ان اپر ۽ لوئر ڪينيڊا ٻنهي جو ڪنٽرول حاصل ڪيو ۽ آمريڪا جي جنگ آزادي ۾ شڪست کائڻ تائين، ان جو تيرهن ڪالونين تي به غلبو هو. 1787ع کان، برطانيه نيو سائوٿ ويلز جي نوآبادي شروع ڪئي، جڏهن پهرين سامونڊي ٻيڙي آسٽريليا ڏانهن ڏوھين جي نقل و حمل جي عمل ۾ روانا ڪيو. برطانيه فرانسيسي انقلابي جنگين ۾ هڪ اڳواڻ جنگجو هو. عظيم برطانيه کي پهرين جنوري، 1801ع تي برطانيه ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت ۾ جارج ٽيون پاران، آئرلينڊ جي بادشاهت کي ضم ڪرڻ لاءِ، برطانيه ۽ آئرلينڊ پاران نافذ ڪيل يونين 1800ع جي قانونن جي تحت، ضم ڪيو ويو. ==تاريخ== '''عظيم برطانيا جي بادشاهت''' (Kingdom of Great Britain) اتر اولهه يورپ ۾ 1707 کان 1801 تائين هڪ آزاد رياست هئي. اها 1 مئي 1707 تي انگلينڊ جي سلطنت ۽ اسڪاٽ لينڊ جي سلطنت جي وچ ۾ سياسي اتحاد سان وجود ۾ آئي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Kingdom of Great Britain}} * [https://web.archive.org/web/20110721181249/http://www.scottish.parliament.uk/corporate/history/SPTradition/treaty.htm The Treaty of Union]، اسڪاٽلينڊ جي پارليامينٽ * [http://www.statutelaw.gov.uk/legResults.aspx?LegType=All+Legislation&searchEnacted=0&extentMatchOnly=0&confersPower=0&blanketAmendment=0&sortAlpha=0&PageNumber=0&NavFrom=0&activeTextDocId=1519711 Text of Union with England Act] * [http://www.statutelaw.gov.uk/legResults.aspx?LegType=All+Legislation&searchEnacted=0&extentMatchOnly=0&confersPower=0&blanketAmendment=0&sortAlpha=0&PageNumber=0&NavFrom=0&activeTextDocId=2078400 Text of Union with Scotland Act] {{S-start}} {{Succession box | title = عظيم برطانيه جي بادشاهت | years = <small> پهرين مئي، 1707ع کان 31 ڊسمبر، 1800ع تائين </small> | before = [[انگلينڊ جي بادشاهت]]<br><small>12 جولائي، 927ع کان پهرين مئي، 1707ع تائين</small> | before2 = [[اسڪاٽلينڊ جي بادشاهت]]<br/><small> لڳ ڀڳ 843ع کان پهرين مئي، 1707ع تائين</small> | after = [[عظيم برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاھت]]<br/><small> پهرين جنوري، 1801ع کان 6 ڊسمبر، 1922ع تائين</small> }} {{S-end}} {{Navboxes |title=عظيم برطانيه جي بادشاهت سان لاڳاپيل مضمون |list1= [[انگلينڊ]]<br>[[ويلز]]<br> [[اسڪاٽلينڊ]] }} {{Authority control}}{{DEFAULTSORT:Great Britain, Kingdom Of}} [[زمرو:عظيم برطانيه جي بادشاهت]] [[زمرو:سلطنتون]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]] [[زمرو:ويلز ۾ ارڙهين صدي]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ ارڙهين صدي]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊ ۾ ارڙهين صدي]] [[زمرو:اڳوڻي عيسائي رياستون]] [[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت جي تاريخ]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون بادشاھتون]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت جي قديم تاريخ]] [[زمرو:يورپ ۾ 1707ع جا ادارا]] [[زمرو:يورپ ۾ 1800ع جا ادارا]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ 1707ع جا ادارا]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ 1800ع جا ادارا]] [[زمرو:1707ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا جيڪا 1801ع ۾ ختم ٿيا]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت جا ادارا]] ng13fxzjmjet873hqgrzye5u9p6acl5 411907 411906 2026-09-13T13:56:11Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 411907 wikitext text/x-wiki {{Short description|Sovereign state in Western Europe (1707–1801)}} {{About|سال 1707ع کان 1800ع تائين جي رياست|ٻيٽ|عظيم برطانيا|سال 1801ع کان 1922ع تائين جي رياست|عظيم برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاھت|موجوده رياست لاء |گڏيل بادشاهت}} {{Infobox country | conventional_long_name = عظيم برطانيه جي بادشاهت<br> Kingdom of Great Britain | p1 = تاجن جو اتحاد (Union of the Crowns) | p2 = انگلينڊ جي بادشاهت | p3 = اسڪاٽلينڊ جي بادشاهت | s1 = United Kingdom of Great Britain and Ireland | image_flag = Flag of Great Britain (1707–1800).svg | flag_type = جهنڊو | image_coat = Coat of Arms of Great Britain (1714-1801).svg | symbol_width = 100px | symbol_type = ڪوٽ آف آرمز <br/>(1714–1800) | other_symbol = [[File:Coat of Arms of Great Britain in Scotland (1714-1801).svg|x100px]] | other_symbol_type = اسڪاٽلينڊ ۾ شاهي ڪوٽ آف آرمز | image_map = Great_Britain_1789.svg | image_map_caption = Great Britain in 1789; [[Kingdom of Ireland]], the [[Isle of Man]], the [[Channel Islands]], and [[Electorate of Hanover]] in light green | national_motto = {{native name|fr|"[[Dieu et mon droit]]"|nolink=on|italics=off|parensize=90%}}<br /> "خدا ۽ منهنجو حق"<ref>{{Cite web |title=Coats of Arms |website=The Royal Family |url=https://www.royal.uk/coats-arms |access-date=19 November 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703214912/https://www.royal.uk/coats-arms |archive-date= Jul 3, 2019 }}</ref> | national_anthem = "خدا بادشاهه کي سلامت رکي" (1745ع کان)<br> (God Save the King) (since 1745) <br/><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:God Save the King Historical National Anthem of Great Britain(1914).ogg]]</div> | capital = [[لنڊن]]<br/>{{Small|{{Coord|51|30|N|0|7|W}}}} | official_languages = [[انگريزي ٻولي]] | regional_languages = {{Plainlist| * اسڪاٽش * ويلش * اسڪاٽش گئلڪ * نورن * ڪارنش }} | demonym = برطانوي، برٽش | government_type = وحداني پارلياماني آئيني بادشاهت | title_leader = بادشاهه | leader1 = راڻي اين | year_leader1 = 1707–1714ع{{efn|Monarch of England and Scotland from 1702 to 1707}} | leader2 = جارج پهريون | year_leader2 = 1714–1727ع | leader3 = جارج ٻيون | year_leader3 = 1727–1760ع | leader4 = جارج ٽيون | year_leader4 = 1760 کان 1800ع تائين{{efn|Continued as monarch of the United Kingdom until 1820}} | title_deputy = [[وزيراعظم]] | deputy1 = رابرٽ والپول | year_deputy1 = 1721–1742ع (پهريون) | deputy2 = وليم پٽ دا ينگر | year_deputy2 = 1783–1800ع (آخري) | legislature = پارليامينٽ | house1 = هائوس آف لارڊز | house2 = هائوس آف ڪامنز | event_pre = يونين جو معاهدو | date_pre = 22 جولائي، 1706ع | event_start = يونين جا معاهدا | date_start = پهرين مئي | year_start = 1707ع | event_end = آئرلينڊ سان يونين | date_end = 31 ڊسمبر | era = اوائلي جديد | year_end = 1800ع | currency = اسٽرلنگ پائونڊ | today = {{tree list}} * [[گڏيل بادشاهت]] ** [[انگلينڊ]] ** [[اسڪاٽلينڊ]] ** [[ويلز]] {{tree list/end}} | religion = {{Tree list}} * انگليڪن چرچ ** چرچ آف انگلينڊ <ref>{{Cite book |last=Carey |first=Hilary M. |title=God's Empire: Religion and Colonialism in the British World, c.1801–1908 |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |isbn=9781139494090 |page=41 |ol=27576009M |author-link=Hilary Carey}}</ref> ** چرچ آف اسڪاٽلينڊ {{Tree list/end}} | iso3166code = omit }} '''عظيم برطانيه''' (<small>Great Britain</small>)، <ref>''The American Pageant, Volume 1'', Cengage Learning (2012).</ref> سرڪاري طور تي عظيم برطانيه جي بادشاهت (<small>Kingdom of Great Britain</small>) <small>'''1707ع'''</small><ref name="Act of Union 1707 article I2">{{Citation|last=Parliament of the Kingdom of England|title=Union with Scotland Act 1706 Article I|url=http://www.legislation.gov.uk/aep/Ann/6/11|work=[[legislation.gov.uk]]|quote=That the two Kingdoms of England and Scotland shall upon the First day of May which shall be in the year One thousand seven hundred and seven and forever after be united into one Kingdom by the name of Great Britain}}</ref> کان <small>'''1800ع'''</small> جي آخر تائين [[اولهائين يورپ]] ۾ هڪ [[خودمختيار رياست]] هئي، جيڪا سال <small>'''1706ع'''</small> جي يونين جي معاهدي ذريعي ٺاهي وئي هئي ۽ يونين جي قانون <small>1707ع</small> جي ذريعي منظور ڪئي وئي هئي، جنهن انگلينڊ جي بادشاهت ([[ويلز]] سميت) ۽ اسڪاٽلينڊ جي بادشاهت کي، هڪ واحد بادشاهت ٺاهڻ لاءِ متحد ڪيو، جيڪا برطانيه جي سڄي ٻيٽ ۽ ان جي ٻاهرين ٻيٽن کي، آئل آف مين ۽ چينل ٻيٽن جي استثنا سان، شامل ڪندي هئي. وحداني رياست ويسٽ منسٽر جي محل ۾ هڪ واحد پارليامينٽ جي ذريعي هلائي ويندي هئي، پر الڳ الڳ قانوني نظام، انگريزي قانون ۽ اسڪاٽ قانون استعمال ۾ رهيا ۽ اهڙي طرح تعليمي نظام ۽ مذهبي ادارا الڳ الڳ هئا. چرچ آف انگلينڊ ۽ چرچ آف اسڪاٽلينڊ، [[انگلينڊ]] ۽ [[اسڪاٽلينڊ]] جي قومي گرجا گهرن جي حيثيت سان باقي رهيا.<ref>{{cite web|url=https://www.lawscot.org.uk/members/journal/issues/vol-52-issue-06/the-union-and-the-law/|title=The Union and the law|website=Law Society of Scotland|language=en|access-date=27 February 2025}}</ref> اڳوڻي الڳ الڳ بادشاهتون 1603ع ۾ تاجن جي اتحاد کان وٺي جڏهن اسڪاٽلينڊ جو جيمس ڇئون انگلينڊ ۽ آئرلينڊ جو گڏيل بادشاهه ٿيو، ذاتي اتحاد ۾ هيون. جيمس جي دور کان وٺي (جيڪو پاڻ کي "عظيم برطانيه جي بادشاهه" طور حوالو ڏيڻ وارو پهريون شخص هو)، انگلينڊ ۽ اسڪاٽلينڊ جي قانون ساز ٻنهي طرفان، برطانيه ٻيٽ جي ٻن مکيه زميني بادشاهتن جي وچ ۾ هڪ سياسي اتحاد قائم ڪرڻ ۽ ختم ڪيئن لاء بار بارڪوششون ڪئي ويون. جئين ته راڻي اين ({{Reign|1702|1714}}) هڪ واضح پروٽسٽنٽ وارث پيدا نه ڪيو، تخت جي جانشيني جو معاملو خطري ۾ پئجي ويو. ٻنهي ملڪن ۾ جانشيني جا قانون مختلف هئا ۽ رومن ڪيٿولڪ هائوس آف اسٽوارٽ، جن کي سال 1688ع جي شاندار انقلاب ۾ جلاوطن ڪيو ويو هو، جو اسڪاٽلينڊ جي تخت تي واپسي جو خطرو پيدا ٿيو. نتيجي ۾ بادشاهت، جيڪا پنهنجي شروعات کان ئي آئرلينڊ جي بادشاهت سان قانون سازي ۽ ذاتي اتحاد ۾ هئي، برطانيه جي پارليامينٽ آئرلينڊ کي سياسي اتحاد ۾ شامل ڪرڻ جي شروعاتي ڪوششن جي مزاحمت ڪئي. نئين گڏيل بادشاهت جا شروعاتي سال جيڪوبائٽ بغاوتن، خاص طور تي 1715ع ۾ جيڪوبائٽ جي عروج، سان نشان لڳل هئا. هئنوور بادشاهن جي نسبتي نااهلي جي نتيجي ۾ پارليامينٽ جي طاقتن ۾ واڌ ٿي ۽ رابرٽ والپول جي عروج واري دور ۾ هڪ نئون ڪردار، "وزيراعظم" ابھريو. سال 1746ع ۾ اسٽوارٽن جي مقصد لاءِ شڪست سان جيڪوبي مهمون ختم ٿي ويون. هانوورين سلسلي جا بادشاهه جارجيئن دور کي پنهنجا نالا ڏنا ۽ "جارجيئن" اصطلاح عام طور تي جارجيائي فن تعمير لاءِ سماجي ۽ سياسي تاريخ جي تناظر ۾ استعمال ٿيندو آهي. "آگسٽن ادب" اصطلاح اڪثر ڪري 1700-1740 جي عرصي ۾ آگسٽن ڊراما، آگسٽن شاعري ۽ آگسٽن نثر لاءِ استعمال ٿيندو آهي. "آگسٽن" اصطلاح قديم رومن سلطنت کان ڪلاسيڪل لاطيني جي اثر جي اعتراف ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref>{{Citation|last=Lund|first=Roger D.|title=Ridicule, Religion and the Politics of Wit in Augustan England|date=2013|chapter=Chapter 1|publisher=Ashgate}}</ref> ست سالن جي جنگ ۾ فتح برطانوي سلطنت جي غلبي جو سبب بڻي، جيڪا هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي ۾ سڀ کان وڏي عالمي طاقت بڻجي وئي. برطانوي سامراج ايسٽ انڊيا ڪمپني جي واپاري ۽ فوجي توسيع ذريعي هندستان ​​تي غلبو حاصل ڪيو. فرانس جي خلاف جنگين ۾، ان اپر ۽ لوئر ڪينيڊا ٻنهي جو ڪنٽرول حاصل ڪيو ۽ آمريڪا جي جنگ آزادي ۾ شڪست کائڻ تائين، ان جو تيرهن ڪالونين تي به غلبو هو. 1787ع کان، برطانيه نيو سائوٿ ويلز جي نوآبادي شروع ڪئي، جڏهن پهرين سامونڊي ٻيڙي آسٽريليا ڏانهن ڏوھين جي نقل و حمل جي عمل ۾ روانا ڪيو. برطانيه فرانسيسي انقلابي جنگين ۾ هڪ اڳواڻ جنگجو هو. عظيم برطانيه کي پهرين جنوري، 1801ع تي برطانيه ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت ۾ جارج ٽيون پاران، آئرلينڊ جي بادشاهت کي ضم ڪرڻ لاءِ، برطانيه ۽ آئرلينڊ پاران نافذ ڪيل يونين 1800ع جي قانونن جي تحت، ضم ڪيو ويو. ==تاريخ== '''عظيم برطانيا جي بادشاهت''' (Kingdom of Great Britain) اتر اولهه يورپ ۾ 1707 کان 1801 تائين هڪ آزاد رياست هئي. اها 1 مئي 1707 تي انگلينڊ جي سلطنت ۽ اسڪاٽ لينڊ جي سلطنت جي وچ ۾ سياسي اتحاد سان وجود ۾ آئي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Kingdom of Great Britain}} * [https://web.archive.org/web/20110721181249/http://www.scottish.parliament.uk/corporate/history/SPTradition/treaty.htm The Treaty of Union]، اسڪاٽلينڊ جي پارليامينٽ * [http://www.statutelaw.gov.uk/legResults.aspx?LegType=All+Legislation&searchEnacted=0&extentMatchOnly=0&confersPower=0&blanketAmendment=0&sortAlpha=0&PageNumber=0&NavFrom=0&activeTextDocId=1519711 Text of Union with England Act] * [http://www.statutelaw.gov.uk/legResults.aspx?LegType=All+Legislation&searchEnacted=0&extentMatchOnly=0&confersPower=0&blanketAmendment=0&sortAlpha=0&PageNumber=0&NavFrom=0&activeTextDocId=2078400 Text of Union with Scotland Act] {{S-start}} {{Succession box | title = عظيم برطانيه جي بادشاهت | years = <small> پهرين مئي، 1707ع کان 31 ڊسمبر، 1800ع تائين </small> | before = [[انگلينڊ جي بادشاهت]]<br><small>12 جولائي، 927ع کان پهرين مئي، 1707ع تائين</small> | before2 = [[اسڪاٽلينڊ جي بادشاهت]]<br/><small> لڳ ڀڳ 843ع کان پهرين مئي، 1707ع تائين</small> | after = [[عظيم برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاھت]]<br/><small> پهرين جنوري، 1801ع کان 6 ڊسمبر، 1922ع تائين</small> }} {{S-end}} {{Navboxes |title=عظيم برطانيه جي بادشاهت سان لاڳاپيل مضمون |list1= [[انگلينڊ]]<br>[[ويلز]]<br> [[اسڪاٽلينڊ]] }} {{Authority control}}{{DEFAULTSORT:Great Britain, Kingdom Of}} [[زمرو:عظيم برطانيه جي بادشاهت]] [[زمرو:سلطنتون]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]] [[زمرو:ويلز ۾ ارڙهين صدي]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ ارڙهين صدي]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊ ۾ ارڙهين صدي]] [[زمرو:اڳوڻي عيسائي رياستون]] [[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت جي تاريخ]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون بادشاھتون]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت جي قديم تاريخ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ 1707ع جا ادارا]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ 1800ع جا ادارا]] [[زمرو:1707ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا جيڪا 1801ع ۾ ختم ٿيا]] [[زمرو:يورپ ۾ 1707ع جا ادارا]] [[زمرو:يورپ ۾ 1800ع جا ادارا]] g0y4gn4f116pv5x08i1p2p4ofx7z68t 0 70186 411883 410989 2026-09-13T13:27:21Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 411883 wikitext text/x-wiki {{Short description|Historical sovereign state in Northwestern Europe (1801–1922)}} {{About|سال 1801ع کان 1923ع تائين جي رياست|موجوده رياست لاء |گڏيل بادشاهت |ٻيٽن جي ميڙ لاء |برطانوي ٻيٽ }} {{Use British English|date=May 2013}} {{Infobox country | conventional_long_name = برطانيه ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت<br> United Kingdom of Great Britain and Ireland | common_name = گڏيل بادشاهت | image_map = {{Switcher|[[File:UK 1914 (cropped).svg|upright=1.15|frameless]]|The United Kingdom of Great Britain and Ireland shown in green in 1914|[[File:UK 1914.svg|upright=1.15|frameless]]|Show map of Europe|default=1}} | image_map2 = File:British Empire 1921.png | event_start = [[Acts of Union 1800|Acts of Union]] | date_start = 1 January | year_start = 1801 | event2 = [[Anglo-Irish Treaty]] | date_event2 = 6 December 1921 | event_end = [[Irish Free State Constitution Act]] | date_end = 6 December | year_end = 1922ع | event_post = [[Royal and Parliamentary Titles Act 1927|Titles amended]] | date_post = 16 April 1927 | p1 = Kingdom of Great Britain | flag_p1 = Union flag 1606 (Kings Colors).svg | p2 = Kingdom of Ireland | flag_p2 = Royal Standard of Ireland (1542–1801).svg | flag_s1 = Flag of the United Kingdom (1-2).svg | s1 = United Kingdom{{!}}United Kingdom of Great Britain and Ireland (after 1922) | s2 = Irish Free State | flag_s2 = Flag of Ireland.svg | image_flag = Flag of the United Kingdom (1-2).svg | flag_type = جهنڊو | national_motto = {{Native name|fr|"[[Dieu et mon droit]]"|nolink=on|italics=off|parensize=90%}}<br />''خدا ۽ منهنجو حق'' ("God and my right") <ref>{{Cite web |date=15 January 2016 |title=The Royal Coat of Arms |url=https://www.royal.uk/coats-arms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200922084041/https://www.royal.uk/coats-arms |archive-date=22 September 2020 |access-date=19 November 2018 |website=The Royal Family}}</ref> | national_anthem = {{Plainlist| * "خدا بادشاهه/راڻي کي سلامت رکي''<br> (God Save the King/Queen)<ref>[https://www.royal.uk/national-anthem "National Anthem"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200424203409/https://www.royal.uk/national-anthem |date=24 April 2020 }}. Royal Family.</ref> }} <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:God Save the King - Alan Turner.mp3]]</div> | map_caption2 = سال 1921ع ۾ برطانيه ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت پنهنجي ڪالونين ۽ تسلط سان | capital = [[لنڊن]] | coordinates = {{Coord|51|30|N|0|7|W}} | largest_city = گاديءَ جو هنڌ | demonym = برطانوي، برٽش | official_languages = [[انگريزي ٻولي]] | government_type = وحداني پارلياماني آئيني بادشاهت | title_leader = [[List of British monarchs|Monarch]] | leader1 = [[George III]] (first) | year_leader1 = 1801–1820ع | leader2 = [[George V]] (last) | year_leader2 = 1910–1922{{Efn|Continued as monarch of the United Kingdom and the Irish Free State until 1936.}} | title_deputy = [[List of prime ministers of the United Kingdom|Prime Minister]] | deputy1 = [[William Pitt the Younger]] (first) | year_deputy1 = 1801{{Efn|Prime Minister of Great Britain from 1783 until 1801. Prime Minister of the United Kingdom for a few months in 1801.}} | deputy2 = [[Bonar Law]] (last) | year_deputy2 = 1922{{Efn|Became Prime Minister in October 1922. Continued until his resignation in 1923.}} | legislature = پارليامينٽ | house1 = [[House of Lords]] | house2 = [[House of Commons of the United Kingdom|House of Commons]] | stat_year1 = [[United Kingdom Census 1911|1911 census]] | stat_pop1 = 45,221,000 | currency = {{Plainlist| * [[Pound sterling]] * [[Irish pound#First pound|Irish pound]] (1801–26)<ref>{{Cite book |last=Fetter |first=Frank Whitson |title=The Irish Pound 1797–1826: A Reprint of the Report of the Committee of 1804 of the British House of Commons on the Condition of the Irish Currency |date=3 November 2005 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-4153-8211-3}}</ref> }} | today = {{Unbulleted list|class=nowrap|[[United Kingdom]]|[[Republic of Ireland]]}} | iso3166code = omit<!-- For a country or geopolitical version of a country that ceased to exist prior to the introduction of iso3166--> }} '''عظيم برطانيه ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت''' سال 1801ع ۾ يونين جي قانونن ذريعي قائم ڪئي وئي هئي. جنهن برطانيه جي بادشاهت ۽ آئرلينڊ جي بادشاهت کي هڪ خودمختيار رياست ۾ متحد ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Act-of-Union-United-Kingdom-1801|title=Act of Union {{!}} United Kingdom [1801]|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721122355/https://www.britannica.com/event/Act-of-Union-United-Kingdom-1801|archive-date=21 July 2017|access-date=2021-09-01|url-status=live}}</ref> اهو 1927ع تائين هن شڪل ۾ جاري رهيي ۽ سال 1922ع ۾ آئرش آزاد رياست جي آزادي جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوءِ، اهو برطانيه ۽ اتر آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت ۾ تبديل ٿي. تيز صنعتي ترقي، جيڪا رياست جي ٺهڻ کان ڏهاڪن اڳ ۾ شروع ٿي، 19هين صدي جي وچ تائين جاري رهي. عظيم آئرش قحط، جيڪو 19هين صدي جي وچ ۾ حڪومت جي بي عمليءَ سان وڌيو، آئرلينڊ جي گھڻي حصي ۾ آبادي جي خاتمي جو سبب بڻيو ۽ آئرش زميني سڌارن لاءِ مطالبا وڌيا. 19 صدي صنعتي انقلاب ۽ واپار ۽ ماليات جي واڌ جو دور هو، جن ۾ برطانيه وڏي پيماني تي عالمي معيشت تي حاوي هو. ٻاهرين لڏپلاڻ برطانوي پرڏيهي نوآبادين ۽ آمريڪا ڏانهن وڏي هئي. برطانيه، يورپ جي ساحل کان پنهنجي ٻيٽن مان، اتحاد جي مالي مدد ڪئي، جنهن نيپولين جنگين دوران فرانس کي شڪست ڏنيا ۽ پنهنجي غالب شاهي سامونڊي فوج کي ترقي ڏني ۽ برطانوي سلطنت کي ايندڙ صدي لاءِ سڀ کان وڏي عالمي طاقت بڻجڻ جي قابل بڻايو. نيپولين جي شڪست کان وٺي پهرين عالمي جنگ تائين، برطانيه تقريبن مسلسل عظيم طاقتن سان امن ۾ هو.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/empire00nial|title=Empire, The rise and demise of the British world order and the lessons for global power|last=Ferguson|first=Niall|date=2004|publisher=Basic Books|isbn=978-0-4650-2328-8|author-link=Niall Ferguson|url-access=registration}}</ref> بهرحال، برطانيه پنهنجي سلطنت ۽ اثر کي وڌائڻ لاءِ آفريڪا ۽ ايشيا ۾ وسيع جنگين، جهڙوڪ آفيم جنگيون، ۾ مشغول رهيو. نوآبادياتي آفيس ۽ هندستان آفيس ٿوري تعداد ۾ منتظمين ذريعي حڪومت ڪئي. جيڪي مقامي طور تي سلطنت جي ايڪائين کي منظم ڪندا هئا، جيستائين مقامي ادارا ترقي ڪيا. برطانوي هندستان تمام گهڻو اهم پرڏيهي قبضو هو. پرڏيهي پاليسي ۾، مرڪزي پاليسي آزاد واپار هئي، جنهن برطانوي ماليات ۽ واپارين کي ٻي صورت ۾ آزاد ملڪن ۾، جيئن ڏکڻ آمريڪا ۾، ڪاميابي سان ڪم ڪرڻ جي قابل بڻايو. اها 19هين صدي جي ٻئي اڌ ۾ سنجيدگي سان شروع ٿيو ته شاهي حڪومت، ڪالونين، جتي اڇا آبادگار سياسي طور تي غالب هئا، مقامي حڪومتن کي وڌندڙ خودمختياري ڏني. هن عمل جي نتيجي ۾ ڪئناڊا، آسٽريليا، نيوزي لينڊ، نيو فائونڊ لينڊ ۽ ڏکڻ آفريڪا خودمختيار حڪومتون بڻجي ويون. جڏهن ته اهي سلطنت جو حصو رهيا، انهن کي انهن جي اندروني معاملن جو وڌيڪ انتظام ڪرڻ جي اجازت هئي. برطانيه انهن جي پرڏيهي ۽ واپاري پاليسين جو ذميوار رهيو. ٻين طاقتن جي حوالي سان، برطانوي 20هين صدي تائين غير وابسته رهيا. جڏهن جرمن سلطنت جي وڌندڙ بحري طاقت کي برطانوي سلطنت لاءِ هڪ وجودي خطري طور ڏٺو ويو. جواب ۾، لنڊن جاپان، فرانس ۽ روس سان تعاون ڪرڻ شروع ڪيو ۽ آمريڪا جي ويجهو هليو ويو. جيتوڻيڪ 1914ع تائين انهن مان ڪنهن به طاقت سان باضابطه طور تي اتحاد نه ڪيو ويو. جيڪڏهن پوء فرانس تي حملو ڪيو برطانوي پاليسي جرمني تي جنگ جو اعلان ڪرڻ لاءِ پرعزم هئي. اهو سال 1914ع ۾ ظاهر ٿيو، جڏهن جرمني بيلجيم جي رستي، فرانس، جن جي غير جانبداري جي لنڊن طرفان ضمانت ڏني وئي هئي، تي حملو ڪيو. ايندڙ پهرين عالمي جنگ اتحادي ۽ لاڳاپيل طاقتن کي ڇڪايو. جنهن ۾ جرمني ۽ مرڪزي طاقتن، آسٽريا-هنگري ۽ عثماني سلطنت جي خلاف، برطانوي سلطنت، فرانس، روس، اٽلي ۽ آمريڪا شامل هيا. جنگ 1918 ۾ اتحادين جي فتح سان ختم ٿي، پر برطانوي افرادي قوت، سامان ۽ خزاني کي وڏي قيمت ادا ڪرڻي پئي. آئرش خودمختيار حڪومت جي وڌندڙ خواهش، آئرش جنگ آزادي جو سبب بڻي. جنهن جي نتيجي ۾ 1922ع ۾ برطانوي آئرش آزاد رياست کي تسليم ڪيو ويو. جيتوڻيڪ آزاد رياست واضح طور تي ڊومينيئن جي حيثيت سان حڪومت ڪئي وئي هئي ۽ ان ڪري مڪمل طور تي آزاد سياسي وجود نه هئي، هڪ ڊومينيئن جي طور تي اهو هاڻي برطانيه جو حصو نه رهيو ۽ ويسٽ منسٽر پارليامينٽ ۾ نمائندگي ڪرڻ بند ٿي ويو. آئرلينڊ ۾ ڇهه اتر اوڀر ڪائونٽيون، جيڪيون 1920ع کان وٺي گهر حڪمراني جي وڌيڪ محدود شڪل هيٺ حڪومت ڪري رهيون هيون، آزاد رياست ۾ شامل ٿيڻ کان انڪار ڪيو ۽ يونين جو حصو رهيون. انهن تبديلين جي روشني ۾، برطانوي رياست جو نالو 12 اپريل 1927ع تي رائل ۽ پارلياماني ٽائيٽل ايڪٽ سان برطانيه ۽ اتر آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت رکيو ويو. جديد ڏينهن جي گڏيل بادشاهت، آئرش آزاد رياست جي علحدگي کان پوءِ، جيڪو رهيو ان جو سڌو تسلسل هڪ مڪمل طور تي نئين جانشين رياست هجڻ جي برعڪس، ساڳي رياست آهي.<ref>{{Cite web|url=https://publications.parliament.uk/pa/cm201213/cmselect/cmfaff/643/643.pdf|title=Foreign policy considerations for the UK and Scotland in the event of Scotland becoming an independent country|last=House of Commons Foreign Affairs Committee|date=1 May 2013|publisher=London: The Stationery Office|page=Ev 106|archive-url=https://web.archive.org/web/20201218111009/https://publications.parliament.uk/pa/cm201213/cmselect/cmfaff/643/643.pdf|archive-date=18 December 2020|access-date=21 June 2018|url-status=live}}</ref> ==تاريخ== '''<small>عظيم برطانيه ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت</small>''' (<small>United</small> <small>Kingdom of Great Britain and Ireland</small>) هڪ [[خودمختيار رياست]] هئي جيڪا سال 1801ع ۽ 1922ع جي وچ ۾ موجود هئي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:عظيم برطانيه ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت]] [[زمرو:بادشاهتون]] [[زمرو:ويلز ۾ ارڙهين صدي]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ ارڙهين صدي]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊ ۾ ارڙهين صدي]] [[زمرو:اڳوڻي عيسائي رياستون]] [[زمرو:يورپ جا اڳوڻا ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت جي تاريخ]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون بادشاھتون]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت جي قديم تاريخ]] [[زمرو:1707ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ 1707ع جا ادارا]] [[زمرو:برطانيه ۾ 1800ع جا ادارا]] [[زمرو:يورپ ۾ 1707ع جا ادارا]] [[زمرو:يورپ ۾ 1800ع جا ادارا]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا جيڪا 1801ع ۾ ختم ٿيا]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون بادشاھتون]] [[زمرو:ويلز ۾ 18هين صدي]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ 18هين صدي]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊ ۾ 18هين صدي]] ju74v826gwmkyp5l7ejpu47stf57gmq 0 71448 411932 410468 2026-09-13T14:31:22Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سلطنتون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 411932 wikitext text/x-wiki {{Short description|Last pre-Islamic Iranian empire (224–651 AD)}} {{Infobox Former Country | native_name = 𐭠𐭩𐭥𐭠𐭭𐭱𐭲𐭥𐭩 (يرانشهر)<br>(پراڻي فارسي لکت) | conventional_long_name = ساساني سلطنت<br>Sasanid Empire | common_name = فارس | era = [[Late antiquity]] | government_type = جاگيرداري واري بادشاهت<ref>[https://books.google.com/books?id=sP_hVmik-QYC&pg=PA179 ''First Encyclopaedia of Islam: 1913–1936'']. Brill. 1993. p. 179.</ref> | year_start = 224 | year_end = 651 | event_start = [[Battle of Hormozdgan]] | date_start = 28 April | event1 = [[Battle of Edessa]] | date_event1 = 260 | event2 = [[Iberian War]] | date_event2 = 526–532 | event3 = [[Byzantine–Sasanian War of 602–628]] | date_event3 = 602–628 | event4 = [[Sasanian civil war of 628–632|Sasanian Interregnum]]{{sfn|Pourshariati|2008|p=4}} | date_event4 = 628–632 | event5 = [[Battle of al-Qadisiyyah]] | date_event5 = 16–19 November 636 | event6 = [[Battle of Nahavand]] | date_event6 = 642 | event_end = [[Muslim conquest of Persia|Fall to the Rashidun Caliphate]] | date_end = | p1 = Parthian Empire | p3 = Kingdom of Iberia | p4 = Kushan Empire | p5 = Kingdom of Armenia (antiquity){{!}}Kingdom of Armenia | p6 = Kings of Persis | s1 = Rashidun Caliphate | s2 = Dabuyid dynasty | s3 = Bavand dynasty | s4 = Zarmihrids | s5 = Masmughans of Damavand | s6 = Qarinvand dynasty | s7 = Tokhara Yabghus | image_flag = Derafsh kaviani.svg | flag_type = ''[[ديرافش ڪاوياني]]''<br />(جنگي علم) | flag_size = 100px | image_coat = Senmurv.svg{{!}}class=skin-invert | symbol_type = ''[[سيمرغ]]''<br />(نشان) | image_map = The Sasanian Empire at its apex under Khosrow II.svg | map_width = 300 | image_map_caption = The Sasanian Empire at its greatest extent {{Circa|620}}, under the reign of [[Khosrow II]] | capital = {{plainlist| * اصطخر (224ع–226ع)<ref>{{cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/ctesiphon |title=Ctesiphon – Encyclopaedia Iranica |publisher=Iranicaonline.org |access-date=2013-12-16}}</ref> * سيسيفون (226ع–637ع)}} | official_languages = وچولي فارسي ٻولي{{sfn|Daryaee|2008|pp=99–100}} | religion = {{unbulleted list| [[زرتشتي مذهب]] (سرڪاري)| [[عيسائيت]]| [[ماني ازم]]| [[يهوديت]]| [[مزدڪيت]]| [[ٻڌمت]]}} | currency = | title_leader = ''[[List of monarchs of the Sasanian Empire|Shahanshah]]'' | leader1 = [[Ardashir I]] | year_leader1 = 224–241 | leader2 = [[Yazdegerd III]] | year_leader2 = 632–651 | stat_year1 = 550<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D |title=East-West Orientation of Historical Empires |journal=Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=223 |url=http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=11 September 2016 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Taagepera|first1=Rein|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D.|journal=Social Science History|date=1979|volume=3|issue=3/4<!--|pages=115–138-->|at=p. 122|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959}}</ref><ref name="OxfordArea">{{Cite book|last1=Bang|first1=Peter Fibiger|url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92|title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience|last2=Bayly|first2=C. A.|last3=Scheidel|first3=Walter|year=2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-977311-4|pages=92–94|language=en}}</ref> | stat_area1 = 3500000 | border_p1 = Imperial }} '''ساساني سلطنت''' (<small>Sasanid Empire</small>؛ قديم ايراني: [[فائل:Eranshahr.svg|60x60 عڪسلون]]) سرڪاري طور تي ايرانشهر (𐭠𐭩𐭥𐭠𐭭𐭱𐭲𐭥𐭩، ايرانشهر، ايرانين جي سلطنت)، هڪ ايراني سلطنت هئي جيڪا 224 کان 651 عيسوي تائين ساسان جي گهراڻي پاران قائم ۽ حڪمراني ڪئي وئي. چار صدين کان وڌيڪ عرصي تائين رهي. قديم ايران تي ساساني خاندان جي حڪمراني جي ڊيگهه، پارٿيا جي ارساضي خاندان کان پوءِ ٻئي نمبر تي هئي، جيڪا فوري طور تي ان کان اڳ هو.<ref name="wiesehofer2">{{harv|Wiesehöfer|1996}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cultureofiran.com/b_history.php|title=A Brief History|work=Culture of Iran|archive-url=https://web.archive.org/web/20011121030510/http://www.cultureofiran.com/b_history.php|archive-date=21 November 2001|access-date=11 September 2009|url-status=dead}}</ref> اردشير اول، جنهن جو عروج اندروني ۽ ٻاهرين تڪرارن جي وچ ۾ آرسادين جي اثر جي زوال سان گڏ ٿيو، پاران قائم ڪئي وئي. ساساني خاندان ايراني قوم جي حڪمراني کي وڌائڻ ۽ مضبوط ڪرڻ سان هخامنشي سلطنت جي ورثي کي بحال ڪرڻ لاءِ تمام گهڻو پرعزم هو. خاص طور تي، سال 224ع ۾ هرمزدگان جي جنگ ۾ پارٿيا جي آرٽابانس چوٿين کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، ان پاڙيسري رومن سلطنت سان آرسادن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻو جوش سان مقابلو ڪرڻ شروع ڪيو، اهڙي طرح رومي-ايراني جنگين جو هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو. ساساني حڪمرانن جي ڪوششن سان آخرڪار ايران کي قديم زماني جي هڪ وڏي طاقت جي طور تي ٻيهر قائم ڪرڻ جو سبب بڻيو.<ref name="EIr-Sasanian">{{harv|Shahbazi|2005}}</ref><ref name="Norman A. Stillman pp 22">Norman A. Stillman ''The Jews of Arab Lands'' p. 22 Jewish Publication Society, 1979 {{ISBN|0827611552}}</ref><ref name="Byzantine Studies 2006, pp 29">International Congress of Byzantine Studies ''Proceedings of the 21st International Congress of Byzantine Studies, London, 21–26 August 2006, Volumes 1–3'' p. 29. Ashgate Pub Co, 2006 {{ISBN|075465740X}}</ref> پنهنجي عروج تي، ساساني سلطنت سڄي جديد ايران، عراق ۽ جزيره نما عرب جي ڪجهه حصن، خاص طور تي اوڀر عرب ۽ ڏکڻ عرب، قفقاز، سرزمين شام، وچ ايشيا جا ڪجهه حصا ۽ گڏوگڏ ننڍي کنڊ جا ڪجهه حصا ڪنٽرول ڪيا.<ref>{{Cite news|url=https://encyclopedia.pub/entry/23003#:~:text=It%20was%20under%20Khosrow%20II,the%20early%20seventh%20century%20CE.|title=Khosrow II (590–628 CE)|access-date=2025-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240619204859/https://encyclopedia.pub/entry/23003|archive-date=2024-06-19|language=en|accessdate=2026-01-14|archivedate=2024-06-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240619204859/https://encyclopedia.pub/entry/23003#:~:text=It%20was%20under%20Khosrow%20II,the%20early%20seventh%20century%20CE.}}</ref> انهن تيسيفون کي، پنهنجي سلطنت جي وجود جي پهرين ٻن سالن کان سواءِ، جڏهن اصطخر مختصر طور تي هن حيثيت ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون، گاديءَ جو هنڌ برقرار رکيو. جيئن اهو ارسڪڊ دور ۾ هو. ايراني تهذيب جي تاريخ ۾ هڪ اعليٰ مقام واري،<ref>Hourani, p. 87.</ref> ساساني سلطنت هڪ پيچيده ۽ مرڪزي حڪومتي نوڪر شاهي جي خاصيت هئي ۽ [[زرتشتي مذھب|زرتشتي مذهب]] جي بحالي کي قانوني ۽ متحد ڪندڙ مثالي طور تي ڏٺو ويو. <ref>Hourani, p. 87.</ref> هن دور ۾ ڪيترن ئي عظيم يادگارن ۽ عوامي ڪمن جي تعمير ڏٺي وئي ۽ ثقافتي ۽ تعليمي ادارن جي سرپرستي ڪئي وئي. ساسانين جي دور ۾، ايران جو ثقافتي اثر علائقي کان گهڻو پري پکڙجي ويو، جنهن کي ان ڪنٽرول ڪيو ۽ [[اولهائين يورپ]]، [[اوڀر آفريڪا]]، [[چين]] ۽ [[ننڍو کنڊ|هندستان]] جي دور دراز علائقن کي متاثر ڪيو. <ref>Hourani, p. 87.</ref> <ref>Hourani, p. 87.</ref> <ref>Hourani, p. 87.</ref> ان يورپي ۽ ايشيائي وچين دور جي فن کي شڪل ڏيڻ ۾ پڻ مدد ڪئي.<ref name="Iransaga: The art of Sassanians2">{{cite web|url=http://www.artarena.force9.co.uk/sass2.htm|title=Iransaga: The art of Sassanians|publisher=Artarena.force9.co.uk|access-date=2013-12-16}}</ref> عرب ۾ اسلام جي عروج ۽ بازنطيني/اوڀرين رومي سلطنت سان هڪ تباهي واري جنگ کان پوءِ، ساساني سلطنت شروعاتي مسلمان فتحن جي ور چڙهي وئي، جيڪيون محمد پاران شروع ڪيون ويون هيون ۽ راشدين خلافت جي دور ۾ جاري رهيون. جيتوڻيڪ ايران تي مسلمانن جي فتح قوم جي تاريخ ۾ هڪ اهم مذهبي ۽ ثقافتي تبديلي جي نشاندهي ڪئي، ايران جي اسلامائيزيشن ساساني فن، فن تعمير، موسيقي، ادب ۽ فلسفي کي بتدريج نئين اسلامي ثقافت ۾ جذب ​​ڪرڻ جي قابل بڻايو ۽ ان جي بدلي ۾، سڄي وڌندڙ مسلم دنيا ۾ ايراني ثقافت، علم ۽ خيالن جي واڌ ويجهه ۽ ارتقا کي يقيني بڻايو ۽ برقرار رکيو ويو. <ref>Abdolhossein Zarinkoob: ''Ruzgaran: tarikh-i Iran az aghz ta saqut saltnat Pahlvi'', p. 305</ref>[[File:Wall decoration from Ctesiphon DP-1091-001.jpg|سيسيفون جي هڪ محل جي سجاوٽ]] (𐭠𐭩𐭥𐭠𐭭𐭱𐭲𐭥𐭩، ايرانشهر، ايرانين جي سلطنت، [[File:Eranshahr.svg|60px]]) ارد شير اول (Ardashir I) ساساني گھراڻي جو پھريون بادشاھ ھو. ھن پارٿيان گھراڻي جي شھنشاھ ارتبنوس چوٿين (Artabanus IV) کي ھرمزدگان واري جنگ ۾ 224ع ۾ شڪست ڏئي پنھنجي گھراڻي جي بادشاھت جو بنياد رکيو<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.britannica.com/topic/Sasanian-dynasty|title=Sasanian dynasty {{!}} Significance, History, & Religion {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2022-01-20}}</ref> ==نالو== سرڪاري طور تي، ساساني سلطنت کي "ايرانين جي سلطنت" (وچين فارسي: <small>𐭠𐭩𐭥𐭠𐭭𐭱𐭲𐭥𐭩</small>، ايرانشهر؛ پارٿين: <small>𐭀𐭓𐭉𐭀𐭍𐭇𐭔𐭕𐭓</small>، آريانخ شهر؛ يوناني: <small>Ἀριανῶν ἔθνος</small> آريانون ايٿنوس) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. هي اصطلاح پهريون ڀيرو شاپور اول جي ٽنهي زبانن واري عظيم لکت ۾ تصديق ٿيل آهي. جنهن ۾ بادشاهه اعلان ڪري ٿو ته "مان ايرانين جي سلطنت جو مالڪ آهيان." وڌيڪ عام طور تي، سلطنت، جهڙوڪ ساساني خاندان پاڻ، تاريخي ۽ علمي ذريعن ۾ سڌو سنئون ساسان جي نالي تي رکيو ويو آهي، هي اصطلاح انگريزي ۾ مختلف طريقن سان ساساني سلطنت (<small>Sasanid، Sasanian)</small> جي نالي سان درج ٿيل آهي. == تاريخ == '''ساساني سلطنت''' (انگريزي: Sasanian Empire) [[ايران]] جي علائقن تي مرڪز ٿيل هڪ فارسي سلطنت ھئي، جن تي ساساني خاندان حڪمراني ڪئي. سلطنت جو بنياد 224ع ۾ پيو ۽ اھا 651ع تائين قائم رھي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://web.archive.org/web/20011121030510/http://www.cultureofiran.com/b_history.php|title=Culture of Iran|date=2001-11-21|website=web.archive.org|access-date=2022-01-20}}</ref> ايران ۾ مسلمانن جي فتح ھن سلطنت جو خاتمو آندو. ساساني سلطنت کان اڳ ھتي پارٿيان گھراڻي جي بادشاھي قائم ھئي. رومين سان جنگيون جوٽڻ ۽ پنھنجي خانداني جھڳڙن سبب پرٿيان حڪمران ڪمزور ٿي ويا ھئا جنھن جو فائدو وٺي ساسانين ملڪ تي قبضو ڪري نئين سلطنت جو بنياد وڌو، ساساني دور ۾ ايران ھڪ طاقتور ۽ خوشحال قوم جي حيثيت سان دنيا ۾ متعارف ٿيو.<ref>Norman A. Stillman The Jews of Arab Lands pp 22 Jewish Publication Society, 1979 ISBN 0827611552</ref> ھن [[اڪئمنيڊ|هخامنشي بادشاھت]] جي روايتن کي زنده رکندي ھڪ طاقتور سلطنت جو بنياد رکيو. ساساني سلطنت ۾ موجودا [[ايران]] ۽ [[عراق]] جا سمورا علائقا شامل ھئا. ان سان گڏوگڏ ھن سلطنت جون حدون اڀرندي ڀونوچ سمنڊ (جنھن ۾ [[مصر]] ۽ [[اناطوليا]] به شامل ھو) کان وٺي موجوده [[پاڪستان]] تائين پکڙيل ھيون. ڏکڻ [[عرب جزيري نما|عربستان]] جا ڪجهه علائقا، [[قفقاز]] ۽ [[وچ ايشيا]] جا علائقا بہ ھن سلطنت جو حصو ھئا. ساساني دور [[اسلام]] جي اچڻ کان اڳ ايران جي عروج جو دور مڃيو وڃي ٿو. ساسانين ھڪ طاقتور مرڪزي حڪومت جو بنياد رکيو ۽ اقليتن جي حقن سان ڇيڙڇاڙ کان پاسو ڪيو. ساساني [[زرتشتي مذھب]] جا پوئلڳ ھئا ۽ ھنن پنھنجي مذھب کي خوب وڌايو ۽ ويجھايو. ھنن ڪيترائي يادگار تعمير ڪرايا ۽ سلطنت ۾ تعليمي ادارن جو ڄار وڇايو. == حڪومت == == پاڙيسري طاقتن سان لاڳاپا == <nowiki>:</nowiki> == سماج == == ثقافت == == معيشت == == مذهب == == ٻولي == == ورثو ۽ اهميت == == گيلري == == پڻ ڏسو == ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category|Sassanid Empire|Sasanian Empire}} * [https://web.archive.org/web/20120422142548/http://www.humanities.uci.edu/sasanika/ Sasanika: the History and Culture of Sasanians] * ''Sasanian rock reliefs'', Photos from Iran, [https://www.livius.org/sao-sd/sassanids/sassanid-reliefs.html ''Livius''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161110012241/http://www.livius.org/sao-sd/sassanids/sassanid-reliefs.html |date=10 November 2016 }}. * {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20100109191214/http://www.iranica.com/newsite/articles/ot_grp7/ot_sasanian_dyn_20050301.html Sasanian dynasty]}} entry in the ''[[Encyclopædia Iranica]]'' * [https://www.angelfire.com/rnb/bashiri/Sassanian/Sassan.html The Sassanians] The Sassanians by Iraj Bashiri, University of Minnesota. * [http://www.iranchamber.com/art/articles/art_of_sassanians.php The Art of Sassanians, on Iran Chamber Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061026095827/http://www.iranchamber.com/art/articles/art_of_sassanians.php |date=2006-10-26 }} * [http://ecai.org/sasanianweb/ ECAI.org ''The Near East in Late Antiquity: The Sasanian Empire''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061214083059/http://ecai.org/sasanianweb/ |date=14 December 2006 }} * [https://books.google.com/books?id=njwgd7YZHi8C&q=roman+empire+in+persia Google Books on Roman Eastern Frontier (part 1)] * [http://www.iranchamber.com/history/sassanids/sassanid_images_inscriptions1.php A Review of Sassanid Images and Inscriptions, on Iran Chamber Society] * [https://www.livius.org/sao-sd/sassanids/sassanid-crowns.html Sassanid crowns] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161110011645/http://www.livius.org/sao-sd/sassanids/sassanid-crowns.html |date=10 November 2016 }} * [https://www.livius.org/sao-sd/sassanids/sassanid_kings.html Sassanid coins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161110014158/http://www.livius.org/sao-sd/sassanids/sassanid_kings.html |date=10 November 2016 }} * [http://www.hp.uab.edu/image_archive/ugp/ Sassanid textile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061022075330/http://www.hp.uab.edu/image_archive/ugp/ |date=22 October 2006 }} * [http://www.islamicarchitecture.org/art/islamic-metalwork.html Islamic Metalwork] ''The continuation of Sassanid Art'' * [http://www.transoxiana.com.ar/0104/sasanians.html Sasanians in Africa in Transoxiana 4]. * [http://www.iranchamber.com/history/ctesiphon/ctesiphon.php Ctesiphon; The capital of the Parthian and the Sassanid empires, on Iran Chamber Society] * [http://www.iranchamber.com/history/islamic_conquest/islamic_conquest.php Islamic Conquest of Persia] * [http://www.iranian.com/History/2000/August/China/ Pirooz in China, By Frank Wong] * [http://www.bbc.co.uk/radio4/history/inourtime/inourtime_20071213.shtml The Sassanian Empire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090101013011/http://www.bbc.co.uk/radio4/history/inourtime/inourtime_20071213.shtml |date=1 January 2009 }} BBC – [[BBC Radio 4|Radio 4]] ''[[In Our Time (BBC Radio 4)|In Our Time]]'' programme (available as .ram file) * [https://www.bbc.co.uk/programmes/b008g2x5 The Sassanian Empire: Further Reading] * [https://web.archive.org/web/20090715080555/http://www.iranologie.com/history/history5.html Iranologie History of Iran Chapter V: Sasanians] * [http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php History of Iran on Iran Chamber Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061110131804/http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php |date=10 November 2006 }} * [https://www.livius.org/persia.html Livius articles on ancient Persia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170614190250/http://www.livius.org/persia.html |date=14 June 2017 }} * [http://www.fordham.edu/halsall/med/fryehst.html Richard Frye "The History of Ancient Iran"] * [http://www.artarena.force9.co.uk/hpart.html Iransaga: Persian arts through the centuries] * [http://www.iranchamber.com/religions/articles/aba_church_persia.php Christianity in Ancient Iran: Aba & The Church in Persia, on Iran Chamber Society] * [http://www.iranchamber.com/history/sassanids/sassanian_army.php iranchamber.com] {{Sasanian Empire}} {{Navboxes |list = {{Ancient Syria and Mesopotamia}} {{Ancient Mesopotamia topics}} {{Sasanian Provinces}} {{Iran topics}} {{Empires}} }} {{authority control}} [[زمرو:ساساني سلطنت]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]] [[زمرو:قديم ميسوپوٽيميا]] [[زمرو:قديم اناطوليا]] [[زمرو:قديم تاريخ]] [[زمرو:وچئين دور جي اناطوليا ۾ رياستون]] [[زمرو:ابخازيا جي تاريخ]] [[زمرو:داغستان جي تاريخ]] [[زمرو:جارجيا جي قديم تاريخ]] [[زمرو:افغانستان جي قديم تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي قديم تاريخ]] [[زمرو:وچ ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:قديم سرزمين شام]] [[زمرو:سر زمين شام جي تاريخ]] [[زمرو:سرزمين شام جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي اڳوڻي بادشاهتون]] [[زمرو:قديم آرمينيا]] [[زمرو:آرمينيا ۾ 6 صدي]] [[زمرو:آرمينيا ۾ 7 صدي]] [[زمرو:آذربائيجان جي قديم تاريخ]] [[زمرو:سال 224ع ادارا]] [[زمرو:سال 651ع ۾ ادارا ختم ٿيڻ]] [[زمرو:قديم آفريڪا ۾ ملڪ]] [[زمرو: 220 جي ڏهاڪي ۾ قائم ٿيندڙ رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:7 صدي ۾ قائم ٿيندڙ رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:سلطنتون]] lsb4a235ax71safu16szukg6ca75z3g 14 77894 411868 280922 2026-09-13T13:06:30Z Ibne maryam 17680 /* */ 411868 wikitext text/x-wiki {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:ايشيا ۾ پيل بنيادون]] [[زمرو:ايشيا ۾ صديون]] [[زمرو:بنيادون بلحاظ کنڊ ۽ صدي]] [[زمرو:ايشيا ۾ قيام بلحاظ صدي]] cooyqtcpnvmnm5798mq14j6b9jj7s6v 14 78988 411873 284722 2026-09-13T13:14:13Z Ibne maryam 17680 /* */ 411873 wikitext text/x-wiki {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:بنيادون بلحاظ کنڊ ۽ صدي]] [[زمرو:يورپ جون بنيادون]] [[زمرو:يورپ ۾ صديون]] [[زمرو:يورپ ۾ قيام بلحاظ صدي]] 3lcoae6ibfptd8jbxnd7pxrkie7v5k0 14 79044 411892 406746 2026-09-13T13:34:12Z Ibne maryam 17680 added [[Category:يورپ جي تاريخ بلحاظ دور]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 411892 wikitext text/x-wiki {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:يورپ ۾ صديون]] [[زمرو:ارڙھين صدي بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ بلحاظ دور]] bi9z1mv6nrtg4q7r2gd9x2gg8i5jhnr 3 79298 411972 286100 2026-09-13T17:13:04Z Mfield 22010 Mfield صفحي [[واپرائيندڙ بحث:Binzy Boi]] کي [[واپرائيندڙ بحث:OliveBrittle]] ڏانھن چوريو: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Binzy Boi|Binzy Boi]]" to "[[Special:CentralAuth/OliveBrittle|OliveBrittle]]" 286100 wikitext text/x-wiki {{سانچو:سماجي ڳنڍڻن تي سنڌي وڪيپيڊيا}} <div style="padding:5px;font-size:medium"><center style="word-spacing:1ex">[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخاني جي صفحي تي پنھنجون سفارشون ڏيو]] </center></div> {| bgcolor="#ADDFAD" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border-top:2px dashed #3eb2c9;border-bottom:2px dashed #3eb2c9;padding: 5px 20px 25px;" |<span style="font-family:MB Lateefi;float:left">'''[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخانو]]'''</span> <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> [[عڪس:Wikipedia laurier wp.png|left|200px]] <center><big>'''بزمِ سنڌي وڪيپيڊيا ۾ ڀلي ڪري آيا''' ''{{PAGENAME}}'''</big></center>'' '''السلام عليڪم! اسان اميد ڪريون ٿا تہ توھان سنڌي وڪيپيڊيا جي لاء بھترين اضافو ثابت ٿيندئو'''.<br> * وڪيپيڊيا ھڪ کليل ڄاڻ چيڪلو آھي جنھن کي اسان سڀ ملي ڪري لکندا ۽ سنواريندا آھيون. وڪيپيڊيا منصوبي جي شروعات جنوري 2001ع ۾ ٿي، جڏھن تہ سنڌي وڪيپيڊيا فيبروري 2006ع ۾ عمل آئي. في الحال ھن وڪيپيڊيا ۾ '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' [[Special:Allpages|مضمون]] موجود آھن.<br /> * ھن چيڪلي (انسائيڪلوپيڊيا) ۾ توھان مضمون نويسي، سنوار ۽ تصحيح کان پھريان ھيٺين صفحن تي ضرور نظر وجھو.''' * صفحن جي ظاھريت جي تبديلي ۽ طریقيڪار جي لاءِ ڏسو '''[[خاص:ترجيحات|ترجيحون]]'''. <Font - size=4> '''اصول ۽ قاعدا''' </Font - size> <Font - size=3> '''توھان جو واپرائيندڙ ۽ بحث صفحو''' </Font - size><br> ھتي توھانجو [[خاص:Mypage|'''مخصوص واپرائيندڙ صفحو بہ ھوندو''']] جتي توھان [[:زمرو:يوزر سانچا|پنھنجو تعارف لکي سگھو ٿا]]، ۽ توهانجي [[خاص:Mytalk|واپرائيندڙ بحث]] تي ٻيا رڪنَ توھان سان رابطو ڪري سگھن ٿا ۽ توھان ڏي پيغام موڪلي سگھن ٿا. * '''ڪنھن ٻئي رڪن کي پيغام موڪلڻ وقت ھنن امرن جو خاص خيال رکو''': ** '''جيڪڏھن ضرورت هجي تہ پيغام کي عنوان ضرور ڏيو'''. ** '''پيغام جي آخر ۾ پنهنجي صحيح ضرور وجھو، ان جي لاءِ هي علامت درج ڪريو'''--&#126;&#126;&#126;&#126;''' يا ھن ([[عڪس:Insert-signature.png|link=]]) بٽڻ تي ٽڙڪ ڪريو'''. ** '''[[Wikipedia:اصول بحث|اظھار بحث جي آدابن]] جو خصوصي خيال رکو'''. <Font - size=3> '''تعاون''' </Font - size> * '''وڪيپيڊيا جي ڪنھن بہ صفحي جي سڄي پاسي ڳوليو جو خانو نظر ايندو آھي. جنھن موضوع تي مضمون ٺاھڻ چاھيو تہ ڳوليو جي خاني ۾ لکو، ۽ ڳوليو تي ٽڙڪ ڪريو'''. <inputbox>type=search</inputbox> * '''توھان جي موضوع سان ملندڙ جلندڙ صفحا نظر ايندا. اھو اطمينان ڪرڻ کان پوء تہ توھان جي گهربل موضوع تي پھريان کان مضمون موجود ناھي، توھان نئون صفحو ٺاھي سگھو ٿا واضع هجي تہ ھڪ موضوع تي ھڪ کان وڌيڪ مضمون ٺاھڻ جي اجازت ناھي. توھان ھيٺ ڏنل خانو بہ استعمال ڪري سگھو ٿا'''. <inputbox>type=create</inputbox> * '''لکڻ کان پهرئين ھن ڳالھ جو يقين ڪريو تہ جنھن عنوان تي توھان لکي رھيا آھيو ان تي يا ان سان ملندڙ عنوانن تي وڪي ۾ ڪوئي مضمون نہ ھجي. ان جي لاء توھان ڳوليو جي خاني ۾ عنوان ۽ ان جا هم معنيٰ لفظ (اهڙا لفظ جن جي معني هڪ هجي) لکي ڳولا ڪريو'''.</center> |} -- توھان جي مدد جي لاء ھر وقت حاضر، اوهان جو خادم --[[واپرائيندڙ:KaleemBot|KaleemBot]] ([[واپرائيندڙ بحث:KaleemBot|ڳالھ]]) 08:14, 19 آگسٽ 2024 ( يو.ٽي.سي) opk0xctulwqokbzhiyup9wb7awblqpu 0 79609 412070 307416 2026-09-14T05:02:35Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 412070 wikitext text/x-wiki [[File:Li6-D Reaction.svg|300 px|thumb|In this symbolic representing of a nuclear reaction, [[lithium-6]] ({{nuclide|Lithium|6}}) and [[deuterium]] ({{nuclide|Hydrogen|2}}) react to form the highly excited intermediate nucleus {{nuclide|Beryllium|8}} which then decays immediately into two [[alpha particle]]s of [[helium-4]] ({{nuclide|helium|4}}). [[Proton]]s are symbolically represented by red spheres, and [[neutron]]s by blue spheres.]] '''نيوڪليئر فزڪس''' (Nuclear Physics) طبيعيات جو اهو شعبو آهي جيڪو ايٽمن جي نيوڪلائي مادي جي ٻين شڪلن جي مطالعي سان گڊ، ايٽمي مرڪزن (Nuclei)، انهن جي جزن ۽ تعاملات جو مطالعو ڪري ٿو. نيوڪليئر فزڪس کي ايٽمي فزڪس، جيڪا ايٽم کي، بشمول اليڪٽران، مجموعي طور تي پڙهائي ٿي، سان ملائين نه گهرجي. نيوڪليئر فزڪس ۾ دريافتون ڪيترن ئي شعبن ۾ ايپليڪيشنن جو سبب بڻيل آهن. ھن ۾ نيوڪليئر طاقت، نيوڪليائي ھٿيار، نيوڪليائي طب، مقناطيسي گونج اميجنگ <small>(MRI)</small>، صنعتي ۽ زرعي آئسوٽوپ، مواد جي انجنيئرنگ ۾ آئن امپلانٽيشن ۽ ارضيات ۽ آرڪيالاجي ۾ ريڊيو ڪاربن تاريخ معلوم ڪرڻ شامل آهن. اهڙيون ايپليڪيشنون نيوڪليئر انجنيئرنگ جي شعبي ۾ اڀياس ڊي رهيو آهن. ذرات جي فزڪس جو اڀياس نيوڪليئر فزڪس مان ۽ ٻن شعبن کي عام طور تي ويجهي اتحاد ۾ سيکاريو ويندو آهي. نيوڪليئر ايسٽرو فزڪس، نيوڪليئر فزڪس جو خلائي طبيعيات ۾ استعمال، ستارن جي اندروني ڪم ڪار ۽ ڪيميائي عناصر جي اصليت جي وضاحت ڪرڻ ۾ اهم آهي. ==تاريخ== ==جديد نيوڪليئر فزڪس== ==پڻ ڏسو== * نيوڪليئر ٽيڪنالاجي * آئسوميرڪ شفٽ * نيوڪليئر ڪيمسٽري * نيوڪليئر مادو * نيوڪليئر ماڊل * نيوڪليئر اسپيڪٽروسڪوپي * نيوڪليئر ساخت * نيوڪلونيڪا (ويب سائيٽ) * ڪيو.سي.ڊي. مادو ==خارجي لنڪس== {{Sister project links|نيوڪليئر فزڪس }} <!--Please add new links sparingly and remove any links to websites that are dead, unreliable or not very useful for readers. You should usually link to the home page or an index page rather than having multiple links to the same site. If the site covers very similar material as one that is already linked to, only link to the best one. The links are alphabetized to avoid jockeying for position.--> *[http://www.aip.org/history/exhibits/rutherford/ Ernest Rutherford's biography at the American Institute of Physics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160730205247/https://www.aip.org/history/exhibits/rutherford/ |date=2016-07-30 }} *[http://dnp.aps.org American Physical Society Division of Nuclear Physics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170920212827/http://www.dnp.aps.org/ |date=2017-09-20 }} *[http://www.ans.org American Nuclear Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081202011858/http://www.ans.org/ |date=2008-12-02 }} *[https://web.archive.org/web/20190526223700/http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=science%2FNuclear+Physics Annotated bibliography on nuclear physics from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues] *[http://www.nucleonica.net/wiki/index.php/Main_Page Nuclear science wiki] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021113908/http://www.nucleonica.net/wiki/index.php/Main_Page |date=2013-10-21 }} *[http://www-nds.iaea.org Nuclear Data Services – IAEA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210318000948/http://www-nds.iaea.org/ |date=2021-03-18 }} * [http://www.bbc.co.uk/programmes/p0054887 Nuclear Physics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171223063411/http://www.bbc.co.uk/programmes/p0054887 |date=2017-12-23 }}, BBC Radio 4 discussion with Jim Al-Khalili, John Gribbin and Catherine Sutton (''In Our Time'', Jan. 10, 2002) {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Nuclear Physics}} [[Category:Nuclear physics| ]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:نيوڪليائي فزڪس]] [[زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون]] l80aezqiuof0j9q67urbpcf4av768ta 0 88663 411984 405236 2026-09-13T19:51:00Z Ibne maryam 17680 /* */ 411984 wikitext text/x-wiki {{Short description|Physical model of propagating energy}} [[File:Onde electromagnetique.svg|thumb|upright=1.8|هڪ لڪير واري پولرائزڊ برقي مقناطيسي لهر جيڪا z-محور ۾ وڃي ٿي. جنهن ۾ E برقي ميدان کي ظاهر ڪري ٿو ۽ عمودي B مقناطيسي ميدان کي ظاهر ڪري ٿو.|400x200px]] '''برقي مقناطيسي تابڪاري''' (Electromagnetic Radiation) برقي مقناطيسي [[انگريزي ٻولي|لهرن]] ذريعي توانائي جي منتقلي آهي. نظر ايندڙ روشني، جيڪا برقي مقناطيسي تابڪاري جي هڪ شڪل آهي، توانائي جي هڪ صورت آهي جيڪا موج جي نوعيت رکي ٿي. تابڪاري جي هي موجون توانائي جي پيڪٽن، جنهن کي ڦوٽون (Photon) سڏيو ويندو آهي، تي مشتمل هونديون آهن. فزڪس ۾ برقي مقناطيسي تابڪاري (EMR) يا برقي مقناطيسي لهر (EMW). اها برقي مقناطيسي ميدان جي هڪ خود-پيدا ٿيندڙ لهر آهي جيڪا خلا ۾ رفتار ۽ تابڪاري توانائي کڻي ٿي. اهو هڪ وسيع اسپيڪٽرم کي شامل ڪري ٿو، جيڪو فريڪوئنسي (موج جي ڊيگهه جي الٽ متناسب) جي لحاظ کان درجه بندي ڪيو ويو آهي، ريڊيو لهرن، مائڪرو ويز، انفراريڊ، نظر ايندڙ روشني، الٽراوائليٽ، ايڪس ري، گاما شعاعن تائين. EMR جا سڀئي روپ ويڪيوم ۾ روشني جي رفتار سان سفر ڪن ٿا ۽ لهر-ذري جي دوئي کي ظاهر ڪن ٿا، لهرن جي طور تي ۽ فوٽون جي طور تي ڪم ڪن ٿا. * اليڪٽرومگناطيسي تابڪاري چارج ٿيل ذرڙن کي تيز ڪندي پيدا ڪئي ويندي آهي جهڙوڪ سج ۽ ٻين آسماني جسمن مان يا مصنوعي طور تي مختلف ايپليڪيشنن لاءِ پيدا ڪيل. مادي سان ان جو رابطو طول موج تي منحصر آهي، رابطي، طب، صنعت ۽ سائنسي تحقيق ۾ ان جي استعمال کي متاثر ڪري ٿو. ريڊيو لهرون نشريات ۽ وائرليس ڪميونيڪيشن کي فعال ڪن ٿيون، انفراريڊ کي ٿرمل اميجنگ ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي، نظر ايندڙ روشني نظر لاءِ ضروري آهي، ۽ اعليٰ توانائي واري تابڪاري، جهڙوڪ ايڪس ري ۽ گاما شعاع، طبي اميجنگ، ڪينسر جي علاج، ۽ صنعتي معائني ۾ لاڳو ڪئي ويندي آهي. اعليٰ توانائي واري تابڪاري جي نمائش صحت لاءِ خطرو پيدا ڪري سگهي ٿي، جنهن ڪري ڪجهه ايپليڪيشنن ۾ بچاءُ ۽ ضابطو ضروري ٿي ويندو آهي. In [[physics]], '''electromagnetic radiation''' ('''EMR''') or '''electromagnetic wave''' ('''EMW''') is a self-propagating [[wave]] of the [[electromagnetic field]] that carries [[momentum]] and [[radiant energy]] through space.<ref>* {{cite book |author=Purcell and Morin, Harvard University. |title=Electricity and Magnetism, 820p |publisher=Cambridge University Press, New York |year=2013 |isbn=978-1-107-01402-2 |edition=3rd}} p 430: "These waves... require no medium to support their propagation. Traveling electromagnetic waves carry energy, and... the ''Poynting'' vector describes the energy flow...;" p 440: ... the electromagnetic wave must have the following properties: 1) The field pattern travels with speed c (speed of light); 2) At every point within the wave... the electric field strength E equals "c" times the magnetic field strength B; 3) The electric field and the magnetic field are perpendicular to one another and to the direction of travel, or propagation."</ref><ref name="ThoughtCo">{{Cite web |title=What Is Electromagnetic Radiation? |url=https://www.thoughtco.com/definition-of-electromagnetic-radiation-605069 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925165728/https://www.thoughtco.com/definition-of-electromagnetic-radiation-605069 |archive-date=25 September 2024 |access-date=2024-09-25 |website=ThoughtCo |language=en}}</ref> It encompasses a broad spectrum, classified by [[frequency]] (inversely proportional to [[wavelength]]), ranging from [[radio waves]], [[microwaves]], [[infrared]], [[visible light]], [[ultraviolet]], [[X-ray]]s, to [[gamma rays]].<ref>{{cite journal |last1=Maxwell |first1=J. Clerk |date=1 January 1865 |title=A Dynamical Theory of the Electromagnetic Field |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London |volume=155 |pages=459–512 |bibcode=1865RSPT..155..459M |doi=10.1098/rstl.1865.0008 |s2cid=186207827}}</ref><ref>* {{cite book |author=Browne, Michael |title=Physics for Engineering and Science, p427 |url=https://archive.org/details/schaumsoutlinesp0000brow |publisher=McGraw Hill/Schaum, New York. |year=2013 |isbn=978-0-07-161399-6 |edition=2nd}}; p319: "For historical reasons, different portions of the EM spectrum are given different names, although they are all the same kind of thing. Visible light constitutes a narrow range of the spectrum, from wavelengths of about 400-800 nm.... ;p 320 "An electromagnetic wave carries forward momentum... If the radiation is absorbed by a surface, the momentum drops to zero and a force is exerted on the surface... Thus the radiation pressure of an electromagnetic wave is (formula)."</ref> All forms of EMR travel at the speed of light in a vacuum and exhibit [[wave–particle duality]], behaving both as waves and as discrete particles called photons. Electromagnetic radiation is produced by accelerating charged particles such as from the Sun and other celestial bodies or artificially generated for various applications. Its interaction with matter depends on wavelength, influencing its uses in communication, medicine, industry, and scientific research. Radio waves enable [[broadcasting]] and [[Wireless|wireless communication]], infrared is used in [[Thermography|thermal imaging]], visible light is essential for vision, and higher-energy radiation, such as X-rays and gamma rays, is applied in medical imaging, cancer treatment, and industrial inspection. Exposure to high-energy radiation can pose health risks, making shielding and regulation necessary in certain applications. In [[quantum mechanics]], an alternate way of viewing EMR is that it consists of [[photon]]s, uncharged [[elementary particle]]s with zero [[rest mass]] which are the [[quantum|quanta]] of the [[electromagnetic field]], responsible for all electromagnetic interactions.<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/themes/physics/ekspong/|title=The Dual Nature of Light as Reflected in the Nobel Archives|website=nobelprize.org|access-date=4 September 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170715170621/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/themes/physics/ekspong/|archive-date=15 July 2017}}</ref> [[Quantum electrodynamics]] is the theory of how EMR interacts with matter on an atomic level.<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/science-and-technology/astronomy-and-space-exploration/astronomy-general/electromagnetic-spectrum|title=Electromagnetic Spectrum facts, information, pictures {{!}} Encyclopedia.com articles about Electromagnetic Spectrum|website=encyclopedia.com|language=en|access-date=4 September 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170613005456/http://www.encyclopedia.com/science-and-technology/astronomy-and-space-exploration/astronomy-general/electromagnetic-spectrum|archive-date=13 June 2017}}</ref> Quantum effects provide additional sources of EMR, such as the [[Atomic electron transition|transition of electrons]] to lower [[energy level]]s in an atom and [[black-body radiation]].<ref name="Tipler">{{cite book| last1 = Tipler| first1 = Paul A. | title = Physics for Scientists and Engineers: Vol. 1: Mechanics, Oscillations and Waves, Thermodynamics| publisher = MacMillan| date = 1999| pages = 454| url = https://books.google.com/books?id=U9lkAkTdAosC&q=%22electromagnetic+waves%22+charges+accelerate&pg=PA454| isbn = 978-1-57259-491-3}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikisource|QST/December 1915/Pictured Electromagnetic Waves|Pictured Electro-Magnetic Waves}} {{Library resources box| by=no| onlinebooks=no| others=no| about=yes| label=Electromagnetic radiation}} * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_28.html The Feynman Lectures on Physics Vol. I Ch. 28: Electromagnetic Radiation] * {{Commons category-inline}} * [http://www.physnet.org/modules/pdf_modules/m210.pdf ''Electromagnetic Waves from Maxwell's Equations''] on [http://www.physnet.org/ Project PHYSNET]. {{Authority control}} {{Portal|Physics}} [[زمرو:برقي مقناطيسي تابڪاري]] [[زمرو:تابڪاري]] [[زمرو:برقناطيسيت]] [[زمرو:هينرخ هرٽز]] [[زمرو:بنيادي باهمي عمل]] [[زمرو:توانائي جون قسمون]] [[زمرو:برقي مقناطيسي لهرون]] rf323u95vnkqvwrme1zur9xjnqkr4ej 14 91449 411889 359787 2026-09-13T13:31:40Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[زمرو:اسڪاٽلينڊ ۾ 18هين صدي]] کي [[زمرو:اسڪاٽلينڊ ۾ ارڙهين صدي]] ڏانھن چوريو 359787 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اسڪاٽلينڊ جي قديم تاريخ]] 6servtovkzshun6c7x392tb48c32fl6 411891 411889 2026-09-13T13:32:35Z Ibne maryam 17680 /* */ 411891 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپ ۾ ارڙهين صدي]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊ جي قديم تاريخ]] i4nvvhxgfjjrupn88pva8jyyu2obd0g 14 91452 411879 359790 2026-09-13T13:23:40Z Ibne maryam 17680 /* */ 411879 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ارڙهين صدي]] [[زمرو:يورپ ۾ ارڙهين صدي]] [[زمرو:ويلز جي قديم تاريخ]] 2fehk1xpya3lanzd4umxxl01eag8r0d 411884 411879 2026-09-13T13:28:09Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[زمرو:ويلز ۾ 18هين صدي]] کي [[زمرو:ويلز ۾ ارڙهين صدي]] ڏانھن چوريو 411879 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ارڙهين صدي]] [[زمرو:يورپ ۾ ارڙهين صدي]] [[زمرو:ويلز جي قديم تاريخ]] 2fehk1xpya3lanzd4umxxl01eag8r0d 14 91455 411886 359793 2026-09-13T13:28:53Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[زمرو:انگلينڊ ۾ 18هين صدي]] کي [[زمرو:انگلينڊ ۾ ارڙهين صدي]] ڏانھن چوريو 359793 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انگلينڊ جي قديم تاريخ]] 44rluie1blfwmz43od6b7srrhgc9fjr 411888 411886 2026-09-13T13:30:37Z Ibne maryam 17680 /* */ 411888 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپ ۾ ارڙهين صدي]] [[زمرو:انگلينڊ جي قديم تاريخ]] 70znf2lhvsxwbbj0q5oyspg2h24t5el 0 91849 412063 361283 2026-09-14T04:56:47Z Ibne maryam 17680 added [[Category:طبعيات]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 412063 wikitext text/x-wiki {{Nuclear physics}} '''تابڪاريت''' يا '''تابڪاري زوال''' (Radioactive decay) جي دريافت 1896ع ۾ فرانسيسي سائنسدان [[هينري بيڪريل]] ڪئي هئي. هو پنهنجي ليبارٽري ۾ ايڪس ريز (X-rays) تي تحقيق ڪري رهيو هو ۽ ڏسڻ چاهي پيو ته اهي فوٽوگرافڪ پليٽن تي ڪيئن اثر ڪن ٿيون. هن ڏٺو ته يورينيم جا نمڪ بغير ڪنهن ٻاهرين روشنيءَ جي، اونداهيءَ ۾ به فوٽوگرافڪ پليٽ کي متاثر ڪن ٿا. هن محسوس ڪيو ته يورينيم مان ڪي خاص شعاع نڪرن ٿا جيڪي ڪاري ڪاغذ مان به گذري سگهن ٿا. هن انهن کي "يورينيم شعاع" جو نالو ڏنو.<ref>{{cite book|last=Mould|first=Richard F.|title=A century of X-rays and radioactivity in medicine|year=1995|publisher=Inst. of Physics Publ.|page=12|isbn=978-0-7503-0224-1}}</ref> بعد ۾ [[ميري ڪيوري|ماري ڪوري]] ۽ سندس مڙس پيئر ڪوري تابڪاريءَ تي وڌيڪ تحقيق ڪئي ۽ ٻڌايو ته يورينيم خودبخود اهڙا شعاع خارج ڪري ٿو. هنن دريافت ڪيو ته يورينيم جو مقدار جيترو وڌيڪ هوندو، شعاعن جي شدت به اوتري وڌيڪ هوندي. == تاريخ == 1896ع ۾ بيڪريل جي دريافت کانپوءِ اهو واضح ٿيو ته تابڪاري مادي جي هڪ خاصيت آهي جيڪا ٻاهرين اثرن (جيئن گرمي پد يا دٻاءُ) کان آزاد هوندي آهي. تنهنڪري هن ان کي "ايڪٽو ريڊيشن" (Radioactive Radiation) ۽ ان عمل کي "تابڪاري" (Radioactivity) جو نالو ڏنو. 1898ع ۾ [[ميري ڪيوري|ماري ڪوري]] ۽ پيئر ڪوري ٿوريم (Thorium) ۾ به تابڪاري دريافت ڪئي. ساڳئي سال هنن ٻه نوان عنصر دريافت ڪيا: ريڊيم (جيڪو يورينيم کان لکين ڀيرا وڌيڪ تابڪار آهي) ۽ پولونيم (جنهن جو نالو ماري ڪوريءَ پنهنجي ملڪ پولينڊ جي نالي تي رکيو). 1908ع ۾ ردر فورڊ هڪ تابڪار گئس ريڊون (Radon) دريافت ڪئي. === تابڪاري زوال ۽ ڪيميائي تبديلي ۾ فرق === تابڪاري زوال ڪيميائي تبديليءَ کان هيٺين بنيادن تي مختلف آهي: * تابڪاري زوال هڪ خودبخود ۽ مسلسل عمل آهي. * ان جو تعلق صرف عنصر جي ايٽمي نيوڪليئس سان آهي، ڪيميائي مرڪب سان نه. * هي جسماني حالتن (دٻاءُ، گرمي پد) تي منحصر نه هوندو آهي. * ان مان تمام گهڻي توانائي خارج ٿيندي آهي. == تابڪاريءَ جي ماپ جا يونٽ == تابڪاريءَ کي بيڪريل (Becquerel) يونٽ ۾ ماپيو ويندو آهي. * 1 بيڪريل جو مطلب آهي ته نموني مان هر سيڪنڊ ۾ هڪ شعاع خارج ٿئي ٿو. * ٻيا يونٽ ڪوري (Curie/Ci) ۽ ردر فورڊ (Rutherford/Rd) آهن. * 1 ڪوري (Ci) = 3.7 x 10^10 ڊس-انٽيگريشن في سيڪنڊ. == زوال جي شرح (Rate of Decay) == [[File:Alfa beta gamma radiation.svg|thumb|left|300px|رسم ڏيکاري ٿي ته الفا شعاع ڪاغذ سان، بيٽا شعاع ايلومينيم سان، ۽ گاما شعاع صرف شيشي يا سيهي جي ٿلهي چادر سان روڪي سگهجن ٿا.]] تابڪاريءَ جو عمل هڪ مستقل شرح سان هلندو آهي. جيڪڏهن اسان وٽ ڪنهن تابڪار مادي جو نمونو هجي، ته ان جي ايٽمن جي ٽٽڻ جي شرح (dN/dt) ان وقت موجود ايٽمن جي ڪُل تعداد (N) جي متناسب هوندي آهي. فارمولا: (-dN / N) = λ * dt جتي λ (لامڊا) زوال جو مستقل (decay constant) آهي. ان کي حل ڪرڻ سان اسان کي هيٺيون نتيجو ملي ٿو: N(t) = N0 * e^(-λt) جتي: * N0 = شروعاتي ايٽمن جو تعداد. * e = قدرتي لاگرٿم جو بنياد (تقريبن 2.718). == اڌ-عمر (Half-Life) == اڌ-عمر (Half-Life) مان مراد اهو وقت آهي جنهن ۾ ڪنهن تابڪار مادي جا اڌ ايٽم ٽٽي وڃن ۽ ان جو مقدار اڌ رهجي وڃي. ان کي t(1/2) سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. اڌ-عمر ۽ زوال جي مستقل جي وچ ۾ لاڳاپو: t(1/2) = 0.693 / λ مثال طور: جيڪڏهن اسان وٽ 400,000 تابڪار ايٽم آهن ۽ ان جي اڌ-عمر 10 ڏينهن آهي، ته: * 10 ڏينهن کانپوءِ: 200,000 ايٽم رهندا. * 20 ڏينهن کانپوءِ: 100,000 ايٽم رهندا. * 30 ڏينهن کانپوءِ: 50,000 ايٽم رهندا. == حسابي مثال == ڪاربان-14 (Carbon-14) جو استعمال قديم آثارن ۽ فوسلز جي عمر معلوم ڪرڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي. ان جي اڌ-عمر 5,730 سال آهي. جيڪڏهن اسان کي ڪو فوسل ملي ٿو جنهن ۾ تابڪاريءَ جي شرح اصل جي ڀيٽ ۾ گھٽجي 28.6 سيڪڙو رهجي وئي آهي، ته ان جي عمر معلوم ڪرڻ لاءِ اسان فارمولا استعمال ڪنداسين: N / N0 = 0.286 عمر (t) = - (ٽائون) * ln(N / N0) حساب ڪرڻ سان معلوم ٿيندو ته ان فوسل جي عمر تقريبن 10,360 سال آهي. == پڻ ڏسندا == * [[نيوڪليائي فزڪس]] * [[ڪاربان ڊيٽنگ]] * [[ايٽمي نيوڪليئس]] * [[الفا زوال]] == حوالا == {{reflist}} [[Category:تابڪاري]] [[Category:نيوڪليائي فزڪس]] [[Category:طبعي ڪيميا]] [[زمرو:طبعيات]] o0npik728vl8qdb7kmodx3xdh4eg0xn 412064 412063 2026-09-14T04:57:15Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڪيميا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 412064 wikitext text/x-wiki {{Nuclear physics}} '''تابڪاريت''' يا '''تابڪاري زوال''' (Radioactive decay) جي دريافت 1896ع ۾ فرانسيسي سائنسدان [[هينري بيڪريل]] ڪئي هئي. هو پنهنجي ليبارٽري ۾ ايڪس ريز (X-rays) تي تحقيق ڪري رهيو هو ۽ ڏسڻ چاهي پيو ته اهي فوٽوگرافڪ پليٽن تي ڪيئن اثر ڪن ٿيون. هن ڏٺو ته يورينيم جا نمڪ بغير ڪنهن ٻاهرين روشنيءَ جي، اونداهيءَ ۾ به فوٽوگرافڪ پليٽ کي متاثر ڪن ٿا. هن محسوس ڪيو ته يورينيم مان ڪي خاص شعاع نڪرن ٿا جيڪي ڪاري ڪاغذ مان به گذري سگهن ٿا. هن انهن کي "يورينيم شعاع" جو نالو ڏنو.<ref>{{cite book|last=Mould|first=Richard F.|title=A century of X-rays and radioactivity in medicine|year=1995|publisher=Inst. of Physics Publ.|page=12|isbn=978-0-7503-0224-1}}</ref> بعد ۾ [[ميري ڪيوري|ماري ڪوري]] ۽ سندس مڙس پيئر ڪوري تابڪاريءَ تي وڌيڪ تحقيق ڪئي ۽ ٻڌايو ته يورينيم خودبخود اهڙا شعاع خارج ڪري ٿو. هنن دريافت ڪيو ته يورينيم جو مقدار جيترو وڌيڪ هوندو، شعاعن جي شدت به اوتري وڌيڪ هوندي. == تاريخ == 1896ع ۾ بيڪريل جي دريافت کانپوءِ اهو واضح ٿيو ته تابڪاري مادي جي هڪ خاصيت آهي جيڪا ٻاهرين اثرن (جيئن گرمي پد يا دٻاءُ) کان آزاد هوندي آهي. تنهنڪري هن ان کي "ايڪٽو ريڊيشن" (Radioactive Radiation) ۽ ان عمل کي "تابڪاري" (Radioactivity) جو نالو ڏنو. 1898ع ۾ [[ميري ڪيوري|ماري ڪوري]] ۽ پيئر ڪوري ٿوريم (Thorium) ۾ به تابڪاري دريافت ڪئي. ساڳئي سال هنن ٻه نوان عنصر دريافت ڪيا: ريڊيم (جيڪو يورينيم کان لکين ڀيرا وڌيڪ تابڪار آهي) ۽ پولونيم (جنهن جو نالو ماري ڪوريءَ پنهنجي ملڪ پولينڊ جي نالي تي رکيو). 1908ع ۾ ردر فورڊ هڪ تابڪار گئس ريڊون (Radon) دريافت ڪئي. === تابڪاري زوال ۽ ڪيميائي تبديلي ۾ فرق === تابڪاري زوال ڪيميائي تبديليءَ کان هيٺين بنيادن تي مختلف آهي: * تابڪاري زوال هڪ خودبخود ۽ مسلسل عمل آهي. * ان جو تعلق صرف عنصر جي ايٽمي نيوڪليئس سان آهي، ڪيميائي مرڪب سان نه. * هي جسماني حالتن (دٻاءُ، گرمي پد) تي منحصر نه هوندو آهي. * ان مان تمام گهڻي توانائي خارج ٿيندي آهي. == تابڪاريءَ جي ماپ جا يونٽ == تابڪاريءَ کي بيڪريل (Becquerel) يونٽ ۾ ماپيو ويندو آهي. * 1 بيڪريل جو مطلب آهي ته نموني مان هر سيڪنڊ ۾ هڪ شعاع خارج ٿئي ٿو. * ٻيا يونٽ ڪوري (Curie/Ci) ۽ ردر فورڊ (Rutherford/Rd) آهن. * 1 ڪوري (Ci) = 3.7 x 10^10 ڊس-انٽيگريشن في سيڪنڊ. == زوال جي شرح (Rate of Decay) == [[File:Alfa beta gamma radiation.svg|thumb|left|300px|رسم ڏيکاري ٿي ته الفا شعاع ڪاغذ سان، بيٽا شعاع ايلومينيم سان، ۽ گاما شعاع صرف شيشي يا سيهي جي ٿلهي چادر سان روڪي سگهجن ٿا.]] تابڪاريءَ جو عمل هڪ مستقل شرح سان هلندو آهي. جيڪڏهن اسان وٽ ڪنهن تابڪار مادي جو نمونو هجي، ته ان جي ايٽمن جي ٽٽڻ جي شرح (dN/dt) ان وقت موجود ايٽمن جي ڪُل تعداد (N) جي متناسب هوندي آهي. فارمولا: (-dN / N) = λ * dt جتي λ (لامڊا) زوال جو مستقل (decay constant) آهي. ان کي حل ڪرڻ سان اسان کي هيٺيون نتيجو ملي ٿو: N(t) = N0 * e^(-λt) جتي: * N0 = شروعاتي ايٽمن جو تعداد. * e = قدرتي لاگرٿم جو بنياد (تقريبن 2.718). == اڌ-عمر (Half-Life) == اڌ-عمر (Half-Life) مان مراد اهو وقت آهي جنهن ۾ ڪنهن تابڪار مادي جا اڌ ايٽم ٽٽي وڃن ۽ ان جو مقدار اڌ رهجي وڃي. ان کي t(1/2) سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. اڌ-عمر ۽ زوال جي مستقل جي وچ ۾ لاڳاپو: t(1/2) = 0.693 / λ مثال طور: جيڪڏهن اسان وٽ 400,000 تابڪار ايٽم آهن ۽ ان جي اڌ-عمر 10 ڏينهن آهي، ته: * 10 ڏينهن کانپوءِ: 200,000 ايٽم رهندا. * 20 ڏينهن کانپوءِ: 100,000 ايٽم رهندا. * 30 ڏينهن کانپوءِ: 50,000 ايٽم رهندا. == حسابي مثال == ڪاربان-14 (Carbon-14) جو استعمال قديم آثارن ۽ فوسلز جي عمر معلوم ڪرڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي. ان جي اڌ-عمر 5,730 سال آهي. جيڪڏهن اسان کي ڪو فوسل ملي ٿو جنهن ۾ تابڪاريءَ جي شرح اصل جي ڀيٽ ۾ گھٽجي 28.6 سيڪڙو رهجي وئي آهي، ته ان جي عمر معلوم ڪرڻ لاءِ اسان فارمولا استعمال ڪنداسين: N / N0 = 0.286 عمر (t) = - (ٽائون) * ln(N / N0) حساب ڪرڻ سان معلوم ٿيندو ته ان فوسل جي عمر تقريبن 10,360 سال آهي. == پڻ ڏسندا == * [[نيوڪليائي فزڪس]] * [[ڪاربان ڊيٽنگ]] * [[ايٽمي نيوڪليئس]] * [[الفا زوال]] == حوالا == {{reflist}} [[Category:تابڪاري]] [[Category:نيوڪليائي فزڪس]] [[Category:طبعي ڪيميا]] [[زمرو:طبعيات]] [[زمرو:ڪيميا]] 3jqnvkubvm5ix5kz8xxcek11m4e0m57 412065 412064 2026-09-14T04:57:42Z Ibne maryam 17680 /* */ 412065 wikitext text/x-wiki '''تابڪاريت''' يا '''تابڪاري زوال''' (Radioactive decay) جي دريافت 1896ع ۾ فرانسيسي سائنسدان [[هينري بيڪريل]] ڪئي هئي. هو پنهنجي ليبارٽري ۾ ايڪس ريز (X-rays) تي تحقيق ڪري رهيو هو ۽ ڏسڻ چاهي پيو ته اهي فوٽوگرافڪ پليٽن تي ڪيئن اثر ڪن ٿيون. هن ڏٺو ته يورينيم جا نمڪ بغير ڪنهن ٻاهرين روشنيءَ جي، اونداهيءَ ۾ به فوٽوگرافڪ پليٽ کي متاثر ڪن ٿا. هن محسوس ڪيو ته يورينيم مان ڪي خاص شعاع نڪرن ٿا جيڪي ڪاري ڪاغذ مان به گذري سگهن ٿا. هن انهن کي "يورينيم شعاع" جو نالو ڏنو.<ref>{{cite book|last=Mould|first=Richard F.|title=A century of X-rays and radioactivity in medicine|year=1995|publisher=Inst. of Physics Publ.|page=12|isbn=978-0-7503-0224-1}}</ref> بعد ۾ [[ميري ڪيوري|ماري ڪوري]] ۽ سندس مڙس پيئر ڪوري تابڪاريءَ تي وڌيڪ تحقيق ڪئي ۽ ٻڌايو ته يورينيم خودبخود اهڙا شعاع خارج ڪري ٿو. هنن دريافت ڪيو ته يورينيم جو مقدار جيترو وڌيڪ هوندو، شعاعن جي شدت به اوتري وڌيڪ هوندي. == تاريخ == 1896ع ۾ بيڪريل جي دريافت کانپوءِ اهو واضح ٿيو ته تابڪاري مادي جي هڪ خاصيت آهي جيڪا ٻاهرين اثرن (جيئن گرمي پد يا دٻاءُ) کان آزاد هوندي آهي. تنهنڪري هن ان کي "ايڪٽو ريڊيشن" (Radioactive Radiation) ۽ ان عمل کي "تابڪاري" (Radioactivity) جو نالو ڏنو. 1898ع ۾ [[ميري ڪيوري|ماري ڪوري]] ۽ پيئر ڪوري ٿوريم (Thorium) ۾ به تابڪاري دريافت ڪئي. ساڳئي سال هنن ٻه نوان عنصر دريافت ڪيا: ريڊيم (جيڪو يورينيم کان لکين ڀيرا وڌيڪ تابڪار آهي) ۽ پولونيم (جنهن جو نالو ماري ڪوريءَ پنهنجي ملڪ پولينڊ جي نالي تي رکيو). 1908ع ۾ ردر فورڊ هڪ تابڪار گئس ريڊون (Radon) دريافت ڪئي. === تابڪاري زوال ۽ ڪيميائي تبديلي ۾ فرق === تابڪاري زوال ڪيميائي تبديليءَ کان هيٺين بنيادن تي مختلف آهي: * تابڪاري زوال هڪ خودبخود ۽ مسلسل عمل آهي. * ان جو تعلق صرف عنصر جي ايٽمي نيوڪليئس سان آهي، ڪيميائي مرڪب سان نه. * هي جسماني حالتن (دٻاءُ، گرمي پد) تي منحصر نه هوندو آهي. * ان مان تمام گهڻي توانائي خارج ٿيندي آهي. == تابڪاريءَ جي ماپ جا يونٽ == تابڪاريءَ کي بيڪريل (Becquerel) يونٽ ۾ ماپيو ويندو آهي. * 1 بيڪريل جو مطلب آهي ته نموني مان هر سيڪنڊ ۾ هڪ شعاع خارج ٿئي ٿو. * ٻيا يونٽ ڪوري (Curie/Ci) ۽ ردر فورڊ (Rutherford/Rd) آهن. * 1 ڪوري (Ci) = 3.7 x 10^10 ڊس-انٽيگريشن في سيڪنڊ. == زوال جي شرح (Rate of Decay) == [[File:Alfa beta gamma radiation.svg|thumb|left|300px|رسم ڏيکاري ٿي ته الفا شعاع ڪاغذ سان، بيٽا شعاع ايلومينيم سان، ۽ گاما شعاع صرف شيشي يا سيهي جي ٿلهي چادر سان روڪي سگهجن ٿا.]] تابڪاريءَ جو عمل هڪ مستقل شرح سان هلندو آهي. جيڪڏهن اسان وٽ ڪنهن تابڪار مادي جو نمونو هجي، ته ان جي ايٽمن جي ٽٽڻ جي شرح (dN/dt) ان وقت موجود ايٽمن جي ڪُل تعداد (N) جي متناسب هوندي آهي. فارمولا: (-dN / N) = λ * dt جتي λ (لامڊا) زوال جو مستقل (decay constant) آهي. ان کي حل ڪرڻ سان اسان کي هيٺيون نتيجو ملي ٿو: N(t) = N0 * e^(-λt) جتي: * N0 = شروعاتي ايٽمن جو تعداد. * e = قدرتي لاگرٿم جو بنياد (تقريبن 2.718). == اڌ-عمر (Half-Life) == اڌ-عمر (Half-Life) مان مراد اهو وقت آهي جنهن ۾ ڪنهن تابڪار مادي جا اڌ ايٽم ٽٽي وڃن ۽ ان جو مقدار اڌ رهجي وڃي. ان کي t(1/2) سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. اڌ-عمر ۽ زوال جي مستقل جي وچ ۾ لاڳاپو: t(1/2) = 0.693 / λ مثال طور: جيڪڏهن اسان وٽ 400,000 تابڪار ايٽم آهن ۽ ان جي اڌ-عمر 10 ڏينهن آهي، ته: * 10 ڏينهن کانپوءِ: 200,000 ايٽم رهندا. * 20 ڏينهن کانپوءِ: 100,000 ايٽم رهندا. * 30 ڏينهن کانپوءِ: 50,000 ايٽم رهندا. == حسابي مثال == ڪاربان-14 (Carbon-14) جو استعمال قديم آثارن ۽ فوسلز جي عمر معلوم ڪرڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي. ان جي اڌ-عمر 5,730 سال آهي. جيڪڏهن اسان کي ڪو فوسل ملي ٿو جنهن ۾ تابڪاريءَ جي شرح اصل جي ڀيٽ ۾ گھٽجي 28.6 سيڪڙو رهجي وئي آهي، ته ان جي عمر معلوم ڪرڻ لاءِ اسان فارمولا استعمال ڪنداسين: N / N0 = 0.286 عمر (t) = - (ٽائون) * ln(N / N0) حساب ڪرڻ سان معلوم ٿيندو ته ان فوسل جي عمر تقريبن 10,360 سال آهي. == پڻ ڏسندا == * [[نيوڪليائي فزڪس]] * [[ڪاربان ڊيٽنگ]] * [[ايٽمي نيوڪليئس]] * [[الفا زوال]] == حوالا == {{reflist}} [[Category:تابڪاري]] [[Category:نيوڪليائي فزڪس]] [[Category:طبعي ڪيميا]] [[زمرو:طبعيات]] [[زمرو:ڪيميا]] 96erxqj4xsruecxat5djy1r08wqso0o 412066 412065 2026-09-14T04:58:17Z Ibne maryam 17680 /* زوال جي شرح */ 412066 wikitext text/x-wiki '''تابڪاريت''' يا '''تابڪاري زوال''' (Radioactive decay) جي دريافت 1896ع ۾ فرانسيسي سائنسدان [[هينري بيڪريل]] ڪئي هئي. هو پنهنجي ليبارٽري ۾ ايڪس ريز (X-rays) تي تحقيق ڪري رهيو هو ۽ ڏسڻ چاهي پيو ته اهي فوٽوگرافڪ پليٽن تي ڪيئن اثر ڪن ٿيون. هن ڏٺو ته يورينيم جا نمڪ بغير ڪنهن ٻاهرين روشنيءَ جي، اونداهيءَ ۾ به فوٽوگرافڪ پليٽ کي متاثر ڪن ٿا. هن محسوس ڪيو ته يورينيم مان ڪي خاص شعاع نڪرن ٿا جيڪي ڪاري ڪاغذ مان به گذري سگهن ٿا. هن انهن کي "يورينيم شعاع" جو نالو ڏنو.<ref>{{cite book|last=Mould|first=Richard F.|title=A century of X-rays and radioactivity in medicine|year=1995|publisher=Inst. of Physics Publ.|page=12|isbn=978-0-7503-0224-1}}</ref> بعد ۾ [[ميري ڪيوري|ماري ڪوري]] ۽ سندس مڙس پيئر ڪوري تابڪاريءَ تي وڌيڪ تحقيق ڪئي ۽ ٻڌايو ته يورينيم خودبخود اهڙا شعاع خارج ڪري ٿو. هنن دريافت ڪيو ته يورينيم جو مقدار جيترو وڌيڪ هوندو، شعاعن جي شدت به اوتري وڌيڪ هوندي. == تاريخ == 1896ع ۾ بيڪريل جي دريافت کانپوءِ اهو واضح ٿيو ته تابڪاري مادي جي هڪ خاصيت آهي جيڪا ٻاهرين اثرن (جيئن گرمي پد يا دٻاءُ) کان آزاد هوندي آهي. تنهنڪري هن ان کي "ايڪٽو ريڊيشن" (Radioactive Radiation) ۽ ان عمل کي "تابڪاري" (Radioactivity) جو نالو ڏنو. 1898ع ۾ [[ميري ڪيوري|ماري ڪوري]] ۽ پيئر ڪوري ٿوريم (Thorium) ۾ به تابڪاري دريافت ڪئي. ساڳئي سال هنن ٻه نوان عنصر دريافت ڪيا: ريڊيم (جيڪو يورينيم کان لکين ڀيرا وڌيڪ تابڪار آهي) ۽ پولونيم (جنهن جو نالو ماري ڪوريءَ پنهنجي ملڪ پولينڊ جي نالي تي رکيو). 1908ع ۾ ردر فورڊ هڪ تابڪار گئس ريڊون (Radon) دريافت ڪئي. === تابڪاري زوال ۽ ڪيميائي تبديلي ۾ فرق === تابڪاري زوال ڪيميائي تبديليءَ کان هيٺين بنيادن تي مختلف آهي: * تابڪاري زوال هڪ خودبخود ۽ مسلسل عمل آهي. * ان جو تعلق صرف عنصر جي ايٽمي نيوڪليئس سان آهي، ڪيميائي مرڪب سان نه. * هي جسماني حالتن (دٻاءُ، گرمي پد) تي منحصر نه هوندو آهي. * ان مان تمام گهڻي توانائي خارج ٿيندي آهي. == تابڪاريءَ جي ماپ جا يونٽ == تابڪاريءَ کي بيڪريل (Becquerel) يونٽ ۾ ماپيو ويندو آهي. * 1 بيڪريل جو مطلب آهي ته نموني مان هر سيڪنڊ ۾ هڪ شعاع خارج ٿئي ٿو. * ٻيا يونٽ ڪوري (Curie/Ci) ۽ ردر فورڊ (Rutherford/Rd) آهن. * 1 ڪوري (Ci) = 3.7 x 10^10 ڊس-انٽيگريشن في سيڪنڊ. ==زوال جي شرح== [[File:Alfa beta gamma radiation.svg|thumb|left|300px|رسم ڏيکاري ٿي ته الفا شعاع ڪاغذ سان، بيٽا شعاع ايلومينيم سان، ۽ گاما شعاع صرف شيشي يا سيهي جي ٿلهي چادر سان روڪي سگهجن ٿا.]] تابڪاريءَ جو عمل هڪ مستقل شرح سان هلندو آهي. جيڪڏهن اسان وٽ ڪنهن تابڪار مادي جو نمونو هجي، ته ان جي ايٽمن جي ٽٽڻ جي شرح (dN/dt) ان وقت موجود ايٽمن جي ڪُل تعداد (N) جي متناسب هوندي آهي. فارمولا: (-dN / N) = λ * dt جتي λ (لامڊا) زوال جو مستقل (decay constant) آهي. ان کي حل ڪرڻ سان اسان کي هيٺيون نتيجو ملي ٿو: N(t) = N0 * e^(-λt) جتي: * N0 = شروعاتي ايٽمن جو تعداد. * e = قدرتي لاگرٿم جو بنياد (تقريبن 2.718). == اڌ-عمر (Half-Life) == اڌ-عمر (Half-Life) مان مراد اهو وقت آهي جنهن ۾ ڪنهن تابڪار مادي جا اڌ ايٽم ٽٽي وڃن ۽ ان جو مقدار اڌ رهجي وڃي. ان کي t(1/2) سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. اڌ-عمر ۽ زوال جي مستقل جي وچ ۾ لاڳاپو: t(1/2) = 0.693 / λ مثال طور: جيڪڏهن اسان وٽ 400,000 تابڪار ايٽم آهن ۽ ان جي اڌ-عمر 10 ڏينهن آهي، ته: * 10 ڏينهن کانپوءِ: 200,000 ايٽم رهندا. * 20 ڏينهن کانپوءِ: 100,000 ايٽم رهندا. * 30 ڏينهن کانپوءِ: 50,000 ايٽم رهندا. == حسابي مثال == ڪاربان-14 (Carbon-14) جو استعمال قديم آثارن ۽ فوسلز جي عمر معلوم ڪرڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي. ان جي اڌ-عمر 5,730 سال آهي. جيڪڏهن اسان کي ڪو فوسل ملي ٿو جنهن ۾ تابڪاريءَ جي شرح اصل جي ڀيٽ ۾ گھٽجي 28.6 سيڪڙو رهجي وئي آهي، ته ان جي عمر معلوم ڪرڻ لاءِ اسان فارمولا استعمال ڪنداسين: N / N0 = 0.286 عمر (t) = - (ٽائون) * ln(N / N0) حساب ڪرڻ سان معلوم ٿيندو ته ان فوسل جي عمر تقريبن 10,360 سال آهي. == پڻ ڏسندا == * [[نيوڪليائي فزڪس]] * [[ڪاربان ڊيٽنگ]] * [[ايٽمي نيوڪليئس]] * [[الفا زوال]] == حوالا == {{reflist}} [[Category:تابڪاري]] [[Category:نيوڪليائي فزڪس]] [[Category:طبعي ڪيميا]] [[زمرو:طبعيات]] [[زمرو:ڪيميا]] 0jsgfqwr2yh7qmlyx4vrlaj2hegncpb 412067 412066 2026-09-14T04:58:49Z Ibne maryam 17680 /* اڌ-عمر */ 412067 wikitext text/x-wiki '''تابڪاريت''' يا '''تابڪاري زوال''' (Radioactive decay) جي دريافت 1896ع ۾ فرانسيسي سائنسدان [[هينري بيڪريل]] ڪئي هئي. هو پنهنجي ليبارٽري ۾ ايڪس ريز (X-rays) تي تحقيق ڪري رهيو هو ۽ ڏسڻ چاهي پيو ته اهي فوٽوگرافڪ پليٽن تي ڪيئن اثر ڪن ٿيون. هن ڏٺو ته يورينيم جا نمڪ بغير ڪنهن ٻاهرين روشنيءَ جي، اونداهيءَ ۾ به فوٽوگرافڪ پليٽ کي متاثر ڪن ٿا. هن محسوس ڪيو ته يورينيم مان ڪي خاص شعاع نڪرن ٿا جيڪي ڪاري ڪاغذ مان به گذري سگهن ٿا. هن انهن کي "يورينيم شعاع" جو نالو ڏنو.<ref>{{cite book|last=Mould|first=Richard F.|title=A century of X-rays and radioactivity in medicine|year=1995|publisher=Inst. of Physics Publ.|page=12|isbn=978-0-7503-0224-1}}</ref> بعد ۾ [[ميري ڪيوري|ماري ڪوري]] ۽ سندس مڙس پيئر ڪوري تابڪاريءَ تي وڌيڪ تحقيق ڪئي ۽ ٻڌايو ته يورينيم خودبخود اهڙا شعاع خارج ڪري ٿو. هنن دريافت ڪيو ته يورينيم جو مقدار جيترو وڌيڪ هوندو، شعاعن جي شدت به اوتري وڌيڪ هوندي. == تاريخ == 1896ع ۾ بيڪريل جي دريافت کانپوءِ اهو واضح ٿيو ته تابڪاري مادي جي هڪ خاصيت آهي جيڪا ٻاهرين اثرن (جيئن گرمي پد يا دٻاءُ) کان آزاد هوندي آهي. تنهنڪري هن ان کي "ايڪٽو ريڊيشن" (Radioactive Radiation) ۽ ان عمل کي "تابڪاري" (Radioactivity) جو نالو ڏنو. 1898ع ۾ [[ميري ڪيوري|ماري ڪوري]] ۽ پيئر ڪوري ٿوريم (Thorium) ۾ به تابڪاري دريافت ڪئي. ساڳئي سال هنن ٻه نوان عنصر دريافت ڪيا: ريڊيم (جيڪو يورينيم کان لکين ڀيرا وڌيڪ تابڪار آهي) ۽ پولونيم (جنهن جو نالو ماري ڪوريءَ پنهنجي ملڪ پولينڊ جي نالي تي رکيو). 1908ع ۾ ردر فورڊ هڪ تابڪار گئس ريڊون (Radon) دريافت ڪئي. === تابڪاري زوال ۽ ڪيميائي تبديلي ۾ فرق === تابڪاري زوال ڪيميائي تبديليءَ کان هيٺين بنيادن تي مختلف آهي: * تابڪاري زوال هڪ خودبخود ۽ مسلسل عمل آهي. * ان جو تعلق صرف عنصر جي ايٽمي نيوڪليئس سان آهي، ڪيميائي مرڪب سان نه. * هي جسماني حالتن (دٻاءُ، گرمي پد) تي منحصر نه هوندو آهي. * ان مان تمام گهڻي توانائي خارج ٿيندي آهي. == تابڪاريءَ جي ماپ جا يونٽ == تابڪاريءَ کي بيڪريل (Becquerel) يونٽ ۾ ماپيو ويندو آهي. * 1 بيڪريل جو مطلب آهي ته نموني مان هر سيڪنڊ ۾ هڪ شعاع خارج ٿئي ٿو. * ٻيا يونٽ ڪوري (Curie/Ci) ۽ ردر فورڊ (Rutherford/Rd) آهن. * 1 ڪوري (Ci) = 3.7 x 10^10 ڊس-انٽيگريشن في سيڪنڊ. ==زوال جي شرح== [[File:Alfa beta gamma radiation.svg|thumb|left|300px|رسم ڏيکاري ٿي ته الفا شعاع ڪاغذ سان، بيٽا شعاع ايلومينيم سان، ۽ گاما شعاع صرف شيشي يا سيهي جي ٿلهي چادر سان روڪي سگهجن ٿا.]] تابڪاريءَ جو عمل هڪ مستقل شرح سان هلندو آهي. جيڪڏهن اسان وٽ ڪنهن تابڪار مادي جو نمونو هجي، ته ان جي ايٽمن جي ٽٽڻ جي شرح (dN/dt) ان وقت موجود ايٽمن جي ڪُل تعداد (N) جي متناسب هوندي آهي. فارمولا: (-dN / N) = λ * dt جتي λ (لامڊا) زوال جو مستقل (decay constant) آهي. ان کي حل ڪرڻ سان اسان کي هيٺيون نتيجو ملي ٿو: N(t) = N0 * e^(-λt) جتي: * N0 = شروعاتي ايٽمن جو تعداد. * e = قدرتي لاگرٿم جو بنياد (تقريبن 2.718). ==اڌ-عمر== اڌ-عمر (Half-Life) مان مراد اهو وقت آهي جنهن ۾ ڪنهن تابڪار مادي جا اڌ ايٽم ٽٽي وڃن ۽ ان جو مقدار اڌ رهجي وڃي. ان کي t(1/2) سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. اڌ-عمر ۽ زوال جي مستقل جي وچ ۾ لاڳاپو: t(1/2) = 0.693 / λ مثال طور: جيڪڏهن اسان وٽ 400,000 تابڪار ايٽم آهن ۽ ان جي اڌ-عمر 10 ڏينهن آهي، ته: * 10 ڏينهن کانپوءِ: 200,000 ايٽم رهندا. * 20 ڏينهن کانپوءِ: 100,000 ايٽم رهندا. * 30 ڏينهن کانپوءِ: 50,000 ايٽم رهندا. == حسابي مثال == ڪاربان-14 (Carbon-14) جو استعمال قديم آثارن ۽ فوسلز جي عمر معلوم ڪرڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي. ان جي اڌ-عمر 5,730 سال آهي. جيڪڏهن اسان کي ڪو فوسل ملي ٿو جنهن ۾ تابڪاريءَ جي شرح اصل جي ڀيٽ ۾ گھٽجي 28.6 سيڪڙو رهجي وئي آهي، ته ان جي عمر معلوم ڪرڻ لاءِ اسان فارمولا استعمال ڪنداسين: N / N0 = 0.286 عمر (t) = - (ٽائون) * ln(N / N0) حساب ڪرڻ سان معلوم ٿيندو ته ان فوسل جي عمر تقريبن 10,360 سال آهي. == پڻ ڏسندا == * [[نيوڪليائي فزڪس]] * [[ڪاربان ڊيٽنگ]] * [[ايٽمي نيوڪليئس]] * [[الفا زوال]] == حوالا == {{reflist}} [[Category:تابڪاري]] [[Category:نيوڪليائي فزڪس]] [[Category:طبعي ڪيميا]] [[زمرو:طبعيات]] [[زمرو:ڪيميا]] mevx46ku6pgxga2m9n4vnxk93w5uobu 412068 412067 2026-09-14T04:59:40Z Ibne maryam 17680 added [[Category:طبيعيات]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 412068 wikitext text/x-wiki '''تابڪاريت''' يا '''تابڪاري زوال''' (Radioactive decay) جي دريافت 1896ع ۾ فرانسيسي سائنسدان [[هينري بيڪريل]] ڪئي هئي. هو پنهنجي ليبارٽري ۾ ايڪس ريز (X-rays) تي تحقيق ڪري رهيو هو ۽ ڏسڻ چاهي پيو ته اهي فوٽوگرافڪ پليٽن تي ڪيئن اثر ڪن ٿيون. هن ڏٺو ته يورينيم جا نمڪ بغير ڪنهن ٻاهرين روشنيءَ جي، اونداهيءَ ۾ به فوٽوگرافڪ پليٽ کي متاثر ڪن ٿا. هن محسوس ڪيو ته يورينيم مان ڪي خاص شعاع نڪرن ٿا جيڪي ڪاري ڪاغذ مان به گذري سگهن ٿا. هن انهن کي "يورينيم شعاع" جو نالو ڏنو.<ref>{{cite book|last=Mould|first=Richard F.|title=A century of X-rays and radioactivity in medicine|year=1995|publisher=Inst. of Physics Publ.|page=12|isbn=978-0-7503-0224-1}}</ref> بعد ۾ [[ميري ڪيوري|ماري ڪوري]] ۽ سندس مڙس پيئر ڪوري تابڪاريءَ تي وڌيڪ تحقيق ڪئي ۽ ٻڌايو ته يورينيم خودبخود اهڙا شعاع خارج ڪري ٿو. هنن دريافت ڪيو ته يورينيم جو مقدار جيترو وڌيڪ هوندو، شعاعن جي شدت به اوتري وڌيڪ هوندي. == تاريخ == 1896ع ۾ بيڪريل جي دريافت کانپوءِ اهو واضح ٿيو ته تابڪاري مادي جي هڪ خاصيت آهي جيڪا ٻاهرين اثرن (جيئن گرمي پد يا دٻاءُ) کان آزاد هوندي آهي. تنهنڪري هن ان کي "ايڪٽو ريڊيشن" (Radioactive Radiation) ۽ ان عمل کي "تابڪاري" (Radioactivity) جو نالو ڏنو. 1898ع ۾ [[ميري ڪيوري|ماري ڪوري]] ۽ پيئر ڪوري ٿوريم (Thorium) ۾ به تابڪاري دريافت ڪئي. ساڳئي سال هنن ٻه نوان عنصر دريافت ڪيا: ريڊيم (جيڪو يورينيم کان لکين ڀيرا وڌيڪ تابڪار آهي) ۽ پولونيم (جنهن جو نالو ماري ڪوريءَ پنهنجي ملڪ پولينڊ جي نالي تي رکيو). 1908ع ۾ ردر فورڊ هڪ تابڪار گئس ريڊون (Radon) دريافت ڪئي. === تابڪاري زوال ۽ ڪيميائي تبديلي ۾ فرق === تابڪاري زوال ڪيميائي تبديليءَ کان هيٺين بنيادن تي مختلف آهي: * تابڪاري زوال هڪ خودبخود ۽ مسلسل عمل آهي. * ان جو تعلق صرف عنصر جي ايٽمي نيوڪليئس سان آهي، ڪيميائي مرڪب سان نه. * هي جسماني حالتن (دٻاءُ، گرمي پد) تي منحصر نه هوندو آهي. * ان مان تمام گهڻي توانائي خارج ٿيندي آهي. == تابڪاريءَ جي ماپ جا يونٽ == تابڪاريءَ کي بيڪريل (Becquerel) يونٽ ۾ ماپيو ويندو آهي. * 1 بيڪريل جو مطلب آهي ته نموني مان هر سيڪنڊ ۾ هڪ شعاع خارج ٿئي ٿو. * ٻيا يونٽ ڪوري (Curie/Ci) ۽ ردر فورڊ (Rutherford/Rd) آهن. * 1 ڪوري (Ci) = 3.7 x 10^10 ڊس-انٽيگريشن في سيڪنڊ. ==زوال جي شرح== [[File:Alfa beta gamma radiation.svg|thumb|left|300px|رسم ڏيکاري ٿي ته الفا شعاع ڪاغذ سان، بيٽا شعاع ايلومينيم سان، ۽ گاما شعاع صرف شيشي يا سيهي جي ٿلهي چادر سان روڪي سگهجن ٿا.]] تابڪاريءَ جو عمل هڪ مستقل شرح سان هلندو آهي. جيڪڏهن اسان وٽ ڪنهن تابڪار مادي جو نمونو هجي، ته ان جي ايٽمن جي ٽٽڻ جي شرح (dN/dt) ان وقت موجود ايٽمن جي ڪُل تعداد (N) جي متناسب هوندي آهي. فارمولا: (-dN / N) = λ * dt جتي λ (لامڊا) زوال جو مستقل (decay constant) آهي. ان کي حل ڪرڻ سان اسان کي هيٺيون نتيجو ملي ٿو: N(t) = N0 * e^(-λt) جتي: * N0 = شروعاتي ايٽمن جو تعداد. * e = قدرتي لاگرٿم جو بنياد (تقريبن 2.718). ==اڌ-عمر== اڌ-عمر (Half-Life) مان مراد اهو وقت آهي جنهن ۾ ڪنهن تابڪار مادي جا اڌ ايٽم ٽٽي وڃن ۽ ان جو مقدار اڌ رهجي وڃي. ان کي t(1/2) سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. اڌ-عمر ۽ زوال جي مستقل جي وچ ۾ لاڳاپو: t(1/2) = 0.693 / λ مثال طور: جيڪڏهن اسان وٽ 400,000 تابڪار ايٽم آهن ۽ ان جي اڌ-عمر 10 ڏينهن آهي، ته: * 10 ڏينهن کانپوءِ: 200,000 ايٽم رهندا. * 20 ڏينهن کانپوءِ: 100,000 ايٽم رهندا. * 30 ڏينهن کانپوءِ: 50,000 ايٽم رهندا. == حسابي مثال == ڪاربان-14 (Carbon-14) جو استعمال قديم آثارن ۽ فوسلز جي عمر معلوم ڪرڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي. ان جي اڌ-عمر 5,730 سال آهي. جيڪڏهن اسان کي ڪو فوسل ملي ٿو جنهن ۾ تابڪاريءَ جي شرح اصل جي ڀيٽ ۾ گھٽجي 28.6 سيڪڙو رهجي وئي آهي، ته ان جي عمر معلوم ڪرڻ لاءِ اسان فارمولا استعمال ڪنداسين: N / N0 = 0.286 عمر (t) = - (ٽائون) * ln(N / N0) حساب ڪرڻ سان معلوم ٿيندو ته ان فوسل جي عمر تقريبن 10,360 سال آهي. == پڻ ڏسندا == * [[نيوڪليائي فزڪس]] * [[ڪاربان ڊيٽنگ]] * [[ايٽمي نيوڪليئس]] * [[الفا زوال]] == حوالا == {{reflist}} [[Category:تابڪاري]] [[Category:نيوڪليائي فزڪس]] [[Category:طبعي ڪيميا]] [[زمرو:طبعيات]] [[زمرو:ڪيميا]] [[زمرو:طبيعيات]] 6c84jh1eju4ah4gw92dq88wwe0e5apf 412071 412068 2026-09-14T05:04:54Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 412071 wikitext text/x-wiki '''تابڪاريت''' يا '''تابڪاري زوال''' (Radioactive decay) جي دريافت 1896ع ۾ فرانسيسي سائنسدان [[هينري بيڪريل]] ڪئي هئي. هو پنهنجي ليبارٽري ۾ ايڪس ريز (X-rays) تي تحقيق ڪري رهيو هو ۽ ڏسڻ چاهي پيو ته اهي فوٽوگرافڪ پليٽن تي ڪيئن اثر ڪن ٿيون. هن ڏٺو ته يورينيم جا نمڪ بغير ڪنهن ٻاهرين روشنيءَ جي، اونداهيءَ ۾ به فوٽوگرافڪ پليٽ کي متاثر ڪن ٿا. هن محسوس ڪيو ته يورينيم مان ڪي خاص شعاع نڪرن ٿا جيڪي ڪاري ڪاغذ مان به گذري سگهن ٿا. هن انهن کي "يورينيم شعاع" جو نالو ڏنو.<ref>{{cite book|last=Mould|first=Richard F.|title=A century of X-rays and radioactivity in medicine|year=1995|publisher=Inst. of Physics Publ.|page=12|isbn=978-0-7503-0224-1}}</ref> بعد ۾ [[ميري ڪيوري|ماري ڪوري]] ۽ سندس مڙس پيئر ڪوري تابڪاريءَ تي وڌيڪ تحقيق ڪئي ۽ ٻڌايو ته يورينيم خودبخود اهڙا شعاع خارج ڪري ٿو. هنن دريافت ڪيو ته يورينيم جو مقدار جيترو وڌيڪ هوندو، شعاعن جي شدت به اوتري وڌيڪ هوندي. == تاريخ == 1896ع ۾ بيڪريل جي دريافت کانپوءِ اهو واضح ٿيو ته تابڪاري مادي جي هڪ خاصيت آهي جيڪا ٻاهرين اثرن (جيئن گرمي پد يا دٻاءُ) کان آزاد هوندي آهي. تنهنڪري هن ان کي "ايڪٽو ريڊيشن" (Radioactive Radiation) ۽ ان عمل کي "تابڪاري" (Radioactivity) جو نالو ڏنو. 1898ع ۾ [[ميري ڪيوري|ماري ڪوري]] ۽ پيئر ڪوري ٿوريم (Thorium) ۾ به تابڪاري دريافت ڪئي. ساڳئي سال هنن ٻه نوان عنصر دريافت ڪيا: ريڊيم (جيڪو يورينيم کان لکين ڀيرا وڌيڪ تابڪار آهي) ۽ پولونيم (جنهن جو نالو ماري ڪوريءَ پنهنجي ملڪ پولينڊ جي نالي تي رکيو). 1908ع ۾ ردر فورڊ هڪ تابڪار گئس ريڊون (Radon) دريافت ڪئي. === تابڪاري زوال ۽ ڪيميائي تبديلي ۾ فرق === تابڪاري زوال ڪيميائي تبديليءَ کان هيٺين بنيادن تي مختلف آهي: * تابڪاري زوال هڪ خودبخود ۽ مسلسل عمل آهي. * ان جو تعلق صرف عنصر جي ايٽمي نيوڪليئس سان آهي، ڪيميائي مرڪب سان نه. * هي جسماني حالتن (دٻاءُ، گرمي پد) تي منحصر نه هوندو آهي. * ان مان تمام گهڻي توانائي خارج ٿيندي آهي. == تابڪاريءَ جي ماپ جا يونٽ == تابڪاريءَ کي بيڪريل (Becquerel) يونٽ ۾ ماپيو ويندو آهي. * 1 بيڪريل جو مطلب آهي ته نموني مان هر سيڪنڊ ۾ هڪ شعاع خارج ٿئي ٿو. * ٻيا يونٽ ڪوري (Curie/Ci) ۽ ردر فورڊ (Rutherford/Rd) آهن. * 1 ڪوري (Ci) = 3.7 x 10^10 ڊس-انٽيگريشن في سيڪنڊ. ==زوال جي شرح== [[File:Alfa beta gamma radiation.svg|thumb|left|300px|رسم ڏيکاري ٿي ته الفا شعاع ڪاغذ سان، بيٽا شعاع ايلومينيم سان، ۽ گاما شعاع صرف شيشي يا سيهي جي ٿلهي چادر سان روڪي سگهجن ٿا.]] تابڪاريءَ جو عمل هڪ مستقل شرح سان هلندو آهي. جيڪڏهن اسان وٽ ڪنهن تابڪار مادي جو نمونو هجي، ته ان جي ايٽمن جي ٽٽڻ جي شرح (dN/dt) ان وقت موجود ايٽمن جي ڪُل تعداد (N) جي متناسب هوندي آهي. فارمولا: (-dN / N) = λ * dt جتي λ (لامڊا) زوال جو مستقل (decay constant) آهي. ان کي حل ڪرڻ سان اسان کي هيٺيون نتيجو ملي ٿو: N(t) = N0 * e^(-λt) جتي: * N0 = شروعاتي ايٽمن جو تعداد. * e = قدرتي لاگرٿم جو بنياد (تقريبن 2.718). ==اڌ-عمر== اڌ-عمر (Half-Life) مان مراد اهو وقت آهي جنهن ۾ ڪنهن تابڪار مادي جا اڌ ايٽم ٽٽي وڃن ۽ ان جو مقدار اڌ رهجي وڃي. ان کي t(1/2) سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. اڌ-عمر ۽ زوال جي مستقل جي وچ ۾ لاڳاپو: t(1/2) = 0.693 / λ مثال طور: جيڪڏهن اسان وٽ 400,000 تابڪار ايٽم آهن ۽ ان جي اڌ-عمر 10 ڏينهن آهي، ته: * 10 ڏينهن کانپوءِ: 200,000 ايٽم رهندا. * 20 ڏينهن کانپوءِ: 100,000 ايٽم رهندا. * 30 ڏينهن کانپوءِ: 50,000 ايٽم رهندا. == حسابي مثال == ڪاربان-14 (Carbon-14) جو استعمال قديم آثارن ۽ فوسلز جي عمر معلوم ڪرڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي. ان جي اڌ-عمر 5,730 سال آهي. جيڪڏهن اسان کي ڪو فوسل ملي ٿو جنهن ۾ تابڪاريءَ جي شرح اصل جي ڀيٽ ۾ گھٽجي 28.6 سيڪڙو رهجي وئي آهي، ته ان جي عمر معلوم ڪرڻ لاءِ اسان فارمولا استعمال ڪنداسين: N / N0 = 0.286 عمر (t) = - (ٽائون) * ln(N / N0) حساب ڪرڻ سان معلوم ٿيندو ته ان فوسل جي عمر تقريبن 10,360 سال آهي. == پڻ ڏسندا == * [[نيوڪليائي فزڪس]] * [[ڪاربان ڊيٽنگ]] * [[ايٽمي نيوڪليئس]] * [[الفا زوال]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:تابڪاري]] [[زمرو:طبيعي ڪيميا]] [[زمرو:نيوڪليائي فزڪس]] [[زمرو:طبعيات]] [[زمرو:طبيعيات]] 6ug71t0bdfjkc60ucdpvuna45gjmw8t 412074 412071 2026-09-14T05:08:18Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 412074 wikitext text/x-wiki '''تابڪاريت''' يا '''تابڪاري زوال''' (Radioactive decay) جي دريافت 1896ع ۾ فرانسيسي سائنسدان [[هينري بيڪريل]] ڪئي هئي. هو پنهنجي ليبارٽري ۾ ايڪس ريز (X-rays) تي تحقيق ڪري رهيو هو ۽ ڏسڻ چاهي پيو ته اهي فوٽوگرافڪ پليٽن تي ڪيئن اثر ڪن ٿيون. هن ڏٺو ته يورينيم جا نمڪ بغير ڪنهن ٻاهرين روشنيءَ جي، اونداهيءَ ۾ به فوٽوگرافڪ پليٽ کي متاثر ڪن ٿا. هن محسوس ڪيو ته يورينيم مان ڪي خاص شعاع نڪرن ٿا جيڪي ڪاري ڪاغذ مان به گذري سگهن ٿا. هن انهن کي "يورينيم شعاع" جو نالو ڏنو.<ref>{{cite book|last=Mould|first=Richard F.|title=A century of X-rays and radioactivity in medicine|year=1995|publisher=Inst. of Physics Publ.|page=12|isbn=978-0-7503-0224-1}}</ref> بعد ۾ [[ميري ڪيوري|ماري ڪوري]] ۽ سندس مڙس پيئر ڪوري تابڪاريءَ تي وڌيڪ تحقيق ڪئي ۽ ٻڌايو ته يورينيم خودبخود اهڙا شعاع خارج ڪري ٿو. هنن دريافت ڪيو ته يورينيم جو مقدار جيترو وڌيڪ هوندو، شعاعن جي شدت به اوتري وڌيڪ هوندي. == تاريخ == 1896ع ۾ بيڪريل جي دريافت کانپوءِ اهو واضح ٿيو ته تابڪاري مادي جي هڪ خاصيت آهي جيڪا ٻاهرين اثرن (جيئن گرمي پد يا دٻاءُ) کان آزاد هوندي آهي. تنهنڪري هن ان کي "ايڪٽو ريڊيشن" (Radioactive Radiation) ۽ ان عمل کي "تابڪاري" (Radioactivity) جو نالو ڏنو. 1898ع ۾ [[ميري ڪيوري|ماري ڪوري]] ۽ پيئر ڪوري ٿوريم (Thorium) ۾ به تابڪاري دريافت ڪئي. ساڳئي سال هنن ٻه نوان عنصر دريافت ڪيا: ريڊيم (جيڪو يورينيم کان لکين ڀيرا وڌيڪ تابڪار آهي) ۽ پولونيم (جنهن جو نالو ماري ڪوريءَ پنهنجي ملڪ پولينڊ جي نالي تي رکيو). 1908ع ۾ ردر فورڊ هڪ تابڪار گئس ريڊون (Radon) دريافت ڪئي. === تابڪاري زوال ۽ ڪيميائي تبديلي ۾ فرق === تابڪاري زوال ڪيميائي تبديليءَ کان هيٺين بنيادن تي مختلف آهي: * تابڪاري زوال هڪ خودبخود ۽ مسلسل عمل آهي. * ان جو تعلق صرف عنصر جي ايٽمي نيوڪليئس سان آهي، ڪيميائي مرڪب سان نه. * هي جسماني حالتن (دٻاءُ، گرمي پد) تي منحصر نه هوندو آهي. * ان مان تمام گهڻي توانائي خارج ٿيندي آهي. == تابڪاريءَ جي ماپ جا يونٽ == تابڪاريءَ کي بيڪريل (Becquerel) يونٽ ۾ ماپيو ويندو آهي. * 1 بيڪريل جو مطلب آهي ته نموني مان هر سيڪنڊ ۾ هڪ شعاع خارج ٿئي ٿو. * ٻيا يونٽ ڪوري (Curie/Ci) ۽ ردر فورڊ (Rutherford/Rd) آهن. * 1 ڪوري (Ci) = 3.7 x 10^10 ڊس-انٽيگريشن في سيڪنڊ. ==زوال جي شرح== [[File:Alfa beta gamma radiation.svg|thumb|left|300px|رسم ڏيکاري ٿي ته الفا شعاع ڪاغذ سان، بيٽا شعاع ايلومينيم سان، ۽ گاما شعاع صرف شيشي يا سيهي جي ٿلهي چادر سان روڪي سگهجن ٿا.]] تابڪاريءَ جو عمل هڪ مستقل شرح سان هلندو آهي. جيڪڏهن اسان وٽ ڪنهن تابڪار مادي جو نمونو هجي، ته ان جي ايٽمن جي ٽٽڻ جي شرح (dN/dt) ان وقت موجود ايٽمن جي ڪُل تعداد (N) جي متناسب هوندي آهي. فارمولا: (-dN / N) = λ * dt جتي λ (لامڊا) زوال جو مستقل (decay constant) آهي. ان کي حل ڪرڻ سان اسان کي هيٺيون نتيجو ملي ٿو: N(t) = N0 * e^(-λt) جتي: * N0 = شروعاتي ايٽمن جو تعداد. * e = قدرتي لاگرٿم جو بنياد (تقريبن 2.718). ==اڌ-عمر== اڌ-عمر (Half-Life) مان مراد اهو وقت آهي جنهن ۾ ڪنهن تابڪار مادي جا اڌ ايٽم ٽٽي وڃن ۽ ان جو مقدار اڌ رهجي وڃي. ان کي t(1/2) سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. اڌ-عمر ۽ زوال جي مستقل جي وچ ۾ لاڳاپو: t(1/2) = 0.693 / λ مثال طور: جيڪڏهن اسان وٽ 400,000 تابڪار ايٽم آهن ۽ ان جي اڌ-عمر 10 ڏينهن آهي، ته: * 10 ڏينهن کانپوءِ: 200,000 ايٽم رهندا. * 20 ڏينهن کانپوءِ: 100,000 ايٽم رهندا. * 30 ڏينهن کانپوءِ: 50,000 ايٽم رهندا. == حسابي مثال == ڪاربان-14 (Carbon-14) جو استعمال قديم آثارن ۽ فوسلز جي عمر معلوم ڪرڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي. ان جي اڌ-عمر 5,730 سال آهي. جيڪڏهن اسان کي ڪو فوسل ملي ٿو جنهن ۾ تابڪاريءَ جي شرح اصل جي ڀيٽ ۾ گھٽجي 28.6 سيڪڙو رهجي وئي آهي، ته ان جي عمر معلوم ڪرڻ لاءِ اسان فارمولا استعمال ڪنداسين: N / N0 = 0.286 عمر (t) = - (ٽائون) * ln(N / N0) حساب ڪرڻ سان معلوم ٿيندو ته ان فوسل جي عمر تقريبن 10,360 سال آهي. == پڻ ڏسندا == * [[نيوڪليائي فزڪس]] * [[ڪاربان ڊيٽنگ]] * [[ايٽمي نيوڪليئس]] * [[الفا زوال]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:تابڪاري]] [[زمرو:طبيعي ڪيميا]] [[زمرو:نيوڪليائي فزڪس]] ren4v9zflb08hb1bsh9ala5u9w6lcmk 0 94821 412131 405299 2026-09-14T07:11:58Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412131 wikitext text/x-wiki يهودي (<small>Jews</small>) تاريخي اسرائيل ۽ يهوديه، ٻه لاڳاپيل بادشاهتن جيڪيون [[لوهه جو دور|لوهه جي دور]] ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|سرزمين شام (ليونٽ)]] ۾ ظاهر ٿيون، جي بني اسرائيل ۽ عبرانين مان پيدا ٿيا.<ref name="Finkelstein-20012">{{cite book|last1=Finkelstein|first1=Israel|title=The Bible unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories|url=https://archive.org/details/lccn_0965008856|last2=Silberman|first2=Neil Asher|date=2001|publisher=Simon & Schuster|isbn=978-0-684-86912-4|edition=1st Touchstone|location=New York}}</ref><ref name="The Pitcher Is Broken2">[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229|date=April 9, 2023}} Quote: "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."</ref> بني اسرائيل جو پهريون ذڪر، 1213-1203 ق.م. جو مرنيپتا اسٽيل تي لکيل آهي؛ بعد ۾ مذهبي ادب بني اسرائيلن جي ڪهاڻي گهٽ ۾ گهٽ 1500 ق.م. تائين ٻڌائي ٿو. روايتي طور تي، اسرائيل جو نالو عبراني بزرگ [[يعقوب عليہ السلام|يعقوب]] سان شروع ٿيو آهي، جيڪو نالي لاءِ هڪ داستاني ايٽولوجي فراهم ڪري ٿو - هڪ فرشتي سان وڙهڻ کان پوءِ، يعقوب جو نالو اسرائيل رکيو ويو، جنهن جو مطلب آهي "اهو جيڪو خدا سان ويڙهي ٿو". سامريه ۾ قائم اسرائيل جي بادشاهت 720 ق.م. ڌاري نيو-آشوري سلطنت جي هٿ ۾ اچي وئي<ref name="Broshi-20012">{{cite book|last=Broshi|first=Maguen|url=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174|title=Bread, Wine, Walls and Scrolls|publisher=Bloomsbury|year=2001|isbn=978-1-84127-201-6|page=174}}</ref> ۽ 586 ق.م. ڌاري يهودين جي بادشاهت نيو-بابلي سلطنت جي هٿ ۾ اچي وئي.<ref>{{Cite book|last=Faust|first=Avraham|title=Judah in the Neo-Babylonian Period|url=https://archive.org/details/judahinneobabylo0000faus|date=August 29, 2012|publisher=Society of Biblical Literature|isbn=978-1-58983-641-9|pages=[https://archive.org/details/judahinneobabylo0000faus/page/1 1]|doi=10.2307/j.ctt5vjz28}}</ref> يهودي آبادي جو هڪ حصو [[بابل]] ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو. آشور ۽ بابل ۾ قيد ٿيل يهودين کي ڊائاسپورا جي شروعات جي نمائندگي ڪندڙ سمجهيو ويندو آهي. {{short description|none}} <!-- "none" is preferred when the title is sufficiently descriptive; see [[WP:SDNONE]] --> {{Use mdy dates|date=August 2025}} {{Use Oxford spelling|date=August 2025}} [[File:Rembrandt Harmensz. van Rijn 063.jpg|thumb|يهودي روايت موجب، يعقوب، جيڪو ريمبران جي هن تصوير ۾ ملائڪ سان وڙهندي ڏيکاريو ويو آهي، اسرائيل جي قبيلن جو پيءُ هو. ]][[هخامنشي سلطنت]] طرفان هن علائقي کي فتح ڪرڻ کان پوءِ، جلاوطن يهودين کي واپس اچڻ ۽ مندر کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي؛ اها واقعا ٻئي مندر جي دور جي شروعات جي نشاندهي ڪن ٿا. <ref>{{cite book|first1=Jonathan|last1=Stökl|first2=Caroline|last2=Waerzegger|title=Exile and Return: The Babylonian Context|date=2015|publisher=Walter de Gruyter|pages=7–11, 30, 226}}</ref><ref>{{cite book|title=Encyclopaedia Judaica|edition=2nd|volume=3|page=27}}</ref> ڪيترن ئي صدين جي پرڏيهي حڪمراني کانپوءِ، سيليوسڊ سلطنت جي خلاف مڪابي بغاوت هڪ آزاد هاشموني بادشاهت جو سبب بڻي، <ref>{{cite book|first1=Peter Fibiger|last1=Bang|url=https://books.google.com/books?id=GCj09AmtvvwC&pg=PAPA184|title=The Oxford Handbook of the State in the Ancient Near East and Mediterranean|first2=Walter|last2=Scheidel|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=978-0-19-518831-8|pages=184–187}}</ref> پر ان رياست کي بتدريج [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. <ref>{{cite book|first=Abraham|last=Malamat|url={{Google books|2kSovzudhFUC|page=PA223|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=A History of the Jewish People|publisher=Harvard University Press|year=1976|isbn=978-0-674-39731-6|pages=223–239}}</ref> يهودي-رومن جنگيون، پهرين ۽ ٻي صدي عيسوي ۾ رومن جي خلاف ناڪام بغاوتن جو هڪ سلسلو، [[يروشلم]] ۽ ٻئي مندر جي تباهي <ref>{{Cite book|last=Zissu|first=Boaz|title=Jews and Christians in the First and Second Centuries: The Interbellum 70‒132 CE|date=2018|isbn=978-90-04-34986-5|location=Leiden|publisher=Brill|page=19|chapter=Interbellum Judea 70-132 CE: An Archaeological Perspective|oclc=988856967}}</ref> ۽ ڪيترن ئي يهودين کي نيڪالي ڏيڻ جو سبب بڻيون.<ref>{{cite book|first1=Erwin|last1=Fahlbusch|url=https://books.google.com/books?id=C5V7oyy69zgC&pg=PAPA15|title=The Encyclopedia of Christianity|first2=Geoffrey William|last2=Bromiley|publisher=Wm. B. Eerdmans|year=2005|isbn=978-0-8028-2416-5|page=15}}</ref> سر زمين شام فلسطين ۾ يهودي آبادي ايندڙ صدين دوران بتدريج گهٽجي وئي، يهودي ڊائاسپورا جي ڪردار کي وڌايو ۽ روحاني ۽ آبادي جي مرڪز کي خالي ٿيل يهوديا کان گليلي ۽ پوءِ بابل ڏانهن منتقل ڪيو، يهودين جون ننڍيون برادريون رومن سلطنت ۾ پکڙيل هيون. ساڳئي عرصي دوران، مشناه ۽ تلمود، مرڪزي يهودي متن، ترتيب ڏنا ويا. ايندڙ هزار سالن ۾، ڊائاسپورا برادريون ٽن وڏن نسلي ذيلي تقسيم ۾، جتي انهن جا ابا ڏاڏا آباد ٿيا هئا: وچ ۽ اوڀر يورپ ۾ اشڪنازي، [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريا]] ۾ سيفاردي ۽ [[وچ اوڀر]] ۽ [[اتر آفريڪا]] ۾ مزراهي طور گڏ ٿي ويون.<ref>[https://books.google.com/books?id=GkzdBDuhoRgC&pg=PA87 "Heritage: Civilization and the Jews; The Uses of Adversity." p. 87.] Eban, Abba Solomon. "Heritage: Civilization and the Jews." Summit Books Syracuse, New York: 1984. p. 87.</ref> <ref>Dosick (2007), pp. 59–60.</ref> شروعاتي اسلامي فتحون اوڀرين رومي سمنڊ جي علائقن تي [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] ڪنٽرول ختم ڪري ڇڏيو، نئين قائم ٿيل راشدون خلافت 7هين صدي دوران [[سر زمين شام (ليوانت)|ليونٽ]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ اتر آفريڪا تي قبضو ڪيو ۽ 8هين صدي دوران [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيرين جزيره نما]] تي قبضو ڪيو. يهودي ثقافت مسلم [[اندلس]] ۾ هڪ سونهري دور مان لطف اندوز ٿي، يهودين کي سماج ۾ وڏي پيماني تي قبول ڪيو ويو ۽ انهن جي مذهبي، ثقافتي ۽ معاشي زندگي عدم برداشت واري الموحدين جي اچڻ کان اڳ ڦٽي نڪتي. سال 1492ع ۾ ڪيٿولڪ حڪمران، راڻي ازابيل اول ۽ بادشاهه فرڊيننڊ II پاران يهودين کي اسپين ڇڏڻ تي مجبور ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ اهي وڏي تعداد ۾ [[عثماني سلطنت]] ۽ [[اٽلي]] ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي. 12هين ۽ 15هين صدي جي وچ ۾، اشڪنازي يهودين وچ يورپ ۾ انتهائي ظلم جو تجربو ڪيو، جنهن جي ڪري انهن جي [[پولينڊ]] ڏانهن وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي. <ref>Mosk (2013), p. 143. "Encouraged to move out of the Holy Roman Empire as persecution of their communities intensified during the twelfth and thirteenth centuries, the Ashkenazi community increasingly gravitated toward Poland."</ref> <ref>Harshav, Benjamin (1999). ''The Meaning of Yiddish''. Stanford: Stanford University Press. p. 6. "From the fourteenth and certainly by the sixteenth century, the centre of European Jewry had shifted to Poland, then ... comprising the Grand Duchy of Lithuania (including today's Byelorussia), Crown Poland, Galicia, the Ukraine and stretching, at times, from the Baltic to the Black Sea, from the approaches to Berlin to a short distance from Moscow."</ref> <small>18</small>هين صدي ۾ هسڪاله دانشورانه تحريڪ جو عروج ڏٺو ويو. <small>18</small>هين صدي جي شروعات ۾، يهودي يهودين کي پابندين وارن قانونن کان آزاد ڪرڻ ۽ وسيع يورپي سماج ۾ ضم ڪرڻ لاءِ مهم هلائڻ شروع ڪئي. 19هين صدي ۾، جڏهن اولهائين يورپ ۾ يهودين کي قانون جي سامهون برابري ڏني پئي وئي، ته آبادڪاري جي ميدان ۾ يهودين کي وڌندڙ ظلم، قانوني پابندين ۽ وڏي پيماني تي قتل عام جو سامنا ڪرڻ پيو. 1870 ۽ 1880 جي ڏهاڪن دوران، يورپ ۾ يهودي آبادي فلسطين ۾ يهودي رياست کي ٻيهر قائم ڪرڻ جي مقصد سان عثماني شام ڏانهن هجرت تي وڌيڪ سرگرم بحث ڪرڻ شروع ڪيو. صهيوني تحريڪ سرڪاري طور تي سال 1897ع ۾ قائم ڪئي وئي هئي. سال 1881ع ۽ 1924ع جي وچ ۾ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ڏانهن 20 لک کان وڌيڪ يهودين جي وڏي پيماني تي هجرت کي به شروع ڪيو. <ref>{{cite journal|last=Lewin|first=Rhoda G.|date=1979|title=Stereotype and reality in the Jewish immigrant experience in Minneapolis|url=http://collections.mnhs.org/MNHistoryMagazine/articles/46/v46i07p258-273.pdf|journal=Minnesota History|volume=46|issue=7|page=259|access-date=August 10, 2020|archive-date=July 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721002023/http://collections.mnhs.org/MNHistoryMagazine/articles/46/v46i07p258-273.pdf|url-status=live}}</ref> يورپ ۽ آمريڪا جا يهودي سائنس، ثقافت ۽ معيشت جي شعبن ۾ ڪاميابي حاصل ڪيا. عام طور تي سڀ کان وڌيڪ مشهور سمجهيا ويندڙن ۾ [[البرٽ آئنسٽائن|البرٽ آئن اسٽائن]] ۽ لڊوگ وٽگنسٽائن شامل هئا. هن وقت ڪيترائي [[نوبل انعام حاصل ڪندڙن جي فهرست|نوبل انعام يافته]] يهودي هئا، جيئن اڃا تائين آهن.<ref name="jinfo.org2">{{cite web|url=http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html|title=Jewish Nobel Prize Winners|publisher=jinfo.org|access-date=October 7, 2011|archive-date=December 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211039/http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html|url-status=live}}</ref> سال <small>1933</small>ع ۾، [[جرمنيا|جرمني]] ۾ [[هٽلر|ايڊولف هٽلر]] ۽ نازي پارٽي جي اقتدار ۾ اچڻ سان، يهودين لاءِ صورتحال سخت ٿي وئي. معاشي بحران، نسل پرست يهودي مخالف قانون ۽ ايندڙ جنگ جي خوف سبب ڪيترائي ماڻهو [[يُورَپ|يورپ]] کان [[فلسطين|لازمي فلسطين]]، آمريڪا ۽ [[سوويت يونين]] ڏانهن ڀڄي ويا. سال 1939ع ۾، [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻي مهاڀاري جنگ]] شروع ٿي ۽ سال 1941ع تائين جرمني تقريبن سڄي يورپ تي قبضو ڪري ورتو. سال 1941ع ۾، سوويت يونين جي حملي کان پوءِ، آخري حل شروع ٿيو، هڪ غير معمولي پيماني تي هڪ وسيع منظم آپريشن، جنهن جو مقصد يهودي ماڻهن کي ختم ڪرڻ هو ۽ نتيجي ۾ يورپ ۽ اتر آفريڪا ۾ يهودين جو قتل عام ٿيو. پولينڊ ۾، سڀني ڪنسنٽريشن ڪيمپن ۾ گيس چيمبرن ۾ 30 لک يهودي قتل ڪيا ويا، جن ۾ صرف آشوٽز ڪيمپ ڪمپليڪس ۾ 10 لک شامل هئا. هي نسل ڪشي، جنهن ۾ تقريبن 60 لک يهودين کي طريقي سان ختم ڪيو ويو، هولوڪاسٽ جي نالي سان مشهور آهي. هولوڪاسٽ کان اڳ ۽ دوران، يهودين جي وڏي تعداد لازمي فلسطين ڏانهن هجرت ڪئي. 14 مئي 1948ع تي، برطانوي مينڊيٽ جي خاتمي تي، ڊيوڊ بين-گورين ارض اسرائيل (اسرائيل جي سرزمين) ۾ هڪ يهودي ۽ جمهوري رياست، [[اسرائيل]] جي رياست جي قيام جو اعلان ڪيو. ان کان پوءِ فوري طور تي، سڀني پاڙيسري عرب رياستون اسرائيل تي حملو ڪيو، پر نئين ٺهيل اسرائيلي دفاعي فوج (IDF) مزاحمت ڪئي. سال 1949ع ۾ جنگ ختم ٿي وئي ۽ اسرائيل رياست جي تعمير شروع ڪئي ۽ سڄي يورپ ۽ وچ اوڀر جي ملڪن مان ايندڙ يهودين جي وڏين لهرن کي جذب ڪيو. سال 2022ع تائين، اسرائيل هڪ پارلياماني جمهوريت آهي جنهن جي آبادي 96 لک ماڻهن جي آهي، جن مان 70 لک يهودي آهن. ([[غزه جي پٽي|غزا]] ۽ [[فلسطين جي رياست|مغربي ڪناري]] جي 35 لک آبادي کانسواء). اسرائيل کان ٻاهر سڀ کان وڏي يهودي برادري آمريڪا ۾ آهي، جڏهن ته ٻيون وڏي برادريون [[فرانس]]، [[ڪينيڊا]]، [[ارجنٽائن]]، [[روس]]، [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]]، [[آسٽريليا]] ۽ [[جرمني]] ۾ پڻ موجود آهن. هن وقت، يهودي نسل جون ٻه خودمختيار رياستون؛ اسرائيل ۽ روس ۾ يهودي خودمختيار اوبلاست آهن جيڪي انهن جي اختيار هيٺ آهن ته اهي پناهه گاهه طور ڪم ڪن. ==جائزو== قديم يهودي تاريخ بائيبل ۽ غير بائيبل ذريعن، اپوڪرائيفا ۽ سوڊيپيگرافا، جوزيفس جي لکڻين، گريڪو-رومن ليکڪن ۽ چرچ جي پادرين، گڏوگڏ آثار قديمه جي دريافتن، لکتن، قديم دستاويزن، جهڙوڪ ايليفينٽائن ۽ فيوم مان پيپيري، مردار سمنڊ جا اسڪرول، بار ڪوخبا خط، باباٿا آرڪائيوز ۽ قاهره جينيزا دستاويزن، مان معلوم ٿئي ٿي، جيڪي زباني تاريخ ۽ مدراش ۽ تلمود ۾ تبصرن جي مجموعن سان گڏ آهن. ابتدائي جديد دور ۾ پرنٽنگ پريس جي آمد سان، يهودين جي تاريخ ۽ عبراني بائيبل جا شروعاتي ايڊيشن شايع ٿيا جيڪي يهودي مذهب جي تاريخ ۽ وڌندڙ طور تي، يهودين جي قومي تاريخن، يهودي قوم ۽ سڃاڻپ سان لاڳاپيل هئا، هڪ مسودي يا لکندڙ ڪلچر کان هڪ پرنٽنگ ڪلچر ڏانهن منتقلي هئي. يهودي مورخن پنهنجن اجتماعي تجربن جا احوال لکيا، پر سياسي، ثقافتي ۽ سائنسي يا فلسفياتي ڳولا لاءِ تاريخ کي پڻ وڌندڙ طور تي استعمال ڪيو. ليکڪن ثقافتي طور تي ورثي ۾ مليل متن جي هڪ مجموعي کي استعمال ڪيو ته جيئن فن جي حالت تي تنقيد ڪرڻ يا اڳتي وڌائڻ لاءِ هڪ منطقي داستان تيار ڪري سگهجي. جديد يهودي تاريخ نويسي يورپي نشاۃِ ثانيه ۽ روشن خيالي جي دور جهڙين دانشورانه تحريڪن سان جڙيل آهي، پر وچين دور جي آخر ۾ ۽ قديم زماني ۾ مختلف ذريعن ۾ اڳوڻين ڪمن تي ڌيان ڏنو. اڄ، يهودين ۽ يهوديت جي تاريخ کي اڪثر ست دورن ۾ ورهايو ويو آهي: # قديم اسرائيل ۽ يهوديه رياست (<small>1200 ق.م. کان 586 ق.م.</small>) # ٻيو مندر وارو دور (<small>516 ق.م. کان 70 عيسوي</small>) <ref>{{Cite book|title=The Oxford Handbook of Jewish Studies|publisher=Oxford University Press|year=2004|editor-last=Goodman|editor-first=Martin|chapter=Jews and Judaism in the Second Temple Period|pages=36–52|doi=10.1093/oxfordhb/9780199280322.013.0003|isbn=0-19-928032-0}}</ref> # ربانڪ يا تلمودي دور (<small>70 کان 640 عيسوي</small>)<ref>{{Cite book|title=The Oxford Handbook of Jewish Studies|publisher=Oxford University Press|year=2004|editor-last=Goodman|editor-first=Martin|chapter=Historiography on the Jews in the ‘Talmudic Period’ (70–640 ce)|pages=79–114|doi=10.1093/oxfordhb/9780199280322.013.0005|isbn=0-19-928032-0}}</ref> # وچين دور (<small>640 کان 1492 عيسوي</small>) # ابتدائي جديد دور (<small>1492-1750 عيسوي</small>) # جديد دور (<small>1750ع کان 20هين صدي</small>) # [[صيهونيت]]، [[هولوڪاسٽ]] ۽ [[اسرائيل]] جو قيام (<small>19 کان 21هين صدي</small>) <imagemap> File:Chronology of Israel eng.png|center|800px default [[#Time periods in Jewish history|Jewish history]] rect 658 156 833 176 [[Aliyah|Periods of massive immigration to Palestine]] rect 564 156 647 175 [[Jewish diaspora|Periods in which the majority of Jews lived in exile]] rect 460 156 554 175 [[Land of Israel|Periods in which the majority of Jews lived in the southern Levant, with full or partial independence]] rect 314 156 452 175 [[Temple in Jerusalem|Periods in which a Jewish Temple existed]] rect 196 156 309 175 [[#Time periods in Jewish history|Jewish history]] rect 26 102 134 122 [[Book of Judges|Shoftim]] rect 134 102 265 121 [[Books of Kings|Melakhim]] rect 146 83 266 104 [[First Temple]] rect 286 83 418 103 [[Second Temple]] rect 341 103 392 121 [[Zugot]] rect 393 103 453 121 [[Tannaim]] rect 452 102 534 221 [[Amoraim]] rect 534 102 560 121 [[Savoraim]] rect 559 103 691 121 [[Geonim]] rect 691 102 825 121 [[Rishonim]] rect 825 100 940 120 [[Acharonim]] rect 939 94 959 120 [[Aliyah|Aliyot]] rect 957 65 975 121 [[Israel]] rect 940 62 958 94 [[The Holocaust]] rect 825 62 941 100 [[Jewish diaspora|Diaspora]] rect 808 61 825 101 [[Alhambra decree|Expulsion from Spain]] rect 428 62 808 103 [[Dispersion of the Jews in the Roman Empire|Roman exile]] poly 226 82 410 82 410 92 428 92 428 61 226 62 [[Ten Lost Tribes|Assyrian Exile (Ten Lost Tribes)]] rect 264 82 284 122 [[Babylonian captivity]] rect 283 103 341 121 [[Second Temple of Jerusalem|Second Temple period]] poly 26 121 17 121 17 63 225 63 226 81 145 82 145 101 26 101 [[Chronology of the Bible|Ancient Jewish History]] rect 58 136 375 146 [[Chronology of the Bible]] rect 356 122 373 135 [[Common Era]] desc none </imagemap> ==قديم اسرائيل== {{Main|يهوديت جي اصل}} ===شروعاتي بني اسرائيل=== {{Main|بني اسرائيل}} [[File:Ruins atop Tel Megiddo with circular altar-like shrine and a series of temples on top of the other dating from the early bronze-age through the iron-age periods, Tel Meggido, Israel (19888642855).jpg|thumb|تل ميگيدو، هڪ ڪنعاني ۽ بعد ۾ اسرائيلي شهر جا کنڊر]] ابتدائي يهودين ۽ انهن جي پاڙيسرين جي تاريخ، ميڊيٽرينين سمنڊ جي زرخيز هلال ۽ اوڀر ساحل تي مرڪز آهي. اها انهن ماڻهن سان شروع ٿئي ٿي جيڪا [[نيل درياھہ|نيل]] ۽ [[ميسوپوٽيميا]] جي وچ واري علائقي تي قبضو ڪيو هو. مصر ۽ بابل ۾ ثقافت جي قديم مرڪزن، عرب جي ريگستانن ۽ ايشيا ڪوچڪ جي ميدان جي اهي، ڪنعان جي زمين (تقريبن جديد اسرائيل، فلسطين، اردن ۽ لبنان سان ملندڙ جلندڙ) تهذيبن جي ميلاپ جو هنڌ هئي. [[File:Map Israel Judea 926 BC-fr.svg|thumb|سال 926 ق.م. ۾ اسرائيل ۽ يهوديه جون بادشاهتون]] اسرائيل جي نالي سان هڪ قوم جو سڀ کان پهريون رڪارڊ ٿيل ثبوت قديم مصر جي مرنيپتاه اسٽيلئ ۾ نظر اچي ٿو، جيڪو 1200 ق.م. جو آهي. جديد آثار قديمه جي حساب موجب، اسرائيلي ۽ انهن جي ثقافت هڪ الڳ مونولئٽرسٽڪ ۽ پوء توحيد پرست (monotheistic) مذهب جي ترقي ذريعي ڪنعاني ماڻهن ۽ انهن جي ثقافتن مان نڪتل هئي، جيڪا هڪ قومي خدا "يهواه" تي مرڪوز هو.<ref>Mark Smith in "The Early History of God: Yahweh and Other Deities of Ancient Israel" states "Despite the long regnant model that the Canaanites and Israelites were people of fundamentally different culture, archaeological data now casts doubt on this view. The material culture of the region exhibits numerous common points between Israelites and Canaanites in the Iron I period (c. 1200–1000&nbsp;BCE). The record would suggest that the Israelite culture largely overlapped with and derived from Canaanite culture... In short, Israelite culture was largely Canaanite in nature. Given the information available, one cannot maintain a radical cultural separation between Canaanites and Israelites for the Iron I period." (pp. 6–7). Smith, Mark (2002) "The Early History of God: Yahweh and Other Deities of Ancient Israel" (Eerdman's)</ref><ref>Rendsberg, Gary (2008). "Israel without the Bible". In Frederick E. Greenspahn. The Hebrew Bible: New Insights and Scholarship. NYU Press, pp. 3–5</ref><ref>{{cite book |last1=Gnuse |first1=Robert Karl |title=No Other Gods: Emergent Monotheism in Israel |url=https://archive.org/details/noothergodsemerg0000gnus |date=1997 |publisher=Sheffield Academic Press Ltd |isbn=1-85075-657-0 |location=England |pages=[https://archive.org/details/noothergodsemerg0000gnus/page/28 28], 31}}</ref> اها عبراني ٻولي جي هڪ قديم شڪل ڳالهائيندا هئا، جيڪا اڄ بائيبل جي عبراني جي نالي سان مشهور آهي.<ref>Steiner, Richard C. (1997), "Ancient Hebrew", in Hetzron, Robert (ed.), ''The Semitic Languages'', Routledge, pp. 145–173, {{ISBN|978-0-415-05767-7}}</ref> پهرين صدي قبل مسيح جي وچ کان، يهودين کي روايتي طور تي پنهنجي تاريخ جي جيڪا سمجھ هئي، اها عبراني بائيبل ۾ بيان ڪيل روايتن جي چوڌاري مرڪوز هئي. هن خيال موجب، ابراهيم (اهو ظاهر ڪري ٿو ته هو يهودين جو حياتياتي پيشوا ۽ يهوديت جو پيءُ آهي) پهريون يهودي آهي.{{sfn|Levenson|2012|p=3}} بعد ۾ اسحاق ابراهيم مان پيدا ٿيو ۽ يعقوب اسحاق مان پيدا ٿيو. هڪ ملائڪ سان ويڙهه کان پوءِ، يعقوب کي اسرائيل جو نالو ڏنو ويو. سخت ڏڪار کانپوءِ، يعقوب ۽ سندس ٻارهن پٽ مصر ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي ويا، جتي انهن آخرڪار اسرائيل جا ٻارهن قبيلا ٺاهيا. بعد ۾ بني اسرائيل کي مصر جي غلامي مان ڪڍيو ويو ۽ موسيٰ طرفان ڪنعان آندو ويو. انهن آخرڪار يوشع جي اڳواڻي ۾ ڪنعان کي فتح ڪيو. جديد عالم متفق آهن ته بائيبل بني اسرائيل جي اصليت جو مستند احوال فراهم نٿو ڪري. اتفاق راءِ ان ڳالهه جي حمايت ڪري ٿو ته آثار قديمه جا ثبوت وڏي پيماني تي اسرائيل جي اصليت کي 1200 کان 1000 ق.م. ۾ ڪنعان ۾ ڏيکارين ٿا، مصر ۾ نه. اهو "زبردست" آهي ۽ "مصر مان نڪرڻ يا سينائي ​​جي بيابان ذريعي 40 سالن جي زيارت لاءِ ڪا به گنجائش نه ٿو ڇڏي".<ref name="Dever-2002">{{cite book |last=Dever |first=William G. |title=What Did the Biblical Writers Know and When Did They Know It? |url=https://archive.org/details/whatdidbiblicalw0000will |publisher=Wm. B. Eerdmans |year=2002 |isbn=978-0-8028-2126-3}} p. 99</ref> ڪيترا ئي آثار قديمه جا ماهر موسيٰ ۽ خروج جي آثار قديمه جي تحقيق کي "هڪ بيڪار جستجو" طور ڇڏي ڏنو آهي.<ref name="Dever-2002" /> بهرحال، اهو قبول ڪيو ويو آهي، ته هن داستان جو هڪ "تاريخي بنياد" آهي.<ref>For more about the historicity of Jewish history as it pertains to [[Oral Torah|rabbinic]] sources, see {{cite journal |first1=Reuven Chaim |last1=Klein |date=2023 |title=Are historical sections of the Talmud actually historical? Critical tools for understanding historical claims in rabbinic literature |url=https://www.academia.edu/127965994 |journal=Journal of Philological Pedagogy |volume=12 |publisher=Chandler School of Education |pages=42–75 |doi=10.17613/rjp5a-md343 }}{{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>{{sfn|Faust|2015|loc=p.476: "While there is a consensus among scholars that the Exodus did not take place in the manner described in the Bible, surprisingly most scholars agree that the narrative has a historical core, and that some of the highland settlers came, one way or another, from Egypt.."}}{{sfn|Redmount|2001|p=61|ps=: "A few authorities have concluded that the core events of the Exodus saga are entirely literary fabrications. But most biblical scholars still subscribe to some variation of the Documentary Hypothesis, and support the basic historicity of the biblical narrative."}}<ref>{{cite book |last=Dever |first=William |url=https://books.google.com/books?id=6-VxwC5rQtwC |title=What Did the Biblical Writers Know, and When Did They Know It? |publisher=Eerdmans |year=2001 |isbn=3-927120-37-5 |pages=98–99 |quote=After a century of exhaustive investigation, all respectable archaeologists have given up hope of recovering any context that would make Abraham, Isaac, or Jacob credible "historical figures" [...] archaeological investigation of Moses and the Exodus has similarly been discarded as a fruitless pursuit.}}</ref> آثار قديمه جي ماهرن ۽ مصريات جي ماهرن جي هڪ صدي جي تحقيق ۾ ڪو به ثبوت نه مليو آهي، جيڪو مصري قيد ۽ فرار ۽ بيابان مان سفر جي خروج جي داستان سان سڌو سنئون لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ اهو مشورو ڏنو ويو آهي ته لوهه جي دور جو اسرائيل - يهودا ۽ اسرائيل جي بادشاهتن جي اصل ڪنعان ۾ آهي، مصر ۾ نه.<ref>{{cite book |editor-last1=Finkelstein |editor-first1=Israel |editor-first2=Nadav |editor-last2=Naaman |title=From Nomadism to Monarchy: Archaeological and Historical Aspects of Early Israel |url=https://archive.org/details/fromnomadismtomo0000unse |publisher=[[Israel Exploration Society]] |year=1994 |isbn=978-1-880317-20-4}}</ref> <ref>Compare: {{cite book |first=Ian |last=Shaw |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=%22Iron+Age+Israel%22+origins+in+Canaan%2C&pg=PA313 |title=A Dictionary of Archaeology |author2=Robert Jameson |publisher=Wiley Blackwell |year=2002 |isbn=978-0-631-23583-5 |editor=Ian Shaw |edition=New |page=313 |quote=The Biblical account of the origins of the people of Israel (principally recounted in Numbers, Joshua and Judges) often conflicts with non-Biblical textual sources and with the archaeological evidence for the settlement of Canaan in the late Bronze Age and early Iron Age. [...] Israel is first textually attested as a political entity in Egyptian texts of the late 13th century BCE and the Egyptologist Donald Redford argues that the Israelites must have been emerging as a distinct group within the Canaanite culture during the century or so prior to this. It has been suggested that the early Israelites were an oppressed rural group of Canaanites who rebelled against the more urbanized coastal Canaanites (Gottwald 1979). Alternatively, it has been argued that the Israelites were survivors of the decline in the fortunes of Canaan who established themselves in the highlands at the end of the late Bronze Age (Ahlstrom 1986: 27). Redford, however, makes a good case for equating the very earliest Israelites with a semi-nomadic people in the highlands of central Palestine whom the Egyptians called Shasu (Redford 1992:2689–80; although see Stager 1985 for strong arguments against the identification with the Shasu). These Shasu were a persistent thorn in the side of the Ramessid pharaohs' empire in Syria-Palestine, well-attested in Egyptian texts, but their pastoral lifestyle has left scant traces in the archaeological record. By the end of the 13th century BCE, however, the Shasu/Israelites were beginning to establish small settlements in the uplands, the architecture of which closely resembles contemporary Canaanite villages. |author-link=Israel, Israelites |access-date=November 1, 2020 |archive-date=April 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160406/https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=%22Iron+Age+Israel%22+origins+in+Canaan%2C&pg=PA313 |url-status=live}}</ref> ابتدائي اسرائيلي آبادين جي ثقافت ڪنعاني آهي. انهن جي گروهي-شيون ڪنعاني ديوتا ايل، برتن، مقامي ڪنعاني روايت ۽ استعمال ٿيل الفابيٽ ابتدائي ڪنعاني آهن، ۾ رهي ٿو. "اسرائيلي" ڳوٺن کي ڪنعاني جڳهن کان ڌار ڪرڻ لاء واحد نشان سوئر جي هڏن جي غير موجودگي آهي. جيتوڻيڪ ڇا اهو نسلي نشان طور ورتو وڃي ٿو يا ٻين عنصرن جي ڪري آهي، اهو تڪرار جو موضوع رهي ٿو.<ref>{{cite book |last=Killebrew |first=Ann E. |url=https://books.google.com/books?id=VtAmmwapfVAC |title=Biblical Peoples and Ethnicity: An Archeological Study of Egyptians, Canaanites, Philistines, and Early Israel, 1300–1100 B.C.E. |publisher=Society of Biblical Literature |year=2005 |isbn=978-1-58983-097-4 |location=Atlanta |page=176 |quote=Much has been made of the scarcity of pig bones at highland sites. Since small quantities of pig bones do appear in Late Bronze Age assemblages, some archaeologists have interpreted this to indicate that the ethnic identity of the highland inhabitants was distinct from Late Bronze Age indigenous peoples (see Finkelstein 1997, 227–230). Brian Hesse and Paula Wapnish (1997) advise caution, however, since the lack of pig bones at Iron I highland settlements could be a result of other factors that have little to do with ethnicity. |access-date=August 12, 2012 |archive-date=January 17, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117055402/https://books.google.com/books?id=VtAmmwapfVAC |url-status=live}}</ref> بائبل جي داستان مطابق، اسرائيل جي سرزمين ٻارهن قبيلن جي هڪ ڪنفيڊريشن ۾ منظم هئي جنهن تي ڪيترن ئي سؤ سالن تائين قاضين جي هڪ سلسلي جي حڪومت هئي. === قديم اسرائيل ۽ يهودا === <nowiki>*</nowiki> قديم اسرائيل جي تاريخ ===قديم اسرائيل ۽ يهوديه جون رياستون=== {{Main|قديم اسرائيل ۽ يهوديه جي رياستن جي تاريخ }} [[File:LMLK, Ezekiah seals.jpg|thumb|اسرائيل ميوزيم ۾ "يهودا جي بادشاهه احز جي پٽ حزقياه" جي هڪ مُهر لڳل بُلا (LMLK مُهر)]]لوهه جي ٻئي دور جي دوران ٻه اسرائيلي بادشاهتون: اسرائيل ۽ يهوديه اُڀريون. [[بائبل|بائيبل]] اسرائيل ۽ يهوديه کي اسرائيل جي اڳوڻي گڏيل بادشاهت جي جانشين طور پيش ڪري ٿي، پر ان جي تاريخي حيثيت تي تڪرار آهي. <ref>{{Cite journal |last=Thomas |first=Zachary |date=April 22, 2016 |title=Debating the United Monarchy: Let's See How Far We've Come |url=http://dx.doi.org/10.1177/0146107916639208 |journal=Biblical Theology Bulletin |volume=46 |issue=2 |pages=59–69 |doi=10.1177/0146107916639208 |issn=0146-1079 |s2cid=147053561 |url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite book |last1=Lipschits |first1=Oded |url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |title=The Jewish Study Bible |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-997846-5 |editor1-last=Berlin |editor1-first=Adele |edition=2nd |pages=2107–2119 |language=en |chapter=The history of Israel in the biblical period |quote=As this essay will show, however, the premonarchic period long ago became a literary description of the mythological roots, the early beginnings of the nation and the way to describe the right of Israel on its land. The archeological evidence also does not support the existence of a united monarchy under David and Solomon as described in the Bible, so the rubric of "united monarchy" is best abandoned, although it remains useful for discussing how the Bible views the Israelite past. [...] Although the kingdom of Judah is mentioned in some ancient inscriptions, they never suggest that it was part of a unit {{sic|comprised |hide=y|of}} Israel and Judah. There are no extrabiblical indications of a united monarchy called "Israel." |editor2-last=Brettler |editor2-first=Marc Zvi |access-date=August 19, 2022 |archive-date=April 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |url-status=live}}</ref> تاريخدان ۽ [[قديم آثار|آثار قديمه]] جا ماهر متفق آهن ته اسرائيل جي اترين بادشاهت <small>900</small> ق.م. کان<ref>{{cite web |last1=Wright |first1=Jacob L. |date=July 2014 |title=David, King of Judah (Not Israel) |url=http://www.bibleinterp.com/articles/2014/07/wri388001.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301164250/http://www.bibleinterp.com/articles/2014/07/wri388001.shtml |archive-date=March 1, 2021 |access-date=May 15, 2021 |website=The Bible and Interpretation}}</ref> ۽ يهوديه جي بادشاهت <small>700</small> ق.م. کان <ref name="The Pitcher Is Broken">[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 |date=April 9, 2023 }} Quote: "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."</ref> موجود هئي. "تل دان اسٽيلئ" (1993ع ۾ دريافت ٿيل) ڏيکاري ٿو ته بادشاهت، گهٽ ۾ گهٽ ڪنهن نه ڪنهن شڪل ۾، 9هين صدي قبل مسيح جي وچ تائين موجود هئي، پر اها ان جي طاقت جي حد کي ظاهر نٿو ڪري.<ref>{{Cite book |last=Grabbe |first=Lester L. |url=https://books.google.com/books?id=kcVmBAEo5rcC&pg=PA333 |title=Ahab Agonistes: The Rise and Fall of the Omri Dynasty |date=April 28, 2007 |publisher=Bloomsbury |isbn=978-0-567-25171-8 |quote=The Tel Dan inscription generated a good deal of debate and a flurry of articles when it first appeared, but it is now widely regarded (a) as genuine and (b) as referring to the Davidic dynasty and the Aramaic kingdom of Damascus. |access-date=August 19, 2022}}</ref><ref>{{Cite book |last=Cline |first=Eric H. |url=https://books.google.com/books?id=uGzRCwAAQBAJ&pg=PA61 |title=Biblical Archaeology: A Very Short Introduction |date=September 28, 2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-971162-8 |quote=Today, after much further discussion in academic journals, it is accepted by most archaeologists that the inscription is not only genuine but that the reference is indeed to the House of David, thus representing the first allusion found anywhere outside the Bible to the biblical David. |access-date=August 19, 2022}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mykytiuk |first=Lawrence J. |url=https://books.google.com/books?id=eprY1Qd0veAC&pg=PA113 |title=Identifying Biblical Persons in Northwest Semitic Inscriptions of 1200-539 B.C.E. |date=January 1, 2004 |publisher=Society of Biblical Lit |isbn=978-1-58983-062-2 |quote=Some unfounded accusations of forgery have had little or no effect on the scholarly acceptance of this inscription as genuine.}}</ref> بائبل جي روايت ٻڌائي ٿي ته اسرائيلي بادشاهت <small>1037</small> ق.م. ۾ ساؤل، جيڪو نبي سموئيل پاران مسح ڪيو ويو هو، <ref>{{Cite web |title=Who Was the First King of Israel? |url=https://shopisrael.com/blogs/about-israel/first-king-of-israel |access-date=February 5, 2025 |website=Shop Israel |language=en}}</ref> جي تحت قائم ٿي ۽ [[داؤد عليہ السلام|دائود]] ۽ سندس پٽ [[سليمان عليہ السلام|سليمان]] جي تحت جاري رهي. دائود بادشاهت جي حدن کي تمام گهڻو وڌايو ۽ [[يروشلم]] کي يابوستيئن کان فتح ڪيو ۽ ان کي بادشاهت جي قومي، سياسي ۽ مذهبي راڄڌاني ۾ تبديل ڪيو. سندس پٽ، سليمان بعد ۾ يروشلم ۾ جبل موريه تي پهريون مندر تعمير ڪرايو. سندس وفات کان پوءِ، جن جي تاريخ روايتي طور تي 930 ق.م. جي آهي، جڏهن ڏهه اتر اسرائيلي قبيلن ۽ يهودا جي قبيلن (شمعون قبيلو يهودا ۾ شامل ٿي ويو) ۽ ڏکڻ ۾ بنيامين جي وچ ۾ هڪ خانه جنگي شروع ٿي، پوءِ بادشاهت اتر ۾ اسرائيل جي بادشاهت ۽ ڏکڻ ۾ يهودا جي بادشاهت ۾ ورهائجي وئي. اسرائيل جي بادشاهت ٻن بادشاهتن مان وڌيڪ خوشحال هئي ۽ جلد ئي هڪ علائقائي طاقت ۾ ترقي ڪئي. عموري خاندان جي ڏينهن دوران، اهو سامريه، گئليلي، مٿيان اردن وادي، شارون ۽ ٽرانس اردن جي وڏن حصن کي ڪنٽرول ڪري چڪي هئي. <ref>{{Cite book |first=Israel |last=Finkelstein |title=The forgotten kingdom : the archaeology and history of Northern Israel |isbn=978-1-58983-910-6 |pages=74 |oclc=949151323}}</ref> راڄڌاني سامريه سر زمين شام ۾ لوهه جي دور جي سڀ کان وڏي محلات مان هڪ جو گهر هئي. <ref>{{Cite book |last=Finkelstein |first=Israel |title=The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel |url=https://archive.org/details/forgottenkingdom0000fink |year=2013 |isbn=978-1-58983-911-3 |pages=[https://archive.org/details/forgottenkingdom0000fink/page/65 65]–66; 73; 78; 87–94 |oclc=880456140}}</ref> اسرائيل جي بادشاهت 720 ق.م ۾ تباهه ٿي وئي، جڏهن ان کي نيو-آشوري سلطنت فتح ڪيو.<ref name="Broshi-2001">{{cite book |last=Broshi |first=Maguen |url=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |title=Bread, Wine, Walls and Scrolls |publisher=Bloomsbury |year=2001 |isbn=978-1-84127-201-6 |page=174}}</ref> يهوديه جي بادشاهت، جيڪا يروشلم ۾ گاديءَ جي هنڌ رکندي هئي، جبل يهود، شيفيله، دشت يهود ۽ نيگيو جي ڪجهه حصن تي ڪنٽرول ڪيو. اسرائيل جي زوال کانپوءِ، يهوديه نو-آشوري سلطنت جي هڪ باجگذار رياست بڻجي وئي. 7هين صدي قبل مسيح ۾، بادشاهت جي آبادي تمام گهڻي وڌي وئي، ۽ آشوري بادشاه سيناخرب جي خلاف حزقياه جي بغاوت جي باوجود، آشوري غلامي هيٺ خوشحال ٿي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2kSovzudhFUC |title=A History of the Jewish People |publisher=Harvard University Press |year=1976 |isbn=978-0-674-39731-6 |editor-last=Ben-Sasson |editor-first=Haim Hillel |editor-link=H. H. Ben-Sasson |page=142 |quote=Sargon's heir, Sennacherib (705–681), could not deal with Hezekiah's revolt until he gained control of Babylon in 702 BCE.}}</ref> [[File:Mesad Hashavyahu ostracon.jpg|thumb|ياون-يام آسٽراڪون، هڪ قديم عبراني لکت جيڪا يهوديه ۾ انتظاميه کي دستاويز ڪري ٿي.]] هن دور ۾ عبراني بائيبل جا وڏا حصا لکيا ويا، جن ۾ ناحوم ۽ زيفانه سان گڏ هوشه، يسعياه، اموس ۽ ميڪاه جا ابتدائي حصا، استثناء جي تاريخ جو گهڻو حصو، استثنا جي تاريخ جو پهريون ايڊيشن (<small>يوشوا/ججز/سموئيل/بادشاهن جون ڪتابون</small>) ۽ حبقوق شامل آهن. سال 605 ق.م ۾ نو-آشوري سلطنت جي خاتمي سان، مصر ۽ نو-بابلي سلطنت جي وچ ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|ليوانت]] (شام، اردن ۽ فلسطين) جي ڪنٽرول لاءِ طاقت جي جدوجهد پيدا ٿي.<ref name="Bickerman-2007">{{Citation |last=Bickerman |first=E. J. |title=Nebuchadnezzar And Jerusalem |date=January 1, 2007 |work=Studies in Jewish and Christian History (2 vols) |pages=961–974 |url=https://brill.com/display/book/9789047420729/Bej.9789004152946.i-1242_044.xml |access-date=July 1, 2024 |publisher=Brill |doi=10.1163/ej.9789004152946.i-1242.280 |isbn=978-90-474-2072-9 |url-access=subscription}}</ref> جن جي نتيجي ۾ يهوديه جي رياست جو تيزي سان زوال ٿيو. سال 601 ق.م ۾. يهوديه جي بادشاهه يهوياخم، جيڪو تازو ئي بابل جي تابع ٿيو هو، سلطنت جي خلاف بغاوت ڪئي. جلد ئي سندس پٽ، يهوياخن سندس جاءِ تي آيو، جنهن پنهنجي پيءُ جي پاليسي جاري رکيو ۽ بابلي حملي جو سامنا ڪيو. مارچ 597 ق.م. ۾. يهوياخن بابليين جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ انهن کيس قيد ڪري بابل کڻي ويا.<ref>{{Cite journal |last=Galil |first=Gershon |date=1991 |title=The Babylonian Calendar and the Chronology of the Last Kings of Judah |url=https://www.jstor.org/stable/42611193 |journal=Biblica |volume=72 |issue=3 |pages=367–378 |jstor=42611193 |issn=0006-0887 |quote=All the scholars, without exception, establish the date of the surrender of Jehoiachin, king of Judah, as the second day of Adar, the seventh year of Nebuchadnezzar II, king of Babylon (March 16, 597 BC), following the Babylonian chronicle ... This unique date is undoubtedly the most precise in Israelite history during the biblical period.}}</ref> هي شڪست بابلي تاريخن ۾ درج ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=British Museum – Cuneiform tablet with part of the Babylonian Chronicle (605–594 BCE) |url=https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/c/cuneiform_nebuchadnezzar_ii.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030154541/https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/c/cuneiform_nebuchadnezzar_ii.aspx |archive-date=October 30, 2014 |access-date=October 30, 2014}}</ref> پوءِ بابلي ماڻهن صدقياه، يهوياخن جي چاچي کي بادشاهه مقرر ڪيو.<ref>{{cite web |title=ABC 5 (Jerusalem Chronicle) – Livius |url=https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/abc5/jerusalem.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190505195611/https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/abc5/jerusalem.html |archive-date=May 5, 2019 |access-date=March 26, 2020 |website=www.livius.org}}</ref> سال 587 يا 586 ق.م ۾، بخت نصر بيون يهوديه ۾ ٻي بغاوت جي جواب ۾، يروشلم جو گهيرو ڪيو ۽ تباهه ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite journal |last1=Shalom |first1=N. |last2=Vaknin |first2=Y. |last3=Shaar |first3=R. |last4=Ben-Yosef |first4=E. |last5=Lipschits |first5=O. |last6=Shalev |first6=Y. |last7=Gadot |first7=Y. |last8=Boaretto |first8=E. |date=2023 |title=Destruction by fire: Reconstructing the evidence of the 586 BCE Babylonian destruction in a monumental building in Jerusalem |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0305440323001036 |journal=Journal of Archaeological Science |volume=157 |article-number=105823 |doi=10.1016/j.jas.2023.105823 |bibcode=2023JArSc.157j5823S |url-access=subscription}}</ref> پهرين مندر کي تباهه ڪيو ويو ۽ ان جي مقدس برتنن کي مال غنيمت جي طور تي ضبط ڪيو ويو. تباهي کان پوءِ وڏي پيماني تي جلاوطني ڪئي وئي. شهر جي بچيل رهاڪن کي آبادي جي ٻين حصن سميت، ميسوپوٽيميا ڏانهن کڻي ويا، جيڪا يهودي تاريخ ۾ "بابلي قيد" جي نالي سان مشهور دور جي شروعات جي نشاندهي ڪندي آهي. صدقياه پاڻ گرفتار ڪيو ويو، انڌو ڪيو ويو ۽ بابل ڏانهن منتقل ڪيو ويو. ٻيا مصر ڏانهن ڀڄي ويا. يهودين پنهنجي رياست ۽ جلاوطن ماڻهن، پنهنجو وطن وڃائي ڇڏيا.<ref name="Bedford-2001b">{{Citation |last=Bedford |first=Peter Ross |title=Living Without the Jerusalem Temple—In Judah and Babylonia |date=January 1, 2001 |work=Temple Restoration in Early Achaemenid Judah |page=42 |url=https://brill.com/display/book/9789004498051/B9789004498051_s005.xml |access-date=July 1, 2024 |publisher=Brill |doi=10.1163/9789004498051_005 |isbn=978-90-04-49805-1 |url-access=subscription}}</ref> بادشاهت جي خاتمي کان پوءِ، اڳوڻي يهوديه بادشاهت کي بابلي سلطنت جي هڪ صوبي جي طور تي ملائي ڇڏيو ويو.<ref name="Bedford-2001a">{{Citation |last=Bedford |first=Peter Ross |title=Introduction |date=2001 |work=Temple Restoration in Early Achaemenid Judah |pages=1–39 |url=https://brill.com/display/book/9789004498051/B9789004498051_s004.xml |access-date=July 1, 2024 |publisher=Brill |doi=10.1163/9789004498051_004 |isbn=978-90-04-49805-1 |url-access=subscription}}</ref> ===خروج ۽ بابل ۾ قيد (587 - 538 ق.م.)=== {{Main|يهودين جي بابل ۾ قيد}} [[File:Tissot The Flight of the Prisoners.jpg|thumb|upright=1.15|قديم يهودين جو خروج ۽ [[بابل]] ڏانهن جلاوطني ۽ [[يروشلم]] ۽ [[سليمان عليہ السلام|سليمان]] جي مندر جي تباهي جو ڏيک. هڪ مصور پاران ]]يهوديه جي رياست جي زوال ۽ فارسي حڪمراني هيٺ وطن ڏانهن انهن جي واپسي جي وچ ۾ ڪيترن ئي ڏهاڪن دوران، يهودي تاريخ هڪ غير واضح مرحلي ۾ داخل ٿئي ٿي. ڪيترائي يهودي بابل (عراق)، ايلام (ايران) ۽ مصر ۾ جلاوطن ڪيا ويا، جڏهن ته ٻيا بابلي حڪمراني هيٺ يهوديه ۾ رهيا. يرمياه مصر ۾ برادرين جو حوالو ڏئي ٿو، جنهن ۾ ميگڊول، طهپانحيس، نوف ۽ پاٿروس ۾ آباديون شامل آهن. ان کانسواء، هڪ يهودي فوجي ڪالوني ايليفينٽائن ۾ موجود هئي، جيڪا جلاوطني کان اڳ قائم ڪئي وئي هئي، جتي انهن پنهنجو مزار ٺاهيو.<ref name="Bedford-2001b" /> توره جي باب استثنا کي وڌايو ويو ۽ اڳوڻي صحيفن کي جلاوطني جي دور ۾ ايڊٽ ڪيو ويو. يرمياه جو پهريون ايڊيشن، حزقيل جو ڪتاب، عبيدياه جو اڪثريت ۽ اها سڀ جن جو تحقيق ۾ "ٻيو يسعياه" جي نالي سان حوالو ڏنو ويو آهي، اهي سڀ هن دور ۾ لکيل هئا. ==هيڪل سليماني جي ٻيهر تعمير== ===<span class="anchor" id="Post-exilic_period"></span>هخامنشي دور (332 کان 538ع)<!--"Post-exilic period", "Post-Exilic period", "Post-exilic", "Post-Exilic", Postexilic, "Pre-exilic period", "Pre-Exilic period", "Pre-Exilic" and "Pre-exilic" redirect here-->=== [[File:109.Ezra Reads the Law to the People.jpg|thumb|[[عزير عليہ السلام|عزير]] ماڻهن کي [[توريت|تورات]] پڙهي ٻڌائي رهيو آهي. گستاو ڊور پاران پينٽنگ]] عزير جي ڪتاب جي مطابق، [[سائرس اعظم|سائرس]] [[سائرس اعظم|اعظم]]، هخامنشي سلطنت جو بادشاهه، بابل جي فتح کان هڪ سال پوءِ،<ref>''Harper's Bible Dictionary'', ed. by Achtemeier, etc., Harper & Row, San Francisco, 1985, p. 103</ref> سال 538 ق.م ۾ بابلي جلاوطني جو خاتمو آندو.<ref name="Biu.ac.il22">{{cite web|title=Second Temple Period (538 BCE. to 70 CE) Persian Rule|url=http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_4.html|access-date=March 15, 2014|publisher=Biu.ac.il}}</ref> واپس ڪندڙ يهودين جي اڳواڻي زربابل، [[داؤد عليہ السلام|دائود]] جي شاهي نسل مان هڪ شهزادو ۽ جوشوا، مندر جي اڳوڻي اعليٰ پادرين مان اولاد ڪئي، جنهن ٻئي مندر جي تعمير جي نگراني ڪيا، جيڪا سال <small>521</small> ۽ <small>516</small> ق.م. جي وچ ۾ مڪمل ٿيو.<ref name="Biu.ac.il2">{{cite web|title=Second Temple Period (538 BCE. to 70 CE) Persian Rule|url=http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_4.html|access-date=March 15, 2014|publisher=Biu.ac.il}}</ref>۽ هخامنشي سلطنت جي حصي جي طور تي، يهودين جي اڳوڻي بادشاهت، مختلف حدن سان، هڪ ننڍڙو علائقو ڍڪيندي، يهودين جو صوبو بڻجي وئي.<ref>Yehud being the Aramaic equivalent of the Hebrew Yehuda, or "Judah", and "medinata" the word for province</ref><ref>{{cite book|last=Grabbe|first=Lester L.|url=https://books.google.com/books?id=-MnE5T_0RbMC&q=gave+the+Jews+permission+to+return+to+Yehud+province+and+to+rebuild+the&pg=PA355|title=A History of the Jews and Judaism in the Second Temple Period: Yehud – A History of the Persian Province of Judah|volume=1|publisher=T&T Clark|year=2004|isbn=978-0-567-08998-4|page=355}}</ref> همعصر عالم بتدريج واپسي جي عمل ڏانهن اشارو ڪن ٿا، جيڪي 6هين صدي ق.م. جي آخر ۽ 5هين صدي ق.م. جي شروعات تائين وڌائي وئي. <ref>{{Citation|last=Lipschits|first=Oded|title=Judah in the Biblical Period|chapter=Between Archaeology and Text: A Reevaluation of the Development Process of Jerusalem in the Persian Period|date=March 18, 2024|page=374|chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110487442-020/html|access-date=July 1, 2024|publisher=De Gruyter|doi=10.1515/9783110487442-020|isbn=978-3-11-048744-2}}</ref> فارسي يهودين جي آبادي بادشاهت جي دور کان تمام گهٽجي وئي. آثار قديمه جا سروي پنجين ۽ چوٿين صدي ق.م. دوران تقريبن <small>'''30,000'''</small> جي آبادي ڏيکارن ٿا. <ref>{{cite book|last1=Finkelstein|first1=Israel|title=The Bible unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories|url=https://archive.org/details/lccn_0965008856|last2=Silberman|first2=Neil Asher|date=2001|publisher=Simon & Schuster|isbn=0-684-86912-8|edition=1st Touchstone|location=New York}}</ref> آخري توريت کي وڏي پيماني تي فارسي دور (<small>539</small> <small>کان 333</small> ق.م يا <small>450-350</small> ق.م.) جي پيداوار طور ڏٺو وڃي ٿو،{{Sfn|Frei|2001|p=6}} هي اتفاق راءِ هڪ روايتي يهودي نظريي جو گونج آهي ته [[عزير عليہ السلام|عزير عليه السلام]]، بابل کان واپسي تي يهودي برادري جا اڳواڻ، تورات جي اشاعت ۾ هڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Romer|2008|p=2 and fn.3}} ٽي نبي، جيڪا يهودي روايت ۾ آخري سمجهيا وڃن ٿا هن دور ۾ سرگرم هئا: حجائي، زڪريا ۽ ملاڪي.<ref>[[Jerusalem Bible]] (1966), ''Haggai'', ''Zechariah'', ''Malachi'' in ''Introduction to the Prophets'', London: Darton, Longman & Todd, pp. 1138–1140</ref> بني اسرائيل جي آخري نبي جي وفات کانپوءِ ۽ اڃا تائين فارسي حڪمراني هيٺ، يهودي ماڻهن جي قيادت اڳواڻن جي پنجن مسلسل نسلن جي زگوٽ (جوڙن) جي هٿن ۾ منتقل ٿي وئي. اهي پهرين فارسين جي دور ۾ ۽ پوءِ يونانين جي دور ۾ ترقي ڪيا ۽ نتيجي طور تي، انهن مان ٻه گروه، فريسي ۽ صدوقي ٺهيا. فارسين جي دور ۾ پوءِ يونانين جي دور ۾، يهودي سڪا يهوديه ۾ يهودي سڪن جي طور تي ٺاهيا ويا. === Hellenistic period (c. 332–110 BCE) === {{Main|Hellenistic Judaism}} [[File:Jews Byzantine Greek Alexander Manuscript (cropped).JPG|thumb|right|250px|[[Alexander the Great]], clad as a [[Byzantine emperor]], receives a delegation of Jewish [[rabbi]]s. Miniature from the 14th-century ''Alexander Romance'']] In 332 BCE, [[Alexander the Great]] of [[Macedon]] defeated the Persians. After Alexander's death and the division of his empire among his generals, the [[Seleucid Kingdom]] was formed. The Alexandrian conquests spread Greek culture to the Levant. During this time, currents of Judaism were influenced by [[Hellenistic philosophy]] developed from the 3rd century BCE, notably the [[Jewish diaspora]] in [[Alexandrian Jews|Alexandria]], culminating in the compilation of the [[Septuagint]]. An important advocate of the symbiosis of Jewish theology and Hellenistic thought is [[Philo]]. === Hasmonean dynasty (110–63 BCE) === {{Main|Hasmonean dynasty}} [[File:John Hyrcanus.jpg|thumb|JUDAEA, Hasmoneans. John Hyrcanus I (Yehohanan). 135–104 BCE. Æ Prutah (13mm, 2.02&nbsp;gm, 12h). "Yehohanan the High Priest and the Council of the Jews" (in Hebrew) in five lines within wreath / Double cornucopiae adorned with ribbons; pomegranate between horns; small A to lower left. Meshorer Group B, 11; Hendin 457.]] Triggered by anti-Jewish decrees from Seleucid king [[Antiochus IV Epiphanes]] and tensions between Hellenized and conservative Jews, the [[Maccabean Revolt]] erupted in Judea in 167 BCE under the leadership of [[Mattathias]]. His son, [[Judas Maccabeus]], recaptured Jerusalem in 164 BCE, purifying the Second Temple and reinstating sacrificial worship.<ref name="Atkinson-2016">{{Cite book |last=Atkinson |first=Kenneth |url=https://www.worldcat.org/title/949219870 |title=A History of the Hasmonean State: Josephus and Beyond |date=2016 |publisher=T&T Clark |isbn=978-0-567-66902-5 |series=T&T Clark Jewish and Christian texts series |location=London; New York |pages=2, 23–28 |oclc=949219870}}</ref> The successful revolt eventually led to the formation of an independent Jewish state under the [[Hasmonean dynasty]], which lasted from 165 to 63 BCE.<ref>See: *[[William David Davies]]. ''The Hellenistic Age''. Volume 2 of Cambridge History of Judaism. Cambridge University Press, 1989. {{ISBN|978-0-521-21929-7}}. pp. 292–312. *Jeff S. Anderson. ''The Internal Diversification of Second Temple Judaism: An Introduction to the Second Temple Period''. University Press of America, 2002. {{ISBN|978-0-7618-2327-8}}. pp. 37–38. *Howard N. Lupovitch. ''Jews and Judaism in World History''. Taylor & Francis. 2009. {{ISBN|978-0-415-46205-1}}. pp. 26–30.</ref> Initially governing as both political leaders and High Priests, the [[Hasmoneans]] later assumed the title of kings. They employed military campaigns and diplomacy to consolidate power.<ref name="Atkinson-2016" /> Under the rule of [[Alexander Jannaeus]] and [[Salome Alexandra]], [[Hasmonean Judea]] reached its zenith in size and influence. However, internal strife erupted between Salome Alexandra's sons, [[Hyrcanus II]] and [[Aristobulus II]], leading to civil war and appeals to Roman authorities for intervention. Responding to these appeals, Pompey led a Roman campaign of conquest and annexation, which marked the end of Hasmonean sovereignty and ushered in Roman rule over Judea.<ref>Hooker, Richard. {{cite web |title=The Hebrews: The Diaspora |url=http://www.wsu.edu:8000/~dee/HEBREWS/HEBREWS.HTM |access-date=April 7, 2018 |archive-date=August 29, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060829230214/http://www.wsu.edu:8000/%7Edee/HEBREWS/HEBREWS.HTM |url-status=dead}} World Civilizations Learning Modules. Washington State University, 1999.</ref> === Roman period (63 BCE – 135 CE) === {{Main|Herodian dynasty|History of the Jews in the Roman Empire|Roman Palestine|Judaea (Roman province)|Jewish–Roman wars}} [[File:Monnaie - Prutah, bronze, Jérusalem, Judée, Mattathias Antigonos - btv1b8480202s (1 of 2).jpg|thumb|upright=0.8|[[Hasmonean coinage|Hasmonean coin]] of [[Antigonus II Mattathias]], depicting the [[Temple menorah]]]] Judea had been an independent Jewish kingdom under the Hasmoneans, but it was [[Siege of Jerusalem (63 BCE)|conquered and reorganized as a client state by the Roman general Pompey in 63 BCE]]. [[Roman expansion]] was going on in other areas as well, and it would continue for more than a hundred and fifty years. Later, [[Herod the Great]] was appointed "King of the Jews" by the [[Roman Senate]], supplanting the Hasmonean dynasty. Some of his offspring held various positions after him, known as the [[Herodian dynasty]]. Briefly, from 4 BCE to 6 CE, [[Herod Archelaus]] ruled the [[Tetrarchy (Judea)|tetrarchy of Judea]] as [[ethnarch]], the Romans denying him the title of King. After the [[Census of Quirinius]] in 6 CE, the [[Roman province of Judaea]] was formed as a satellite of [[Roman Syria]] under the rule of a [[prefect]] (as was [[Roman Egypt]]) until 41 CE, then [[Procurator (Roman)|procurators]] after 44 CE. The empire was often callous and brutal in its treatment of its Jewish subjects, (see [[Anti-Judaism#Pre-Christian Roman Empire|Anti-Judaism in the pre-Christian Roman Empire]]). In 30 CE (or 33 CE), [[Jesus of Nazareth]], an itinerant [[rabbi]] from [[Galilee]], and the central figure of [[Christianity]], was put to death by [[crucifixion]] in Jerusalem under the Roman prefect of [[Judaea]], [[Pontius Pilate]].<ref>Charlesworth, James H. (2008). The Historical Jesus: An Essential Guide. {{ISBN|978-1-4267-2475-6}}</ref> For a short time Judea was reunited and semi-independent under [[Agrippa the Great]] who had good relations with both the Roman aristocracy and local Jewish citizens. After his death Judea was again annexed by Rome and his less popular son [[Herod Agrippa II]] was made ethnarch.<ref>Josephus, Antiquities of the Jews, livre XVIII, § V, 4, (132).</ref> [[File:19 Shrine of the Book 005 (cropped).jpg|thumb|Reconstruction of the [[Second Temple]], following renovations by [[Herod the Great|Herod]] in the 1st century CE]] [[File:Roberts Siege and Destruction of Jerusalem.jpg|thumb|upright=1.15|[[Siege of Jerusalem (70)|Siege and Destruction of Jerusalem by the Romans]] (1850 painting by [[David Roberts (painter)|David Roberts]])]] Roman oppressive rule, combined with economic, religious, and ethnic tensions, eventually led to the outbreak of the [[First Jewish–Roman War]], also known as the Great Revolt, in 66 CE. Future emperor [[Vespasian]] quelled the rebellion in [[Galilee]] by 67 CE, capturing key strongholds.<ref>Jensen, M. H. (2014). The Political History in Galilee from the First Century BCE to the end of the Second Century CE. ''Galilee in the late Second Temple and Mishnaic periods. Volume 1. Life, culture and society'', pp. 69-70. "According to Jewish War, Vespasian laid siege to and conquered all the major strongholds of Galilee [...] Since the entire campaign was short and lasted only for some months in the spring and summer of 67, there is no reason to believe that Galilee was entirely devastated when the Romans set their course south. However, the places that were conquered, were in a typical Roman fashion levelled more or less to the ground and many people sold of as slaves.</ref> He was succeeded by his son [[Titus]], who led the brutal [[Siege of Jerusalem (70 CE)|siege of Jerusalem]], culminating in the city's fall in 70 CE. The Romans burned Jerusalem and destroyed the Second Temple.<ref>{{Cite book |last=Weksler-Bdolah |first=Shlomit |title=Aelia Capitolina – Jerusalem in the Roman period: in light of archaeological research |publisher=Brill |year=2019 |isbn=978-90-04-41707-6 |page=3 |oclc=1170143447 |quote=The historical description is consistent with the archeological finds. Collapses of massive stones from the walls of the Temple Mount were exposed lying over the Herodian street running along the Western Wall of the Temple Mount. The residential buildings of the Ophel and the Upper City were destroyed by great fire. The large urban drainage channel and the Pool of Siloam in the Lower City silted up and ceased to function, and in many places the city walls collapsed. [...] Following the destruction of Jerusalem by the Romans in 70 CE, a new era began in the city's history. The Herodian city was destroyed and a military camp of the Tenth Roman Legion established on part of the ruins.}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Reich |first=Ronny |date=2009 |title=The Sack of Jerusalem in 70 CE: Flavius Josephus' Description and the Archaeological Record |script-title=he:חורבן ירושלים בשנת 70 לסה"נ: תיאורו של יוסף בן מתתיהו והממצא הארכאולוגי |journal=Cathedra: For the History of Eretz Israel and Its Yishuv |script-journal=he:קתדרה: לתולדות ארץ ישראל ויישובה |issue=131 |pages=25–42 |issn=0334-4657 |jstor=23407359}}</ref> The Roman victory was celebrated with a [[Roman triumph|triumph]] in Rome, showcasing Jewish artefacts like the [[Temple menorah|menorah]], which were then put on display in the new [[Temple of Peace, Rome|Temple of Peace]].<ref>Huitink, Luuk. "Between Triumph and Tragedy: Josephus, Bellum Judaicum 7.121–157." ''Reading Greek, Hellenistic and Roman spolia. Objects, appropriation and cultural change, Euhormos: Greco-Roman Studies in Anchoring Innovation. Leiden: Brill'' (2023). pp. 215–216, 234</ref> The Flavian dynasty leveraged this victory for political gain, erecting monuments in Rome and minting [[Judaea Capta coinage|Judaea Capta coins]].<ref>{{Cite book |last1=Overman |first1=J. Andrew |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781134518326 |title=The First Jewish Revolt |last2=Overman |first2=J. Andrew |date=September 2, 2003 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-51832-6 |chapter=The First Revolt and Flavian politics |doi=10.4324/9780203167441}}</ref> The war concluded with the [[siege of Masada]] (73–74 CE). The Jewish population suffered widespread devastation, with displacement, enslavement, and Roman confiscation of Jewish-owned land.<ref>{{Cite book |last=Herr |first=Moshe David |title=The History of Eretz Israel: The Roman Byzantine period: the Roman period from the conquest to the Ben Kozba War (63 B.C.E-135 C.E.) |publisher=Yad Izhak Ben-Zvi |year=1984 |editor-last=Shtern |editor-first=Menahem |location=Jerusalem |page=288}}</ref> The destruction of the Second Temple marked a cataclysmic event in Jewish history, triggering far-reaching transformations within Judaism.<ref>{{Cite book |last=Maclean Rogers |first=Guy |title=For the Freedom of Zion: The Great Revolt of Jews against Romans, 66–74 CE |publisher=Yale University Press |year=2021 |isbn=978-0-300-26256-8 |location=New Haven and London |pages=3–5 |oclc=1294393934}}</ref><ref>{{Citation |last=Neusner |first=Jacob |title=Judaism in a Time of Crisis: Four Responses to the Destruction of the Second Temple |date=November 28, 2017 |work=Neusner on Judaism |pages=399–413 |editor-last1=Hinnells |editor-first1=John |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781351152761-20 |access-date=May 22, 2022 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9781351152761-20 |isbn=978-1-351-15276-1 |url-access=subscription}}</ref><ref name="Karesh-2006">{{Cite book |last=Karesh |first=Sara E. |title=Encyclopedia of Judaism |url=https://archive.org/details/encyclopediaofju0000kare |publisher=Facts On File |year=2006 |isbn=978-1-78785-171-9 |oclc=1162305378 |quote=Until the modern period, the destruction of the Temple was the most cataclysmic moment in the history of the Jewish people. Without the Temple, the Sadducees no longer had any claim to authority, and they faded away. The sage Yochanan ben Zakkai, with permission from Rome, set up the outpost of Yavneh to continue develop of Pharisaic, or rabbinic, Judaism.}}</ref> With the central role of sacrificial worship obliterated, religious practices shifted towards [[Jewish prayer|prayer]], [[Torah study]], and communal gatherings in [[synagogue]]s. According to Rabbinic tradition, Yohanan ben Zakkai secured permission from the Romans to establish a center for Torah study in [[Yavne]]h, which then served as a focal point for Jewish religious and cultural life for a generation.<ref name="Stemberger-2003">{{Citation |last=Stemberger |first=Guenter |title=The Formation of Rabbinic Judaism, 70–640 CE |date=2003 |work=The Blackwell Companion to Judaism |pages=78–79 |editor-last=Neusner |editor-first=Jacob |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9780470758014.ch5 |access-date=July 2, 2024 |edition=1 |publisher=Wiley |language=en |doi=10.1002/9780470758014.ch5 |isbn=978-1-57718-058-6 |editor2-last=Avery-Peck |editor2-first=Alan J. |url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-judaism/3F4F0A32983FC0DCDB414553888DC394 |title=The Cambridge History of Judaism: Volume 4: The Late Roman-Rabbinic Period |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-77248-8 |editor-last=Katz |editor-first=Steven T. |volume=4 |page=268 |doi=10.1017/chol9780521772488 |quote=Under the leadership of R. Yohanan ben Zakkai and his circle at Yavneh, Judaism sought to reconstitute itself and find a new equilibrium in the face of the disaster of 70.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Neusner |first=Jacob |title=Religion (Judentum: Palästinisches Judentum &#91;Forts.&#93;) |date=September 26, 2016 |publisher=De Gruyter |isbn=978-3-11-083904-3 |editor-last1=Haase |editor-first1=Wolfgang |language=de |chapter=The Formation of Rabbinic Judaism: Yavneh (Jamnia) from A.D. 70 to 100 |pages=3–42 |doi=10.1515/9783110839043-002 |chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110839043-002/html}}</ref> Judaism also underwent a significant shift away from its sectarian divisions.<ref>{{Cite journal |last=Cohen |first=Shaye J. D. |date=1984 |title=The Significance of Yavneh: Pharisees, Rabbis, and the End of Jewish Sectarianism |url=https://www.jstor.org/stable/23507609 |journal=Hebrew Union College Annual |volume=55 |page=29 |jstor=23507609 |issn=0360-9049 |quote=The goal was not the triumph over other sects but the elimination of the need for sectarianism itself. [...] The destruction of the temple provided the impetus for this process: it warned the Jews of the dangers of internal divisiveness and it removed one of the major focal points of Jewish sectarianism.}}</ref><ref>{{cite book |first=Jodi |last=Magness |title=Was 70 CE a Watershed in Jewish History?: On Jews and Judaism before and after the Destruction of the Second Temple |publisher=Brill |year=2011 |isbn=978-90-04-21744-7 |editor-first=Daniel R. |editor-last=Schwartz |chapter=Sectarianism before and after 70 CE |editor-first2=Zeev |editor-last2=Weiss |chapter-url=https://books.google.com/books?id=VecxAQAAQBAJ&q=diaspora+70+ce&pg=PA189}}</ref> The [[Sadducees]] and [[Essenes]], two prominent sects in the late Second Temple period, faded into obscurity,<ref name="Karesh-2006" /> while the traditions of the [[Pharisees]], including their halakhic interpretations, the centrality of the [[Oral Torah]], and [[Jewish eschatology|belief in resurrection]] became the foundation of [[Rabbinic Judaism]].<ref name="Stemberger-2003" />[[File:Arch of Titus Menorah.png|upright=1.15|thumb|The sack of Jerusalem depicted on the inside wall of the [[Arch of Titus]] in [[Rome]]]] === Diaspora during the Second Temple period === {{Main|Jewish diaspora}} The [[Jewish diaspora]] existed well before the destruction of the Second Temple in 70 CE and had been ongoing for centuries, with the dispersal driven by both forced expulsions and voluntary migrations.<ref>[[Erich S. Gruen]], [https://books.google.com/books?id=t1IR4WtFjGUC&pg=PA3 Diaspora: Jews Amidst Greeks and Romans] [[Harvard University Press]], 2009 pp. 3–4, 233–234: 'Compulsory dislocation, .…cannot have accounted for more than a fraction of the diaspora. … The vast bulk of Jews who dwelled abroad in the Second Temple Period did so voluntarily.' (2)' .Diaspora did not await the fall of Jerusalem to Roman power and destructiveness. The scattering of Jews had begun long before-occasionally through forced expulsion, much more frequently through voluntary migration.'</ref><ref name="Goodman-2018">{{Cite book |last=Goodman |first=Martin |title=A History of Judaism |url=https://archive.org/details/historyofjudaism0000good_s9x1 |date=2018 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-18127-1 |location=Princeton Oxford |pages=[https://archive.org/details/historyofjudaism0000good_s9x1/page/21 21], 232}}</ref> In Mesopotamia, a testimony to the beginnings of the Jewish community can be found in [[Jehoiachin's Rations Tablets|Joachin's ration tablets]], listing provisions allotted to the exiled Judean king and his family by [[Nebuchadnezzar II]], and further evidence are the [[Al-Yahudu Tablets|Al-Yahudu tablets]], dated to the 6th-5th centuries BCE and related to the exiles from Judea arriving after the destruction of the [[First Temple]],<ref>{{cite news |last1=Baker |first1=Luke |date=February 3, 2017 |title=Ancient tablets reveal life of Jews in Nebuchadnezzar's Babylon |url=https://www.reuters.com/article/us-israel-archaeology-babylon-idUSKBN0L71EK20150203 |newspaper=Reuters}}</ref> though there is ample evidence for the presence of Jews in Babylonia even from 626 BCE.<ref>Zadok R. Judeans in Babylonia–Updating the Dossier. in U. Gabbay and Sh. Secunda. (eds.). ''Encounters by the Rivers of Babylon: Scholarly Conversations between Jews, Iranians and Babylonians in Antiquity'', Texts and Studies in Ancient Judaism 160. Tübingen: MohrSiebeck. pp. 109–110.</ref> In Egypt, the [[Elephantine papyri and ostraca|documents from Elephantine]] reveal the trials of a community founded by a Persian Jewish garrison at two fortresses on the frontier during the 5th-4th centuries BCE, and according to [[Josephus]] the Jewish community in Alexandria existed since the founding of the city in the 4th century BCE by [[Alexander the Great]].<ref>Josephus Flavius, ''Against Appion''. 4.II</ref> By 200 BCE, there were well established Jewish communities both in Egypt and Mesopotamia ("[[History of the Jews in Iraq|Babylonia]]" in Jewish sources) and in the two centuries that followed, Jewish populations were also present in [[Asia Minor]], [[Greece]], [[Macedonia (ancient kingdom)|Macedonia]], [[Cyrene, Libya|Cyrene]], and, beginning in the middle of the 1st century BCE, in the city of [[Rome]].<ref>{{cite book |first=E. Mary |last=Smallwood |title=The Cambridge History of Judaism: The early Roman period, Volume 3 |publisher=Cambridge University Press |year=1984 |isbn=978-0-521-24377-3 |editor1=William David Davies |chapter=The Diaspora in the Roman period before AD 70 |editor2=Louis Finkelstein |editor3=William Horbury |chapter-url=https://books.google.com/books?id=AW2BuWcalXIC&q=Diaspora+before+70&pg=PA168}}</ref><ref name="Goodman-2018" /> In the first centuries CE, as a result of the [[Jewish–Roman wars]],<ref name="מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת">מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת "עם ישראל – תולדות 4000 שנה – מימי האבות ועד חוזה השלום", ע"מ 95. (Translation: Mordechai Vermebrand and Betzalel S. Ruth – "The People of Israel – the history of 4000 years – from the days of the Forefathers to the Peace Treaty", 1981, p. 95)</ref> a large number of Jews were taken as captives, sold into slavery, or compelled to flee from the regions affected by the wars, contributing to the formation and expansion of Jewish communities across the [[Roman Empire]] as well as in Arabia and Mesopotamia. Jewish communities across Cyrenaica, Cyprus, and Egypt were almost entirely obliterated due to the harsh Roman response to the Diaspora Revolt.<ref name="Kerkeslager-2006" /><ref name="Zeev-2006b" /> The [[New Testament]] Book of [[Acts]], as well as other [[Pauline epistles|Pauline]] texts, make frequent reference to the large populations of [[Hellenized Jews]] in the cities of the Roman world. These Hellenized Jews were affected by the diaspora only in its spiritual sense, absorbing the feeling of loss and homelessness that became a cornerstone of the Jewish creed, much supported by persecutions in various parts of the world. Of critical importance to the reshaping of Jewish tradition from the Temple-based religion to the rabbinic traditions of the Diaspora, was the development of the interpretations of the Torah found in the [[Mishnah]] and [[Talmud]]. ==تالمود وارو دور== ===پھرين يهودي بغاوت (115 کان 117ع)=== During the [[Diaspora Revolt]] (115–117 CE), [[Jewish diaspora]] communities across several eastern provinces of the [[Roman Empire]] engaged in widespread rebellion.<ref name="Zeev-2006a">{{Citation |last=Zeev |first=Miriam Pucci Ben |title=The uprisings in the Jewish Diaspora, 116–117 |date=June 22, 2006 |work=The Cambridge History of Judaism |pages=93–106 |editor-last=Katz |editor-first=Steven T. |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/CBO9781139055130A007/type/book_part |access-date=September 8, 2024 |edition=1 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/chol9780521772488.005 |isbn=978-1-139-05513-0 |url-access=subscription}}</ref> Driven by messianic fervor and hopes for the [[Gathering of Israel|ingathering of exiles]] and the [[Third Temple|reconstruction of the Temple]], these communities may have sought to spark a broader movement possibly aimed at returning to [[Judea]] and rebuilding Jerusalem.<ref>{{Cite book |last=Smallwood |first=E. Mary |title=The Jews under Roman Rule from Pompey to Diocletian |publisher=SBL Press |year=1976 |isbn=978-90-04-50204-8 |pages=394–397}}</ref><ref>{{Cite book |last=Horbury |first=William |title=Jewish War under Trajan and Hadrian |publisher=Cambridge University Press |year=2014 |isbn=978-1-139-04905-4 |pages=276}}</ref><ref>{{Cite book |last=Barclay |first=John M. G. |title=Jews in the Mediterranean Diaspora: from Alexander to Trajan (323 BCE–117 CE) |date=1998 |publisher=T&T Clark |isbn=978-0-567-08651-8 |edition= |location=Edinburgh |pages=241}}</ref> Ancient sources describe the revolt as extremely brutal, with cases of cannibalism and mutilation, though modern scholars often consider these accounts to be exaggerated.<ref name="Zeev-2006a" /> The Roman suppression of the revolt was marked by severe measures, including [[ethnic cleansing]], leading to the near-total destruction of Jewish diaspora communities in [[Roman Libya|Libya]], [[Roman Cyprus|Cyprus]] and [[Roman Egypt|Egypt]],<ref name="Kerkeslager-2006">{{Citation |last1=Kerkeslager |first1=Allen |title=The Diaspora from 66 to c. 235 ce |date=2006 |work=The Cambridge History of Judaism: Volume 4: The Late Roman-Rabbinic Period |volume=4 |pages=62–63 |editor-last=Katz |editor-first=Steven T. |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-history-of-judaism/diaspora-from-66-to-c-235-ce/5AECAD54BE6CA31C7968EED92D6CA36A |access-date=September 10, 2024 |series=The Cambridge History of Judaism |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/chol9780521772488.004 |isbn=978-0-521-77248-8 |last2=Setzer |first2=Claudia |last3=Trebilco |first3=Paul |last4=Goodblatt |first4=David}}</ref><ref name="Zeev-2006b">{{Citation |last=Zeev |first=Miriam Pucci Ben |title=The uprisings in the Jewish Diaspora, 116–117 |date=June 22, 2006 |work=The Cambridge History of Judaism |page=98 |editor-last=Katz |editor-first=Steven T. |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/CBO9781139055130A007/type/book_part |access-date=September 8, 2024 |edition=1 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/chol9780521772488.005 |isbn=978-1-139-05513-0 |url-access=subscription}}</ref> including the significant and influential community in [[Alexandria]].<ref name="Goodman-2018" /><ref name="Kerkeslager-2006" /> ===بار ڪوخبا بغاوت (132 کان 136ع=== {{Main|بار ڪوخبا بغاوت}} [[File:Barkokhba-silver-tetradrachm.jpg|thumb|A tetradrachm minted during the [[Bar Kokhba revolt]], featuring the former Second Temple, a ''lulav'', and the slogan 'to the freedom of Jerusalem']] From 132 to 136 CE, Judaea was the center of the [[Bar Kokhba revolt]], triggered by Hadrian's decision to establish the pagan colony of [[Aelia Capitolina]] on the ruins of Jerusalem.<ref name="Eck-2015">{{Citation |last=Eck |first=Werner |editor-first1=Werner |editor-last1=Eck |title=Bar Kokhba |date=July 30, 2015 |work=Oxford Classical Dictionary |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1056 |access-date=July 2, 2024 |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.013.1056 |isbn=978-0-19-938113-5 |url-access=subscription}}</ref> Early successes led to the establishment of a short-lived Jewish state in Judea under the leadership of [[Simon Bar Kokhba]], styled as ''[[Nasi (Hebrew title)|nasi]]'' or prince of Israel.<ref name="Eck-2015" /> The [[Bar Kokhba revolt coinage|rebel state's coinage]] proclaimed "Freedom of Israel" and "For the Freedom of Jerusalem", using [[Paleo-Hebrew alphabet|ancient Hebrew script]] for nationalistic symbolism.<ref name="Eck-1999">{{Cite journal |last=Eck |first=Werner |date=1999 |title=The Bar Kokhba Revolt: The Roman Point of View |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-roman-studies/article/abs/bar-kokhba-revolt-the-roman-point-of-view/27E95F52A627562F93178F17A51D5FD4 |journal=The Journal of Roman Studies |volume=89 |pages=76, 80 |doi=10.2307/300735 |jstor=300735 |issn=1753-528X |url-access=subscription}}</ref><ref name="Eck-2015" /> However, the Romans soon amassed six legions and additional auxiliaries under [[Julius Severus]], who then brutally crushed the uprising. Historical accounts report the destruction of fifty major strongholds and 985 villages, resulting in 580,000 Jewish deaths and widespread famine and disease.<ref name="Raviv-2021">{{Cite journal |last1=Raviv |first1=Dvir |last2=David |first2=Chaim Ben |date=2021 |title=Cassius Dio's figures for the demographic consequences of the Bar Kokhba War: Exaggeration or reliable account? |journal=Journal of Roman Archaeology |language=en |volume=34 |issue=2 |pages=585–607 |doi=10.1017/S1047759421000271 |issn=1047-7594 |doi-access=free}}</ref> Archaeological research confirms the widespread destruction and depopulation of the Jewish heartland in [[Judea]] proper, where most of the Jewish population was either killed, sold into slavery, expelled, or forced to flee.<ref name="Raviv-2021" /><ref>{{Cite book |last=Jones |first=A. H. M. |title=The Cities of the Eastern Roman Provinces |publisher=Oxford |year=1971 |edition=2nd |pages=277 |quote=This provoked the last Jewish war, which seems from our meager accounts [...] to have resulted in the desolation of Judaea and the practical extermination of its Jewish population.}}</ref><ref>{{harvnb|Mor|2016|pp=483–484}}: "Land confiscation in Judaea was part of the suppression of the revolt policy of the Romans and punishment for the rebels. But the very claim that the [[Sicaricon|sikarikon laws]] were annulled for settlement purposes seems to indicate that Jews continued to reside in Judaea even after the Second Revolt. There is no doubt that this area suffered the severest damage from the suppression of the revolt. Settlements in Judaea, such as Herodion and Bethar, had already been destroyed during the course of the revolt, and Jews were expelled from the districts of Gophna, Herodion, and Aqraba. However, it should not be claimed that the region of Judaea was completely destroyed. Jews continued to live in areas such as Lod (Lydda), south of the Hebron Mountain, and the coastal regions. In other areas of the Land of Israel that did not have any direct connection with the Second Revolt, no settlement changes can be identified as resulting from it."</ref> The Romans also suffered heavy losses.<ref name="Eck-1999" /> Post-revolt, Jews were prohibited from entering Jerusalem, and Hadrian issued religious edicts,<ref>Hanan Eshel,[[iarchive:cambridgehis xxxx 1984 004 8494287/page/n1082|<!-- pg=105 --> 'The Bar Kochba revolt, 132-135,']] in William David Davies, Louis Finkelstein, Steven T. Katz (eds.) ''The Cambridge History of Judaism: Volume 4, The Late Roman-Rabbinic Period,'' pp. 105-127, p. 105.</ref><ref>{{Cite book |last=Eshel |first=Hanan |title=The Cambridge History of Judaism |date=2006 |publisher=Cambridge |isbn=978-0-521-77248-8 |editor-last=T. Katz |editor-first=Steven |volume=4. The Late Roman-Rabbinic Period |pages=105–127 |chapter=4: The Bar Kochba Revolt, 132 – 135 |oclc=7672733}}</ref> including a ban on circumcision, later repealed by [[Antoninus Pius]].{{Citation needed|date=July 2024}} The province of Judaea was renamed [[Syria Palaestina]] as a punitive act against the Jews, aimed at placating non-Jewish residents and erasing Jewish historical ties to the land.<ref name="Eck-2015" /><ref>H.H. Ben-Sasson, ''A History of the Jewish People'', Harvard University Press, 1976, {{ISBN|0-674-39731-2}}, page 334: "In an effort to wipe out all memory of the bond between the Jews and the land, Hadrian changed the name of the province from Judaea to Syria-Palestina, a name that became common in non-Jewish literature."</ref><ref>Ariel Lewin. ''The archaeology of Ancient Judea and Palestine''. Getty Publications, 2005 p. 33. "It seems clear that by choosing a seemingly neutral name – one juxtaposing that of a neighboring province with the revived name of an ancient geographical entity (Palestine), already known from the writings of Herodotus – Hadrian was intending to suppress any connection between the Jewish people and that land." {{ISBN|0-89236-800-4}}</ref> Christians refused to participate in the revolt and from this point the Jews regarded Christianity as a separate religion.<ref>M. Avi-Yonah, ''The Jews under Roman and Byzantine Rule'', Jerusalem 1984 p. 143</ref> The Jewish defeat marked the termination of efforts to reestablish a Jewish state until the modern era.<ref>{{Cite book |last=Grabbe |first=Lester L. |title=An Introduction to Second Temple Judaism: History And Religion Of The Jews In The Time Of Nehemiah, The Maccabees, Hillel, And Jesus |url=https://archive.org/details/introductiontose0000grab |date=2010 |publisher=T&T Clark |isbn=978-0-567-55248-8 |location=Edinburgh |page=[https://archive.org/details/introductiontose0000grab/page/78 78] |quote=It was the total defeat and the massive destruction of the 132–35 war which put paid to any hopes of a revived Jewish state for another 1800 years.}}</ref> A rabbi of this period, [[Simeon bar Yochai]], is regarded as the author of the [[Zohar]], the foundational text for Kabbalistic thought. However, modern scholars believe it was written in Medieval Spain.<ref>{{cite encyclopedia |title=Zohar |encyclopedia=Jewish Encyclopedia |url=http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=142&letter=Z#406 |access-date=May 19, 2014 |last=Jacobs |first=Joseph |archive-url=https://web.archive.org/web/20111007024121/http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=142&letter=Z#406 |archive-date=October 7, 2011 |author2=Broydé, Isaac |url-status=live}}</ref> === Late Roman period in the Land of Israel === {{further|Byzantine Palestine|History of the Jews in the Byzantine Empire}} The relations of the Jews with the Roman Empire in the region continued to be complicated. [[Constantine the Great and Judaism|Constantine I]] allowed Jews to mourn their defeat and humiliation once a year on [[Tisha B'Av]] at the [[Western Wall]]. In 351–352 CE, the Jews of Galilee launched [[Jewish revolt against Constantius Gallus|yet another revolt]], provoking heavy retribution.<ref>Bernard Lazare and Robert Wistrich, Antisemitism: Its History and Causes, University of Nebraska Press, 1995, I, pp. 46–47.</ref> The Gallus revolt came during the rising influence of early Christians in the Eastern Roman Empire, under the [[Constantinian dynasty]]. In 355, however, the relations with the Roman rulers improved, upon the rise of Emperor [[Julian (emperor)|Julian]], the last of the Constantinian dynasty, who unlike his predecessors defied Christianity. In 363, not long before Julian left Antioch to launch his campaign against Sasanian Persia, in keeping with his effort to foster religions other than Christianity, he ordered the Jewish Temple rebuilt.<ref>Ammianus Marcellinus, ''Res Gestae'', 23.1.2–3.</ref> The failure to rebuild the Temple has mostly been ascribed to the dramatic [[Galilee earthquake of 363]] and traditionally also to the Jews' ambivalence about the project. Sabotage is a possibility, as is an accidental fire. Divine intervention was the common view among Christian historians of the time.<ref>See [http://www.fordham.edu/halsall/jewish/julian-jews.html "Julian and the Jews 361–363 CE"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120520080932/http://www.fordham.edu/halsall/jewish/julian-jews.html |date=May 20, 2012 }} (Fordham University, The Jesuit University of New York) and [https://web.archive.org/web/20051020130904/http://www.gibsoncondo.com/~david/convert/history.html "Julian the Apostate and the Holy Temple"].</ref> Julian's support of Jews caused Jews to call him "Julian the [[Hellenes (religion)|Hellene]]".<ref>{{cite book |last1=Falk |first1=Avner |title=A Psychoanalytic History of the Jews |year=1996 |pages=343 |publisher=Fairleigh Dickinson Univ Press |isbn=978-0-8386-3660-2 |url=https://books.google.com/books?id=z10-Xz9Kno4C&q=julian&pg=PA343 |access-date=August 3, 2022}}</ref> Julian's fatal wound in the Persian campaign and his consequent death had put an end to Jewish aspirations, and Julian's successors embraced Christianity through the entire timeline of Byzantine rule of Jerusalem, preventing any Jewish claims. In 438 CE, when the Empress [[Licinia Eudoxia|Eudocia]] removed the ban on Jews' praying at the [[Temple Mount|Temple site]], the heads of the Community in Galilee issued a call "to the great and mighty people of the Jews" which began: "Know that the end of the exile of our people has come!" However, the Christian population of the city, who saw this as a threat to their primacy, did not allow it and a riot erupted after which they chased away the Jews from the city.<ref>Avraham Yaari, ''Igrot Eretz Yisrael'' (Tel Aviv, 1943), p. 46.</ref><ref>{{cite book |author=Andrew S. Jacobs |title=Remains of the Jews: The Holy Land and Christian Empire in Late Antiquity |url=https://books.google.com/books?id=8O95ErDSZQgC&pg=PA157 |year=2004 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-4705-9 |page=157 |access-date=April 19, 2018}}</ref> During the 5th and the 6th centuries, a series of [[Samaritan Revolts|Samaritan insurrections]] broke out across the [[Palaestina Prima]] province. Especially violent were the third and the fourth revolts, which resulted in almost the entire annihilation of the Samaritan community. It is likely that the Samaritan [[Samaritan Revolts|Revolt of 556]] was joined by the Jewish community, which had also suffered a brutal suppression of Israelite religion. In the belief of restoration to come, in the early 7th century the Jews made an [[Jewish revolt against Heraclius|alliance]] with the [[Sassanid Empire|Persians]], who invaded Palaestina Prima in 614, fought at their side, overwhelmed the [[Byzantine]] garrison in Jerusalem, and were given Jerusalem to be governed as an autonomy.<ref>{{cite book |title=Itineraria Phoenicia |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&q=Opusculum+de+Persica+captivitate&pg=PA542 |author=Edward Lipiński |publisher=Peeters |pages=542–543 |year=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |access-date=March 11, 2014 |archive-date=April 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409161013/https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&q=Opusculum+de+Persica+captivitate&pg=PA542 |url-status=live}}</ref> However, their autonomy was brief: the [[Nehemiah ben Hushiel|Jewish leader]] in Jerusalem was shortly assassinated during a Christian revolt and though Jerusalem was reconquered by Persians and Jews within 3 weeks, it fell into anarchy. With the consequent withdrawal of Persian forces, Jews surrendered to Byzantines in 625 or 628 CE, but were massacred by Christian radicals in 629 CE, with the survivors fleeing to Egypt. The Byzantine (Eastern Roman Empire) control of the region was finally lost to the Muslim Arab armies in 637 CE, when [[Umar ibn al-Khattab]] completed the conquest of Akko. === Jews of pre-Muslim Babylonia (219–638 CE) === {{Main|History of the Jews in Iraq}} After the fall of Jerusalem, Babylonia would become the focus of Judaism for more than a thousand years. The first Jewish communities in Babylonia started with the exile of the Tribe of Judah to Babylon by [[Jehoiachin]] in 597 BCE as well as after the destruction of the Temple in Jerusalem in 586 BCE.<ref name="מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת" /> Many more Jews migrated to Babylon in 135 CE after the [[Bar Kokhba revolt]] and in the centuries after.<ref name="מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת" /> Babylonia, where some of the largest and most prominent Jewish cities and communities were established, became the centre of Jewish life up to the 13th century. By the 1st century, Babylonia already held a speedily growing<ref name="מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת" /> population of an estimated 1,000,000 Jews, which increased to an estimated 2 million<ref name="Solomon Gryazel">Solomon Gryazel, ''History of the Jews: From the destruction of Judah in 586 BCE to the present Arab Israeli conflict'', p. 137.</ref> between the years 200 CE and 500 CE, both by natural growth and by immigration of more Jews from Judea, making up about 1/6 of the world Jewish population at that era.<ref name="Solomon Gryazel" /> It was there that they would write the Babylonian Talmud in the languages used by the Jews of ancient Babylonia: [[Hebrew]] and [[Aramaic]]. The Jews established [[Talmudic Academies in Babylonia]], also known as the Geonic Academies (from "Geonim", meaning "splendour" in Biblical Hebrew or "geniuses"), which became the centre for Jewish scholarship and the development of Jewish law in Babylonia from roughly 500 CE to 1038 CE. The two most famous academies were the [[Pumbedita Academy]] and the [[Sura Academy]]. Major yeshivot were also located at [[Nehardea]] and Mahuza.<ref>''Codex Judaica'', pp. 161–174, Kantor, Zichron Press, NY 2005.</ref> The Talmudic [[Yeshiva]] Academies became a main part of Jewish culture and education, and Jews continued establishing Yeshiva Academies in Western and Eastern Europe, North Africa, and in later centuries, in America and other countries around the world where Jews lived in the Diaspora. Talmudic study in Yeshiva academies, most of them located in The United States and Israel, continues today. These Talmudic [[Yeshiva]] academies of Babylonia followed the era of the [[Amoraim]] (expounders)—the sages of the Talmud who were active (both in Judah and in Babylon) during the end of the era of the sealing of the [[Mishnah]] and until the times of the sealing of the Talmud (220–500 CE), and following the [[Savoraim]] (reasoners)—the sages of beth midrash (Torah study places) in Babylon from the end of the era of the Amoraim (5th century) and until the beginning of the era of the [[Geonim]]. The Geonim were the presidents of the two great rabbinical colleges of Sura and Pumbedita, and were the generally accepted spiritual leaders of the worldwide Jewish community in the early medieval era, in contrast to the [[Resh Galuta]] (Exilarch) who wielded secular authority over the Jews in Islamic lands. According to traditions, the [[Resh Galuta]] were descendants of Judean kings, which is why the kings of [[Parthia]] would treat them with much honour.<ref>[מרדכי וורמברנד ובצלאל ס. רותת "עם ישראל – תולדות 4000 שנה – מימי האבות ועד חוזה השלום", ע"מ 97. (Translation: Mordechai Vermebrand and Betzalel S. Ruth ''The People of Israel: The History of 4,000 Years, from the Days of the Forefathers to the Peace Treaty'', 1981, p. 97)</ref> For the Jews of late antiquity and the early Middle Ages, the yeshivot of Babylonia served much the same function as the ancient [[Sanhedrin]]—that is, as a council of Jewish religious authorities. The academies were founded in pre-Islamic Babylonia under the Zoroastrian Sassanid dynasty and were located not far from the Sassanid capital of Ctesiphon, which at that time was the largest city in the world. After the conquest of Persia in the 7th century, the academies subsequently operated for four hundred years under the Islamic caliphate. The first gaon of Sura, according to [[Sherira Gaon]], was Mar bar Rab Chanan, who assumed office in 609. The last gaon of [[Sura]] was [[Samuel ben Hofni]], who died in 1034; the last gaon of Pumbedita was [[Hezekiah Gaon]], who was tortured to death in 1040; hence the activity of the Geonim covers a period of nearly 450 years. One of principal seats of Babylonian Judaism was [[Nehardea]], which was then a very large city made up mostly of Jews.<ref name="מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת" /> A very ancient synagogue, built, it was believed, by King Jehoiachin, existed in Nehardea. At Huzal, near Nehardea, there was another synagogue, not far from which could be seen the ruins of Ezra's academy. In the period before Hadrian, Akiba, on his arrival at Nehardea on a mission from the Sanhedrin, entered into a discussion with a resident scholar on a point of matrimonial law (Mishnah Yeb., end). At the same time there was at Nisibis (northern [[Mesopotamia]]), an excellent Jewish college, at the head of which stood [[Judah ben Bathyra]], and in which many Judean scholars found refuge at the time of the persecutions. A certain temporary importance was also attained by a school at [[Nehar Pekod|Nehar-Pekod]], founded by the Judean immigrant Hananiah, nephew of [[Joshua ben Hananiah]], which school might have been the cause of a schism between the Jews of Babylonia and those of Judea-Israel, had not the Judean authorities promptly checked Hananiah's ambition. === بازنطيني دور (324–638 CE) === يهودي سڄي رومي سلطنت ۾ پڻ پکڙيل هئا، ۽ اهو مرڪزي ۽ اوڀر ميڊيٽرينين ۾ بازنطيني حڪمراني جي دور ۾ گهٽ حد تائين جاري رهيو. بازنطيني سلطنت جي جنگجو ۽ خاص طور عيسائيت ۽ سيزرو-پاپزم يهودين سان سٺو سلوڪ نه ڪيو ۽ سلطنت ۾ ڊائاسپورا يهودين جي حالت ۽ اثر ۾ ڊرامائي طور تي گهٽتائي آئي. يهودين کي عيسائيت ۾ تبديل ڪرڻ سرڪاري عيسائي پاليسي هئي ۽ عيسائي قيادت پنهنجي ڪوششن ۾ روم جي سرڪاري طاقت کي استعمال ڪيو. سال <small>351</small>ع ۾ يهودين پنهنجي گورنر، ڪانسٽنٽيس گيلس جي اضافي دٻاءُ جي خلاف بغاوت ڪئي. گيلس بغاوت کي دٻايو ۽ گئليلي علائقي جي وڏن شهرن کي تباهه ڪيو جتي بغاوت شروع ٿي هئي. "ٽزيپوري" ۽ "لد" (ٻن وڏي قانوني اڪيڊمين جي جاءِ) ڪڏهن به بحال نه ٿي سگهي. هن دور ۾، طبرياس ۾ ناسي، هيليل ٻيون، هڪ سرڪاري ڪئلينڊر ٺاهيو، جن ۾ چنڊ جي مهيني ڏسڻ جي ضرورت نه هئي. مهينا مقرر ڪيا ويا ۽ ڪئلينڊر کي يهوديه کان وڌيڪ اختيار جي ضرورت نه هئي. ساڳئي وقت، طبرياس ۾ يهودي اڪيڊمي، يهودي هاناسي جي موت کان پوءِ مطالعي ڪندڙ عالمن جي نسلن پاران تيار ڪيل گڏيل مشناه، برتوت، وضاحت ۽ تشريحون گڏ ڪرڻ شروع ڪيون. متن کي مشنا جي ترتيب مطابق ترتيب ڏنو ويو: مشنا جي هر پيراگراف کان پوءِ ان ۾ مشناه سان لاڳاپيل سڀني تشريحون، ڪهاڻين ۽ جوابن جو هڪ مجموعو هو. هن متن کي يروشلم جي تلمود سڏيو ويندو آهي. يهوديه جي يهودين کي شهنشاهه جولين دي اپوسٽيٽ ​​جي حڪمراني دوران سرڪاري ظلم کان ٿوري مهلت ملي. جولين جي پاليسي رومن سلطنت کي هيلينزم ڏانهن موٽائڻ هئي ۽ هن يهودين کي يروشلم کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جي ترغيب ڏنو. جيئن ته جولين جي حڪمراني صرف سال 361 کان 363ع تائين رهي، يهودي سلطنت تي رومن عيسائي حڪمراني بحال ٿيڻ کان اڳ ڪافي تعمير نه ڪري سگهيا. سال 398ع ۾ سينٽ جان ڪرائسوسٽم جي پيٽر آرخ جي حيثيت سان تقدير سان شروع ٿي، يهودين خلاف عيسائي بيان بازي تيز ٿي وئي؛ هن "يهودين جي خلاف" ۽ "مجسمن تي، هوملي 17" جهڙن عنوانن سان واعظ ڏنا، جن ۾ يوحنا "يهودي بيماري" جي خلاف تبليغ ڪري ٿو.<ref>Wendy Mayer and [[Pauline Allen]], ''John Chrysostom: The Early Church Fathers'' (London, 2000), pp. 113, 146.</ref> اهڙي گرم ٻولي عيسائي بي اعتمادي ۽ وڏين يهودي آبادين، جهڙوڪ [[انطاڪيه|انطاڪيا]] ۽ [[قسطنطنيہ|قسطنطنيه]] ۾، جي خلاف نفرت جي ماحول ۾ حصو ورتو. پنجين صدي جي شروعات ۾، شهنشاهه ٿيوڊوسس يهودين مٿان سرڪاري طور تي ظلم کي قائم ڪرڻ لاءِ ڪجهه فرمان جاري ڪيا. يهودين کي غلام رکڻ، سائناگوگ ٺاهڻ، سرڪاري عهدو رکڻ يا يهودي ۽ غير يهودي جي وچ ۾ ڪيس هلائڻ جي اجازت نه هئي، يهودي ۽ غير يهودي جي وچ ۾ شادي کي موت جي سزا قرار ڏنو ويو، جنهن جو مقصد عيسائين کي يهوديت ۾ تبديل ڪرڻ هو. ٿيوڊوسيس يهودي ڪائونسل کي ختم ڪري ڇڏيو ۽ ناسي جي عهدي کي ختم ڪري ڇڏيو. شهنشاهه جسٽينين جي دور ۾، اختيارين يهودين جي شهري حقن کي وڌيڪ محدود ڪيو ۽ انهن جي مذهبي مراعات کي ختم ڪيو.<ref>Procopius, ''Historia Arcana'', 28</ref> شهنشاهه سائناگوگ جي اندروني معاملن ۾ مداخلت ڪئي، مثال طور، الاهي عبادت ۾ [[عبراني ٻولي]] جي استعمال کان منع ڪئي ۽ جنهن پابندين جي نافرماني ڪئي انهن کي جسماني سزا، جلاوطني ۽ ملڪيت جي نقصان جي ڌمڪي ڏني وئي.<ref>Nov., cxlvi., February 8, 553</ref> بوريم ۾ يهودين، جنهن ونڊالن جي خلاف مهم ۾ بازنطيني جنرل بيليساريس جي مزاحمت ڪئي، کي عيسائيت قبول ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو ۽ انهن جي سائناگوگ کي چرچ ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>Procopius, ''De Aedificiis'', vi. 2</ref> جسٽينين ۽ سندس جانشين کي يهوديه صوبي کان ٻاهر خدشن جي باوجود، انهن ضابطن کي لاڳو ڪرڻ لاءِ هن وٽ ڪافي فوج نه هئي. نتيجي طور، پنجين صدي هڪ اهڙو دور هو جڏهن، ڪيترن ئي خوبصورت موزائيڪ فرش سان سائناگوگن جي تعمير جي هڪ لهر ٺاهي وئي. يهودين بازنطيني ثقافت جي امير فن جي شڪلن کي اختيار ڪيو. ان دور جي يهودي موزائيڪ ماڻهن، جانورن، مينوراه، جوتش ۽ بائبل جي ڪردارن کي پيش ڪن ٿا. انهن سائناگوگن جي فرشن جون بهترين مثالون بيت الفا (جنهن ۾ ابراهيم پاران پنهنجي پٽ اسحاق جي بدران هڪ فديه سان گڏ هڪ رڍ جي قرباني ڏيڻ جو منظر شامل آهي)، طبرياس، بيت شين ۽ زِپوري ۾ مليون آهن. بازنطيني حڪمراني هيٺ يهودين جو غير يقيني وجود گهڻو وقت برقرار نه رهيو. گهڻو ڪري دور دراز [[عرب جزيري نما]] (جتي يهودين جي وڏي آبادي رهندي هئي) مان [[اسلام]] جي عروج جي ڪري. مسلم خلافت سال 636ع ۾ [[يرموڪ جي جنگ]] ۾ فتح جي ڪجهه سالن اندر بازنطيني ماڻهن کي مقدس سرزمين (يا [[سر زمين شام (ليوانت)|ليوانت]]، اسرائيل، اردن، لبنان ۽ شام) مان ڪڍي ڇڏيو. ايندڙ صدين ۾ يهودي باقي بازنطيني علائقن کان ڀڄي، اسلامي خلافت ۾ رهائش اختيار ڪيا. [[اناطوليا]] جي يهودين کي زبردستي عيسائيت ۾ تبديل ڪرڻ جي شهنشاهه جي ڪجهه ڪوششن کان [[بازنطيني سلطنت]] ۾ يهودي برادري جو قد متاثر نه ٿيو، ڇاڪاڻ ته انهن ڪوششن کي تمام گهٽ ڪاميابي ملي.<ref>[[G. Ostrogorsky]], ''History of the Byzantine State''</ref> تاريخدان بازنطيني حڪمراني هيٺ ايشيا ڪوچڪ ۾ يهودين جي حيثيت جي تحقيق جاري رکيا آهن. اولهائين يورپ وانگر ان وقت جي مقامي قسم جي ڪنهن به منظم ظلم (نسل ڪشي، سزا، اجتماعي بي دخلي، وغيره) بازنطيني سلطنت ۾ رڪارڊ نه ڪيو ويو آهن. [[قسطنطنيہ|قسطنطنيه]] جي يهودي آبادي جو گهڻو حصو [[سلطان محمد|سلطان محمد فاتح]] پاران شهر جي فتح کان پوءِ به پنهنجي جاءِ تي رهيو.<ref>''The Oxford History of Byzantium'', C. Mango (Ed) (2002)</ref> <gallery widths="180"> File:Roman. Mosaic of Menorah with Lulav and Ethrog, 6th century C.E.jpg|''بروڪلين ميوزيم ۾ 6هين جي يادگار "مينوراه"'' File:Beit alfa01.jpg|<small>بيت الفا جي سائناگوگ ۾ 5هين صدي جو هڪ موزائيڪ فرش</small> File:ZodiacMosaicTzippori.jpg|زيپوري سائناگوگ ۾ پنجين صدي جو موزائيڪ File:Hammat Gader.JPG|<small>حمت گادير سائناگوگ مان هٿ آيل موزائيڪ گذرگاهه</small> (<small>6 هين صدي</small>) </gallery> === ڊاسپورا برادريون === ڪوچين جي يهودين جي روايت موجب ته انهن جي برادري جون پاڙون سال 72ع ۾، ٻئي مندر جي تباهي کان پوءِ، شنگلي ۾ يهودين جي آمد سان واپس وڃن ٿيون. اهو پڻ ٻڌائي ٿو ته هڪ مقامي تامل بادشاهه، چيرامن پيرومل نينار، پاران انهن جي اڳواڻ، جوزف ربان، جي ماتحت برادري کي خودمختياري ڏيڻ جو مطلب، هڪ يهودي بادشاهت، سمجهيو ويندو هو. سال <small>379</small> عيسوي ۾، اتي پهريون سائناگوگ سال <small>1668ع</small> ۾ ٺاهيو ويو هو. ٿامس اپاسٽل پاران [[ڪيرالا]] ۾ هندستاني عيسائيت جي بنياد جي ڏندڪٿا ٻڌائي ٿي ته اتي پهچڻ تي هن جي ملاقات هڪ مقامي ڇوڪري سان ٿي جيڪا [[عبراني ٻولي|عبراني]] ٻولي سمجهندي هئي.<ref>Nathan Katz, [https://books.google.com/books?id=OEolDQAAQBAJ&pg=PA22 ''Who Are the Jews of India?,''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160937/https://books.google.com/books?id=OEolDQAAQBAJ&pg=PA22|date=April 9, 2023}} [[University of California Press]], 2000 {{isbn|978-0-520-92072-9}} pp. 13–14, 17–18</ref> شايد چوٿين صدي ۾ سيمن جي بادشاهي، جيڪا جديد [[ايٿوپيا]] ۾ هڪ يهودي قوم قائم ڪئي هئي، 17هين صدي تائين قائم رهي.<ref>{{Cite web |title=Exploring a Forgotten Jewish Land – Archaeology Magazine |url=https://www.archaeology.org/issues/498-2301/letter-from/11057-ethiopia-beta-israel |access-date=November 9, 2023 |website=www.archaeology.org}}</ref> ==وچين دور== ===اسلامي دور=== [[File:Education (T-S K5.13) (cropped).jpg|right|thumb|قاهره جينيزا جو ٽڪرو، ڪيمبرج يونيورسٽي لائبريري<ref>{{Cite web|title=Cairo Genizah : Education|url=https://cudl.lib.cam.ac.uk/view/MS-TS-K-00005-00013|access-date=2025-10-18|website=Cambridge Digital Library}}</ref>]] سال 638 عيسوي ۾ [[بازنطيني سلطنت]] [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] جو ڪنٽرول وڃائي ڇڏيو. خليفي [[عمر بن خطاب|عمر]] [[عمر بن خطاب|رضي الله تعالى عنه]] جي اڳواڻي ۾ [[پهرين اسلامي رياست|عرب اسلامي سلطنت]] [[يروشلم]]، [[ميسوپوٽيميا]]، [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] ([[شام]]، [[اردن]] ۽ [[فلسطين]]) ۽ [[مصر]] جي زمينن کي فتح ڪيو. هڪ سياسي نظام جي طور تي، [[اسلام]] يهودين جي معاشي، سماجي ۽ ذهني ترقي لاءِ بنيادي طور تي نوان حالات پيدا ڪيا.<ref>Ehrlich, Mark. ''Encyclopedia of the Jewish Diaspora: Origins, Experiences, and Culture, Volume 1''. ABC-CLIO, 2009, p. 152.({{ISBN|978-1-85109-873-6}})</ref>عمر رضي الله تعالى عنه يهودين کي، 500 سالن جي وقفي کان پوءِ، [[يروشلم]] ۾ پنهنجي موجودگي کي ٻيهر قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني (ڏسو:عمر جي يقين دهاني).<ref name="Bashan-20072">{{cite EJ|last=Bashan|first=Eliezer|volume=15|page=419|title=Omar ibn al-Khaṭṭāb}}</ref> يهودي روايتون عمر کي هڪ مهربان حڪمران جي طور تي ڏسي ٿي ۽ مدراش (<small>نست</small><small>اروت دي-راو شمعون بار يوحائي</small>) کيس "بني اسرائيل جي دوست" طور حوالو ڏئي ٿو.<ref name="Bashan-20073">{{cite EJ|last=Bashan|first=Eliezer|volume=15|page=419|title=Omar ibn al-Khaṭṭāb}}</ref> عرب جاگرافيدان المقدسي جي مطابق، <ref name="Joseph E. Katz-20012">{{cite web|url=http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html|title=Continuous Jewish Presence in the Holy Land|author=Joseph E. Katz|year=2001|publisher=EretzYisroel.Org|access-date=August 12, 2012|archive-date=January 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125175116/http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html|url-status=live}}</ref> يهودي "سڪن جي چڪاس ڪندڙ، رنگ ڪندڙ، چمڙي جا ماهر ۽ مهاجن" طور ڪم ڪندا هئا. [[فاطمي خلافت|فاطمي دور]] ۾، ڪيترن ئي يهودي عملدارن حڪومت ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون.<ref name="Joseph E. Katz-20013">{{cite web|url=http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html|title=Continuous Jewish Presence in the Holy Land|author=Joseph E. Katz|year=2001|publisher=EretzYisroel.Org|access-date=August 12, 2012|archive-date=January 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125175116/http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html|url-status=live}}</ref> پروفيسر موشئ گل جو خيال آهي، ته 7هين صدي ۾ عرب فتح جي وقت، يروشلم جي آبادي جي اڪثريت عيسائي ۽ يهودي هئي.<ref>Moshe Gil, ''A History of Palestine: 634–1099'' pp. 170, 220–221.</ref> هن وقت دوران يهودي سڄي قديم بابل ۾ خوشحال برادرين ۾ رهندا هئا. جيونڪ دور (650-1250 عيسوي) ۾، بابلي يشيوا اڪيڊميون يهودي سکيا جا مکيه مرڪز هئا. جيونم (جن جو معنيٰ آهي "شان" يا "جينيئس") انهن اسڪولن جا سربراهه هئا. انهن کي يهودي قانون ۾ اعليٰ اختيارين طور تسليم ڪيو ويو. 7هين صدي ۾، غير مسلمن جي زمينن تي حڪمران جزيو (<small>Poll</small> <small>Tax</small>) عائد ڪيو، جن جي ڪري بابلي يهودين جي ڳوٺاڻن علائقن مان [[بغداد]] جهڙن شهرن ڏانهن وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي. ان جي نتيجي ۾ يهودي برادري ۾ وڌيڪ دولت ۽ بين الاقوامي اثر ۽ انهي سان گڏ يهودي مفڪرن جو هڪ وڌيڪ عالمگير نقطه نظر،جهڙوڪ سعديه گاون، جيڪو هاڻي پهريون ڀيرو مغربي فلسفي سان تمام گهڻي دلچسپي رکن ٿا، پيدا ٿيو. جڏهن 10هين صدي ۾ [[عباسي خلافت]] ۽ بغداد شهر جو زوال ٿيو، ڪيترائي بابلي يهودي [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|رومي ڀونوچ سمنڊ]] جي علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ڪيا. سڄي يهودي دنيا ۾ بابلي يهودي رسمن جي پکيڙ ۾ حصو ورتو.<ref>[[Marina Rustow]], [http://perspectives.ajsnet.org/the-iran-iraq-issue-fall-2010/baghdad-in-the-west-migration-and-the-making-of-medieval-jewish-traditions/ Baghdad in the West: Migration and the Making of Medieval Jewish Traditions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200711065105/http://perspectives.ajsnet.org/the-iran-iraq-issue-fall-2010/baghdad-in-the-west-migration-and-the-making-of-medieval-jewish-traditions/|date=July 11, 2020}}</ref> === اندلس ۾ يهودي ثقافت جو سونهري دور (711-1031) === <nowiki>{{اندلس ۾ يهودي ثقافت جو سونهري دور}}</nowiki> [[اندلس]] ۾ يهودي ثقافت جو سونهري دور [[يُورَپ|يورپ]] ۾ [[وچون دور|وچين دور]] سان گڏ هو، جيڪو سڃي [[جزیرو نما آئیبیریا|جزيري نما آئبيريا]] تي مسلمانن جي حڪمراني جو دور هو. === Golden age of Jewish culture in Spain (711–1031) === {{Main|Golden age of Jewish culture in Spain}} The golden age of Jewish culture in Spain coincided with the [[Middle Ages]] in Europe, a period of [[Al-Andalus|Muslim rule]] throughout much of the [[Iberian Peninsula]]. During that time, Jews were generally accepted in society and Jewish religious, cultural, and economic life blossomed. A period of tolerance thus dawned for the Jews of the [[Iberian Peninsula]], whose number was considerably augmented by immigration from Africa in the wake of the Muslim conquest. Especially after 912, during the reign of [[Abd-ar-Rahman III]] and his son, [[al-Hakam II]], the Jews prospered, devoting themselves to the service of the [[Caliphate of Córdoba]], to the study of the sciences, and to commerce and industry, especially to trading in silk and slaves, in this way promoting the prosperity of the country. Jewish economic expansion was unparalleled. In [[Toledo, Spain|Toledo]], Jews were involved in translating Arabic texts to the [[Romance languages]], as well as translating Greek and Hebrew texts into Arabic. Jews also contributed to botany, geography, medicine, mathematics, poetry and philosophy.<ref name="Sephardim Archived September 7">[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/Sephardim.html Sephardim] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120907212349/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/Sephardim.html |date=September 7, 2012 }} by Rebecca Weiner.</ref><ref>Ahmed, M.I. Muslim-Jewish Harmony: A Politically-Contingent Reality. Religions 2022, 13, 535. {{doi|10.3390/rel13060535|doi-access=free}}</ref> According to [[Bernard Lewis]]: {{Blockquote|Generally, the Jewish people were allowed to practice their religion and live according to the laws and scriptures of their community. Furthermore, the restrictions to which they were subject were social and symbolic rather than tangible and practical in character. That is to say, these regulations served to define the relationship between the two communities, and not to oppress the Jewish population.<ref>Lewis, Bernard W (1984). ''The Jews of Islam''</ref>|}} 'Abd al-Rahman's court physician and minister was Hasdai ben Isaac ibn Shaprut, the patron of Menahem ben Saruq, Dunash ben Labrat, and other Jewish scholars and poets. Jewish thought during this period flourished under famous figures such as Samuel Ha-Nagid, Moses ibn Ezra, Solomon ibn Gabirol [[Judah Halevi]] and [[Moses Maimonides]].<ref name="Sephardim Archived September 7" /> During 'Abd al-Rahman's term of power, the scholar [[Moses ben Enoch]] was appointed [[rabbi]] of [[Córdoba, Spain|Córdoba]], and as a consequence [[al-Andalus]] became the centre of Talmudic study, and [[Córdoba, Spain|Córdoba]] the meeting-place of Jewish savants. The Golden Age ended with the invasion of al-Andalus by the [[Almohads]], a conservative dynasty originating in North Africa, who were highly intolerant of religious minorities. === Jews and the Crusades (1099–1260) === {{Main|History of the Jews and the Crusades}} {{See also|Siege of Jerusalem (1099)}} [[File:1099jerusalem.jpg|thumb|left|[[Siege of Jerusalem (1099)|Capture of Jerusalem]], 1099]] Sermonical messages to avenge the death of Jesus encouraged Christians to participate in the Crusades. The 12th-century Jewish narration from R. Solomon ben Samson records that crusaders en route to the Holy Land decided that before combating the Ishmaelites they would massacre the Jews residing in their midst to avenge the [[crucifixion of Christ]]. The massacres began at [[Rouen]] and Jewish communities in [[Rhine Valley]] were seriously affected.<ref name="Malamat-1976">{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |page=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/413 413]}}</ref> Crusading attacks were made upon Jews in the territory around Heidelberg. A huge loss of Jewish life took place. Many were forcibly converted to Christianity and many committed suicide to avoid baptism. A major driving factor behind the choice to commit suicide was the Jewish realisation that upon being slain their children could be taken to be raised as Christians. The Jews were living in the middle of Christian lands and felt this danger acutely.<ref>{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |page=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/416 416]}}</ref> This massacre is seen as the first in a sequence of antisemitic events which culminated in the Holocaust.<ref>{{cite book |author=David Nirenberg |editor=Gerd Althoff |others=Johannes Fried |title=Medieval Concepts of the Past: Ritual, Memory, Historiography |url=https://books.google.com/books?id=MxS6-pQZzGsC&pg=PA279 |year=2002 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-78066-7 |pages=279–}}</ref> Jewish populations felt that they had been abandoned by their Christian neighbours and rulers during the massacres and lost faith in all promises and charters.<ref>{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |page=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/419 419]}}</ref> Many Jews chose self-defence. But their means of self-defence were limited and their casualties only increased. Most of the forced conversions proved ineffective. Many Jews reverted to their original faith later. The pope protested this but Emperor Henry IV agreed to permitting these reversions.<ref name="Malamat-1976" /> The massacres began a new epoch for Jewry in Christendom. The Jews had preserved their faith from social pressure, now they had to preserve it at sword point. The massacres during the crusades strengthened Jewry from within spiritually. The Jewish perspective was that their struggle was Israel's struggle to hallow the name of God.<ref>{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |pages=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/414 414]–}}</ref> In 1099, Jews helped the Arabs to defend Jerusalem against the [[Crusaders]]. When the city fell, the Crusaders gathered many Jews in a synagogue and set it on fire.<ref name="Malamat-1976" /> In Haifa, the Jews almost single-handedly defended the town against the Crusaders, holding out for a month, (June–July 1099).<ref name="Joseph E. Katz-2001">{{cite web |url=http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html |title=Continuous Jewish Presence in the Holy Land |author=Joseph E. Katz |year=2001 |publisher=EretzYisroel.Org |access-date=August 12, 2012 |archive-date=January 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125175116/http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html |url-status=live}}</ref> At this time there were Jewish communities scattered all over the country, including Jerusalem, Tiberias, Ramleh, Ashkelon, Caesarea, and [[Gaza City|Gaza]]. As Jews were not allowed to hold land during the Crusader period, they worked at trades and commerce in the coastal towns during times of quiescence. Most were artisans: glassblowers in [[Sidon]], furriers and dyers in Jerusalem.<ref name="Joseph E. Katz-2001" /> During this period, the [[Masoretes]] of Tiberias established the ''[[niqqud]]'', a system of [[diacritic]]s used to represent vowels or distinguish between alternative pronunciations of letters of the [[Hebrew alphabet]]. Numerous [[piyutim]] and [[midrash]]im were recorded in Palestine at this time.<ref name="Joseph E. Katz-2001" /> [[Maimonides]] wrote that in 1165 he visited Jerusalem and went to the Temple Mount, where he prayed in the "great, holy house".<ref>Sefer HaCharedim Mitzvat Tshuva Chapter 3</ref> Maimonides established a yearly holiday for himself and his sons, the 6th of [[Cheshvan]], commemorating the day he went up to pray on the Temple Mount, and another, the 9th of Cheshvan, commemorating the day he merited to pray at the [[Cave of the Patriarchs]] in [[Hebron]]. In 1141 [[Yehuda Halevi]] issued a call to Jews to emigrate to Palestine and took on the long journey himself. After a stormy passage from [[Córdoba, Andalusia|Córdoba]], he arrived in Egyptian [[Alexandria]], where he was enthusiastically greeted by friends and admirers. At [[Damietta]], he had to struggle against his heart, and the pleadings of his friend Ḥalfon ha-Levi, that he remain in Egypt, where he would be free from intolerant oppression. He started on the rough route overland. He was met along the way by Jews in [[Tyre (Lebanon)|Tyre]] and [[Damascus]]. Jewish legend relates that as he came near Jerusalem, overpowered by the sight of the Holy City, he sang his most beautiful elegy, the celebrated "Zionide" (''Zion ha-lo Tish'ali''). At that instant, an Arab had galloped out of a gate and rode him down; he was killed in the accident.{{citation needed|date=November 2012}} === Mamluk period (1260–1517) === [[Nahmanides]] is recorded as settling in the Old City of Jerusalem in 1267. He moved to [[Acre, Israel|Acre]], where he was active in spreading Jewish learning, which was at that time neglected in the Holy Land. He gathered a circle of pupils around him, and people came in crowds, even from the district of the Euphrates, to hear him. [[Karaite Judaism|Karaites]] were said to have attended his lectures, among them Aaron ben Joseph the Elder. He later became one of the greatest [[Karaite (Jewish sect)|Karaite]] authorities. Shortly after Nahmanides' arrival in Jerusalem, he addressed a letter to his son Nahman, in which he described the desolation of the Holy City. At the time, it had only two Jewish inhabitants—two brothers, dyers by trade. In a later letter from Acre, Nahmanides counsels his son to cultivate humility, which he considers to be the first of virtues. In another, addressed to his second son, who occupied an official position at the [[Crown of Castile|Castilian]] court, Nahmanides recommends the recitation of the daily prayers and warns above all against immorality. Nahmanides died after reaching seventy-six, and his remains were interred at [[Haifa]], by the grave of [[Yechiel of Paris]]. Yechiel had [[aliyah|emigrated]] to Acre in 1260, along with his son and a large group of followers.<ref>{{cite web |url=http://www.jafi.org.il/education/100/places/acco.html |title=Jewish Zionist Education |publisher=Jafi.org.il |date=May 15, 2005 |access-date=August 13, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081013142810/http://www.jafi.org.il/education/100/places/acco.html |archive-date=October 13, 2008}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.lookstein.org/resources/bionotes.pdf |title=Hadrat Melech |access-date=April 5, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502035808/http://www.lookstein.org/resources/bionotes.pdf |archive-date=May 2, 2014 |url-status=dead}}</ref> There he established the Talmudic academy ''Midrash haGadol d'Paris''.<ref>{{cite web |url=http://www.jewishhistory.com/jh.php?id=AdditionalReadings&content=content/segal_ch17 |title=Section III: The Biblical Age: Chapter Seventeen: Awaiting the Messiah |author=Benjamin J. Segal |work=Returning, the Land of Israel as a Focus in Jewish History |publisher=JewishHistory.com |access-date=August 12, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120227184802/http://www.jewishhistory.com/jh.php?id=AdditionalReadings&content=content%2Fsegal_ch17 |archive-date=February 27, 2012}}</ref> He is believed to have died there between 1265 and 1268. In 1488 [[Obadiah ben Abraham]], commentator on the [[Mishnah]], arrived in Jerusalem; this marked a new period of return for the Jewish community in the land. ==== Spain, North Africa, and the Middle East ==== {{Main|History of the Jews in Spain}} {{See also|Islam and Judaism|Mizrahi Jew|History of the Jews under Muslim rule}} [[File:Hebrew Bible Spain.jpg|right|thumb|Sephardic Hebrew Bible from Spain, 1300<ref>[https://lccn.loc.gov/2021667534]</ref>]] During the Middle Ages, Jews were generally better treated by Islamic rulers than Christian ones. Despite second-class citizenship, Jews played prominent roles in Muslim courts, and experienced a Golden Age in [[Moorish Spain]] about 900–1100, though the situation deteriorated after that time. Riots resulting in the deaths of Jews did however occur in North Africa through the centuries and especially in [[Morocco]], [[Libya]] and [[Algeria]], where eventually Jews were forced to live in ghettos.<ref>Maurice Roumani, ''The Case of the Jews from Arab Countries: A Neglected Issue'', 1977, pp. 26–27.</ref> During the 11th century, Muslims in Spain conducted pogroms against the Jews; those occurred in Cordoba in 1011 and in [[1066 Granada massacre|Granada in 1066]].<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Jewish Encyclopedia |title=Granada |url=http://jewishencyclopedia.com/articles/6855-granada |access-date=August 12, 2012 |year=1906 |archive-date=April 12, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412000424/https://jewishencyclopedia.com/articles/6855-granada |url-status=live}}</ref> During the Middle Ages, the governments of Egypt, Syria, Iraq and Yemen enacted decrees ordering the destruction of synagogues. At certain times, Jews were forced to convert to Islam or face death in some parts of Yemen, Morocco and [[Baghdad]].<ref>{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/anti-semitism/Jews_in_Arab_lands_%28gen%29.html |title=The Treatment of Jews in Arab/Islamic Countries |author=Mitchell Bard |year=2012 |publisher=Jewish Virtual Library |access-date=August 12, 2012 |archive-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121007003054/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/anti-semitism/Jews_in_Arab_lands_(gen).html |url-status=live}}</ref>{{better source needed|date=May 2022}} The [[Almohad]]s, who had taken control of much of Islamic Iberia by 1172, surpassed the [[Almoravides]] in fundamentalist outlook. They treated the ''[[dhimmi]]s'' harshly. They expelled both Jews and Christians from Morocco and Islamic Spain. Faced with the choice of death or conversion, many Jews emigrated.<ref>[http://www.theforgottenrefugees.com/index.php?option=com_content&task=view&id=66&Itemid=39 The Forgotten Refugees] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070928051923/http://www.theforgottenrefugees.com/index.php?option=com_content&task=view&id=66&Itemid=39 |date=September 28, 2007 }}</ref> Some, such as the family of [[Maimonides]], fled south and east to more tolerant Muslim lands, while others went northward to settle in the growing Christian kingdoms.<ref>{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/Sephardim.html |title=Sephardim |author=Rebecca Weiner |publisher=Jewish Virtual Library |access-date=August 12, 2012 |archive-date=September 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120907212349/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/Sephardim.html |url-status=live}}</ref><ref>Kraemer, Joel L., "Moses Maimonides: An Intellectual Portrait," ''The Cambridge Companion to Maimonides'', pp. 16–17 (2005)</ref>{{better source needed|date=May 2022}} === Europe === {{Main|History of European Jews in the Middle Ages}} [[File:Mishnah (Ms. 3173; De Rossi 138), Palatina.jpg|right|thumb|11th century ''[[mishnah]]'' codex from Italy, [[Biblioteca Palatina, Parma]]<ref>{{Cite web |last=adkim |date=2014-02-28 |title=The Biblioteca Palatina and the National Library of Israel |url=https://primolevicenter.org/printed-matter/the-biblioteca-palatina-and-the-national-library-of-israel/ |access-date=2025-10-15 |website=Printed_Matter |language=en-US}}</ref>]] According to [[James P. Carrol]], "Jews accounted for 10% of the total population of the Roman Empire. By that ratio, if other factors had not intervened, there would be 200 million Jews in the world today, instead of something like 13 million."<ref>Carroll, James. ''[[Constantine's Sword]]'' (Houghton Mifflin, 2001) {{ISBN|978-0-395-77927-9}} p. 26</ref> Jewish populations have existed in Europe, especially in the area of the former Roman Empire, from very early times. As Jewish males had emigrated, some sometimes took wives from local populations, as is shown by the various [[MtDNA]], compared to [[Y-DNA#Genetic genealogy|Y-DNA]] among Jewish populations.<ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2002/05/14/science/in-dna-new-clues-to-jewish-roots.html |title=In DNA, New Clues to Jewish Roots |first=Nicholas |last=Wade |date=May 14, 2002 |work=The New York Times |access-date=June 16, 2013 |archive-date=January 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126180104/https://www.nytimes.com/2002/05/14/science/in-dna-new-clues-to-jewish-roots.html |url-status=live}}</ref> These groups were joined by traders and later on by members of the diaspora.{{Citation needed|date=June 2013}} Records of Jewish communities in France (see [[History of the Jews in France]]) and Germany (see [[History of the Jews in Germany]]) date from the 4th century, and substantial Jewish communities in Spain were noted even earlier.{{Citation needed|date=June 2013}} The historian [[Norman Cantor]] and other 20th-century scholars dispute the tradition that the Middle Ages was a uniformly difficult time for Jews. Before the Church became fully organized as an institution with an increasing array of rules, early medieval society was tolerant. Between 800 and 1100, an estimated 1.5 million Jews lived in Christian Europe. As they were not Christians, they were not included as a [[Estates of the realm|division]] of the feudal system of clergy, knights and serfs. This means that they did not have to satisfy the oppressive demands for labour and military conscription that Christian commoners suffered. In relations with the Christian society, the Jews were protected by kings, princes and bishops, because of the crucial services they provided in three areas: finance, administration and medicine.<ref name="Norman F" /> The lack of political strengths did leave Jews vulnerable to exploitation through extreme taxation.<ref>{{cite book |first=Ebenhard |last=Isenmann |editor-first=Richard |editor-last=Bonney |title=The Rise of the Fiscal State in Europe c. 1200–1815 |url=https://books.google.com/books?id=U24lRLy_qT8C&pg=PA259 |date=1999 |publisher=Clarendon Press |isbn=978-0-19-154220-6 |page=259}}</ref> Christian scholars interested in the Bible consulted with Talmudic rabbis. As the Roman Catholic Church strengthened as an institution, the Franciscan and Dominican preaching orders were founded, and there was a rise of competitive middle-class, town-dwelling Christians. By 1300, the friars and local priests staged the Passion Plays during Holy Week, which depicted Jews (in contemporary dress) killing Christ, according to Gospel accounts. From this period, persecution of Jews and deportations became endemic. Around 1500, Jews found relative security and a renewal of prosperity in present-day [[Poland]].<ref name="Norman F">Norman F. Cantor, ''The Last Knight: The Twilight of the Middle Ages and the Birth of the Modern Era'', Free Press, 2004. {{ISBN|978-0-7432-2688-2}}, pp. 28–29</ref> After 1300, Jews suffered more discrimination and persecution in Christian Europe. Europe's Jewry was mainly urban and literate. The Christians were inclined to regard Jews as obstinate deniers of the truth because in their view the Jews were expected to know of the truth of the Christian doctrines from their knowledge of the Jewish scriptures. Jews were aware of the pressure to accept Christianity.<ref>{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |page=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/412 412]}}</ref> As Catholics were forbidden by the church to loan money for interest, some Jews became prominent moneylenders. Christian rulers gradually saw the advantage of having such a class of people who could supply capital for their use without being liable to excommunication. As a result, the money trade of western Europe became a speciality of the Jews. But, in almost every instance when Jews acquired large amounts through banking transactions, during their lives or upon their deaths, the king would take it over.<ref>[http://www.jewishencyclopedia.com/articles/5764-england "England"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200730231726/http://www.jewishencyclopedia.com/articles/5764-england |date=July 30, 2020 }}, [[Jewish Encyclopedia]] (1906)</ref> Jews became imperial{{-"}}[[Servi camerae regis|''servi cameræ'']]{{-"}}, the property of the King, who might present them and their possessions to princes or cities. Jews were frequently massacred and exiled from various European countries. The persecution hit its first peak during the [[Crusades]]. In the [[People's Crusade]] (1096) flourishing Jewish communities on the Rhine and the Danube were utterly destroyed. In the [[Second Crusade]] (1147) the Jews in France were subject to frequent massacres. They were also subjected to attacks by the [[Shepherds' Crusade (1251)|Shepherds' Crusades of 1251]] and [[Shepherds' Crusade (1320)|1320]]. The Crusades were followed by massive expulsions, including the [[Edict of Expulsion|expulsion of the Jews from England in 1290]];<ref>{{cite book |first=Robin R. |last=Mundill |title=England's Jewish Solution: Experiment and Expulsion, 1262–1290 |url=https://books.google.com/books?id=CSKLfi_j110C |date=2002 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-52026-3}}</ref> in 1396 100,000 Jews were expelled from France; and in 1421, thousands were expelled from Austria. Over this time many Jews in Europe, either fleeing or being expelled, migrated to Poland, where they prospered into another [[History of the Jews in Poland#Early history to Golden Age: 966–1572|Golden Age]]. In Italy, Jews were allowed to live in Venice but were required to live in a [[ghetto]], and the practice spread across Italy (see [[Cum nimis absurdum]]) and was adopted in many places in Catholic Europe. Jews outside the Ghetto often had to wear a yellow star.<ref>{{Cite web |url=https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn539121 |title=Print of Jews forced to listen to a Christian sermon – Collections Search – United States Holocaust Memorial Museum |website=collections.ushmm.org |access-date=March 6, 2023 |archive-date=November 29, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221129142432/https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn539121 |url-status=live}}</ref><ref>The Jewish-Christian Encounter in Medieval Preaching, Routledge 2015, edited by Jonathan Adams and Jussi Hanska chapter 13, see page 297</ref> === Expulsions of the Jews of Spain and Portugal === {{further|Expulsion of Jews from Spain|Persecution of Jews and Muslims by Manuel I of Portugal}} [[File:Vicente Cutanda - A los pies del Salvador.jpg|thumb|250px|''At the Feet of the Saviour'', massacre of Jews in [[Toledo, Spain|Toledo]], oil on canvas by [[Vicente Cutanda]] (1887)]] [[File:Matanza de judíos en Barcelona - año 1391.jpg|thumb|250px|''Slaughter of Jews in Barcelona in 1391'' by [[Josep Segrelles]], {{circa|1910}}]] [[File:A Expulsão dos Judeus (Roque Gameiro, Quadros da História de Portugal, 1917).png|250px|thumb|Expulsion of the Jews in 1497, in a 1917 watercolour by [[Alfredo Roque Gameiro]] ]] [[File:Inquis1.jpg|thumb|250px|Burning of Crypto-Jews in Lisbon, Portugal]] Significant repression of Spain's numerous community occurred during the 14th century, notably a [[History of the Jews in Spain#Massacres and mass conversions of 1391|major pogrom in 1391]] which resulted in the majority of Spain's 300,000 Jews converting to Catholicism. With the [[Granada War|conquest of the Muslim Kingdom of Granada]] in 1492, the Catholic monarchs issued the [[Alhambra Decree]], and Spain's remaining 100,000 Jews were forced to choose between conversion and exile. The expulsion of the Jews of Spain, is regarded by Jews as the worst catastrophe between the destruction of Jerusalem in 73 CE and the [[Holocaust]] of the 1940s.<ref>European Jewry in the Age of Mercantilism, 1550–1750 by Jonathan Israel, chapter 1 Exodus from the West (page 25)</ref> As a result, an estimated 50,000 to 70,000 Jews left Spain, the remainder joining Spain's already numerous [[Converso]] community. Perhaps a quarter of a million Conversos thus were gradually absorbed by the dominant Catholic culture, although those among them who secretly practised Judaism were subject to 40 years of intense repression by the [[Spanish Inquisition]]. This was particularly the case up until 1530, after which the trials of Conversos by the Inquisition dropped to 3% of the total. Similar expulsions of Sephardic Jews occurred 1493 in [[Sicily]] (37,000 Jews) and Portugal in 1496. The expelled Spanish Jews fled mainly to the Ottoman Empire and North Africa and Portugal. A small number also settled in Holland and England. The expulsion followed a long process of expulsions and bans from what are now England, France, Germany, Austria, and Holland. In January 1492, the [[Emirate of Granada|last Muslim state]] was defeated in Spain and six months later the Jews of Spain (the largest community in the world) were required to [[Expulsion of Jews from Spain|convert or leave without their property]]. 100,000 converted with many continuing to [[Marrano|secretly practice Judaism]], for which the Catholic church's inquisition (led by [[Tomás de Torquemada]]) now mandated a sentence of death by public burning. 175,000 left Spain.<ref>The Jews of Spain by Jane Gerber, Free Press 1994 pp 138 – 144 / Secrecy and Deceit: The Religion of the Crypto-Jews by David Martin Gitlitz, University of New Mexico 2002, pp 75 – 81</ref> Many [[Sephardi Jews|Spanish Jews]] moved to North Africa, [[History of the Jews in Poland|Poland]] and the Ottoman Empire, especially [[History of the Jews in Thessaloniki|Thessaloniki]] (now in Greece) which became the world's largest Jewish city. Some groups headed to the Middle East and Palestine, within the domains of the Ottoman Empire. About 100,000 Spanish Jews were allowed into Portugal, however five years later, their children were seized and they were given the choice of conversion or departing without them.<ref>The Jews of Spain by Jane Gerber, Free Press 1994 pp 142 – 144</ref> ==ابتدائي جديد دور== Historians who study modern Jewry have identified four different paths by which European Jews were "modernized" and thus integrated into the mainstream of European society. A common approach has been to view the process through the lens of the European [[Age of Enlightenment|Enlightenment]] as Jews faced the promise and the challenges posed by political emancipation. Scholars that use this approach have focused on two social types as paradigms for the decline of Jewish tradition and as agents of the sea changes in Jewish culture that led to the collapse of the [[ghetto]]. The first of these two social types is the [[Court Jew]] who is portrayed as a forerunner of the modern Jew, having achieved integration with and participation in the proto-capitalist economy and court society of central European states such as the [[Habsburg Empire]]. In contrast to the cosmopolitan Court Jew, the second social type presented by historians of modern Jewry is the ''maskil'', (learned person), a proponent of the [[Haskalah]] (Enlightenment). This narrative sees the maskil's pursuit of secular scholarship and his rationalistic critiques of rabbinic tradition as laying a durable intellectual foundation for the secularization of Jewish society and culture. The established paradigm has been one in which Ashkenazic Jews entered modernity through a self-conscious process of westernization led by "highly atypical, Germanized Jewish intellectuals". Haskalah gave birth to the Reform and Conservative movements and planted the seeds of [[Zionism]] while at the same time encouraging cultural assimilation into the countries in which Jews resided.<ref>{{cite web |title=Reframing Jewish History |date=May 2005 |url=http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=10513 |access-date=May 24, 2011 |archive-date=September 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930222143/http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=10513 |url-status=live}}</ref> At around the same time that Haskalah was developing, [[Hasidic Judaism]] was spreading as a movement that preached a world view nearly opposed to the Haskalah. In the 1990s, the concept of the "[[Port Jew]]" has been suggested as an "alternate path to modernity" that was distinct from the European [[Haskalah]]. In contrast to the focus on Ashkenazic Germanized Jews, the concept of the [[Port Jew]] focused on the Sephardi conversos who fled the Inquisition and resettled in European port towns on the coast of the Mediterranean, the Atlantic and the Eastern seaboard of the United States.<ref name="Fry-2002">{{cite journal |title=Port Jews: Jewish Communities in Cosmopolitan Maritime Trading Centres, 1550–1950 |first=Helen P. |last=Fry |journal=European Judaism |volume=36 |publisher=Frank Cass Publishers |year=2002 |isbn=978-0-7146-8286-0 |url=https://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5002650793 |quote=Port Jews were a social type, usually those who were involved in seafaring and maritime trade, who (like Court Jews) could be seen as the earliest modern Jews. Often arriving as refugees from the Inquisition, they were permitted to settle as merchants and allowed to trade openly in places such as Amsterdam, London, Trieste and Hamburg. 'Their Diaspora connections and accumulated expertise lay in exactly the areas of overseas expansion that were then of interest to mercantilist governments.' |access-date=September 1, 2017 |archive-date=April 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160935/https://www.gale.com/databases/questia?docId=5002650793 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160935/https://www.gale.com/databases/questia?docId=5002650793 |date=April 9, 2023 }}</ref> === Court Jews === [[Court Jew]]s were Jewish bankers or businessmen who lent money and handled the finances of some of the Christian European noble houses. Corresponding historical terms are ''Jewish bailiff'' and ''[[shtadlan]]''. Examples of what would be later called court Jews emerged when local rulers used services of Jewish bankers for short-term loans. They lent money to nobles and in the process gained social influence. Noble patrons of court Jews employed them as financiers, suppliers, diplomats and [[trade delegate]]s. Court Jews could use their family connections, and connections between each other, to provision their sponsors with, among other things, food, arms, ammunition and precious metals. In return for their services, court Jews gained social privileges, including up to noble status for themselves, and could live outside the Jewish ghettos. Some nobles wanted to keep their bankers in their own courts. And because they were under noble protection, they were exempted from rabbinical jurisdiction. From medieval times, court Jews could amass personal fortunes and gained political and social influence. Sometimes they were also prominent people in the local Jewish community and could use their influence to protect and influence their brethren. Sometimes they were the only Jews who could interact with the local high society and present petitions of the Jews to the ruler. However, the court Jew had social connections and influence in the Christian world mainly through his Christian patrons. Due to the precarious position of Jews, some nobles could just ignore their debts. If the sponsoring noble died, his Jewish financier could face exile or execution.{{Citation needed| date=February 2012}} === Port Jews === The [[Port Jew]] is a descriptive term for Jews who were involved in the seafaring and maritime economy of Europe, especially during the 17th and 18th centuries. Helen Fry suggests that they can be considered "the earliest modern Jews". According to Fry, Port Jews frequently arrived as "refugees from the Inquisition" and the expulsion of Jews from Iberia. They were allowed to settle in port cities because merchants granted them permission to trade in ports such as Amsterdam, London, Trieste and Hamburg. Fry notes that their connections to the [[Jewish Diaspora]] and their expertise in maritime trade made them particularly valuable to the mercantilist governments of Europe.<ref name="Fry-2002" /> Lois Dubin describes Port Jews as Jewish merchants who were "valued for their engagement in the international maritime trade upon which such cities thrived".<ref>Dubin, ''The port Jews of Habsburg Trieste: absolutist politics and enlightenment culture'', Stanford University Press, 1999, p. 47</ref> Sorkin and others have characterized the socio-cultural profile of these men as marked by a flexibility towards religion and a "reluctant cosmopolitanism that was alien to both traditional and 'enlightened' Jewish identities". From the 16th to the 18th century, Jewish merchants dominated the chocolate and vanilla trade, exporting to Jewish centres across Europe, mainly Amsterdam, Bayonne, Bordeaux, Hamburg and Livorno.<ref>Encyclopedia of Jewish Food, Gil Marks, HMH, November 17, 2010</ref> === Ottoman Empire === {{Main|History of the Jews in the Ottoman Empire}} During the Classical Ottoman period (1300–1600), the Jews, together with most other communities of the empire, enjoyed a certain level of prosperity. Compared with other Ottoman subjects, they were the predominant power in commerce and trade as well in diplomacy and other high offices. In the 16th century especially, the Jews were the most prominent under the ''[[Millet (Ottoman Empire)|millets']]'', the apogee of Jewish influence could arguably be the appointment of [[Joseph Nasi]] to [[Sanjak-bey]] (governor, a rank usually only held by Muslims) of the island of [[Naxos]].<ref>Charles Issawi & Dmitri Gondicas; ''Ottoman Greeks in the Age of Nationalism'', Princeton, (1999)</ref> At the time of the [[Battle of Yarmuk]] when the Levant passed under Muslim Rule, thirty Jewish communities existed in Haifa, Sh'chem, Hebron, Ramleh, Gaza, Jerusalem, and many in the north. Safed became a spiritual centre for the Jews and the [[Shulchan Aruch]] was compiled there as well as many Kabbalistic texts. The first Hebrew printing press, and the first printing in Western Asia began in 1577. Jews lived in the geographic area of Asia Minor (modern Turkey, but more geographically either Anatolia or Asia Minor) for more than 2,400 years. Initial prosperity in Hellenistic times had faded under Christian Byzantine rule, but recovered somewhat under the rule of the various Muslim governments that displaced and succeeded rule from Constantinople. For much of the Ottoman period, Turkey was a safe haven for Jews fleeing persecution, and it continues to have a small Jewish population today. The situation where Jews both enjoyed cultural and economical prosperity at times but were widely persecuted at other times was summarised by G. E. Von Grunebaum: <blockquote>It would not be difficult to put together the names of a very sizeable number of Jewish subjects or citizens of the Islamic area who have attained to high rank, to power, to great financial influence, to significant and recognized intellectual attainment; and the same could be done for Christians. But it would again not be difficult to compile a lengthy list of persecutions, arbitrary confiscations, attempted forced conversions, or pogroms.<ref>G. E. Von Grunebaum, ''Eastern Jewry Under Islam'', 1971, p. 369.</ref></blockquote> === Russia, Poland, and Eastern Europe === {{Further|History of the Jews in Poland|History of the Jews in Russia|History of the Jews in Ukraine|History of the Jews in Lithuania|History of the Jews in Romania}} {{expand section|date=October 2025}} In the 17th century, there were many significant Jewish populations in Western and Central Europe. The relatively tolerant Poland had the largest Jewish population in Europe that dated back to the 13th century, and enjoyed relative prosperity and freedom for nearly four hundred years. However, the calm situation ended when Polish and Lithuanian Jews of the [[Polish–Lithuanian Commonwealth]] were slaughtered in the hundreds of thousands by Ukrainian Cossacks during the [[Khmelnytsky Uprising]] (1648) and by the [[Swedish wars]] (1655). Driven by these and other persecutions, some Jews moved back to Western Europe in the 17th century, notably to [[Amsterdam]]. The last ban on Jewish residency in a European nation was revoked in 1654, but periodic expulsions from individual cities still occurred, and Jews were often restricted from land ownership, or forced to live in [[ghetto]]s. With the [[Partitions of Poland]] in the late 18th century, the Polish-Jewish population was split between the [[Russian Empire]], [[Austria-Hungary]], and German [[Prussia]], which divided Poland among themselves. === European Enlightenment and Haskalah (18th century) === [[File:Moritz Daniel Oppenheim--Lavater and Lessing Visit Moses Mendelssohn--1856--Magnes Collection.jpg|thumb|right|[[Moses Mendelssohn]] (in red coat), Lavater (at right) and Lessing (standing), in an imaginary portrait by the Jewish artist [[Moritz Daniel Oppenheim]] (1856), [[Magnes Collection of Jewish Art and Life]]]] During the period of the [[European Renaissance]] and Enlightenment, significant changes occurred within the Jewish community. The [[Haskalah]] movement paralleled the wider Enlightenment, as Jews in the 18th century began to campaign for emancipation from restrictive laws and integration into the wider European society. Secular and scientific education was added to the traditional religious instruction received by students, and interest in a national Jewish identity, including a revival in the study of Jewish history and Hebrew, started to grow. Among the prominient Haskalah intellectuals were [[Moses Mendelssohn]], [[Naphtali Hirz Wessely]], [[Isaac Satanow]] and [[Isaac Euchel]]. Haskalah gave birth to the [[Reform Judaism|Reform]] and [[Conservative Judaism|Conservative]] movements in Judaism and planted the seeds of [[Zionism]] while at the same time encouraging cultural assimilation into the countries in which Jews resided. At around the same time another movement was born, one preaching almost the opposite of Haskalah, [[Hasidic Judaism]]. Hasidic Judaism began in the 18th century by [[Rabbi Israel Baal Shem Tov]], and quickly gained a following with its more exuberant, mystical approach to religion. These two movements, and the traditional orthodox approach to Judaism from which they spring, formed the basis for the modern divisions within Jewish observance. At the same time, the outside world was changing, and debates began over the potential emancipation of the Jews (granting them equal rights). The first country to do so was France, during the [[French Revolution]] in 1789. Even so, Jews were expected to assimilate, not continue their traditions. This ambivalence is demonstrated in the famous speech of [[Clermont-Tonnerre]] before the [[National Assembly (French Revolution)|National Assembly]] in 1789: <blockquote>We must refuse everything to the Jews as a nation and accord everything to Jews as individuals. We must withdraw recognition from their judges; they should only have our judges. We must refuse legal protection to the maintenance of the so-called laws of their Judaic organization; they should not be allowed to form in the state either a political body or an order. They must be citizens individually. But, some will say to me, they do not want to be citizens. Well then! If they do not want to be citizens, they should say so, and then, we should banish them. It is repugnant to have in the state an association of non-citizens, and a nation within the nation...</blockquote> === Hasidic Judaism === {{See also|Mitnagdim}} [[File:Maurycy Gottlieb - Jews Praying in the Synagogue on Yom Kippur.jpg|thumb|upright=1|right|Hasidic Jews praying in the synagogue on [[Yom Kippur]], by [[Maurycy Gottlieb]]]] [[Hasidic Judaism]] is a branch of [[Orthodox Judaism]] that promotes spirituality and joy through the popularisation and internalization of [[Jewish mysticism]] as the fundamental aspects of the [[Jewish faith]]. Hasidism comprises part of contemporary [[Ultra-Orthodox]] Judaism, alongside the previous Talmudic [[Lithuanian Jews|Lithuanian-Yeshiva]] approach and the Oriental [[Sephardi Judaism|Sephardi]] tradition. It was founded in 18th-century Eastern Europe by Rabbi Israel [[Baal Shem Tov]] as a reaction against overly [[Talmud|legalistic]] Judaism. Opposite to this, Hasidic teachings cherished the sincerity and concealed holiness of the unlettered common folk, and their equality with the scholarly elite. The emphasis on the [[Immanent]] Divine presence in everything gave new value to prayer and deeds of kindness, alongside Rabbinic supremacy of [[Torah study|study]], and replaced historical [[Kabbalah|mystical (kabbalistic)]] and [[Musar literature|ethical (musar)]] [[Asceticism in Judaism|asceticism]] and [[Maggid|admonishment]] with optimism, encouragement, and daily [[Deveikut|fervour]]. This populist emotional revival accompanied the elite ideal of nullification to paradoxical Divine [[Panentheism]], through intellectual articulation of inner dimensions of mystical thought. The adjustment of Jewish values sought to add to required standards of ritual [[Halacha|observance]], while relaxing others where inspiration predominated. Its communal gatherings celebrate soulful [[Nigun|song]] and [[Yiddish literature#Hasidic and Haskalah literature|storytelling]] as forms of mystical devotion.{{Citation needed| date=February 2012}} ==اڻويهين صدي== [[File:Napoleon stellt den israelitischen Kult wieder her, 30. Mai 1806.jpg|thumb|right|upright=1.25|An 1806 French print depicts [[Napoleon Bonaparte]] emancipating the Jews.]] Though persecution still existed, [[Jewish emancipation]] spread throughout Europe in the 19th century. [[Napoleon]] invited Jews to leave the [[Jewish ghettos in Europe]] and seek refuge in the newly created tolerant political regimes that offered equality under Napoleonic Law (see [[Napoleon and the Jews]]). Gradually all European nations established in constitutions the principle of equality under the law and abolished all restrictions for Jews.<ref name="encyclopedia.ushmm.org">[https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/antisemitism-in-history-the-era-of-nationalism-1800-1918 Antisemitism in History: The Era of Nationalism, 1800–1918]</ref><ref>[https://www.jewishvirtuallibrary.org/emancipation Emancipation]</ref><ref>[https://www.myjewishlearning.com/article/jewish-emancipation-in-western-europe/ Jewish Emancipation in Western Europe]</ref><ref>[https://d-nb.info/1175689041/34 Jewish Emancipation in the 18th and 19th Centuries]</ref> [[File:Antisemiticroths.jpg|thumb|A caricature by [[Charles Lucien Léandre]] (France, 1898) showing [[Rothschild family|Rothschild]] with the world in his hands]] Jews now could own land and enter the civil service. The abolition of restraints on political activism and the broadening of the electoral franchise on the basis of citizenship, not religion, made Jews most visible among [[liberalism|liberal]], [[Radical politics|radical]], and [[Marxism|Marxist]] ([[Social Democracy|Social Democratic]]) political parties.<ref name="encyclopedia.ushmm.org"/> For centuries, so-called [[court Jew]]s acted as the principal financiers for the European aristocracys. In the 1760s, one of them, [[Mayer Amschel Rothschild]], established a banking business in Germany that eventually became a vast international conglomerate and yield one of the largest family fortunes in world history. Thus the name of the [[Rothschilds]] became synonymous with Jewish financial power. Across Europe in the 18th and 19th centuries, other Jews also created a number of influential banks.<ref>[https://www.myjewishlearning.com/article/usury-and-moneylending-in-judaism/ Jews and Finance]</ref> The most important branch of Jewish economic life in Eastern Europe was trade. While most remained small shopkeepers, stallholders, and peddlers, others became owners of department stores and shopping arcades. During the 19th century Jews began to move from rural regions to cities, this contributed to the decline of traditional Jewish tavernkeeping. Jews made up a considerable proportion of all craftsmen in the [[Russian Empire]] and [[Galicia (Eastern Europe)|Galicia]] during the 19th century, but with the spread of industrialization large factories tended to squeeze out small Jewish-run workshops, and only limited numbers of Jews became employees in these modern factories. Jews were considered less desirable employees since they did not want to work on Saturdays and tended to organize into unions to demand improved working conditions, the foundation of the [[General Jewish Labour Bund|Bund]] in the Russian Empire in 1897 strengthened this process.<ref name="Economic Life">[https://encyclopedia.yivo.org/article/7 Economic Life]</ref> The economic achivements of Jews in the 19th century created the impression for some that Jews were being overrepresented in such lucrative occupations as finance, banking, trade, industry, medicine, law, journalism, art, music, literature, and theater. Despite increasing integration of the Jews with secular society, a new form of [[antisemitism]] emerged, [[Racial antisemitism|based on the ideas of race and nationhood]] rather than the religious hatred of the Middle Ages. This form of antisemitism held that Jews were a separate and inferior race from the [[Aryan]] people of Western Europe, and led to the emergence of political parties in France, Germany, and [[Austria-Hungary]] that campaigned on a platform of rolling back emancipation. This form of antisemitism emerged frequently in European culture, most famously in the [[Dreyfus Trial]] in France.<ref name="encyclopedia.ushmm.org"/><ref>[https://evolve.reconstructingjudaism.org/anti-semitism-europe-history/ Antisemitism in Europe and America in the Modern Period: Historical Perspectives]</ref><ref>[https://www.quest-cdecjournal.it/anti-jewish-prejudices-antisemitic-ideologies-open-violence-antisemitism-in-european-comparison-from-the-1870s-to-the-first-world-war-a-commentary/ Anti-Jewish Prejudices, Antisemitic Ideologies, Open Violence: Antisemitism in European Comparison from the 1870s to the First World War. A Commentary]</ref> During this period, Jewish migration to the United States (see [[American Jews]]) created a large new community mostly freed of the restrictions of Europe. Over 2 million Jews arrived in the United States between 1890 and 1924, most from the Russian Empire and Galicia. A similar case occurred in the southern tip of the continent, specifically in the countries of [[Argentina]] and [[Uruguay]]. ==ويهين صدي== ===جديد صيهونيت=== [[File:Herzl on a balcony full.jpg|thumb|Theodor Herzl, visionary of the Jewish State, in Basel, photographed during [[World Zionist Congress|Fifth Zionist Congress]] in December 1901, by [[Ephraim Moses Lilien]].<ref>{{cite web |title=Theodor Herzl Signed Photograph, Basel, Switzerland {{!}} Shapell Manuscript Foundation |url=https://www.shapell.org/manuscript/theodor-herzl-signed-photograph-basel-switzerland/ |website=Shapell |access-date=May 10, 2023}}</ref>]] During the 1870s and 1880s, the Jewish population in Europe began to more actively discuss emigration to [[Ottoman Syria]] with the aim of re-establishing a Jewish polity in [[Palestine (region)|Palestine]] and fulfilling the biblical prophecies related to [[Shivat Tzion]]. In 1882 the first Zionist settlement—[[Rishon LeZion]]—was founded by immigrants who belonged to the "[[Hovevei Zion]]" movement. Later on, the "[[Bilu (movement)|Bilu]]" movement established many other settlements in Palestine. The Zionist movement was officially founded after the [[Kattowitz convention]] (1884) and the [[World Zionist Congress]] (1897), and it was [[Theodor Herzl]] who initiated the struggle to establish a state for the Jews. After the [[First World War]], it seemed that the conditions that made it possible for the Jews to establish such a state had arrived: The United Kingdom captured [[Palestine (region)|Palestine]] from the Ottoman Empire, and the Jews received the promise of a "National Home" from the British in the form of the [[Balfour Declaration]] of 1917, given to [[Chaim Weizmann]]. In 1920, the British Mandate of Palestine was established and the pro-Jewish [[Herbert Samuel]] was appointed High Commissioner of Palestine, the [[Hebrew University of Jerusalem]] was established and several large Jewish immigration waves to Palestine occurred. The Arab inhabitants of Palestine grew hostile to increasing Jewish immigration, and as a result, they began to express their opposition to the establishment of Jewish settlements and the pro-Jewish policy of the British government. New Jewish immigrants began to create militias and paramilitary groups such as the [[Bar-Giora]] and [[Hashomer]]. Clashes between Jews and Arabs became more frequent. After the [[1920 Nebi Musa riots]], the Jewish leadership in Palestine believed that the British had little desire to involve themselves in these clashes and maintain order. Believing that they could not rely on the British administration for protection, the Jewish leadership created the [[Haganah]] and [[Irgun]] paramilitary organizations in order to protect its community's farms and [[Kibbutz]]im. These paramilitary organization were involved in major riots, such as the [[Jaffa riots (May 1921)|Jaffa riots]], [[1929 Palestine riots]] and the [[1936–1939 Arab revolt in Palestine]]. Arabs, Jews and Britons suffered in this violence. Due to the increasing violence, the United Kingdom gradually started to backtrack from its original idea of supporting the establishment of a Jewish homeland and it also started to speculate on a [[binational solution]] to the crisis or the establishment of an Arab state that would have a Jewish minority. ===Jews in Europe and the United States after World War I === [[File:Yung-teater poster 15.jpg|thumb|Bilingual [[Polish language|Polish]]-[[Yiddish]] poster for the [[Warsaw]] [[Young Theater]]'s production of ''Mississippi'' in 1935, written by [[Leib Malach]]]] The World War I and subsequent political changes, such as the [[Russian Revolution]] of 1917 and the establishment of new nation-states after 1918, led to far-reaching consequenсes for the Jews of Eastern Europe. The authorities of the [[Soviet Union]] viewed private commerce as negative and sought to bring all trade under the aegis of state enterprises. Therefore, many Jews, who had previously made their living from trade, were forced to find other occupations. In Poland, Hungary, and Romania, the authorities adopted policies aimed at ethnicizing their national economies, aiming to exclude Jews as far as possible from the marketplace.<ref name="Economic Life"/> Nevertheless, the Jews of Europe and the United States gained success in the fields of science, culture and the economy. In Austria in the years between the two World Wars Jews were approximately 3.5% of the population but were 27.3% of university professors. In Germany between 1918 and 1933 Jews were 0.78% of the population but were 16% of the doctors, 15% of the dentists, 25% of the lawyers, 50% of the theatre directors and occupied 80% of the leading positions in the [[Berlin stock exchange]]. In Poland in 1931 Jews were 10.2% of the population but were 56% of the doctors in private practice, 33% of the lawyers, and 24% of the pharmacists. In Russia during the period 1917–1939 Jews were approximately 1.8% of the population, while Jews were 9% of the officers in military academies, 15% of the university graduates, 11% of the doctors and 14% of the university professors.<ref>{{cite journal | last1=Lynn | first1=Richard | last2=Kanazawa | first2=Satoshi | title=How to explain high Jewish achievement: The role of intelligence and values | journal=Personality and Individual Differences | date=2008 | volume=44 | issue=4 | pages=801–808 | doi=10.1016/j.paid.2007.10.019 | url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0191886907003674 }}</ref> Among those Jews who were generally considered the most famous were the scientist [[Albert Einstein]] and the philosopher [[Ludwig Wittgenstein]]. At that time, a disproportionate number of [[Nobel Prize]] winners were Jewish, as is still the case.<ref name="jinfo.org">{{cite web |url=http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html |title=Jewish Nobel Prize Winners |publisher=jinfo.org |access-date=October 7, 2011 |archive-date=December 24, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211039/http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html |url-status=live}}</ref> === The Holocaust === {{Main|History of the Jews during World War II|The Holocaust}} [[File:Rows of bodies of dead inmates fill the yard of Lager Nordhausen, a Gestapo concentration camp.jpg|thumb|Bodies of inmates of the [[Mittelbau-Dora]] Nazi concentration camp who died during [[Allies of World War II|Allied]] [[Bombing of Nordhausen in World War II|bombing raids]] on April 3 and 4, 1945]] In 1933, with [[Adolf Hitler]] and the [[Nazi Party]]'s rise to power in Germany, the Jewish situation became more severe. [[Hyperinflation in the Weimar Republic|Economic crises]], [[Anti-Jewish legislation in pre-war Nazi Germany|racial Anti-Jewish laws]], and fear of an upcoming war led many Jews to flee from Europe and settle in [[Mandatory Palestine|Palestine]], the United States and the Soviet Union. In 1939, [[World War II]] began and until 1945, [[German-occupied Europe|Germany occupied almost all of Europe]], including [[Occupation of Poland (1939–1945)|Poland]]—[[History of the Jews in Poland|where millions of Jews were living at that time]]—and [[German military administration in occupied France during World War II|France]]. In 1941, following the [[invasion of the Soviet Union]], the [[Final Solution]] began, an extensive organized operation on an unprecedented scale, aimed at the annihilation of the Jewish people, and resulting in the persecution and murder of Jews in Europe, as well as Jews in European North Africa (pro-Nazi [[Vichy France|Vichy]]-[[French North Africa|North Africa]] and [[Italian Libya]]). This [[genocide]], in which approximately six million Jews were methodically murdered with horrifying cruelty, is known as [[The Holocaust]] or the ''Shoah'' (Hebrew term). In Poland, as many as one million Jews were murdered in [[gas chambers]] at the [[Auschwitz concentration camp|Auschwitz camp complex]]. The massive scale of the Holocaust, and the horrors that happened during it, were only understood after the war, and they heavily affected the Jewish nation and world public opinion. Efforts were then increased to establish a Jewish state in Palestine. === The establishment of the State of Israel === {{Main|History of Israel (1948–present)}} {{Further|Israel|Israeli Declaration of Independence}} {{History of Israel}} In 1945 the Jewish resistance organizations in Palestine unified and established the Jewish Resistance Movement. The movement began guerrilla attacks against Arab paramilitaries and the British authorities.<ref>{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/resist.html |title=The Jewish Resistance Movement |publisher=Jewish Virtual Library |access-date=August 12, 2012 |archive-date=September 7, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160907162736/https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/resist.html |url-status=live}}</ref>{{better source needed|date=May 2022}} Following the [[King David Hotel bombing]], [[Chaim Weizmann]], president of the [[WZO]] appealed to the movement to cease all further military activity until a decision would be reached by the [[Jewish Agency]]. The Jewish Agency backed Weizmann's recommendation to cease activities, a decision reluctantly accepted by the Haganah, but not by the [[Irgun]] and [[Lehi (group)|Lehi]]. The JRM was dismantled and each of the founding groups continued operating according to their own policy.<ref>Horne, Edward (1982). ''A Job Well Done (Being a History of The Palestine Police Force 1920–1948)''. Anchor. {{ISBN|978-0-9508367-0-6}}. pp. 272, 299. States that Haganah withdrew on July 1, 1946. But remained permanently uncooperative.</ref> The Jewish leadership decided to centre the struggle in the illegal immigration to Palestine and began organizing a massive number of Jewish war refugees from Europe, without the approval of the British authorities. This immigration contributed a great deal to the Jewish settlements in Israel in the world public opinion and the British authorities decided to let the United Nations decide upon the fate of Palestine.{{Citation needed| date=February 2012}} On November 29, 1947, the [[United Nations General Assembly]] adopted [[Resolution 181]](II) recommending partitioning Palestine into an Arab state, a Jewish state and the City of Jerusalem. The Jewish leadership accepted the decision but the Arab League and the leadership of Palestinian Arabs opposed it. Following a period of [[1947–1948 Civil War in Mandatory Palestine|civil war]] the [[1948 Arab–Israeli War]] started.{{Citation needed|date=February 2012}} In the middle of the war, after the last British soldiers of the Palestine Mandate left, David Ben-Gurion proclaimed on May 14, 1948, the establishment of a [[Jewish state]] in [[Eretz Israel]] to be known as the [[State of Israel]]. The war ended in 1949 and Israel started building the state and absorbing massive waves of hundreds of thousands of Jews from all over the world, notably [[Jewish exodus from the Muslim world|Arab countries]]. Since 1948, Israel has been involved in a series of major military conflicts, including the 1956 [[Suez Crisis]], 1967 [[Six-Day War]], 1973 [[Yom Kippur War]], [[1982 Lebanon War]], and [[2006 Lebanon War]], as well as a nearly constant series of [[Israeli–Palestinian conflict|ongoing minor conflicts]]. Since 1977, an ongoing and largely unsuccessful series of diplomatic efforts have been initiated by Israel, Palestinian organizations, their neighbours, and other parties, including the United States and the European Union, to bring about a [[Israeli–Palestinian peace process|peace process]] to resolve conflicts between Israel and its neighbours, mostly over the fate of the Palestinian people. ==ايڪويهين صدي== Israel is a [[parliamentary democracy]] with a population of over 8 million people, of whom about 6 million are [[Israeli Jews|Jewish]]. The largest Jewish communities are in Israel and the [[American Jews|United States]], with major communities in France, Argentina, Russia, England, and Canada. The [[Jewish Autonomous Oblast]], created during the [[Soviet]] period, continues to be an [[autonomous oblast]] of the Russian state.<ref>Fishkoff, Sue (October 8, 2008). [http://www.jewishaz.com/jewishnews/041008/revival.shtml "A Jewish revival in Birobidzhan?"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510142551/http://www.jewishaz.com/jewishnews/041008/revival.shtml |date=May 10, 2011 }} ''Jewish News of Greater Phoenix''. Accessed on June 8, 2008.</ref> The [[Chief Rabbi]] of [[Birobidzhan]], [[Mordechai Scheiner]], says there are 4,000 Jews in the capital city.<ref>Paxton, Robin (June 1, 2007). [http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=525676&cid=84435&NewsType=80052 "From Tractors to Torah in Russia's Jewish Land"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130411050518/http://fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=525676&cid=84435&NewsType=80052 |date=April 11, 2013 }}. Federation of Jewish Communities. Accessed on June 8, 2008.</ref> [[Governor]] [[Nikolay Mikhaylovich Volkov]] has stated that he intends to, "support every valuable initiative maintained by our local Jewish organizations".<ref>[http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=221939 "Governor Voices Support for Growing Far East Jewish Community"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518042318/http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=221939 |date=May 18, 2011 }} (November 15, 2004). Federation of Jewish Communities. Accessed on June 8, 2008.</ref> The [[Birobidzhan Synagogue]] opened in 2004 on the 70th anniversary of the region's founding in 1934.<ref>[http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=166969 "Far East Community Prepares for 70th Anniversary of Jewish Autonomous Republic"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518041740/http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=166969 |date=May 18, 2011 }} (August 30, 2004). Federation of Jewish Communities. Accessed on June 8, 2008.</ref> The number of people who identified as Jews in [[England and Wales]] rose slightly between 2001 and 2011, with the growth being attributed to the higher birth rate of the [[Haredi]] community.<ref>{{Cite news |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7411877.stm |title=Jewish population on the increase |date=May 21, 2008 |access-date=March 18, 2020 |archive-date=May 27, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527215725/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7411877.stm |url-status=live}}</ref> The estimated [[British Jew]]ish population in [[England]] as of 2011 was 263,346.<ref>{{cite web |title=2011 Census: KS209EW Religion, local authorities in England and Wales |url=http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-286262 |publisher=ons.gov.uk |access-date=December 15, 2012 |archive-date=January 5, 2016 |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-286262 |url-status=live}}</ref> As of 2021, per the [[British Census]], the Jewish population of England and Wales was 271,327.<ref>{{cite web |last1=Graham |first1=David |last2=Boyd |first2=Jonathan |title=Jews in Britain in 2021: First results from the Census of England and Wales |url=https://www.jpr.org.uk/reports/jews-britain-2021-first-results-census-england-and-wales |website=Institute for Jewish Policy Research |date=November 29, 2022 |access-date=December 13, 2023}}</ref> On October 7, 2023, [[Hamas]], along with other [[Palestinian Joint Operations Room|Palestinian militant groups]], [[October 7 attacks|attacked Israel]] from the [[Gaza Strip]], killing 1,139 people. The day is considered the deadliest day in Israel's history, and the deadliest day for Jews since the Holocaust.<ref>{{Cite news|date=October 11, 2023 |title=Biden calls Hamas attacks the deadliest day for Jews since the Holocaust as US death toll ticks up |url=https://apnews.com/article/israel-hamas-us-biden-blinken-99eb4063edabc80fa1fa198fb0bb020e |access-date=November 9, 2023 |work=AP News |language=en}}</ref> The attack escalated into a [[Gaza war|major war between Israel and Hamas]]. Hundreds of thousands of civilians were displaced, and more than 250 hostages, including Israelis and foreign nationals, were taken by Hamas, [[Palestinian Islamic Jihad]], and other Gaza-based militant groups.<ref>{{Cite news |last1=Al-Mughrabi |first1=Nidal |last2=Angel |first2=Maytaal |last3=Al-Mughrabi |first3=Nidal |last4=Angel |first4=Maytaal |date=November 8, 2023 |title=Israeli, Hamas fighters in close combat in Gaza City as civilians flee |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/thousands-civilians-flee-north-gaza-israeli-troops-hamas-fighters-clash-2023-11-08/ |access-date=November 9, 2023}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[يهوديت]] * [[اسلام ۾ ابراهيم]] * [[يعقوب عليہ السلام]] * [[عيسيٰ عليه السلام]] * [[توريت]] * [[فلسطين]] * [[يروشلم]] * [[اسرائيل]] * [[فلسطين جي رياست]] * [[غزه نسل ڪشي]] * [[يهوديت جي تاريخ]] * [[فلسطين جي تاريخ]] * [[يهودي تاريخ جو خاڪو]] * [[يهودي تاريخ جو وقت]] * [[يهودين جو جينياتي مطالعو]] * [[اسرائيل جي سرزمين ۾ يهودين ۽ يهوديت جي تاريخ]] ==نوٽ== {{Reflist|30em}} ===حوالي جا لکت=== * {{Cite book |last=Brettler |first=Marc Zvi |author-link=Marc Zvi Brettler |title=How to read the Bible |place=New York |publisher=Jewish Publication Society |year=2010 |url={{Google books |id=39nQafdJ_ssC |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=978-0-8276-0775-0}} * {{cite book |last1=Campbell |first1=Antony F. |last2=O'Brien |first2=Mark A. |title=Unfolding the Deuteronomistic History |year=2000 |publisher=Fortress Press |url={{Google books |id=AvZWPFqd2sEC |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=978-1-4514-1368-7}} * {{cite book |last=Faust |first=Avraham |chapter=The Emergence of Iron Age Israel: On Origins and Habitus |title=Israel's Exodus in Transdisciplinary Perspective: Text, Archaeology, Culture, and Geoscience |editor1=Thomas E. Levy |editor2=Thomas Schneider |editor3=William H.C. Propp |chapter-url=https://www.academia.edu/11906343 |date=2015 |publisher=Springer |pages=467–482 |isbn=978-3-319-04768-3}} * {{cite book |title=The Bible Unearthed: Archaeology's New Vision of Ancient Israel and the Origin of Sacred Texts |last1=Finkelstein |first1=Israel |last2=Silberman |first2=Neil Asher |publisher=Simon and Schuster |url=https://books.google.com/books?id=lu6ywyJr0CMC |date=2002 |isbn=978-0-7432-2338-6}} * {{Cite book |last=Frei |first=Peter |title=Persia and Torah: The Theory of Imperial Authorization of the Pentateuch |date=2001 |publisher=SBL Press |isbn=978-1-58983-015-8 |editor-last=Watts |editor-first=James |location=Atlanta, GA |pages=6 |chapter=Persian Imperial Authorization: A Summary}} * {{Cite book |last=Gelston |first=Anthony |chapter=Habakkuk |editor1-last=Dunn |editor1-first=James D. G. |editor2-last=Rogerson |editor2-first=John William |title=Eerdmans Commentary on the Bible |publisher=Eerdmans |year=2003a |url=https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&q=Erdman+commentary+old+testament+hebrew+bible |isbn=978-0-8028-3711-0}} * {{Cite book |last=Gelston |first=Anthony |chapter=Zephaniah |editor1-last=Dunn |editor1-first=James D. G. |editor2-last=Rogerson |editor2-first=John William |title=Eerdmans Commentary on the Bible |publisher=Eerdmans |year=2003c |url=https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&q=Erdman+commentary+old+testament+hebrew+bible |isbn=978-0-8028-3711-0}} *{{cite book |title=Hosea 2: Metaphor and Rhetoric in Historical Perspective |first=Brad E. |last=Kelle |publisher=Society of Biblical Lit |year=2005}} * {{cite book |last1=Levenson |first1=Jon Douglas |title=Inheriting Abraham: the legacy of the patriarch in Judaism, Christianity, and Islam |url=https://archive.org/details/inheritingabraha0000jond |date=2012 |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |isbn=978-0-691-16355-0}} * {{cite book |first=Menahem |last=Mor |title=The Second Jewish Revolt: The Bar Kokhba War, 132-136 CE |url=https://books.google.com/books?id=T8wJDAAAQBAJ |date=May 4, 2016 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-31463-4}} * {{cite book |surname=Neusner |given=Jacob |author-link=Jacob Neusner |title=A Short History of Judaism: Three Meals, Three Epochs |year=1992 |place=Minneapolis, Mn |publisher=Fortress Press |isbn=0-8006-2552-8 |url={{Google books |id=5Z3oZVjrDcgC |plainurl=y |page= |keywords= |text=}}}} * {{Cite book |last=O'Brien |first=Julia M. |title=Nahum |publisher=A&C Black |year=2002 |url=https://books.google.com/books?id=W0X9BTEO7OAC&q=%22seventh+century+BCE%22Assyria+remained+a+formidable%22%22threat%22&pg=PA14 |isbn=978-1-84127-300-6}} * {{cite book |last=Radine |first=Jason |title=The Book of Amos in Emergent Judah |year=2010 |publisher=Mohr Siebeck |url=https://books.google.com/books?id=taqfL4qnJs0C |isbn=978-3-16-150114-2}} * {{cite book |author-last=Redmount |author-first=Carol A. |year=2001 |orig-year=1998 |title=The Oxford History of the Biblical World |chapter=Bitter Lives: Israel in and out of Egypt |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4DVHJRFW3mYC&pg=PA58 |editor-last=Coogan |editor-first=Michael D. |editor-link=Michael Coogan |location=[[Oxford]] and [[New York City|New York]] |publisher=[[Oxford University Press]] |pages=58–89 |isbn=978-0-19-513937-2}} * {{Cite book |last=Rogerson |first=John W. |chapter=Micah |editor1-last=Dunn |editor1-first=James D. G. |editor2-last=Rogerson |editor2-first=John William |title=Eerdmans Commentary on the Bible |publisher=Eerdmans |year=2003a |chapter-url=https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&q=%22It+is+rare+for+a+prophet+to+be+mentioned%22&pg=PA703 |isbn=978-0-8028-3711-0}} * {{Cite book |last=Rogerson |first=John W. |chapter=Deuteronomy |editor1-last=Dunn |editor1-first=James D. G. |editor2-last=Rogerson |editor2-first=John William |title=Eerdmans Commentary on the Bible |publisher=Eerdmans |year=2003b |chapter-url=https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&q=%22Deuteronomy+is+a+speech+delivered+by+Moses%22&pg=PA153 |isbn=978-0-8028-3711-0}} * {{Cite journal |last=Romer |first=Thomas |date=2008 |title=Moses Outside the Torah and the Construction of a Diaspora Identity |url=http://www.jhsonline.org/Articles/article_92.pdf |url-status=dead |journal=Journal of Hebrew Scriptures |volume=8, article 15 |pages=2–12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021035437/http://www.jhsonline.org/Articles/article_92.pdf |archive-date=October 21, 2020 |access-date=September 27, 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201021035437/http://www.jhsonline.org/Articles/article_92.pdf |date=October 21, 2020 }} * {{cite encyclopedia |editor-surname=Skolnik |editor-given=Fred |editor-link=Fred Skolnik |title=[[Encyclopaedia Judaica]] |volume=1–22 |edition=2nd rev. |year=2007 |publisher=Macmillan Reference USA |place=Farmington Hills, Mi |isbn=978-0-02-865928-2}} ==ڪتابيات== * {{cite book |surname=Adler |given=Yonatan |title=The Origins of Judaism: An Archaeological-Historical Reappraisal |place=New Haven, Conn |publisher=Yale University Press |year=2022 |isbn=978-0-300-25490-7 |url={{Google books |id=k8KREAAAQBAJ |plainurl=y |page= |keywords= |text=}}}} * {{cite book |surname=Albertz |given=Rainer |title=A History of Israelite Religion. Vol. 1: From the Beginnings to the End of the Monarchy |translator=John Bowden |edition=Reprint |place=Louisville, Kentucky |publisher=Westminster John Knox Press |year=1994 |orig-year=1992 |url={{Google books |id=GJS7BwAAQBAJ |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=0-664-21846-6}} * {{cite book |surname=Albertz |first=Rainer |title=A History of Israelite Religion. Vol. 2: From the Exile to the Maccabees |translator=John Bowden |edition=Reprint |place=Louisville, Kentucky |publisher=Westminster John Knox Press |year=1994 |orig-year=1992 |url={{Google books |id=z5O7BwAAQBAJ |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=0-664-21847-4}} * Allegro, John. ''The chosen people: A study of Jewish history from the time of the exile until the revolt of Bar Kocheba'' (Andrews, UK, 2015). * Alpher, Joseph (1986). ''[https://archive.org/details/encyclopediaofje00lhis Encyclopedia of Jewish history: events and eras of the Jewish people].'' * [[Dan Cohn-Sherbok|Cohn-Sherbok, Dan]]. ''Atlas of Jewish history'' (Routledge, 2013). * Fireberg, H., Glöckner, O., & Menachem Zoufalá, M., eds. (2020). Being Jewish in 21st Century Central Europe. Berlin, Boston: De Gruyter Oldenbourg. {{doi|10.1515/9783110582369}} * Friesel, Evyatar. ''Atlas of modern Jewish history'' (1990) [[iarchive:atlasofmodernjew00evya|online free to borrow]] * Gilbert, Martin. ''Atlas of Jewish History'' (1993) [https://archive.org/details/atlasofjewishhis00mart online free to borrow] * Kobrin, Rebecca and Adam Teller, eds. ''Purchasing Power: The Economics of Modern Jewish History''. (University of Pennsylvania Press, 2015. viii, 355 pp. Essays by scholars focused on Europe. * {{cite book |title=The Jew in the Modern World: A Documentary History |url=https://archive.org/details/jewinmodernworld0000unse_x8f4 |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |editor1-first=Paul R. |editor1-last=Mendes-Flohr |editor1-link=Paul R. Mendes-Flohr |editor2-first=Jehuda |editor2-last=Reinharz |editor2-link=Jehuda Reinharz |year=1995 |isbn=0-19-507453-X |oclc=30026590}} * [[Jacob Neusner|Neusner, Jacob]]; Green, William Scott, eds. (1991). ''The Origins of Judaism. Religion, History, and Literature in Late Antiquity.'' 20-volume Set. New York: Garland Press. (Reprinted scholarly essays, with introductions.) * [[Jacob Neusner|Neusner, Jacob]] (1999). ''[{{Google books|id=5YFXIUJYgsYC |plainurl=y|page=}} The Four Stages of Rabbinic Judaism].'' London; New York: Routledge. * Sachar, Howard M. ''[https://archive.org/details/courseofmodernje00sach The course of modern Jewish history].'' (2nd ed. 2013). * Schloss, Chaim. ''2000 Years of Jewish History'' (2002), Heavily illustrated popular history. * Scheindlin, Raymond P. ''A short history of the Jewish people from legendary times to modern statehood'' (1998) [https://archive.org/details/shorthistoryofje00sche online free to borrow] * {{cite book |surname=Sweeney |given=Marvin A. |author-link=Marvin A. Sweeney |chapter=The Religious World of Ancient Israel to 586&nbsp;BCE |editor-surname=Neusner |editor-given=Jacob |editor-link=Jacob Neusner |editor2-surname=Avery-Peck |editor2-given=Alan J. |title=The Blackwell Companion to Judaism |year=2003 |orig-year=2000 |edition=Reprint |pages=20–36 |publisher=Blackwell Publ. |place=Malden, Mass |chapter-url= |url={{Google books |id=bEyD_MaeqP4C |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=1-57718-058-5}} * {{cite book |year=2018 |orig-year=1999 |editor-surname=Visotzky |editor-given=Burton L. |editor-link=Burton Visotzky |editor-surname2=Fishman |editor-given2=David E. |editor-link2=David Fishman |title=From Mesopotamia to Modernity: Ten Introductions to Jewish History and Literature |place=London; New York |publisher=Routledge |edition=Reprint |url={{Google books |id=x1JPDwAAQBAJ |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=978-0-8133-6717-0}} === France === * Benbassa, Esther. ''The Jews of France: A History from Antiquity to the Present'' (2001) [https://www.amazon.com/Jews-France-History-Antiquity-Present/dp/0691090149/ excerpt and text search]; [https://www.questia.com/library/99832821/the-jews-of-france-a-history-from-antiquity-to-the online] * Birnbaum, Pierre, and Jane Todd. ''The Jews of the Republic: A Political History of State Jews in France from Gambetta to Vichy'' (1996). * Birnbaum, Pierre; Kochan, Miriam. ''Anti-Semitism in France: A Political History from Léon Blum to the Present'' (1992) 317p. * Cahm, Eric. ''The Dreyfus affair in French society and politics'' (Routledge, 2014). * Debré, Simon. "The Jews of France." ''Jewish Quarterly Review'' 3.3 (1891): 367–435. long scholarly description. [https://www.jstor.org/stable/pdf/1450008.pdf online free] * Graetz, Michael, and Jane Todd. ''The Jews in Nineteenth-Century France: From the French Revolution to the Alliance Israelite Universelle'' (1996) * Hyman, Paula E. ''The Jews of Modern France'' (1998) [https://www.amazon.com/Modern-France-Jewish-Communities-World/dp/0520209257/ excerpt and text search] * Hyman, Paula. ''From Dreyfus to Vichy: The Remaking of French Jewry, 1906–1939'' (Columbia UP, 1979). [https://archive.org/details/fromdreyfustovic0000hyma online free to borrow] * Schechter, Ronald. ''Obstinate Hebrews: Representations of Jews in France, 1715–1815'' (Univ of California Press, 2003) * Taitz, Emily. ''The Jews of Medieval France: The Community of Champagne'' (1994) [https://www.questia.com/library/3665422/the-jews-of-medieval-france-the-community-of-champagne online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181130202034/https://www.questia.com/library/3665422/the-jews-of-medieval-france-the-community-of-champagne |date=November 30, 2018 }} === Russia and Eastern Europe === * Brinkmann, Tobias. (2024). ''Between Borders: The Great Jewish Migration from Eastern Europe''. New York: Oxford University Press. * Darieva, Tsypylma, Darja Klingenberg, and Chen Bram. (2025) "Jews of the Caucasus: multiple entanglements and migration routes." ''Journal of Modern Jewish Studies'' 24.2 (2025): 557-569. [https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/14725886.2025.2518673 online] * [[David Fishman|Fishman, David]] (1996). ''Russia's First Modern Jews''. New York University Press. * [[Zvi Gitelman|Gitelman, Zvi]] (2001). ''A Century of Ambivalence: The Jews of Russia and the Soviet Union, 1881 to the Present''. * Kushkova, Anna. (2025) "From a Shtetl House to an Urban Apartment: The Soviet Jewish Home Negotiated, Transformed, and Reimagined." ''Jewish Folklore and Ethnology'' 4.1 (2025): 70-125. [https://digitalcommons.wayne.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1028&context=jewishfolklore online] * Polonsky, Antony. ''The Jews in Poland and Russia: A Short History'' (2013) * Sapritsky-Nahum, Marina. (2025) "Identity transformations of Ukrainian Jewry during the Russian–Ukrainian war: Odesa’s communities and religious leaders at home and in exile." ''Canadian Slavonic Papers'' 67.1-2 (2025): 214-235. [https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/00085006.2025.2500199 online] * Schapiro, Leonard. "The role of the Jews in the Russian revolutionary movement." ''Slavonic and East European Review'' (1961): 148-167. [https://www.jstor.org/stable/4205328 online] * Shumsky, Dmitry. (2025) "Beyond Antisemitism: Rethinking Stalin’s Anti-Jewish Campaign, 1948–1953." ''Journal of Modern History'' 97.2 (2025): 348-386. * {{cite book |last1=Weiner |first1=Miriam |last2=Polish State Archives (in cooperation with) |title=Jewish Roots in Poland: Pages from the Past and Archival Inventories |url=https://archive.org/details/jewishrootsinpol00wein_0 |date=1997 |publisher=Miriam Weiner Routes to Roots Foundation |location=Secaucus, NJ |isbn=978-0-9656508-0-9 |oclc=38756480}} * {{cite book |last1=Weiner |first1=Miriam |last2=Ukrainian State Archives (in cooperation with) |last3=Moldovan National Archives (in cooperation with) |title=Jewish Roots in Ukraine and Moldova: Pages from the Past and Archival Inventories |url=https://archive.org/details/jewishrootsinukr0000wein |date=1999 |publisher=Miriam Weiner Routes to Roots Foundation |location=Secaucus, NJ |isbn=978-0-9656508-1-6 |oclc=607423469}} * Yivo Institute for Jewish Research. ''A Century of Ambivalence, Second Expanded Edition: The Jews of Russia and the Soviet Union, 1881 to the Present'' (Indiana University Press, 2001). === United States === {{Main|American Jews#Bibliography|History of the{{short description|none}} <!-- "none" is preferred when the title is sufficiently descriptive; see [[WP:SDNONE]] --> {{Use mdy dates|date=August 2025}} {{Use Oxford spelling|date=August 2025}} [[File:Rembrandt Harmensz. van Rijn 063.jpg|thumb|According to Jewish tradition, Jacob, shown [[Jacob wrestling with the angel|wrestling with the angel]] in this painting by [[Rembrandt]], was the father of the [[tribes of Israel]].]] {{Jews and Judaism sidebar|history}} {{history of religion|religions}} [[Jews]] originated from the [[Israelites]] and [[Hebrews]] of historical [[Israel and Judah]], two related kingdoms that emerged in the [[Levant]] during the [[Iron Age]].<ref name="Finkelstein-2001">{{cite book |last1=Finkelstein |first1=Israel |title=The Bible unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories |url=https://archive.org/details/lccn_0965008856 |last2=Silberman |first2=Neil Asher |date=2001 |publisher=Simon & Schuster |isbn=978-0-684-86912-4 |edition=1st Touchstone |location=New York}}</ref><ref name="The Pitcher Is Broken"/> The earliest mention of [[Israelites]] is inscribed on the [[Merneptah Stele]] {{circa|1213–1203 BCE}}; later religious literature tells the story of Israelites going back at least as far as {{cx|1500 BCE}}. Traditionally, the name ''Israel'' is said to originate with the Hebrew patriarch [[Jacob]], who provides a narrative [[etiology]] for the name{{snd}}after wrestling with an angel, Jacob is renamed Israel, meaning "he who struggles with God". The [[Kingdom of Israel (Samaria)|Kingdom of Israel]] based in [[Samaria]] fell to the [[Neo-Assyrian Empire]] {{cx|720 BCE}},<ref name="Broshi-2001"/> and the [[Kingdom of Judah]] to the [[Neo-Babylonian Empire]] in 586 BCE.<ref>{{Cite book |last=Faust |first=Avraham |title=Judah in the Neo-Babylonian Period |url=https://archive.org/details/judahinneobabylo0000faus |date=August 29, 2012 |publisher=Society of Biblical Literature |isbn=978-1-58983-641-9 |pages=[https://archive.org/details/judahinneobabylo0000faus/page/1 1] |doi=10.2307/j.ctt5vjz28}}</ref> Part of the Judean population was exiled to [[Babylonia|Babylon]]. The [[Assyrian captivity|Assyrian]] and [[Babylonian captivity|Babylonian captivities]] are regarded as representing the start of the [[Jewish diaspora]]. After the [[Achaemenid Empire]] conquered the region, the exiled Jews were [[Return to Zion|allowed to return]] and [[Second Temple|rebuild the temple]]; these events mark the beginning of the [[Second Temple period]].<ref>{{cite book |first1=Jonathan |last1=Stökl |first2=Caroline |last2=Waerzegger |title=Exile and Return: The Babylonian Context |date=2015 |publisher=Walter de Gruyter |pages=7–11, 30, 226}}</ref><ref>{{cite book |title=Encyclopaedia Judaica |edition=2nd |volume=3 |page=27}}</ref> After several centuries of foreign rule, the [[Maccabean Revolt]] against the [[Seleucid Empire]] led to an [[Hasmonean dynasty|independent Hasmonean kingdom]],<ref>{{cite book |first1=Peter Fibiger |last1=Bang |url=https://books.google.com/books?id=GCj09AmtvvwC&pg=PAPA184 |title=The Oxford Handbook of the State in the Ancient Near East and Mediterranean |first2=Walter |last2=Scheidel |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-518831-8 |pages=184–187}}</ref> but it was gradually incorporated into the [[Roman Republic|Roman]] imperial system.<ref>{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |url={{Google books|2kSovzudhFUC|page=PA223|keywords=|text=|plainurl=yes}} |title=A History of the Jewish People |publisher=Harvard University Press |year=1976 |isbn=978-0-674-39731-6 |pages=223–239}}</ref> The [[Jewish–Roman wars]], a series of unsuccessful revolts against the Romans in the 1st and 2nd centuries CE, resulted in the [[Siege of Jerusalem (70 CE)|destruction of Jerusalem and the Second Temple]],<ref>{{Cite book |last=Zissu |first=Boaz |title=Jews and Christians in the First and Second Centuries: The Interbellum 70‒132 CE |date=2018 |isbn=978-90-04-34986-5 |location=Leiden |publisher=Brill |page=19 |chapter=Interbellum Judea 70-132 CE: An Archaeological Perspective |oclc=988856967}}</ref> and the expulsion of many Jews.<ref>{{cite book |first1=Erwin |last1=Fahlbusch |url=https://books.google.com/books?id=C5V7oyy69zgC&pg=PAPA15 |title=The Encyclopedia of Christianity |first2=Geoffrey William |last2=Bromiley |publisher=Wm. B. Eerdmans |year=2005 |isbn=978-0-8028-2416-5 |page=15}}</ref> The Jewish population in [[Syria Palaestina]] gradually decreased during the following centuries, enhancing the role of the Jewish diaspora and shifting the spiritual and demographic centre from the depopulated [[Judea]] to [[Galilee]] and then to [[Asoristan|Babylon]], with smaller communities spread out across the [[Roman Empire]]. During the same period, the [[Mishnah]] and the [[Talmud]], central Jewish texts, were composed. In the following millennia, the diaspora communities [[Coalescent theory|coalesced]] into three major [[Jewish ethnic divisions|ethnic subdivisions]] according to where their ancestors settled: the [[Ashkenazim]] in [[Central Europe|Central]] and [[Eastern European Jewry|Eastern Europe]], the [[Sephardim]] initially in [[Spanish and Portuguese Jews|Iberia]], and the [[Mizrahim]] in the [[History of the Jews under Muslim rule|Middle East]] and [[North Africa]].<ref>[https://books.google.com/books?id=GkzdBDuhoRgC&pg=PA87 "Heritage: Civilization and the Jews; The Uses of Adversity." p. 87.] Eban, Abba Solomon. "Heritage: Civilization and the Jews." Summit Books Syracuse, New York: 1984. p. 87.</ref><ref>Dosick (2007), pp. 59–60.</ref> The [[early Muslim conquests]] ended [[Byzantine]] control over the [[Eastern Mediterranean]], with the newly established [[Rashidun Caliphate]] taking over the [[Levant]], [[Mesopotamia]], and North Africa during the 7th century, and the [[Iberian Peninsula]] during the 8th century. [[Golden age of Jewish culture in Spain|Jewish culture enjoyed a golden age in Spain]], with Jews becoming widely accepted in society and their religious, cultural, and economic life blossomed before the arrival of the intolerant [[Almohades]]. In 1492 [[Expulsion of Jews from Spain|the Jews were forced to leave Spain]] by the Catholic Monarchs [[Catholic Monarchs of Spain|Queen Isabella I and King Ferdinand II]], whereafter they migrated in great numbers to the [[History of the Jews in the Ottoman Empire|Ottoman Empire]] and [[Italian Peninsula|Italy]]. Between the 12th and 15th centuries, Ashkenazi Jews experienced extreme persecution in Central Europe, which prompted their mass migration to [[History of Jews in Poland|Poland]].<ref>Mosk (2013), p. 143. "Encouraged to move out of the Holy Roman Empire as persecution of their communities intensified during the twelfth and thirteenth centuries, the Ashkenazi community increasingly gravitated toward Poland."</ref><ref>Harshav, Benjamin (1999). ''The Meaning of Yiddish''. Stanford: Stanford University Press. p. 6. "From the fourteenth and certainly by the sixteenth century, the centre of European Jewry had shifted to Poland, then ... comprising the Grand Duchy of Lithuania (including today's Byelorussia), Crown Poland, Galicia, the Ukraine and stretching, at times, from the Baltic to the Black Sea, from the approaches to Berlin to a short distance from Moscow."</ref> The 18th century saw the rise of the [[Haskalah]] intellectual movement. Also starting in the 18th century, Jews began to campaign for [[Jewish emancipation]] from restrictive laws and integration into the wider European society. In the 19th century, when Jews in [[Western Europe]] were increasingly granted equality before the law, Jews in the [[Pale of Settlement]] faced growing persecution, legal restrictions and widespread [[pogrom]]s. During the 1870s and 1880s, the Jewish population in Europe began to more actively discuss emigration to [[Ottoman Syria]] with the aim of re-establishing a Jewish polity in [[Palestine (region)|Palestine]]. The [[Zionist movement]] was officially founded in 1897. The pogroms also triggered a mass exodus of more than two million Jews to the United States between 1881 and 1924.<ref>{{cite journal |last=Lewin |first=Rhoda G. |date=1979 |title=Stereotype and reality in the Jewish immigrant experience in Minneapolis |url=http://collections.mnhs.org/MNHistoryMagazine/articles/46/v46i07p258-273.pdf |journal=Minnesota History |volume=46 |issue=7 |page=259 |access-date=August 10, 2020 |archive-date=July 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721002023/http://collections.mnhs.org/MNHistoryMagazine/articles/46/v46i07p258-273.pdf |url-status=live}}</ref> The Jews of Europe and the United States gained success in the fields of science, culture and the economy. Among those generally considered the most famous were [[Albert Einstein]] and [[Ludwig Wittgenstein]]. Many [[Nobel Prize]] winners at this time were Jewish, as is still the case.<ref name="jinfo.org">{{cite web |url=http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html |title=Jewish Nobel Prize Winners |publisher=jinfo.org |access-date=October 7, 2011 |archive-date=December 24, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211039/http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html |url-status=live}}</ref> In 1933, with the rise to power of [[Adolf Hitler]] and the [[Nazi Party]] in [[Nazi Germany|Germany]], the situation for Jews became severe. Economic crises, racial [[Antisemitism in Europe#The Holocaust|antisemitic laws]], and a fear of an upcoming war led many to flee from Europe to [[Mandatory Palestine]], to the United States and to the [[Soviet Union]]. In 1939, [[World War II]] began and until 1941 Germany [[German-occupied Europe|occupied almost all of Europe]]. In 1941, following the [[Operation Barbarossa|invasion]] of the Soviet Union, the [[Final Solution]] began, an extensive organized operation on an unprecedented scale, aimed at the annihilation of the Jewish people, and resulting in the persecution and murder of Jews in Europe and North Africa. In Poland, three million were murdered in [[gas chambers]] in all concentration camps combined, with one million at the [[Auschwitz]] camp complex alone. This [[genocide]], in which approximately six million Jews were methodically exterminated, is known as [[the Holocaust]]. Before and during the Holocaust, enormous numbers of Jews immigrated to Mandatory Palestine. On May 14, 1948, upon the termination of the British Mandate, [[David Ben-Gurion]] declared the creation of the [[State of Israel]], a [[Jewish and democratic state]] in ''[[Eretz Israel]]'' (Land of Israel). Immediately afterwards, all neighbouring Arab states invaded, yet the newly formed [[IDF]] resisted. In 1949, the war ended and Israel started building the state and absorbing massive waves of [[Aliyah]] from all over Europe and [[Jewish exodus from the Muslim world|Middle Eastern countries]]. {{As of|2022|post=,}} Israel is a [[parliamentary democracy]] with a population of 9.6 million people, of whom 7 million are [[Israeli Jews|Jewish]]. The largest Jewish community outside Israel is the [[American Jews|United States]], while large communities also exist in France, Canada, Argentina, Russia, United Kingdom, Australia, and [[History of the Jews in Germany|Germany]]. Currently, the Jewish ethnicity have two autonomous states under their power to act as sanctuaries, [[Israel]] and the [[Jewish Autonomous Oblast]]. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Jewish history}} * [http://jewishhistory.huji.ac.il/ The Jewish History Resource Center]. Project of the Dinur Center for Research in Jewish History, The Hebrew University of Jerusalem. * [http://jewishhistory.huji.ac.il/Internetresources/modern/israelindex.htm The State of Israel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140801065943/http://jewishhistory.huji.ac.il/Internetresources/modern/israelindex.htm |date=August 1, 2014 }} The Jewish History Resource Center, Project of the Dinur Center for Research in Jewish History, The Hebrew University of Jerusalem * [http://www.encyclopaediajudaica.com/ Jewish History and Culture Encyclopaedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081224094628/http://www.encyclopaediajudaica.com/ |date=December 24, 2008 }} Official Site of the 22-volume Encyclopaedia Judaica * [http://www.fordham.edu/halsall/jewish/jewishsbook.html Internet Jewish History Sourcebook] offering homework help and online texts * [https://web.archive.org/web/20050528023003/http://www.adath-shalom.ca/israelite_religion.htm Israelite Religion to Judaism: the Evolution of the Religion of Israel]. * [https://thinktorah.org/jewish-history/ 2000 Years of Jewish History] * [https://web.archive.org/web/20050629084248/http://www.adath-shalom.ca/greek_influence.htm Greek Influence on Judaism from the Hellenistic Period Through the Middle Ages c. 300 BCE–1200 CE]. * [https://web.archive.org/web/20050604085120/http://www.adath-shalom.ca/jewish_sects.htm Jewish Sects of the Second Temple Period]. * [https://web.archive.org/web/20101119075635/http://adath-shalom.ca/samaritan_origin.htm The Origin and Nature of the Samaritans and their Relationship to Second Temple Jewish Sects]. * [https://web.archive.org/web/20051118233741/http://www.adath-shalom.ca/eb2bk.htm Jewish History Tables]. * [http://www.oztorah.com/category/australian-jewry/ Articles on Australian Jewish history]. * [http://www.oztorah.com/category/british-jewry/ Articles on British Jewish history]. * Barnavi, Eli (Ed.). ''A Historical Atlas of the Jewish People''. New York: Alfred A. Knopf, Inc. 1992. {{ISBN|978-0-679-40332-6}} * [http://www.simpletoremember.com/vitals/Jewish_History.htm Crash Course in Jewish History] * [http://csicso-nagy.uw.hu/fo-o-Csicso-NAGY-A/jewish-families.htm Jewish families in Csicsó – Cicov (Slovakia) until the Holocaust] * [http://www.bib-arch.org/bar/article.asp?PubID=BSBA&Volume=36&Issue=1&ArticleID=29 "Under the Influence: Hellenism in Ancient Jewish Life"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229232302/http://www.bib-arch.org/bar/article.asp?PubID=BSBA&Volume=36&Issue=1&ArticleID=29 |date=February 29, 2012 }} Biblical Archaeology Society * [http://www.jewishhistory.org/crash-course/ Summary of Jewish History] by Berel Wein * [http://histclo.com/chron/ancient/heb/heb-hist.html Ancient Hebrew history] * [http://jewishhistorylectures.org/ Videos of Jewish History Lectures by Henry Abramson of Touro College South] {{Authority control}} [[زمرو:يهودين جي تاريخ]] [[زمرو:يهوديت جي تاريخ]] [[زمرو:يهودي نسلي گروهه]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ مذهب]] [[زمرو:نسلن جي تاريخون]] [[زمرو:ڪلاسيڪل قديم دور ۾ مذهب]] 4p1s3m6fjpr4kbcr3oi1zegp3wxmqo2 0 95579 412073 374091 2026-09-14T05:07:05Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 412073 wikitext text/x-wiki {{Short description|رياضياتي جاءِ جي خصوصيت }} {{About|هڪ جڳھ جو طول و عرض|هڪ شئي جو طول و عرض|سائيز|هڪ مقدار جو طول و عرض|طول و عرض وارو تجزيو|ٻيا استعمال|طول و عرض (سلجھائپ)}} [[File:Squarecubetesseract.png|thumb|upright=1.2|<small>کاٻي کان ساڄي طرف: هڪ [[جاميٽري|چورس]]، هڪ [[جاميٽري|مڪعب]] ۽ هڪ [[جاميٽري|ٽيسريڪٽ]]. چورس ٻه-طول عرض وارو (2D) آهي ۽ هڪ-طول عرض واري (one dimensional) [[جاميٽري|لائن سيگمينٽ]] سان ڳنڍيل آهي؛ ڪعب ٽي-طول و عرض وارو (3D) آهي ۽ ٻه-طول عرض واري (2D)</small> <small>چورس سان ڳنڍيل آهي؛ ٽيسريڪٽ چار-طول عرض وارو (4D) آهي ۽ ٽي-طول عرض واري (3D) ڪعب سان ڳنڍيل آهي.</small> ]] [[File:Dimension levels.svg|thumb|upright=1.2| <small>پهرين چار فضائي</small> <small>(spatial) طول عرض جي هڪ ٻه-طول عرض واري (2-dimensional) تصوير ۾ نمائندگي ڪئي وئي آهي.</small> {{ordered list |ٻه نقطا هڪ لڪير جو حصو ٺاهڻ لاءِ ڳنڍي سگهجن ٿا.|ٻه متوازي لڪير جا حصا هڪ چورس ٺاهڻ لاءِ ڳنڍي سگهجن ٿا.|ٻه متوازي چورس هڪ ڪعب ٺاهڻ لاءِ ڳنڍي سگهجن ٿا.|ٻه متوازي ڪعب هڪ ٽيسريڪٽ (4D) ٺاهڻ لاءِ ڳنڍي سگهجن ٿا.}} ]] [[طبيعيات|فزڪس]] ۽ [[علم رياضيات|رياضيات]] ۾، رياضياتي جڳھ (يا شئي) جي '''طول و عرض''' يا '''ڊائيمينشن''' (<small>Dimension</small>) کي غير رسمي طور تي، ان جي اندر ڪنهن به [[جاميٽري|نقطي]] کي بيان ڪرڻ لاءِ گهربل [[جاگرافيائي بيھڪ نظام|بيهڪن]] جي گهٽ ۾ گهٽ تعداد سان بيان ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|author=Dave Kornreich|date=January 1999|url=https://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=4 |title=Curious About Astronomy |publisher=astro.[[cornell.edu]] |access-date=2014-03-03 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140111191053/http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=4 |archive-date=2014-01-11 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://mathworld.wolfram.com/Dimension.html |title=MathWorld: Dimension |publisher=[[wolfram.com]] |date=2014-02-27 |access-date=2014-03-03 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325220941/http://mathworld.wolfram.com/Dimension.html |archive-date=2014-03-25 }}</ref> اهڙي طرح، هڪ [[جاميٽري|لڪير]] جو طول و عرض هڪ طول و عرض وارو (<small>1D</small>) آهي، ڇاڪاڻ ته ان تي هڪ نقطي کي بيان ڪرڻ لاءِ صرف هڪ بيهڪ جي ضرورت هوندي آهي. هڪ [[ايراضي|مٿاڇري]]، جهڙوڪ [[سلينڊر]] (<small>cylinder</small>) يا [[گول|گولي]] (<small>sphere</small>) جي مٿاڇري جو طول و عرض ٻه طول و عرض وارو (<small>2D</small>) هوندو آهي، ڇاڪاڻ ته ان تي هڪ نقطي کي بيان ڪرڻ لاءِ ٻه بيهڪن جي ضرورت آهي. مثال طور، هڪ گولي جي مٿاڇري تي هڪ نقطي کي ڳولڻ لاءِ [[ويڪرائي ڦاڪ]] ۽ [[ڊگهائي ڦاڪ]]، ٻنهي بيهڪن جي ضرورت آهي. هڪ ٻه-طول عرض واري اقليدسي جڳھ <small>(2-dimentional Euclidean space)</small> سطح <small>(plane)</small> تي هڪ ٻه-طول و عرض واري (<small>2D</small>) جڳھ آهي. هڪ [[جاميٽري|ڪعبي]] (هڪ [[سلينڊر|سلنڊر]] يا گولو) جو اندريون حصو ٽي-طول و عرض وارو <small>(3D)</small> هوندو آهي، ڇاڪاڻ ته انهن جڳهن اندر هڪ نقطي کي ڳولڻ لاءِ ٽي بيهڪن جي ضرورت هوندي آهي. [[ڪلاسيڪل ميڪانيات]] ۾، [[وٿي|جڳھ]] ۽ [[وقت]] جا مختلف درجا آهن ۽ مطلق جڳھ ۽ وقت جو حوالو ڏين ٿا. دنيا جو اهو تصور هڪ چار-طول و عرض وارو (4-dimentional) [[وٿي|خلا]] آهي، پر اهو نه جيڪو [[برقناطيسيت]] کي بيان ڪرڻ لاءِ ضروري سمجهيو ويو هو. [[خلا-وقت تسلسل]] جا چار طول و عرض (4D) واقعن تي مشتمل آهن، جيڪي مڪمل طور تي خلائي (spatial) ۽ وقتي (temporal) طور تي بيان نه ڪيا ويا آهن، بلڪه هڪ مبصر جي حرڪت جي نسبت سان سڃاتل آهن. منڪووسڪي خلا پهريون ڀيرو [[ڪشش ثقل]] کان سواءِ [[ڪائنات]] جي ويجهو پهچي ٿو، عام نسبت جا سيوڊو-ريمنين مينيفولڊ، [[مادو|مادي]] ۽ ڪشش ثقل سان خلا-وقت کي بيان ڪيو. سپر اسٽرنگ ٿيوري (<small>6D</small> هائپر اسپيس + <small>4D</small>) کي بيان ڪرڻ لاءِ <small>10</small> طول و عرض استعمال ڪيا ويا آهن، <small>11</small> طول و عرض سپر گريوٽي ۽ ايم-ٿيوري (<small>7D</small> هائپر اسپيس+<small>4D</small>) کي بيان ڪري سگھن ٿا ۽ [[ڪوانٽم مڪينڪس|<small>'''ڪوانٽم ميڪانيات'''</small>]] جي ساڪت جڳھ هڪ لامحدود-طول و عرض واري (infinite dimensional) فنڪشن اسپيس آهي. طول و عرض جو تصور طبعي يا محسوس شين تائين محدود ناهي. اعليٰ طول و عرض واريون جڳھون اڪثر [[علم رياضيات|رياضيات]] ۽ [[سائنس]] ۾ استعمال ٿينديون آهن. اهي اقليدسي [[وٿي]] يا وڌيڪ عام پيراميٽر واري يا ترتيب واريون جڳھون ٿي سگهن ٿيون، جهڙوڪ لگرانجين يا هيميلٽونين ميڪانيات ۾، اها طبعي جڳھ کان آزاد، تجريدي جڳھون آهن. == رياضي ۾ == == فزڪس ۾ == == ڪمپيوٽر گرافڪس ۽ اسپاٽيئل ڊيٽا ۾ == == وڌيڪ طول و عرض == == طول و عرض جي لحاظ کان موضوعن جي فهرست == == پڻ ڏسو == <nowiki>*</nowiki> [[جاميٽري]] <nowiki>*</nowiki> [[نسبت جو نظريو]] <nowiki>*</nowiki> [[خلا-وقت تسلسل|وقت-خلا تسلسل]] ==حوالا== {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikiquote}} {{Commonscat|Dimensions}} {{EB1911 poster|Dimension}} * {{cite web |last=Copeland |first=Ed |title=Extra Dimensions |url=http://www.sixtysymbols.com/videos/dimensions.htm |website=Sixty Symbols |publisher=[[Brady Haran]] for the [[University of Nottingham]] |year=2009}} {{Authority control}} [[زمرو:طول و عرض]] [[زمرو:طبيعيات]] [[زمرو:فلڪيات]] [[زمرو:رياضيات]] [[زمرو:طبيعي مقدارون]] [[زمرو:تجريدي آلجبرا]] [[زمرو:جاميٽري جا ماپ]] [[زمرو:رياضياتي تصور]] oeiex7ry0g4au6xut0c8h0up8xxcynk 0 101951 411915 409798 2026-09-13T14:05:21Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سلطنتون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 411915 wikitext text/x-wiki {{Short description|Colonial empire between 1492 and 1976}} {{for|the use of the imperial title in medieval Spain|Imperator totius Hispaniae{{!}}''Imperator totius Hispaniae''}} {{protection padlock|small=yes}} {{Infobox former country | common_name = اسپيني سلطنت | native_name = {{Native name|es|Imperio español}}<br />{{Native name|la|Imperium Hispanicum}} | conventional_long_name = اسپيني سلطنت<br>Spanish Empire | image_flag = Flag of Cross of Burgundy.svg | image_flag2 = Flag of Spain (1785–1873, 1875–1931).svg | flag_type = ساڄي طرف: برگنڊي جي صليب<br />کاٻي طرف:جديد جهنڊي جي ابتدائي شڪل | image_map_caption = 18هين صديءَ جي آخر ۽ 19هين صديءَ جي شروعات ۾ اسپيني سلطنت | capital = سفر ڪندڙ شاهي درٻار (1492–1561)<br>[[ميڊرڊ]] (1561–1601، 1606–1976)<br> والادولڊ (1601–1606) | national_motto = {{Native name|la|[[Plus Ultra]]}}<br />"اڃان اڳتي" | national_anthem = {{Native name|es|[[Marcha Real]]}}<br /> "شاهي مارچ"<div class="center" style="margin-top:0.4em;">[[File:Marcha Real-Royal March by US Navy Band.ogg]]</div> | image_map = File:Imperio Español (1714-1800).png | official_languages = [[اسپيني ٻولي]] | languages_type = ٻيون ٻوليون | languages = {{collapsible list | title = فهرست ڏسو|نيپوليٽن ٻوليون|سسليائي|سارڊينيائي| گوانچي ٻولي|اراگوني|[[بربر ٻولي|بربر]]|استوريائي|باسڪ ٻولي|ڪيٽالان/ويلنسين|اوسيٽن|لومبارڊ|گاليشيائي|اندلسي عربي (17هين صديءَ جي شروعات تائين)|[[پرتگالي ٻولي|پرتگالي]]|[[اطالوي ٻولي|اطالوي]]|لڪسمبرگش|[[ڊچ ٻولي|ڊچ]] (فليمش سميت)|[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] (والون، پڪارڊ ۽ شيمپينوئس سميت)|[[جرمن ٻولي|جرمن]]|هيٺائين جرمن|فريزين|ڪويچوا ٻولي|ناهواتل|زاپوٽيڪ|مايا|سيبوانو|[[چيني ٻولي|چيني]]|تگالوگ ٽاگا لوگ ۽ ٻيون مختلف مقامي ۽ غير مقامي ٻوليون}} | government_type = {{plainlist| * مرڪب بادشاهت: 1492 کان 1700ع * مطلق بادشاهت: 1700–1820, 1823–1833, 1923–1930 * آئين جي تابع بادشاهت: 1820–1823, 1833–1873, 1874–1923, 1930–1931 * پارلياماني بادشاهت: 1823–1923, 1975–1976 1975<ref> Monarchy nominally restored in 1947</ref>– * جمهوريه: 1873–1874, 1931–1939 * آمريت: 1939<ref>Government proclaimed in 1936</ref>–1975 * جمهوري منتقليءَ جو دور: 1975–1976}} | membership = {{plainlist|ٽراسٽامارا|هيبسبرگ|ڪيپيٽين خاندان ((بوربن) (هائوس آف والوئس، هائوس آف والوئس-برگنڊي، هائوس آف ڪيپيٽ))|هائوس آف بونا پارٽ|هائوس آف ساووئي}} | title_leader = [[List of heads of state of Spain|Head of state]] | leader1 = [[Catholic Monarchs of Spain|Catholic Monarchs]] (first) | year_leader1 = 1492–1516 | leader2 = [[Juan Carlos I]] (last) | year_leader2 = 1975–1976 | religion = [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ عيسائيت]]{{efn|The Catholic Church was the [[State religion]] of the Spanish Empire, but the following religions were also present in the empire: [[Islam]] ([[Sunni Islam]] (''Hanafi'' and ''Maliki'' [the latter until 1609] schools), [[Shia Islam]], [[Crypto-Islam]]), [[Aztec religion]]s, [[Religion in the Inca Empire|Inca religions]], [[Buddhism]], [[Hinduism]], [[Sikhism]], [[Jainism]], [[Animism]] and Judaism ([[Crypto-Judaism]]).}} | demonym = اسپيني (باشندا) | currency = اسپيني رويال<br>ايسڪوڊو (1537ع کان)<br>اسپيني ڊالر (1598ع کان)<br>اسپيني پيسيٽا (1869ع کان) | footnotes = | continent = <!-- Europe Africa Asia North America South America Oceania : according to Template:Infobox former country/Categories, but it doesn't work --> | event_start = ڪرسٽوفر ڪولمبس پاران آمريڪا جي دريافت | date_start = 12 آڪٽوبر 12 آڪٽوبر 1492ع | event1 = آمريڪا ۾ اسپيني نوآبادياتي نظام جي شروعات | date_event1 = 1493ع | event2 = نئوارئ جي فتح | date_event2 = 1512 کان 1529ع | event3 = ازٽيڪ سلطنت جي فتح | date_event3 = 1519 کان 1521ع | event4 = ميگلن جو دنيا جي چوڌاري سامونڊي چڪر | date_event4 = 1519 کان 1522ع | event5 = مایا جي فتح | date_event5 = 1524–1697 | event6 = انڪا سلطنت جي فتح | date_event6 = 1532 کان 1572ع | event7 = موئسڪا جي فتح | date_event7 = 1537ع کان 1540ع | event8 = اسپيني ايسٽ انڊيز جو قيام | date_event8 = 1565ع | event9 = آئيبيريائي يونين | date_event9 = 1580–1640ع | event10 = اسپيني-آمريڪي آزاديءَ جي جنگين ۽ اسپيني-آمريڪي جنگ دوران آمريڪا ۽ پئسفڪ علائقن مان واپسي | date_event10 = 1808–33; 1898 | event11 = [[Spanish–American War]] | date_event11 = | event_end = اسپيني صحارا مان واپسي | year_start = 1492ع | year_end = 1976ع | stat_area1 = 13700000 | stat_year1 = 1780 | ref_area1 = <ref name="Taagepera1997" /> }} '''اسپيني سلطنت''' (<small>Spanish Empire</small>، اسپيني: <small>Imperio</small> <small>español</small>) جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن "هسپانوي بادشاهت" يا "ڪيٿولڪ بادشاهت به چيو ويندو آهي،<ref>{{cite book|last=Fernández Álvarez|first=Manuel|year=1979|language=es|title=España y los españoles en los tiempos modernos|publisher=[[University of Salamanca]]|page=128}}</ref> <ref>Schneider, Reinhold, 'El Rey de Dios', Belacqva (2002)</ref><ref>Hugh Thomas, 'World Without End: The Global Empire of Philip II', Penguin; first edition (2015)</ref> هڪ نوآبادياتي سلطنت هئي، جيڪا <small>1492</small>ع کان <small>1976</small>ع تائين قائم رهي.<ref>{{cite book |editor1-last=Wright |editor1-first=Edmund |title=A Dictionary of World History |date=2015 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0191726927 |edition=2nd |doi=10.1093/acref/9780192807007.001.0001 }}</ref> <ref name="echavez-solano">{{cite book |editor1-last=Echávez-Solano |editor1-first=Nelsy |editor2-last=Dworkin y Méndez |editor2-first=Kenya C. |title=Spanish and Empire |date=2007 |publisher=Vanderbilt University Press |location=Nashville, Tenn. |isbn=978-0826515667 |doi=10.2307/j.ctv16755vb.3 |pages=xi–xvi |s2cid=242814420 }}</ref> [[پرتگالي سلطنت]] سان گڏجي، هن [[يُورَپ|يورپ]] ۾ "دريافتن جي دور" (Age of Discovery) جي شروعات ڪئي. هن عالمي سطح تي وسيع علائقن تي پنهنجو اختيار قائم ڪيو، جن ۾ [[آمريڪا کنڊ|آمريڪا]] (نئين دنيا)، [[آفريڪا]]، [[ايشيا]] ۽ [[اوشينيا|اوشيانا]] جا مختلف ٻيٽ ۽ گڏوگڏ يورپ جي ٻين حصن جا علائقا شامل هئا.<ref name="beaule_douglass">{{cite book |editor1-last=Beaule |editor1-first=Christine |editor2-last=Douglass |editor2-first=John G. |title=The Global Spanish Empire: Five Hundred Years of Place Making and Pluralism |series=Amerind Studies in Anthropology |date=2020 |publisher=University of Arizona Press |location=Tucson |isbn=978-0816545711 |url=https://openresearchlibrary.org/content/e9998998-e035-42b2-b178-cc5ac369b6c9 |jstor=j.ctv105bb41 |via=Open Research Library |pages=3–15 |doi=10.2307/j.ctv105bb41 |s2cid=241500499 |access-date=6 August 2021 |archive-date=30 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210830041013/https://openresearchlibrary.org/content/e9998998-e035-42b2-b178-cc5ac369b6c9 |url-status=live }}</ref> اها شروعاتي جديد دور جي طاقتور ترين سلطنتن مان هڪ هئي ۽ "اها سلطنت جتي سج ڪڏهن به نه لهندو آهي" جي نالي سان مشهور ٿي.<ref name="Márquez2016">{{cite book |last1=Márquez |first1=Carlos E. |editor1-last=Tarver |editor1-first=H. Micheal |editor2-last=Slape |editor2-first=Emily |title=The Spanish Empire: A Historical Encyclopedia [2 volumes]: A Historical Encyclopedia |chapter=''Plus Ultra'' and the Empire Upon Which the Sun Never Set |date=2016 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1610694223 |page=161 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=1LCJDAAAQBAJ&pg=RA1-PA161 |access-date=19 September 2022 |archive-date=14 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114124346/https://books.google.com/books?id=1LCJDAAAQBAJ&pg=RA1-PA161 |url-status=live }}</ref> <small>1700</small>ع واري ڏهاڪي جي آخر ۽ <small>1800</small>ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾، پنهنجي عروج واري دور ۾، اسپيني سلطنت <small>13.7</small> ملين چورس ڪلوميٽر (<small>53</small> لک چورس ميل) جي ايراضيءَ تي پکڙيل هئي، جنهن ان کي تاريخ جي وڏي ۾ وڏين سلطنتن مان هڪ بڻائي ڇڏيو.<ref name="Taagepera1997">{{cite journal|author=Taagepera|first=Rein|author-link=Rein Taagepera|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|url=https://escholarship.org/content/qt3cn68807/qt3cn68807.pdf|url-status=live|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|pages=492–502|doi=10.1111/0020-8833.00053|jstor=2600793|archive-url=https://web.archive.org/web/20200707203055/https://escholarship.org/content/qt3cn68807/qt3cn68807.pdf|archive-date=2020-07-07|access-date=2020-07-07}}</ref> سال <small>1492</small>ع ۾ [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] جي آمد سان شروع ٿي ۽ ٽن صدين کان وڌيڪ عرصي تائين جاري رهندڙ، اسپيني سلطنت [[ڪيريبيئن علائقو|ڪيريبين ٻيٽن]]، [[ڏکڻ آمريڪا]] جي اڌ حصي، [[وچ آمريڪا]] جي اڪثر حصي ۽ [[اتر آمريڪا]] جي وڏي حصي تائين ڦهلجي وئي. شروعات ۾، "نئين دنيا" (<small>New World</small>) ۾ اسپيني بالادستي لاءِ صرف پرتگال ئي هڪ سنجيده خطرو هو. پرتگالي توسيع جي خطري کي ختم ڪرڻ لاءِ، اسپين 1580ع کان 1582ع جي وچ ۾ ”پرتگالي جانشيني واري جنگ“ دوران پرتگال ۽ ازورس (Azores) ٻيٽن تي قبضو ڪري ورتو. ان جي نتيجي ۾ ”آئبيرين يونين“ (Iberian Union) قائم ٿي، جيڪا ٻنهي بادشاهتن جي وچ ۾ هڪ زبردستي قائم ڪيل اتحاد هو؛ اهو اتحاد 1640ع تائين برقرار رهيو، جڏهن پرتگال اسپين کان پنهنجي آزادي ٻيهر حاصل ڪئي. 1700ع ۾، چارلس ٻئي (جيڪو اسپين جو آخري هيبسبرگ حڪمران هو ۽ بغير ڪنهن وارث جي وفات ڪري ويو هو) جي وفات کان پوءِ، فلپ پنجون اسپين جو بادشاهه بڻيو. ميگلن-ايلڪانو جي زمين جو پهريون ڀيرو مڪمل چڪر لڳائڻ وارو سفر اسپين جي پئسفڪ واري سلطنت ۽ ايسٽ انڊيز تي اسپيني تسلط لاءِ بنياد وڌو. ميڪسيڪو ۾ زڪاتيڪاس ۽ گواناجواتو، توڙي بوليويا ۾ پوٽوسي جي کاڻن مان سون ۽ چاندي جي آمد اسپيني بادشاهت کي مالامال ڪيو ۽ فوجي مهمات توڙي علائقائي توسيع لاءِ مالي وسيلا فراهم ڪيا. اسپين وڏي حد تائين آمريڪا ۾ پنهنجي علائقن جو دفاع ڪرڻ ۾ ڪامياب رهيو, جڏهن ته ڊچ، انگريز ۽ فرانسيسي صرف ننڍڙن ڪيريبين ٻيٽن ۽ چوڪين تي قبضو ڪري سگهيا، ۽ انهن علائقن کي انڊيز ۾ اسپيني آباديءَ سان غير قانوني واپار ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو. سلطنت جي توسيع جو هڪ ٻيو اهم عنصر جينوا جي بينڪارن پاران فراهم ڪيل مالي مدد هئي، جن شاهي مهمات ۽ فوجي ڪارروائين لاءِ فنڊ فراهم ڪيا. {{sfn|Kamen|2003|p=69}} بوربن بادشاهت ڪجهه سڌارا، جهڙوڪ نويوا پلانٽا (<small>Nueva</small> <small>Planta</small>) جا حڪم ناما, جن اختيارن کي مرڪزي بڻايو ۽ علائقائي استحقاق ختم ڪيا, لاڳو ڪيا. معاشي پاليسين نوآبادين سان واپار کي هٿي ڏني، جنهن سان آمريڪا ۾ اسپيني اثر وڌيو. سماجي سطح تي، حڪمران اشرافيه ۽ اڀرندڙ وچولي طبقي جي وچ ۾ ڇڪتاڻ پيدا ٿي ۽ ان سان گڏوگڏ اسپين جي سرزمين تان آيل اسپيني ماڻهن ۽ آمريڪا ۾ رهندڙ ”ڪريولز“ (Creoles) جي وچ ۾ به ورهاست ظاهر ٿي.{{sfn|Kamen|2003|p=506}} انهن عنصرن آخرڪار آزاديءَ جي تحريڪن لاءِ راهه هموار ڪئي، جيڪي 19هين صديءَ جي شروعات ۾ شروع ٿيون ۽ جن جي نتيجي ۾ اسپيني نوآبادياتي اختيار آهستي آهستي ختم ٿي ويا.<ref>[[John Lynch (historian)|Lynch, John]]. "Spanish American Independence" in ''The Cambridge Encyclopedia of Latin America and the Caribbean'' 2nd edition. New York: Cambridge University Press 1992, p. 218.</ref> 1820ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين، اسپين ميڪسيڪو، مرڪزي آمريڪا ۽ ڏکڻ آمريڪا ۾ پنهنجا علائقا وڃائي چڪو هو. 1898ع جي آخر تائين، اسپيني-آمريڪي جنگ کان پوءِ، ان ڪيوبا، پورٽو ريڪو، فلپائن جي ٻيٽن ۽ ماريانا ٻيٽن ۾ موجود "گوام" تي به پنهنجو اختيار وڃائي ڇڏيو.{{sfn|Scheina|2003|p=424}} ==پڻ ڏسو== * [[پرتگالي سلطنت]] * [[اسپين جي تاريخ]] * [[نوآباديات]] ==نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== ==وڌيڪ مطالعو== ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{commonscat|Spanish Empire}} * [[Archivo:Commons-logo.svg|15px]] [[commons:Fortalezas Españolas de América|Fortalezas Españolas de América]] * [http://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm Biblioteca de información ibérica en línea de Stanley G. Payne, ''Historia de España y Portugal'', Vol.{{esd}}1, Cap.{{esd}}13: «El Imperio español»] {{en}}. * [https://web.archive.org/web/20121011090918/http://www.hostkingdom.net/earthrul.html Extensión de los imperios de la historia] {{en}}. * [http://www.youtube.com/watch?v=xvwUX5P1lwo El imperio Ibérico, "donde nunca se ponia el sol"] (vídeo). * [http://www.artemilitarynaval.es/2015/09/mapa-ilustrado-del-imperio-espanol.html Mapa ilustrado de los territorios que alguna vez pertenecieron a la Corona Española] {{Colonialism}} {{History of Europe}} }} {{Authority control}} [[زمرو:اسپيني سلطنت]] [[زمرو:اولهندي تهذيب]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ]] [[زمرو:اسپيني نشاة ثانيه]] [[زمرو:سمنڊ پار سلطنتون]] [[زمرو:اسپين جي بادشاهت]] [[زمرو:اڳوڻي عيسائي رياستون]] [[زمرو:اسپين جي جديد تاريخ]] [[زمرو:يورپي نوآباديات جي تاريخ]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون بادشاھتون]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون]] [[زمرو:اڳوڻي بين البراعظمي سلطنتون]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون بادشاھتون]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون]] [[زمرو:آفريڪا ۾ اسپيني نوآباديات]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسپيني نوآباديات]] [[زمرو:آمريڪا کنڊ ۾ اسپيني نوآباديات]] [[زمرو:اسپين ۾ ٻيون هزاريو عيسوي]] [[زمرو:يورپ ۾ 1492ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:يورپ ۾ 1976ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اسپين ۾ 1976ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اسپين جي شروعاتي جديد تاريخ]] [[زمرو:1492ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:1976ع ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:اسپين ۾ 1490ع واري ڏهاڪي ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اسپيني سلطنت ۾ 1976ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:اسپيني سلطنت ۾ 1490ع واري ڏهاڪي ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:سامراجيت]] [[زمرو:نوآباديات]] [[زمرو:سلطنتون]] bj98uhu9hv3k1ze0ckh1wnftsb9jbqt 0 101954 411916 409777 2026-09-13T14:06:01Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سلطنتون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 411916 wikitext text/x-wiki {{Short description|Colonial empire between 1415 and 1999}} {{Infobox former country | conventional_long_name = پرتگالي نوآبادياتي سلطنت | common_name = پرتگالي سلطنت | native_name = Império Português (پرتگالي) | image_coat = [[File:Brasão de armas do reino de Portugal (1485).svg|70px]] | coat_alt = Portuguese shield | national_anthem = "[[Hymno Patriótico]]" (1808–1826)<br />''حب الوطني جو گيت''<br>"[[Hino da Carta]]" (1826–1910)<br />''چارٽر جو گيت''<br>"[[A Portuguesa]]" (1910–1999)<br />''The Portuguese'' | motto = | image_map = File:PortugueseColonialEmpire02.png | image_map_caption = دنيا جا اهي علائقا جيڪي پرتگالي سلطنت جو حصو هئا. | capital = [[لزبن]]{{efn|[[Rio de Janeiro]] [[Transfer of the Portuguese court to Brazil|1808–1821]]}} | common_languages = پرتگالي | government_type = {{bulleted list|[[بادشاهت]] (1910ع تائين)|[[جمهوريت]](1910ع کان)}} | religion = [[عيسائيت]] (رومن ڪيٿولڪ) | title_leader = [[List of Portuguese monarchs|Monarchs]] | leader1 = [[John I of Portugal|John I]] | year_leader1 = 1415–1433 (first) | leader2 = [[Manuel II of Portugal|Manuel II]] | year_leader2 = 1908–1910 (last) | title_representative = [[List of Presidents of Portugal|Presidents]] | representative1 = [[Manuel de Arriaga]] | year_representative1 = 1911–1915 (first) | representative2 = [[Jorge Sampaio]] | year_representative2 = 1996–1999 (last) | life_span = 1415–1999 | event_pre = سيئوٽا جي فتح | date_pre = 1415ع | event_start = هندستان ڏانهن سامونڊي رستو | year_start = 1498ع | event1 = برازيل جي دريافت | date_event1 = 1500ع | event2 = آئيبرين يونين | date_event2 = 1580ع–1640ع | event4 = ڊچ-پرتگالي جنگ | date_event4 = 1588ع–1654ع | event5 = پرتگالي بحاليءَ جي جنگ | date_event5 = 1640ع–1668ع | event6 = مراڪشي علائقن جو خاتمو | date_event6 = 1769ع | event7 = برازيل جي آزادي | date_event7 = 1822ع | event8 = هندستاني صوبن جو نقصان | date_event8 = 1961ع | event9 = پرتگالي نوآبادياتي جنگ | date_event9 = 1961ع–1974ع | event10 = ڪارنيشن انقلاب | date_event10 = 1974ع–1975ع | event_end = مڪائو حوالي ڪرڻ | year_end = 1999 | title_deputy = [[List of prime ministers of Portugal|Prime Ministers]] | deputy1 = [[Pedro de Sousa Holstein, 1st Duke of Palmela|Pedro de Sousa Holstein]] | year_deputy1 = 1834–1835 (first) | deputy2 = [[António Guterres]] | year_deputy2 = 1995–1999 (last) | p1 = | s1 yl = | event11 = [[Indonesian Occupation of East Timor]] | date_event11 = 1974–1999 | today = <!-- Per [[Template:Infobox country/doc]]: "Present-day countries that overlap with the territorial extent of the former country. Do not use this parameter if there are more than four such countries." --> }} '''پرتگالي سلطنت''' (<small>Império</small> <small>Português</small>: تقريباً <small>1415</small>ع کان <small>1999</small>ع تائين) يورپي نوآبادياتي سلطنتن ۾ سڀ کان پهرين ۽ سڀ کان وڌيڪ عرصي تائين قائم رهڻ واري سلطنت هئي. "[[دريافت جو دور|دريافت جي دور]]" (<small>Age of Discovery</small>) دوران شروع ٿيندڙ هن سلطنت جي علائقن ۾ هڪ وقت [[آمريڪا کنڊ|آمريڪا]] ۽ [[آفريڪا]] جا حصا، گڏوگڏ [[ايشيا]] ۽ [[اوشينيا]] (<small>Oceania</small>) ڀر ۾ بندرگاهه ۽ واپاري مرڪز شامل هئا. <small>1820</small>ع ۾ پنهنجي وسعت جي عروج تي، ان جي ڪنٽرول هيٺ علائقو تقريباً <small>5.5</small> ملين چورس ڪلوميٽر (يا <small>2.1</small> ملين چورس ميل) هو.{{sfn|Taagepera|1997|p=502}} ريڪونڪويسٽا (<small>Reconquista</small>) جي نتيجي ۾، <small>1418</small>-<small>1419</small>ع دوران، پورچوگالي ملاحن آفريڪا جي ساحلن ۽ اٽلانٽڪ جي ٻيٽن جي ڳولا شروع ڪئي. هنن سامونڊي سفر، نقشن جي تياري ۽ سامونڊي ٽيڪنالاجي, جهڙوڪ "ڪيراويل جهاز" (<small>Caravel</small>) ۾ ٿيل نئين اڳڀرائين کي استعمال ڪندي، قيمتي مصالحن جي واپار جي مرڪز تائين پهچڻ لاءِ سامونڊي رستو ڳولڻ جو مقصد رکيو. <small>1488</small> ع ۾، بارٿولوميو ڊياز "ڪيپ آف گڊ هوپ" ۽ "ڪيپ اگلهاس" (<small>Cape</small> <small>Agulhas</small>) جو چڪر لڳايو ۽ <small>1498</small>ع ۾ واسڪو ڊي گاما هندستان پهتو. <small>1500</small>ع ۾، پيڊرو الواريس ڪبرال هندستان جي سفر دوران ان علائقي تائين پهتو جيڪو بعد ۾ برازيل بڻيو. ايندڙ ڏهاڪن دوران، پورچوگالي ملاحن اوڀر ايشيا جي ساحلن ۽ ٻيٽن جي ڳولا جاري رکي ۽ ان دوران مختلف هنڌن تي قلعا ۽ واپاري مرڪز قائم ڪيا. <small>1571</small>ع تائين، آفريڪا، وچ اوڀر ۽ ڏکڻ ايشيا جي ساحلن سان گڏوگڏ بحري چوڪين جو هڪ سلسلو قائم ٿي ويو، جنهن لزبن کي ناگاساڪي سان ڳنڍي ڇڏيو. هن تجارتي نيٽ ورڪ ۽ نوآبادياتي واپار جو پورچوگال جي معاشي ترقيءَ (<small>1500</small>-<small>1800</small>ع) تي وڏو مثبت اثر پيو ، جڏهن اهو پورچوگال جي في ڪس آمدني جو تقريباً پنجون حصو بڻجي ويو هو. جڏهن اسپين جي بادشاهه فلپ ٻئيون (جيڪو پورچوگال جو فلپ پهريون هو) <small>1580</small>ع ۾ پورچوگال جي بادشاهت ۽ ان جي علائقن (جهڙوڪ برازيل) تي قبضو ڪيو، ته اسپين ۽ پورچوگال جي وچ ۾ 60 سالن جو اتحاد قائم ٿيو؛ جنهن کي بعد ۾ تاريخ نويسيءَ ۾ "آئيبرين يونين" طور سڃاتو ويو، جيتوڻيڪ ٻنهي رياستن جو انتظامي نظام الڳ رهيو. جيئن ته اسپين جو بادشاهه ئي پورچوگال جو بادشاهه هو، ان ڪري پورچوگالي نوآبادين تي اسپين جي ٽن مخالف يورپي طاقتن; ڊچ ريپبلڪ، انگلينڊ ۽ فرانس, طرفان حملا ٿيڻ لڳا. گهٽ آباديءَ سبب، پورچوگال پنهنجي وسيع پکڙيل واپاري مرڪزن جي نيٽ ورڪ جو مؤثر دفاع ڪرڻ کان قاصر رهيو ۽ سلطنت جي زوال جو هڪ ڊگهو ۽ تدريجي عمل شروع ٿي ويو. آخرڪار، برازيل سلطنت جي ٻئي دور (<small>1663</small>-<small>1825</small>ع) جي سڀ کان قيمتي نوآبادي بڻجي ويو، جيستائين <small>1822</small>ع ۾ ان پنهنجي آزاديءَ جو اعلان نه ڪيو (اهو عمل 19هين صديءَ جي شروعات ۾ آمريڪا کنڊ ۾ هلندڙ آزاديءَ جي تحريڪن جي لهر جو حصو هو). سلطنت جو ٽيون دور پورچوگالي نوآبادياتيزم جي آخري مرحلي تي مشتمل آهي، جيڪو <small>1820</small>ع واري ڏهاڪي ۾ برازيل جي آزاديءَ کان پوءِ شروع ٿيو. ان وقت تائين, نوآبادياتي ملڪيتون پرتگالي تيمور ۽ هندستان ۽ ميڪاؤ ۾ انڪليو ۽ آفريقي ساحلي پٽي تي قلعن ۽ پوک ۾ گهٽجي ويون هيون (<small>19</small> صدي جي آخر ۾ آفريڪا لاءِ اسڪرئبل دوران اندروني طور تي وڌايو ويو). <small>1890</small> جي برطانوي الٽيميٽم آفريڪا ۾ پرتگالي عزائم جي گهٽتائي جو سبب بڻيو. انتونيو ڊي اوليويرا سالزار جي دور ۾ (<small>1932</small>-<small>1968</small>) ايسٽاڊو نوو آمريت پنهنجي آخري باقي ڪالونين تي قائم رهڻ لاءِ ڪجهه بدقسمت ڪوششون ڪيون. پليوريڪنٽيننٽلزم جي نظريي جي تحت, حڪومت پنهنجي ڪالونين جو نالو "اوورسيز پرائيونڊ" رکيو, جڏهن ته جبري مزدوري جي نظام کي برقرار رکيو, جنهن کان عام طور تي صرف هڪ ننڍڙو مقامي اشرافيه مستثنيٰ هو. آگسٽ 1961 ۾ ڊاهومي ساؤ جواؤ بپتسٽا ڊي اجودا جي قلعي کي ملائي ڇڏيو ۽ ساڳئي سال ڊسمبر ۾ هندستان گوا کي ملائي ڇڏيو. آگسٽ 1961ع ۾، ڊاهومي (Dahomey) ”ساؤ جواؤ بپٽسٽا ڊي اجوڊا“ (São João Baptista de Ajudá) جي قلعي تي قبضو ڪري ورتو، ۽ ان ئي سال جي ڊسمبر ۾ ڀارت گوا، دمن ۽ ديو کي پنهنجي ملڪيت ۾ شامل ڪري ورتو. آفريڪا ۾ پرتگالي نوآبادياتي جنگ <small>1961</small>ع کان وٺي <small>1974</small>ع ۾ ايسٽاڊو نووو (<small>Estado</small> <small>Novo</small>) حڪومت جي خاتمي تائين جاري رهي. پرتگال ۾ اپريل <small>1974</small>ع واري "ڪارنيشن انقلاب" (<small>Carnation</small> <small>Revolution</small>) جي نتيجي ۾ اتان جي آفريڪي نوآبادين مان تڪڙي واپسي عمل ۾ آئي ۽ <small>1975</small>ع ۾ انڊونيشيا پاران "پرتگالي تيمور" تي قبضو ڪيو ويو. نوآبادياتي نظام جي خاتمي سبب انهن علائقن مان پرتگالي آبادڪارن ۽ مخلوط نسل جي ماڻهن جو وڏي پيماني تي لڏپلاڻ وارو سلسلو شروع ٿيو. پرتگال 1999ع ۾ [[ميڪائو|مڪائو]] چين جي حوالي ڪري ڇڏيو، جنهن سان تقريبن 600 سال پراڻي پرتگالي سلطنت جو باضابطه خاتمو ٿيو. پرتگالي حڪمراني هيٺ رهجي ويل واحد ٻاهرين علائقن، يعني "ازورس ۽ مديرا"; جن جا مقامي رهواسي اڪثريت ۾ پرتگالي هئا, جو آئيني درجو "ٻاهرين صوبن" مان تبديل ڪري "خودمختيار علائقن" ۾ ڪيو ويو. "پرتگالي ٻولي ڳالهائيندڙ ملڪن جي ڪميونٽي" (<small>CPLP</small>) ان سلطنت جي ثقافتي جانشين آهي؛ اهو ادارو ساڳيو ئي ڪردار ادا ڪري ٿو جيڪو برطانوي سلطنت جو حصو رهندڙ ملڪن لاءِ ڪامن ويلٿ آف نيشنز (<small>Commonwealth</small> <small>of</small> <small>Nations</small>) ادا ڪري ٿو. ==شروعات (1139–1415)== ==پهرين سلطنت (1415–1663)== ==ٻيون سلطنت (1663–1822)== ==ٽيون سلطنت (1822–1999)== ==نوآبادياتي نظام جو خاتمو ۽ زوال (1954–1999)== ==ورثو== [[File:Belem - Padrao dos Descobrimentos.jpg|thumb|[[لزبن]] ۾ "دريافتن جي يادگار"]] هن وقت، "پرتگالي ٻولي ڳالهائيندڙ ملڪن جي ڪميونٽي" (CPLP) ان اڳوڻي سلطنت جي ثقافتي ۽ بين الحڪومتي جانشين طور ڪم ڪري رهي آهي.<ref name="CPLP_NewsID46">{{cite web |url=http://www.cplp.org/id-2752.aspx |title=CPLP Histórico – Como surgiu? |language=pt |publisher=CPLP |access-date=16 December 2015 |archive-date=27 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220627025943/https://www.cplp.org/id-2752.aspx |url-status=live }}</ref> مڪائو کي <small>20</small> ڊسمبر <small>1999</small> تي [[چين|چين جي عوامي جمهوريه]] ۽ پرتگال جي وچ ۾ ٻارهن سال اڳ ٿيل معاهدي جي شرطن تحت چين حوالي ڪيو ويو. ان جي باوجود، [[ميڪائو|مڪائو]] ۾ ڪينٽوني چيني سان گڏ پرتگالي ٻولي به سرڪاري حيثيت رکي ٿي.<ref>{{cite web|url=https://www.loc.gov/catdir/cpso/macau.html|title=Cataloging Policy and Support Office: Macau|publisher = [[Library of Congress]]|access-date=12 July 2012|archive-date=28 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220628084516/https://www.loc.gov/catdir/cpso/macau.html|url-status=live}}</ref> ازورس ۽ ماديرا - جن مان ماديرا غير آباد "سيويج آئلينڊز" (<small>Savage</small> <small>Islands</small>) جو انتظام به سنڀاليندو آهي - اهي واحد اوورسيز علائقا آهن جيڪي سياسي طور تي پرتگال سان جڙيل آهن. جيتوڻيڪ پرتگال <small>1975</small> ۾ ايسٽ تيمور (<small>East</small> <small>Timor</small>) کي نوآبادياتي تسلط کان آزاد ڪرڻ جو عمل شروع ڪيو هو، پر <small>1999</small> کان <small>2002</small> واري عرصي دوران ان کي ڪڏهن ڪڏهن پرتگال جي آخري باقي رهيل نوآبادي علائقي طور سمجهيو ويندو هو، ڇاڪاڻ ته پرتگال پاران ايسٽ تيمور تي انڊونيشيا جي حملي کي جائز قرار نه ڏنو ويو هو.<ref>de Almeida, p. 92</ref> پرتگال جي اڳوڻين نوآبادين مان اٺ (8) ملڪن ۾ پرتگالي سرڪاري ٻولي آهي. پرتگال سان گڏ، اهي هاڻي پرتگالي ٻولي ڳالهائيندڙ ملڪن جي ڪميونٽي (<small>CPLP</small>) جا ميمبر آهن؛ انهن سڀني جي گڏيل ايراضي <small>1</small><small>,07,42,000</small> چورس ڪلوميٽر آهي،<ref>{{cite web|title=CPLP|url=http://www.cplp.org/id-22.aspx|access-date=2010-08-12|archive-date=2009-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20091127143711/http://www.cplp.org/id-22.aspx|url-status=live}}</ref> جيڪا ڌرتيءَ جي خشڪي واري حصي (<small>14</small><small>,89,39,063</small> چورس ڪلوميٽر) جو <small>7.2</small> سيڪڙو آهي. <small>2023</small> تائين، <small>CPLP</small> جا <small>32</small> معاون مبصر (<small>Associate</small> <small>observers</small>) هئا، جيڪي پرتگال جي اڳوڻي سلطنت جي عالمي پهچ ۽ اثر کي ظاهر ڪن ٿا. ان کان علاوه، ٻارهن اميدوار ملڪن يا علائقن <small>CPLP</small> جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني آهي ۽ منظوري جا منتظر آهن. پرتگالي دنيا جي اهم ٻولين مان هڪ آهي ۽ ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان (سڄي دنيا ۾ تقريبن 240 ملين ماڻهو) ڇهين نمبر تي اچي ٿي.<ref name="língua portuguesa">{{cite web|title=língua portuguesa|url=http://diario.iol.pt/sociedade/lingua-portuguesa-portugues-ensino-governo-alunos/972503-4071.html|access-date=2010-08-12|archive-date=2010-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20101012031633/http://diario.iol.pt/sociedade/lingua-portuguesa-portugues-ensino-governo-alunos/972503-4071.html|url-status=dead}}</ref> اها [[آمريڪا کنڊ|آمريڪي کنڊن]] (<small>Americas</small>) ۾ ٽئين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندي ٻولي آهي، جنهن جو وڏو سبب برازيل آهي، جيتوڻيڪ ڪئناڊا، آمريڪا ۽ وينزويلا جهڙن ملڪن ۾ به پرتگالي ڳالهائيندڙن (<small>Lusophones</small>) جون وڏيون برادريون موجود آهن. ان کان علاوه، پرتگالي ٻوليءَ مان نڪتل ڪيتريون ئي [[ڪريئول ٻوليون|ڪريول ٻوليون]] به موجود آهن، جن ۾ ملاڪا ۾ ڪرسٽانگ (<small>Kristang</small>) ماڻهن پاران ڳالهائي ويندڙ ٻولي به شامل آهي.<ref>Velupillai, p. 519</ref> مثال طور، جيئن ته پرتگالي واپاري ئي غالباً پهريان ماڻهو هئا جن يورپ ۾ مٺي نارنگي (<small>sweet</small> <small>orange</small>) متعارف ڪرائي، تنهنڪري ڪيترين ئي جديد انڊو-يورپي ٻولين ۾ ان ميوي جو نالو انهن جي نالي پويان رکيو ويو آهي. ڪجھ مثال البانيا پورتوڪال([[wikt:portokall#Albanian|<small>portokall</small>]])، بلغاريا پورتوڪال ([[wikt:портокал#Bulgarian|<small>портокал</small>]])، يوناني پورتوڪالي ([[wikt:πορτοκάλι#Greek|<small>πορτοκάλι</small>]])، مقدوني پورتوڪال([[wikt:портокал#Macedonian|<small>портокал</small>]])، فارسي پرتقال ۽ روماني پورتوڪالا ([[wikt:portocală#Romanian|<small>portocală</small>]]) آھن.<ref name="plantname">{{cite web |title=Multilingual Multiscript Plant Name Database: Sorting Citrus Names |url=http://www.plantnames.unimelb.edu.au/Sorting/Citrus_2.html |publisher=[[University of Melbourne]] (www.search.unimelb.edu.au) |access-date=11 December 2012 |archive-date=15 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515001035/http://www.plantnames.unimelb.edu.au/Sorting/Citrus_2.html |url-status=live }}</ref><ref name="OstergrenBosse2011">{{cite book |last1=Ostergren |first1=Robert C. |last2=Le Bossé |first2=Mathias |title=The Europeans: A Geography of People, Culture, and Environment |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=y-1fwix23zMC&pg=PA129 |year=2011 |publisher=[[Guilford Press]] |isbn=978-1-60918-140-6 |page=129}}</ref> لاڳاپيل نالا ٻين ٻولين ۾ ملي سگھن ٿا، عربي برتقال ([[wikt:البرتقال#Arabic|البرتقال]])، جارجين "پورتوخالي" ([[wikt:ფორთოხალი#Georgian|<small>ფორთოხალი</small>]])، ترڪي پورتڪال ([[wikt:portakal#Turkish|<small>portakal</small>]]) ۽ امهاري: "برتڪان" (<small>birtukan</small>).<ref name="plantname" /> ان کان علاوه، ڏکڻ اٽلي جي لهجن جهڙوڪ نيپولٽن ۾، نارنگي کي پورتوگالو (''[[:wikt:portogallo|<small>portogallo</small>]])'' يا پورتوالو (''[[:wikt:it:purtuallo|<small>purtuallo</small>]])'' چيو ويندو آهي، جنهن جو لفظي مطلب آهي "پرتگالي شي"؛ اهو معياري اطالوي ٻوليءَ جي لفظ ارانچيا <small>(arancia)</small> جي ابتڙ آهي. ان جي بين الاقوامي اهميت جي روشني ۾، پرتگال ۽ برازيل پرتگالي کي گڏيل قومن جي سرڪاري ٻولين ۾ شامل ڪرڻ لاء هڪ تحريڪ جي اڳواڻي ڪري رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=http://diario.iol.pt/noticia.html?id=611263&div_id=4071 |title=ONU: Petição para tornar português língua oficial |publisher=Diario.iol.pt |date=2005-11-17 |access-date=2010-04-21 |archive-date=2009-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090109230440/http://diario.iol.pt/noticia.html?id=611263&div_id=4071 |url-status=dead }}</ref> <gallery> File:Sé de Santa Catarina.jpg|[[گووا]]، [[ڀارت|انڊيا]] ۾ "سي ڪيٿيڊرل" (<small>Se</small> <small>Cathedral</small>)؛ پرتگالي طرزِ تعمير جو هڪ مثال ۽ [[ايشيا]] جي وڏن گرجا گهرن مان هڪ File:IGLESIA DEL SANTÍSIMO SACRAMENTO COLONIA DEL SACRAMENTO.jpg|ڪولونيا ڊيل سيڪرامينٽو، [[يوراگوائي|يوراگوئي]] ۾ "باسليڪا ڊيل سانتيسيمو ساڪرامينٽو"؛ پرتگالي طرزِ تعمير جو هڪ ٻيو مثال ۽ [[ڏکڻ آمريڪا]] جي وڏن گرجا گهرن مان هڪ File:CidadeVelha-SaoFelipe1.jpg|سانتياگو ٻيٽ، [[ڪيپ ورڊي]] ۾ "فورٽ ريئل ڊي سائو فلپ" File:Dom Pedro V Theatre appearance. Aug. 2015.JPG|[[ميڪائو|مڪائو]]، [[چين]] ۾ "ڊوم پيڊرو V ٿيٽر"؛ اوڀر ايشيا ۾ مغربي طرز جي شروعاتي ٿيٽرن مان هڪ File:Pillar of Vasco da Gama.jpg|ماليندي، [[ڪينيا]] ۾ "واسڪو ڊي گاما جو ٿنڀ" File:Mapa da CPLP.png|پرتگالي ٻولي ڳالهائيندڙ ملڪن جي ڪميونٽي جو نقشو: رڪن ملڪ (نيرو)، ايسوسيئيٽ مبصر (سائو) ۽ سرڪاري طور تي دلچسپي رکندڙ ملڪ ۽ علائقا (سونهري) File:Portugal Império total.png|alt=حقيقي ملڪيتون  ڳولا جون مهمون  اثر ۽ واپار جا علائقا  خودمختياري جا دعوا  واپاري مرڪز  سامونڊي ڳولا جا مکيه رستا ۽ اثر جا علائقا|{{color box|red}} حقيقي ملڪيتون<br />{{color box|Olive}} ڳولا جون مهمون<br />{{color box|Orange}} اثر ۽ واپار جا علائقا<br />{{color box|Pink}} خودمختياري جا دعوا<br />{{color box|Green}} واپاري مرڪز<br />{{color box|SkyBlue}} سامونڊي ڳولا جا مکيه رستا ۽ اثر جا علائقا File:PortugueseColonialEmpire02.png|دنيا جا اهي علائقا جيڪي تاريخ جي ڪنهن نه ڪنهن دور ۾ پرتگالي سلطنت جو حصو رهيا. </gallery> ==وڌيڪ ڏسو== * [[اسپيني سلطنت]] * [[واسڪو ڊيگاما|واسڪو ڊي گاما]] * [[برازيل|برازيل، پرتگال ۽ الواريز جي بادشاهت]] * [[پورچوگيزي ٻولي|پرتگالي ٻولي]] * [[پرتگالي مذهبي احتساب]] * [[مئگيلان سامونڊي گذرگاهه]] * پرتگالي ايجادون * پرتگالي-سورينامي * اخراج جو فرمان * گووا انڪوزيشن * لوسوٽروپيڪلزم * آفريڪا ۾ پرتگالي ٻولي * پرتگالي سلطنت جو ارتقا * پرتگالي نوآبادياتي طرزِ تعمير * پرتگال جي مينوئل اول پاران يهودين ۽ مسلمانن تي ظلم * پرتگالي انڊيا بحري فوجي دستا (آرماداس) ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} {{Wikivoyage}} {{Library resources box|onlinebooks=yes}} *[http://www.timelines.info/history/empires_and_civilizations/portuguese_empire/ Portuguese Empire Timeline] *[http://www.colonialvoyage.com/ Dutch Portuguese Colonial History]: history of the Portuguese and the Dutch in Ceylon, India, Malacca, Bengal, Formosa, Africa, Brazil. Language Heritage, lists of remains, maps. *[http://www.wdl.org/en/item/4397/ "The Present State of the West-Indies: Containing an Accurate Description of What Parts Are Possessed by the Several Powers in Europe"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171124004659/https://www.wdl.org/en/item/4397/ |date=2017-11-24 }} by [[Thomas Kitchin]] *[https://web.archive.org/web/20130217055451/http://www.spiceislandsforts.com/ Forts of the Spice Islands of Indonesia] * Senaka Weeraratna, 2005, [http://vgweb.org/unethicalconversion/port_rep.htm "Repression of Buddhism in Sri Lanka by the Portuguese (1505–1658)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200225130354/http://vgweb.org/unethicalconversion/port_rep.htm |date=25 February 2020 }}, Australian Centre for Sri Lankan Unity {{Navboxes |title = Articles and topics related to the {{C|Portuguese Empire}} |state = collapsed |list1 = {{Portuguese Monarchy Topics}} {{Portugal topics | collapsed }} {{Colonialism}} {{History of Europe}} }} {{Authority control}} [[زمرو:پرتگالي سلطنت]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]] [[زمرو:اولهندي تهذيب]] [[زمرو:اڳوڻي عيسائي رياستون]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون بادشاھتون]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون]] [[زمرو:اڳوڻي بين البراعظمي سلطنتون]] [[زمرو:پرتگال جي بادشاهت]] [[زمرو:پرتگال جي جديد تاريخ]] [[زمرو:يورپي نوآباديات جي تاريخ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ پرتگالي نوآباديات]] [[زمرو:ايشيا ۾ پرتگالي نوآباديات]] [[زمرو:آمريڪا کنڊ ۾ پرتگالي نوآباديات]] [[زمرو:پرتگالي نشاة ثانيه]] [[زمرو:سامونڊي پار سلطنتون]] [[زمرو:پرتگال ۾ ٻيون هزاريو عيسوي]] [[زمرو:يورپ ۾ 1415ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:يورپ ۾ 1999ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:پرتگال ۾ 1999ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:1415ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:1999ع ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:پرتگال ۾ 1410ع واري ڏهاڪي ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:پرتگالي سلطنت ۾ 1999ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:پرتگال جي شروعاتي جديد تاريخ]] [[زمرو:اڳوڻيون عيسائي رياستون]] [[زمرو:پرتگالي سلطنت ۾ 1410ع واري ڏهاڪي ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:سلطنتون]] qlsx7w3iatm18rmsvl2zibnlhiv6vru 0 102601 412037 411440 2026-09-14T02:50:10Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412037 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = خير محمد آريجا | native_name = خير محمد آريجا | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون|شهر ۽ ٽائون ڪميٽي]] | image_skyline = | image_caption = | image_map = Larkana District.jpg | mapsize = 250px | map_caption = [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو انتظامي نقشو؛ [[باقراڻي تعلقو]] وچئين حصي ۾ ڏيکاريل آهي | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name3 = [[باقراڻي تعلقو]] | government_type = [[ٽائون ڪميٽي]] | government_footnotes = <ref name="ECP2022">{{cite web |title=Appointment of District Returning Officers, Returning Officers and Assistant Returning Officers for Local Government Elections in Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/67780.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |date=13 April 2022 |access-date=11 September 2026 }}</ref> | population_total = 26,047 | population_as_of = 2023 | population_footnotes = <ref name="PBS2023">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 77111 }} '''خير محمد آريجا''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي [[باقراڻي تعلقو|باقراڻي تعلقي]] ۾ واقع هڪ تاريخي شهر ۽ [[ٽائون ڪميٽي]] آهي. سرڪاري آدمشماريءَ جي رڪارڊ ۾ شهر '''آريجا ٽائون ڪميٽي''' جي نالي سان درج آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ان جي آبادي '''26,047''' هئي، جنهن ۾ 13,455 مرد ۽ 12,592 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2023"/> 2017ع ۾ شهر جي آبادي 20,608 هئي؛ اهڙيءَ طرح 2017ع کان 2023ع دوران سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح لڳ ڀڳ 3.99 سيڪڙو رهي.<ref name="PBS2023"/> خير محمد آريجا تاريخي طور ديني تعليم، عالمن ۽ مدرسن لاءِ سڃاتو وڃي ٿو. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب هتي 18هين صديءَ ۾ هڪ اهم ديني درسگاهه قائم ٿي، جنهن مان سنڌ جي ڪيترن معروف عالمن تعليم حاصل ڪئي.<ref name="SindhianaMadrasas">{{cite web |title=خير محمد آريجا جا مدرسا |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AE%D9%8A%D8%B1+%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%D8%A2%D8%B1%D9%8A%D8%AC%D8%A7+%D8%AC%D8%A7+%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D8%A7 |publisher=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> شهر [[ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ]] جي قائم ڪيل '''گل حيات انسٽيٽيوٽ''' سبب پڻ سنڌ جي تاريخي، ادبي ۽ تحقيقي حلقن ۾ سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="GulHayat">{{cite web |title=About Us |url=https://drpathan.com/about-us/ |publisher=گل حيات انسٽيٽيوٽ |access-date=11 September 2026 }}</ref> [[File:Larkana District.jpg|thumb|left|280px|[[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جا چار تعلقا؛ خير محمد آريجا [[باقراڻي تعلقو|باقراڻي تعلقي]] ۾ واقع آهي.]] == نالو == شهر جو نالو '''خير محمد آريجا''' يا '''خير محمد آريجو''' ٻنهي صورتن ۾ مقامي تاريخي ادب ۾ ملي ٿو. سنڌ جي ماڳن سان لاڳاپيل چوڻين بابت هڪ ماخذ ۾ لاڙڪاڻي ۽ قمبر-شهدادڪوٽ جي آريجا برادريءَ جي وڏين آبادين مان خير محمد آريجا کي سڀ کان اهم آبادين مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Proverbs">{{cite web |title=آريجا |url=https://books.sindhsalamat.com/book/366/read/18551 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |access-date=11 September 2026 }}</ref> ساڳئي ماخذ موجب شهر سان ''خير محمد آريجو'' نالي هڪ مذهبي بزرگ جي روايت پڻ لاڳاپيل آهي. هن بابت مقامي روايتن ۾ مذهبي پابندي ۽ سادگيءَ جا قصا بيان ڪيا ويا آهن، جن مان شهر بابت هڪ مشهور سنڌي چوڻي پڻ وجود ۾ آئي.<ref name="Proverbs"/> == تاريخ == خير محمد آريجا جي شروعات ۽ اوسر بابت تفصيلي مقامي تاريخ ڊاڪٽر غلام علي همت علي سانگي پنهنجي لاڙڪاڻي بابت لکيل ڪتاب ۾ ڏني آهي. ان ماخذ موجب موجوده شهر جي ابتدائي آبادي مخدوم شهاب الدين مڱريي جي خاندان سان منسوب ڪئي وڃي ٿي، جنهن هن علائقي ۾ اچي وسندي، مسجد ۽ ديني مدرسو قائم ڪيو. ان ابتدائي آباديءَ کي '''مخدوم شهاب الدين مڱريو پيرزادو ڳوٺ''' سڏيو ويندو هو.<ref name="LarkanaHistory">{{cite web |title=خير محمد آريجو ڳوٺ |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1069/read/54769 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |access-date=11 September 2026 }}</ref> ساڳئي مقامي تاريخ موجب وقت سان گڏ آريجا برادريءَ جي آبادي ۽ زمينداريءَ ۾ واڌ ٿي ۽ وسندي خير محمد آريجا جي نالي سان مشهور ٿي. [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن جي دور]] ۾ هتي ديني تعليم جي سرگرمين ۾ واڌ آئي، جڏهن ته [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن جي دور]] ۾ شهر وڌيڪ وڌيو. ماخذ موجب ٽالپر دور ۾ هتي سرڪاري انتظام سان لاڳاپيل هڪ ديرو پڻ قائم هو.<ref name="LarkanaHistory"/> هڪ ٻئي سفرنامي ۽ تاريخي بيان ۾ خير محمد آريجا کي لاڙڪاڻي جي قديم ۽ مشهور ڳوٺن مان شمار ڪندي ان جي قيام کي ڪلهوڙا دور کان اڳ يا ان جي شروعاتي دور سان ڳنڍيو ويو آهي. ان بيان موجب شهر جي پراڻي شهرت خاص طور مخدوم شهاب الدين ۽ علامه محمد آريجوي جي علمي سرگرمين سبب هئي.<ref name="HistoricVillages">{{cite web |title=لاڙڪاڻي جا ڪجهه تاريخي ڳوٺ |url=https://books.sindhsalamat.com/book/21/read/275 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |access-date=11 September 2026 }}</ref> === پراڻو انتظامي تعلق === خير محمد آريجا بابت پراڻن ڪتابن ۽ سوانحي ماخذن ۾ اڪثر '''تعلقو ڏوڪري''' لکيل ملي ٿو. اهو ان وقت جي انتظامي ورهاست سان واسطو رکي ٿو، جڏهن اڄوڪو باقراڻي تعلقو ڏوڪري تعلقي جو حصو هو. موجوده سرڪاري رڪارڊ خير محمد آريجا کي '''باقراڻي تعلقي''' ۽ آريجا ٽائون ڪميٽي ۾ شامل ڪري ٿو.<ref name="ECP2022"/> مثال طور، ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ بابت پراڻي سوانح ۾ سندس جنم هن ڳوٺ ۾ ”تعلقو ڏوڪري“ لکيل آهي، جڏهن ته گل حيات انسٽيٽيوٽ جي هاڻوڪي سرڪاري پتي ۾ صاف طور '''خير محمد آريجا، تعلقو باقراڻي، ضلعو لاڙڪاڻو''' ڄاڻايل آهي.<ref name="DurSindhiana">{{cite web |title=پٺاڻ درمحمد ڊاڪٽر |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%BE%D9%BA%D8%A7%DA%BB+%D8%AF%D8%B1%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%DA%8A%D8%A7%DA%AA%D9%BD%D8%B1 |publisher=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] |access-date=11 September 2026 }}</ref><ref name="GulHayat"/> == آبادي == پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب خير محمد آريجا/آريجا ٽائون ڪميٽي جي آبادي 2017ع ۾ 20,608 هئي، جيڪا 2023ع ۾ وڌي 26,047 ٿي وئي.<ref name="PBS2023"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''خير محمد آريجا جي آبادي''' |- style="background:#355c7d; color:white;" ! آدمشماري ! ڪل آبادي ! مرد ! عورتون ! گذريل آدمشماريءَ کان واڌ |- style="background:#edf5fb;" | '''2017ع''' | 20,608 | 10,412 | 10,190 | — |- style="background:#fff3d6;" | '''2023ع''' | 26,047 | 13,455 | 12,592 | لڳ ڀڳ 26.4٪ |} <small>ذريعو: [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]].<ref name="PBS2023"/></small> 2023ع ۾ شهر جي سراسري گهريلو جسامت 5.59 ماڻهو في گهر هئي، جڏهن ته 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني واڌ جي شرح 3.99 سيڪڙو درج ڪئي وئي.<ref name="PBS2023"/> == رهائش ۽ بنيادي سهولتون == 2023ع جي رهائشي آدمشماريءَ موجب آريجا ٽائون ڪميٽي ۾ '''4,663 رهائشي گهر''' هئا. انهن مان 1,228 پڪا، 581 نيم پڪا ۽ 2,854 ڪچا گهر درج ڪيا ويا.<ref name="PBSHousing">{{cite web |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_34_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''رهائشي گهرن جي بناوت، 2023ع''' |- style="background:#7067a8; color:white;" ! ڪل گهر ! پڪا ! نيم پڪا ! ڪچا |- style="background:#eeeafd;" | '''4,663''' | 1,228 | 581 | 2,854 |} <small>ذريعو: پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس.<ref name="PBSHousing"/></small> آدمشماريءَ جي ساڳئي جدول ۾ شهر جي گهرن لاءِ پاڻي، بجلي، گئس ۽ ٻين بنيادي سهولتن بابت پڻ انگ اکر ڏنا ويا آهن.<ref name="PBSHousing"/> == ديني ۽ علمي تاريخ == خير محمد آريجا جي سڃاڻپ جو اهم حصو ان جي ديني درسگاهن جي تاريخ آهي. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب علامه محمد آريجوي 1160هه/1747ع ڌاري هتي هڪ ديني مدرسو قائم ڪيو. هن درسگاهه ۾ سنڌ جي مشهور صوفي ۽ عالم '''سيد محمد راشد روضي ڌڻي''' پڻ درس نظامي ۽ حديث جي تعليم حاصل ڪئي.<ref name="SindhianaMadrasas"/> علامه محمد آريجوي کان پوءِ علامه غلام حسين آريجوي هتي ديني تعليم جو سلسلو جاري رکيو. هن علمي روايت سان مولانا تاج محمد آريجوي، مولانا حڪيم غلام عمر آريجو ۽ ٻين عالمن جا نالا لاڳاپيل آهن.<ref name="SindhianaMadrasas"/> تاريخي مطالعي ۾ علامه محمد آريجوي کي پنهنجي دور جي وڏن ديني استادن مان شمار ڪيو ويو آهي. هڪ تاريخي بيان موجب سندس علمي شهرت ايتري هئي جو کيس پنهنجي زماني جو '''استاد ڪل''' سڏيو ويندو هو.<ref name="HistoricVillages"/> === مدرسه شمس العلوم === مولانا '''تاج محمد رضائي''' خير محمد آريجا ۾ 1347هه/1928ع ۾ هڪ ديني درسگاهه قائم ڪيو، جنهن جو نالو '''مدرسه شمس العلوم''' رکيو ويو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب هي مدرسو پوءِ به ديني تعليم جو مرڪز رهيو.<ref name="TajMuhammad">{{cite web |title=تاج محمد رضائي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D8%A7%D8%AC+%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%A6%D9%8A |publisher=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> مولانا تاج محمد رضائي تفسير، فقهه، عقائد ۽ عربي گرامر جو عالم ۽ شاعر هو. سنڌولوجيڪل اڀياس ۾ پڻ کيس خير محمد آريجا جو عالم ڄاڻائيندي سندس علمي ڪم ۽ شاگردن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="Sindhological">{{cite journal |title=Religious Scholars of Sindh |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sindhological_Studies_%282001_Vol_19%29-Shoukat_Hussain_Shoro-2001-cs.pdf |journal=Sindhological Studies |volume=19 |year=2001 |access-date=11 September 2026 }}</ref> == گل حيات انسٽيٽيوٽ == '''گل حيات انسٽيٽيوٽ''' خير محمد آريجا ۾ قائم هڪ تحقيقي، تعليمي ۽ سماجي ڀلائيءَ وارو ادارو آهي. ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ هن اداري جو بنياد آگسٽ 1990ع ۾ وڌو.<ref name="GulHayat"/> اداري جو بنيادي مقصد سنڌ جي تاريخ، ثقافت، ادب، تعليم، صحافت ۽ سماجي تاريخ سان لاڳاپيل دستاويزن ۽ ماخذن کي گڏ ڪرڻ ۽ محفوظ ڪرڻ آهي. ان جي مجموعن ۾ سنڌ جي سياسي تحريڪن، ادبي تاريخ، صحافت، سماجي تنظيمن، پاڪستان تحريڪ ۽ برطانوي دور جي سنڌ بابت مواد شامل آهي.<ref name="GulHayat"/> گل حيات انسٽيٽيوٽ تحقيق ڪندڙن، ايم فل ۽ پي ايڇ ڊي شاگردن کي ماخذن تائين رسائي ۽ تحقيقي رهنمائي پڻ فراهم ڪندو رهيو آهي.<ref name="GulHayat2">{{cite web |title=Gul Hayat Institute |url=https://drpathan.com/gul-hayat-institute-2/ |publisher=گل حيات انسٽيٽيوٽ |date=7 April 2025 |access-date=11 September 2026 }}</ref> 1998ع ۾ ايمسٽرڊيم جي '''انٽرنيشنل انسٽيٽيوٽ آف سوشل هسٽري''' خير محمد آريجا ۾ گل حيات انسٽيٽيوٽ طرفان سنڌ جي سماجي تاريخ جو مواد محفوظ ڪرڻ جي ڪوششن کي ساراهيو ۽ ٻنهي ادارن وچ ۾ علمي سهڪار جي تجويز ڏني.<ref name="IISH">{{cite web |title=People Speak About Gulhayat |url=https://drpathan.com/people-speak-about-gulhayat/ |publisher=گل حيات انسٽيٽيوٽ |access-date=11 September 2026 }}</ref> == تعليم == خير محمد آريجا ۽ آريجا ٽائون ڪميٽي اندر ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين لاءِ سرڪاري پرائمري ۽ سيڪنڊري اسڪول موجود آهن. سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري موجب شهر ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول خير محمد آريجا''' ۽ '''گورنمينٽ گرلز هاءِ اسڪول خير محمد آريجا''' قائم آهن. انهن جا سيمس ڪوڊ ترتيبوار 413040325 ۽ 413040329 آهن.<ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=School Directory – District Larkana |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/13-District_Larkana.pdf |publisher=Reform Support Unit, School Education and Literacy Department, Government of Sindh |access-date=11 September 2026 }}</ref> شهر ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول خير محمد آريجا''' پڻ موجود آهي، جڏهن ته آريجا واري تعليمي انتظامي يونٽ اندر قلندر آباد، پنجو ديرو، داتو سهڙو، عبدالصمد تونيو، ميان جو ڳوٺ ۽ ٻين آبادين ۾ سرڪاري پرائمري اسڪول درج ٿيل آهن.<ref name="SchoolDirectory"/> 2025ع جي سنڌ تعليم کاتي جي سرڪاري حڪمن ۾ پڻ گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول خير محمد آريجا ۽ گورنمينٽ گرلز هاءِ اسڪول خير محمد آريجا فعال سرڪاري ادارن طور درج آهن.<ref name="Education2025">{{cite web |title=Transfer and Posting Order |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/110983%20Order%20for%20transfer%20and%20posting%20as%20HST%20in%20respect%20of%20Mr%20Aarif%20Hussain%2CHST%2CID%20No.10818204.PDF |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |date=14 March 2025 |access-date=11 September 2026 }}</ref> نيشنل ڪميشن فار هيومن ڊولپمينٽ جي رڪارڊ ۾ پڻ خير محمد آريجا واري علائقي ۾ ميان جو ڳوٺ ۽ قلندر آباد سميت تعليمي مرڪز درج ٿيل آهن.<ref name="NCHD">{{cite web |title=Sindh Schools List |url=https://nchd.org.pk/SiteImage/Misc/files/sindh%20list.pdf |publisher=National Commission for Human Development |access-date=11 September 2026 }}</ref> == صحت == خير محمد آريجا ۾ '''تعلقه هيڊڪوارٽر اسپتال باقراڻي @ آريجا''' واقع آهي. [[پيپلز پرائمري هيلٿ ڪيئر انيشيئيٽو سنڌ]] جي رڪارڊ ۾ هن اسپتال کي باقراڻي تعلقي جي مرڪزي صحت اداري طور ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="PPHI">{{cite web |title=CEO's Field Visit to THQ Bakrani @ Arija and RHC Banguldero in District Larkano |url=https://pphisindh.org/home/news_slide.php?id=284 |publisher=[[پيپلز پرائمري هيلٿ ڪيئر انيشيئيٽو سنڌ]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> اسپتال ۾ تعلقي سطح تي عام علاج، ايمرجنسي ۽ بنيادي طبي خدمتون فراهم ڪيون وڃن ٿيون، جڏهن ته پي پي ايڇ آءِ طرفان اداري جي خدمتن ۽ سهولتن جي نگراني جا دورا پڻ ڪيا ويا آهن.<ref name="PPHI"/> == مقامي حڪومت == خير محمد آريجا سنڌ جي مڪاني حڪومت واري نظام ۾ '''آريجا ٽائون ڪميٽي''' جي نالي سان هڪ شهري مڪاني ادارو آهي. اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان 2022ع جي بلدياتي چونڊن لاءِ آريجا ٽائون ڪميٽي کي الڳ چونڊ دائري طور درج ڪيو.<ref name="ECP2022"/> اليڪشن ڪميشن جي سرڪاري رڪارڊ ۾ آريجا ٽائون ڪميٽي باقراڻي تعلقي ۾ ڏيکاريل آهي، جڏهن ته چونڊيل مقامي نمائندن جا رهائشي پتا پڻ ”ڳوٺ ۽ پوسٽ آفيس خير محمد آريجا، تعلقو باقراڻي، ضلعو لاڙڪاڻو“ طور درج آهن.<ref name="ECPMembers">{{cite web |title=Notification of Returned Candidates of Local Government |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/43529.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> 2022ع واري چونڊ انتظام ۾ آريجا ۽ ڳيريلو کي باقراڻي تعلقي جون ٻه الڳ ٽائون ڪميٽيون قرار ڏنو ويو هو.<ref name="ECP2022"/> == معيشت == خير محمد آريجا لاڙڪاڻي جي زرعي ميداني خطي ۾ واقع آهي. مقامي تاريخي بيانن ۾ علائقي جي زمين کي زرخيز ۽ باغن لاءِ موزون قرار ڏنو ويو آهي ۽ خاص طور انب، زيتون ۽ ليمن جهڙن باغن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="LarkanaHistory"/> [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي زرعي معيشت وڏي پيماني تي واهن جي آبپاشيءَ سان ڳنڍيل آهي. ضلعي مان رائيس ڪئنال ۽ دادو ڪئنال سميت وڏا آبپاشي واهه گذرن ٿا، جيڪي زرعي زمينن لاءِ پاڻيءَ جا اهم ذريعا آهن.<ref name="LarkanaWater">{{cite web |title=Environmental Impact Assessment – Installation of Incinerators for Disposal of Biomedical Waste in District Larkana |url=https://urckarachi.org/wp-content/uploads/2015/12/Final-Report-EIA-Waste-Incinerators-Larkana-051020.pdf |access-date=11 September 2026 }}</ref> [[File:Dadu Canal (Panj More) - panoramio.jpg|thumb|280px|[[دادو واهه]] جي هڪ تصوير؛ لاڙڪاڻي ۽ ڀرپاسي واري زرعي پٽيءَ جي معيشت واهن جي آبپاشيءَ سان ڳنڍيل آهي.]] == سماج ۽ ثقافت == مقامي تاريخي ماخذن موجب خير محمد آريجا ۾ مختلف سنڌي برادريون آباد رهيون آهن، جن ۾ آريجا، ابڙا، بروهي، ڀٽي، مڱريا، ماڇي، ميربحر، منگي، ڪلهوڙا، ڪنڀر، سيد، سومرا، سيال، چنا، پٺاڻ، کوکر، پيرزادا ۽ شيخ وغيره شامل آهن.<ref name="LarkanaHistory"/> هن فهرست کي تاريخي سماجي بيان طور ڏسڻ گهرجي؛ جديد سرڪاري آدمشماري ذات يا برادريءَ موجب اهڙي شهري ورهاست شايع نٿي ڪري. خير محمد آريجا سنڌي لوڪ چوڻين ۾ پڻ ذڪر ٿيل آهي. آريجن بابت هڪ مشهور چوڻي شهر جي مذهبي ۽ سماجي روايتن سان ڳنڍيل ٻڌائي وڃي ٿي.<ref name="Proverbs"/> == مشهور شخصيتون == === ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ === [[ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ]] سنڌي اديب، تاريخدان، محقق ۽ تعليمدان 25 مئي 1945ع تي خير محمد آريجا ۾ ڄائو. هن سنڌ جي تاريخ ۽ ادب بابت وسيع تحقيقي ڪم ڪيو ۽ 1990ع ۾ پنهنجي اباڻي شهر ۾ گل حيات انسٽيٽيوٽ قائم ڪيو.<ref name="DurSindhiana"/><ref name="GulHayat"/> === مولانا تاج محمد رضائي === مولانا تاج محمد رضائي خير محمد آريجا سان تعلق رکندڙ ديني عالم، شاعر ۽ نثرنگار هو. هن 1928ع ۾ شهر ۾ مدرسه شمس العلوم جو بنياد وڌو ۽ فقهي، ديني ۽ درسي موضوعن تي ڪيترائي ڪتاب لکيا.<ref name="TajMuhammad"/> === علامه محمد آريجوي === علامه محمد آريجوي 18هين صديءَ جو مشهور عالم ۽ مدرس هو، جنهن خير محمد آريجا ۾ ديني درسگاهه قائم ڪئي. سندس شاگردن ۾ سيد محمد راشد روضي ڌڻي جو نالو خاص طور ذڪر ڪيو وڃي ٿو.<ref name="SindhianaMadrasas"/> == پوسٽ ۽ رابطي جون سهولتون == پوسٽل رڪارڊن موجب خير محمد آريجا جو پوسٽل ڪوڊ '''77111''' آهي.<ref name="Postal">{{cite web |title=Larkana Postal Codes |url=https://www.mapanet.eu/en/postal-codes/?C=PK&L=0&n=6&o=&page=11&r1=08&r2=07 |access-date=11 September 2026 }}</ref> ڳوٺ جو پوسٽ آفيس وارو نالو ڪيترن سرڪاري تعليمي ۽ چونڊ دستاويزن ۾ '''پوسٽ آفيس خير محمد آريجا''' طور استعمال ٿيل آهي.<ref name="SchoolDirectory"/><ref name="ECPMembers"/> == پڻ ڏسو == * [[باقراڻي تعلقو]] * [[باقراڻي]] * [[ڳيريلو]] * [[لاڙڪاڻو ضلعو]] * [[ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ]] * [[سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس] * [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ |date=2024-05-08 }} * [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو] * [https://pphisindh.org پيپلز پرائمري هيلٿ ڪيئر انيشيئيٽو سنڌ] * [https://drpathan.com گل حيات انسٽيٽيوٽ] [[زمرو:باقراڻي تعلقو]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون]] dwred7ogcwgr4826cxu5nxmykh9f7gu 0 102603 412152 411444 2026-09-14T09:10:37Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412152 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ڳيريلو | native_name = ڳيريلو | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون|شهر ۽ ٽائون ڪميٽي]] | image_skyline = | image_caption = | image_map = Sindh Dist Larkana.svg | mapsize = 250px | map_caption = [[سنڌ]] ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو مقام | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|26|07|N|68|04|34|E|region:PK-SD|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name3 = [[باقراڻي تعلقو]] | government_type = [[ٽائون ڪميٽي]] | leader_title = چيئرمين | leader_name = | unit_pref = Metric | population_total = 14,726 | population_as_of = 2023 | population_footnotes = <ref name="PBS2023Urban">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 77120 }} '''ڳيريلو''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي [[باقراڻي تعلقو|باقراڻي تعلقي]] ۾ واقع هڪ ننڍڙو تاريخي شهر ۽ [[ٽائون ڪميٽي]] آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري آدمشماريءَ ۾ اهو '''ڳيريلو ٽائون ڪميٽي''' جي نالي سان شهري آبادي طور درج آهي. شهر جي ڪل آبادي 14,726 هئي، جنهن ۾ 7,770 مرد ۽ 6,956 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2023Urban"/> 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ ڳيريلي جي آبادي 11,597 هئي، تنهنڪري ڇهن سالن دوران شهر جي آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو واڌ ٿي. 2017ع کان 2023ع تائين ان جي سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.<ref name="PBS2017Urban">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Census 2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07802.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=11 September 2026 }}</ref><ref name="PBS2023Urban"/> ڳيريلو لاڙڪاڻي جي قديم آبادين مان هڪ آهي. تاريخي ماخذن موجب موجوده ڳوٺ جي آبادي گهٽ ۾ گهٽ 16هين صديءَ تائين پوئتي وڃي ٿي ۽ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] ۾ هي علائقو سياسي، مذهبي ۽ واپاري لحاظ کان اهم مرڪز رهيو.<ref name="Kalhoro2012">{{cite book |last=Kalhoro |first=Zulfiqar Ali |title=Kamber, Shahdadkot & Miro Khan: Stories of Past & Present |year=2012 |url=https://www.scribd.com/document/95764266/Kamber-Shahdadkot-amp-Miro-Khan-Stories-of-Past-amp-Present-as-Told-by-Zulfiqar-Ali-Kalhoro-2012 |access-date=11 September 2026 }}</ref> [[File:Sindh Dist Larkana.svg|thumb|left|280px|[[سنڌ]] ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو مقام.]] == جاگرافي == ڳيريلو اتر سنڌ جي زرعي ميداني علائقي ۾، [[ڏوڪري]] کان لڳ ڀڳ 7 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي. کليل جاگرافيائي ڊيٽابيسن موجب شهر جو مرڪزي مقام لڳ ڀڳ 27.435° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68.076° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي آهي ۽ ان جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 58 ميٽر آهي.<ref name="Mapcarta">{{cite web |title=Garello Map |url=https://mapcarta.com/N11232930572 |website=Mapcarta |access-date=11 September 2026 }}</ref> شهر جي ڀرپاسي ۾ اسلام آباد، غلام علي زهراڻي، فقير محمد کوکر، جهنجهڻ، پٽارو، جتوئي، علي خان پنهور ۽ ٻيون ڳوٺاڻيون آباديون واقع آهن.<ref name="Mapcarta"/> ڳيريلو زرعي علائقي جي وچ ۾ واقع آهي ۽ ان جي ڀرپاسي واري زمين واهن ۽ واٽر ڪورسن وسيلي آباد ٿئي ٿي. تاريخي ماخذن ۾ هن علائقي جي زمين کي زرعي لحاظ کان زرخيز قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="GerelloHistory">{{cite web |title=ڳيريلو |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/1069/read/54751 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |access-date=11 September 2026 }}</ref> == نالو == ڳيريلي جي نالي جي اصل بابت هڪ کان وڌيڪ روايتون موجود آهن. تاريخدان ذوالفقار علي ڪلهوڙي موجب '''ڳيريلو''' اصل ۾ قمبر واري علائقي ۾ چانڊيا قبيلي جي جاگير مان وهندڙ '''ڳيريلو نئن''' جو نالو هو. ان روايت موجب نئن جي ڪنارن وٽ رهندڙ ماڻهن 16هين صديءَ ۾ هن علائقي ڏانهن لڏي اچي وسندي قائم ڪئي ۽ پنهنجي پراڻي علائقي جي نسبت سان ان جو نالو ڳيريلو رکيو.<ref name="Kalhoro2012"/> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] پڻ قمبر واري علائقي ۾ '''ڳيريلو نئن''' جو ذڪر ڪري ٿي، جيڪا کيرٿر مان برساتي پاڻي کڻي چانڊين جي جاگير واري زمين کي سيراب ڪندي آهي.<ref name="SindhianaNain">{{cite web |title=سنڌ جون نئيون |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C+%D8%AC%D9%88%D9%86+%D9%86%D8%A6%D9%8A%D9%88%D9%86 |publisher=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> هڪ ٻي مقامي لوڪ روايت موجب ڪلهوڙا دور جي هڪ عملدار شڪار دوران هڪ ڳيرو ماريو، جنهن کان پوءِ ان جي مادي به ساڳئي جاءِ تي مري وئي. روايت موجب ماديءَ جي وفاداريءَ کان متاثر ٿي هن وسندي کي ”ڳيري جي لوءِ“ مان '''ڳيريلو''' نالو ڏنو ويو.<ref name="GerelloHistory"/> هيءَ روايت لوڪ ڪهاڻيءَ جي نوعيت جي آهي ۽ تاريخي ماخذن ۾ نالي جي نئن سان لاڳاپيل تشريح کان مختلف آهي. == تاريخ == === ابتدائي آبادي === هڪ تاريخي تحقيق موجب ڳيريلو 16هين صديءَ ۾ آباد ٿيو. ان تحقيق ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته قمبر جي چانڊيا جاگير واري ڳيريلو نئن جي ڪناري کان آيل ماڻهن هتي نئين آبادي قائم ڪئي، جيڪا پوءِ ساڳئي نالي سان مشهور ٿي.<ref name="Kalhoro2012"/> ڳيريلو بعد ۾ ڪلهوڙن جي تحريڪ ۽ سندن سياسي عروج سان پڻ لاڳاپيل رهيو. تاريخدان ذوالفقار علي ڪلهوڙي جي تحقيق موجب شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو ڪلهوڙن لاءِ ڊگهي عرصي تائين هڪ '''دائري''' يا سياسي ۽ روحاني مرڪز جي حيثيت رکندو هو.<ref name="Kalhoro2012"/> === ڪلهوڙا دور === 17هين ۽ 18هين صديءَ ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] سنڌ جي سياسي طاقت طور اڀريو. ڳيريلو سندن شروعاتي اثر واري علائقي ۾ شامل هو. تاريخي ماخذن ۾ هن علائقي جي ڀرپاسي ۾ ڪلهوڙن ۽ مغل لشڪر وچ ۾ ويڙهه جو پڻ ذڪر ملي ٿو.<ref name="Kalhoro2012"/> سنڌ جي تاريخي ماڳن بابت تحقيق ۾ ڳيريلي سان لاڳاپيل هڪ پراڻي مقبري جا آثار پڻ درج ڪيا ويا آهن. ''The Lost Glory of Larkana'' ۾ مقبري جي اڏاوت، سرن، محرابي پينلن، گنبذ جي ڍانچي ۽ اندروني سجاوٽ جو تفصيلي بيان ڏنل آهي.<ref name="LostGlory">{{cite book |title=The Lost Glory of Larkana Including Kamber Shahdadkot District |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/The_Lost_Glory_of_Larkana-Dr_Syed_Shakir_Ali_Shah-2022-cs.pdf |year=2022 |access-date=11 September 2026 }}</ref> === تاريخي مسجد === تاريخي تحقيق موجب ڳيريلي ۾ هڪ '''ٽن گنبذن واري قديم مسجد''' پڻ موجود رهي آهي، جنهن کي ڪاشيءَ جي سرن سان سينگاريل ڄاڻايو ويو آهي. هڪ تحقيقي ماخذ ان مسجد جي تعمير کي [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] سان منسوب ڪري ٿو، پر اها نسبت روايتي بيان تي ٻڌل هجڻ سبب قطعي طور ثابت ٿيل تاريخ طور نه پر منسوب روايت طور ڏني وڃي ٿي.<ref name="Kalhoro2012"/> مقامي تاريخي بيان ۾ پڻ ڳيريلي جي هڪ پراڻي جامع مسجد ۽ ڪلهوڙا دور سان منسوب مقبري جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="GerelloHistory"/> === واپاري مرڪز === ڳيريلو تاريخي طور هڪ مقامي واپاري مرڪز پڻ رهيو. ذوالفقار علي ڪلهوڙي موجب ڪنهن زماني ۾ هي هڪ اهم بازار وارو شهر هو ۽ ورهاڱي کان اڳ هندو واپاري شهر جي واپار ۾ نمايان حيثيت رکندا هئا.<ref name="Kalhoro2012"/> مقامي تاريخ مطابق شهر ۾ هندو واپارين جون عمارتون، بنگلا ۽ دڪان موجود هئا. 1947ع جي [[ورهاڱو هندستان|ورهاڱي]] کان پوءِ هندو آباديءَ جي لڏپلاڻ سان شهر جي سماجي ۽ ملڪيت واري ڍانچي ۾ وڏي تبديلي آئي.<ref name="GerelloHistory"/> == انتظامي تاريخ == 20هين صديءَ جي گهڻي حصي تائين ڳيريلو [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري تعلقي]] ۾ شامل هو. 2002ع جي اليڪشن ڪميشن جي سرڪاري حدبنديءَ ۾ به '''ڳيريلو ٽائون''' ۽ ڳيريلو تپيدار سرڪل کي ڏوڪري تعلقي ۾ ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="ECP2002">{{cite web |title=Delimitation of Provincial Assembly Constituencies – Sindh Province 2002 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/Sindh%20Province%202002.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> [[باقراڻي تعلقو]] بعد ۾ ڏوڪري تعلقي مان الڳ انتظامي يونٽ طور قائم ٿيو. اليڪشن ڪميشن جي بعد واري رڪارڊ ۾ '''ڳيريلو ايس ٽي سي، ڳيريلو ٽائون ۽ ڳيريلو ٽي سي''' کي نئين ٺهيل باقراڻي تعلقي ۾ شامل ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="ECPBakrani">{{cite web |title=Delimitation of Constituencies |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-nrp9.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> ان ڪري پراڻن ڪتابن يا سوانحي ماخذن ۾ ڳيريلي کي ”تعلقو ڏوڪري“ لکيل ڏسڻ تاريخي طور درست آهي، پر شهر جي '''موجوده انتظامي حيثيت باقراڻي تعلقو''' آهي. == آبادي == 2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ ۾ ڳيريلو ٽائون ڪميٽي جي ڪل آبادي 11,597 هئي، جنهن ۾ 5,862 مرد ۽ 5,735 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2017Urban"/> 2023ع ۾ آبادي وڌي 14,726 ٿي وئي، جنهن ۾ 7,770 مرد ۽ 6,956 عورتون هيون. آدمشماريءَ ۾ ڪو ٽرانسجينڊر رهواسي درج نه ٿيو. شهر ۾ سراسري گهريلو جسامت 6.09 ماڻهو في گهر هئي.<ref name="PBS2023Urban"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''ڳيريلو ٽائون ڪميٽي جي آبادي''' |- style="background:#355c7d; color:white;" ! آدمشماري ! ڪل آبادي ! مرد ! عورتون ! سراسري گهريلو جسامت |- style="background:#eaf3f8;" | '''2017ع''' | 11,597 | 5,862 | 5,735 | 5.71 |- style="background:#fff3d6;" | '''2023ع''' | 14,726 | 7,770 | 6,956 | 6.09 |} <small>ذريعو: [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]].<ref name="PBS2017Urban"/><ref name="PBS2023Urban"/></small> 2017ع کان 2023ع تائين ڳيريلي جي شهري آباديءَ ۾ '''3,129''' ماڻهن جو اضافو ٿيو، يعني مجموعي واڌ لڳ ڀڳ '''27.0 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS2017Urban"/><ref name="PBS2023Urban"/> === آدمشماريءَ ۾ ساڳئي نالي واري ڳوٺاڻي آبادي === پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري رڪارڊ ۾ '''ڳيريلو ٽائون ڪميٽي''' کان سواءِ '''ايڊيشنل ڳيريلو ٽي سي''' اندر ”ڳيريلو“ نالي هڪ ڳوٺاڻي شمارياتي آبادي به الڳ درج آهي، جنهن جي آبادي 6,114 هئي.<ref name="PBSRural2023">{{cite web |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_31_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> اهي ٻئي انگ هڪٻئي سان ملائڻ نه گهرجن: '''14,726''' شهر/ٽائون ڪميٽي جي شهري آبادي آهي، جڏهن ته '''6,114''' ساڳئي نالي واري الڳ ڳوٺاڻي شمارياتي آبادي جو انگ آهي.<ref name="PBS2023Urban"/><ref name="PBSRural2023"/> == خواندگي == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ڳيريلو ٽائون ڪميٽي ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگي شرح '''51.94 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''62.40 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''40.18 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBSUrbanStats">{{cite web |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:75%; text-align:center;" |+ '''خواندگي، 2023ع''' |- style="background:#287271; color:white;" ! زمرو ! خواندگي شرح |- style="background:#e6f4f1;" | '''مجموعي''' | 51.94٪ |- style="background:#fff4df;" | '''مرد''' | 62.40٪ |- style="background:#e6f4f1;" | '''عورتون''' | 40.18٪ |} <small>ذريعو: پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس.<ref name="PBSUrbanStats"/></small> ساڳئي شمارياتي جدول موجب ڳيريلو ٽائون ڪميٽي جي 14,726 رهواسين مان 14,621 مسلمان ۽ 105 غير مسلم آباديءَ سان تعلق رکندڙ ماڻهو درج ٿيا.<ref name="PBSUrbanStats"/> == رهائش ۽ بنيادي سهولتون == 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ڳيريلو ٽائون ڪميٽي ۾ مجموعي طور '''2,418 رهائشي گهر''' درج ٿيا. انهن مان 1,115 پڪا، 233 نيم پڪا ۽ 1,070 ڪچا هئا.<ref name="PBSHousing2023">{{cite web |title=Table 34: Selected Housing Statistics of Urban Localities, Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_34_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي انگن موجب 2,374 گهرن لاءِ پيئڻ جو پاڻي، 1,014 لاءِ بجلي ۽ 1,271 لاءِ گئس جي سهولت درج ڪئي وئي.<ref name="PBSHousing2023"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''ڳيريلو ٽائون ڪميٽي ۾ رهائش ۽ بنيادي سهولتون، 2023ع''' |- style="background:#6b4f9b; color:white;" ! ڪل گهر ! پڪا ! نيم پڪا ! ڪچا ! پيئڻ جو پاڻي ! بجلي ! گئس |- style="background:#f2edf8;" | '''2,418''' | 1,115 | 233 | 1,070 | 2,374 | 1,014 | 1,271 |} <small>ذريعو: پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس.<ref name="PBSHousing2023"/></small> == تعليم == ڳيريلو باقراڻي تعلقي جو هڪ مقامي تعليمي مرڪز پڻ آهي. سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول ڳيريلو'''، '''گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول ڳيريلو''' ۽ شهر جا ٻيا پرائمري اسڪول درج آهن.<ref name="RSU2015">{{cite web |title=School Budget and Institution List – District Larkana |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Larkana.pdf |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> سرڪاري تعليمي رڪارڊ موجب گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول ڳيريلو جو سيمس ڪوڊ '''413040334''' آهي.<ref name="RSUSAT">{{cite web |title=Standardized Achievement Test Schedule, District Larkana |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SAT/SAT%20Time%20Schedule%2006-02-2015.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |access-date=11 September 2026 }}</ref> 2025ع جي سنڌ تعليم کاتي جي سرڪاري حڪم ۾ پڻ گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول ڳيريلو کي فعال تعليمي اداري طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="Education2025">{{cite web |title=Transfer and Posting Order |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/113580%20Order%20for%20transfer%20and%20posting%20of%20Mr%20Bashir%20Ahmed%20Jiskani%2CAssistant%20%28BS-16%29%20ID%20No.10232499.PDF |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |date=16 April 2025 |access-date=11 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي 2025–26ع واري بجيٽ ۾ '''گورنمينٽ گرلز هاءِ اسڪول ڳيريلو، تعلقو باقراڻي''' لاءِ پڻ بجيٽ مختص ڪيل آهي.<ref name="Budget2025">{{cite web |title=Secondary Education III – Budget Estimates 2025–26 |url=https://finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CVOLUME_III_Detail%5CSC21204-Secondary+-+III.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |access-date=11 September 2026 }}</ref> == صحت == ڳيريلي ۾ '''رورل هيلٿ سينٽر ڳيريلو''' قائم آهي، جيڪو شهر ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ بنيادي صحت جون خدمتون مهيا ڪري ٿو. 2021ع ۾ سنڌ حڪومت ۽ [[پيپلز پرائمري هيلٿ ڪيئر انيشيئيٽو سنڌ]] وچ ۾ ٿيل معاهدي تحت لاڙڪاڻي ضلعي جا اٺ وڏا سرڪاري صحت مرڪز پي پي ايڇ آءِ حوالي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. انهن ۾ '''رورل هيلٿ سينٽر ڳيريلو''' پڻ شامل هو.<ref name="DawnHealth">{{cite news |title=Eight govt hospitals in Larkana being handed over to PPHI |url=https://www.dawn.com/news/1672759 |work=Dawn |date=2 February 2022 |access-date=11 September 2026 }}</ref> سنڌ جي نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام جي 2026ع واري صحت مرڪزن جي ڪارڪردگي ڊيش بورڊ ۾ پڻ '''رورل هيلٿ سينٽر ڳيريلو، ضلعو لاڙڪاڻو''' پي پي ايڇ آءِ جي انتظام هيٺ درج آهي.<ref name="NHSP2026">{{cite web |title=Health Facility Ranking Dashboard — Sindh |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2026/04/shhaid.html |publisher=Government of Sindh |access-date=11 September 2026 }}</ref> == مقامي حڪومت == ڳيريلو موجوده مڪاني حڪومت واري نظام ۾ '''ٽائون ڪميٽي ڳيريلو''' جي حيثيت رکي ٿو. اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي سرڪاري رڪارڊ ۾ ٽائون ڪميٽي ڳيريلو کي باقراڻي تعلقي، ضلعي لاڙڪاڻي ۾ درج ڪيو ويو آهي.<ref name="ECPMembers">{{cite web |title=Notification of Returned Candidates of Local Governments |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/43529.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> اليڪشن ڪميشن جي تازي سرڪاري نوٽيفڪيشن موجب ٽائون ڪميٽي ڳيريلي جي چيئرمين طور '''عرفان احمد جتوئي''' ۽ وائيس چيئرمين طور '''ظهور احمد ڪماريه''' جا نالا درج آهن؛ ٻئي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان لاڳاپيل ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="ECPMembers"/> ان کان اڳ ڳيريلو يونين ڪائونسل جي صورت ۾ پڻ ڪم ڪندو رهيو. آڊيٽر جنرل آف پاڪستان جي 2011–12ع واري مقامي حڪومت جي آڊٽ فهرست ۾ '''يونين ڪائونسل ڳيريلو، تعلقو باقراڻي، ضلعو لاڙڪاڻو''' صاف طور درج آهي.<ref name="AGP">{{cite web |title=Audit Report on the Accounts of District Government Larkana |url=https://agp.gov.pk/SiteImage/Policy/UA%20Report%20larkana%202013-14.pdf |publisher=Auditor-General of Pakistan |access-date=11 September 2026 }}</ref> 2017ع تائين باقراڻي جي اڳوڻي تعلقي ميونسپل انتظاميه جي جاءِ تي ڳيريلو ۽ آريجا جون ٽائون ڪميٽيون قائم ڪيون ويون هيون.<ref name="DailyTimes">{{cite news |title=400 TMA employees unpaid for past four months |url=https://dailytimes.com.pk/20395/400-tma-employees-unpaid-for-past-four-months/ |work=Daily Times |date=30 March 2017 |access-date=11 September 2026 }}</ref> == رستا ۽ آمدرفت == ڳيريلو مقامي روڊن وسيلي [[باقراڻي]]، [[ڏوڪري]]، لاڙڪاڻو ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن سان ڳنڍيل آهي. شهر کان ڏوڪري لڳ ڀڳ 7 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف آهي.<ref name="Mapcarta"/> 2025ع ۾ ''Dawn'' ۾ ڇپيل هڪ شهري خط ۾ ڳيريلو کان عمر ڀيو ۽ باقراڻي کان ڳيريلو ويندڙ رستن جي نامڪمل تعمير جو مسئلو اٿاريو ويو، جنهن مان انهن رستن جي مقامي آمدرفت لاءِ اهميت ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="DawnRoad">{{cite news |title=Incomplete roads |url=https://www.dawn.com/news/1887149 |work=Dawn |date=23 January 2025 |access-date=11 September 2026 }}</ref> شهر جي ڀرپاسي ۾ حيدر بخش جتوئي ريلوي اسٽيشن ۽ باقراڻي روڊ ريلوي اسٽيشن پڻ واقع آهن.<ref name="Mapcarta"/> == معيشت == ڳيريلي جي معيشت تاريخي طور زراعت ۽ واپار سان لاڳاپيل رهي آهي. شهر ڀرپاسي جي زرعي آبادين لاءِ ننڍي بازار ۽ واپاري مرڪز طور ڪم ڪندو رهيو آهي. تاريخي ماخذ ڳيريلي کي ڪنهن دور ۾ علائقي جو اهم واپاري مرڪز ڄاڻائين ٿا، جتي ورهاڱي کان اڳ هندو واپارين جو وڏو ڪردار هو.<ref name="Kalhoro2012"/> جديد دور ۾ شهر ۽ ڀرپاسي جي معيشت ۾ زراعت، زرعي مزدوري، اناج ۽ سارين جي واپار، ننڍي ڪاروبار، سرڪاري نوڪرين ۽ مقامي خدمتن جو حصو آهي. ڳيريلو ۽ باقراڻي وارو علائقو سنڌ جي انهن علائقن ۾ شامل آهي جتي سارين جي پيداوار ۽ ان سان لاڳاپيل ڪاروبار اهم معاشي سرگرمي آهي. == ثقافت ۽ ادب == ڳيريلو سنڌي ادبي سرگرمين سان پڻ لاڳاپيل رهيو آهي. [[سنڌي ادبي سنگت]] جي ڳيريلو شاخ مقامي سطح تي ادبي سرگرمين جو مرڪز رهي آهي. سنڌي شاعر ۽ ليکڪ '''ابرار حسين ابڙو''' 21 مارچ 1974ع تي ڳيريلي ۾ پيدا ٿيو. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب هو 1996ع ۾ ٿوري عرصي لاءِ سنڌي ادبي سنگت ڳيريلو شاخ جو سيڪريٽري پڻ رهيو ۽ '''ڳيريلو هسٽاريڪل سوسائٽي''' سان پڻ وابسته رهيو.<ref name="AbrarAbro">{{cite web |title=ابرار ابڙو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%B1+%D8%A7%D8%A8%DA%99%D9%88 |publisher=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> ابرار ابڙي شاعري، غزل، نظم، ڪهاڻين ۽ ادبي اڀياس ۾ ڪم ڪيو آهي. سندس شاعريءَ جو مجموعو '''اکين کي پنڌ ڪرڻو آ''' 2023ع ۾ ڇپيو.<ref name="AbrarAbro"/> == پوليس ۽ امن امان == ڳيريلي ۾ سنڌ پوليس جي '''پوليس اسٽيشن ڳيريلو''' موجود آهي. سنڌ هاءِ ڪورٽ جي لاڙڪاڻي سرڪٽ ۽ سنڌ جي ضلعي عدالتن جي سرڪاري عدالتي رڪارڊ ۾ ڪيترن ڪيسن ۾ پوليس اسٽيشن ڳيريلو جو نالو اچي ٿو.<ref name="SHC">{{cite web |title=Case Profile – SHO PS Gerello |url=https://cases.shc.gov.pk/khi/web/index.php?id=431343&r=cases%2Fview |publisher=[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> == پوسٽ ۽ مواصلات == [[پاڪستان پوسٽ]] جي سرڪاري پوسٽ ڪوڊ ڊائريڪٽري موجب '''ڳيريلو''' جو پوسٽل ڪوڊ '''77120''' آهي ۽ ان جو اڪائونٽ آفيس [[لاڙڪاڻو]] جنرل پوسٽ آفيس آهي.<ref name="PakistanPost">{{cite web |title=Post Code Directory |url=https://pakpost.gov.pk/postcodes.php |publisher=[[پاڪستان پوسٽ]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[باقراڻي تعلقو]] * [[باقراڻي]] * [[خير محمد آريجا]] * [[ڏوڪري]] * [[لاڙڪاڻو ضلعو]] * [[ڪلهوڙا خاندان]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.pbs.gov.pk پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس] * [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ |date=2024-05-08 }} * [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو] * [https://pakpost.gov.pk پاڪستان پوسٽ] [[زمرو:باقراڻي تعلقو]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون ٽائون ڪميٽيون]] jrs5fsyrw9asjvsj10bl97pc5qu8be9 0 102606 412034 411451 2026-09-14T02:00:22Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412034 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بکوديرو | other_name = Bakho Dero | native_name = بکو ديرو | native_name_lang = sd | settlement_type = ڳوٺ | image_skyline = | image_caption = | image_map = Larkana District.jpg | mapsize = 250px | map_caption = [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو انتظامي نقشو؛ [[باقراڻي تعلقو]] وچئين حصي ۾ ڏيکاريل آهي | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|25|54|N|68|08|04|E|region:PK-SD|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name3 = [[باقراڻي تعلقو]] | subdivision_type4 = مقامي انتظامي علائقو | subdivision_name4 = مهرابپور | unit_pref = Metric | elevation_m = 42 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 77081 }} '''بکوديرو''' يا '''بکو ديرو''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي [[باقراڻي تعلقو|باقراڻي تعلقي]] ۾ واقع هڪ پراڻو ڳوٺ آهي. ڳوٺ خاص طور سنڌ جي مشهور هاري اڳواڻ، شاعر، اديب ۽ سياستدان '''[[حيدر بخش جتوئي]]''' جي جنم ڀومي طور سڃاتو وڃي ٿو. حيدر بخش جتوئي 7 آڪٽوبر 1901ع تي بکوديري ۾ ڄائو، جنهن سبب هن ننڍڙي ڳوٺ کي سنڌ جي جديد سياسي ۽ هاري تحريڪ جي تاريخ ۾ نمايان حيثيت حاصل آهي.<ref name="SindhianaJatoi">{{cite web |title=حيدر بخش جتوئي ڪامريڊ |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AD%D9%8A%D8%AF%D8%B1+%D8%A8%D8%AE%D8%B4+%D8%AC%D8%AA%D9%88%D8%A6%D9%8A+%DA%AA%D8%A7%D9%85%D8%B1%D9%8A%DA%8A |publisher=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> اڄڪلهه بکوديرو باقراڻي تعلقي جي مهرابپور واري مقامي انتظامي ۽ تعليمي علائقي ۾ شامل آهي. سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول حيدر بخش جتوئي، بکوديرو''' ۽ بکوديرو جا ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جا پرائمري اسڪول '''باقراڻي تعلقو، مهرابپور''' هيٺ درج آهن.<ref name="SELD-SAT">{{cite web |title=Standardized Achievement Test Schedule – District Larkana |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SAT/SAT%20Time%20Schedule%2006-02-2015.pdf |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> [[File:Larkana District.jpg|thumb|left|280px|[[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جا چار تعلقا؛ بکوديرو هاڻي [[باقراڻي تعلقو|باقراڻي تعلقي]] ۾ واقع آهي.]] == نالو == سرڪاري انگريزي رڪارڊ ۾ ڳوٺ جو نالو مختلف صورتن ۾ '''Bakho Dero'''، '''Bakhodero''' ۽ ڪڏهن '''Bakadero''' لکيل ملي ٿو، جڏهن ته سنڌي ۾ '''بکو ديرو''' ۽ گڏيل صورت '''بکوديرو''' ٻئي استعمال ٿين ٿا.<ref name="FallingRain">{{cite web |title=Maps, Weather, and Airports for Bakadero, Pakistan |url=https://www.fallingrain.com/world/PK/05/Bakadero.html |website=Falling Rain |access-date=11 September 2026 }}</ref> سنڌ جي ”ديرو“ نالي ماڳن بابت شايع ٿيل هڪ فهرست ۾ پڻ '''بکو ديرو، تعلقو باقراڻي، ضلعو لاڙڪاڻو''' طور درج ٿيل آهي.<ref name="Nehan">{{cite book |title=نينهن |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/%D9%86%D9%8A%D9%86%DA%BE%D9%86-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D9%B0%D9%86_%D9%BE%D9%8A%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%88-2022-%D8%AA%D9%8A%D8%A7%D8%B1.pdf |year=2022 |access-date=11 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == بکوديرو اتر سنڌ جي لاڙڪاڻي واري زرخيز ميداني علائقي ۾ واقع آهي. جاگرافيائي ڊيٽابيس موجب ڳوٺ جو مرڪزي مقام لڳ ڀڳ 27°25′54″ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°08′04″ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي آهي. ان جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 42 ميٽر آهي.<ref name="FallingRain"/> بکوديرو [[ڏوڪري]]، [[باقراڻي]]، [[ڳيريلو]] ۽ مهرابپور واري ڳوٺاڻي پٽي جي ويجهو واقع آهي. هن علائقي جون زمينون لاڙڪاڻي جي وسيع آبپاشي نظام جو حصو آهن، جتي زراعت مقامي معيشت جي بنيادي سرگرمين مان آهي. [[File:Dadu Canal (Panj More) - panoramio.jpg|thumb|280px|[[دادو واهه]]؛ لاڙڪاڻي ۽ باقراڻي واري زرعي پٽيءَ جي آبپاشي نظام جو حصو.]] باقراڻي تعلقي ۾ سارين، ڪڻڪ، ساڳ، گوبي، بصر ۽ شلجم سميت ڪيترائي فصل ۽ ڀاڄيون پوکيون وڃن ٿيون، جڏهن ته دادو واهه ۽ رائيس واهه تعلقي جي زرعي زمينن لاءِ اهم آبپاشي ذريعا آهن.<ref name="BakraniInfo">{{cite web |title=Bakrani Tehsil |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Bakrani_Tehsil |access-date=11 September 2026 }}</ref> == انتظامي تاريخ == بکوديرو تاريخي طور [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري تعلقي]] ۾ شامل هو. ان ڪري پراڻن سوانحي، تعليمي، پوسٽل ۽ تاريخي ماخذن ۾ ڳوٺ جي پتي سان '''تعلقو ڏوڪري''' لکيل ملي ٿو.<ref name="UVAS">{{cite web |title=Alumni Directory |url=https://www.uvas.edu.pk/doc/alumni/2013/Alumni-Directory.pdf |publisher=University of Veterinary and Animal Sciences |access-date=11 September 2026 }}</ref> مثال طور [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] جي حيدر بخش جتوئي بابت داخلا ۾ سندس جنم هنڌ '''ڳوٺ بکو ديرو، تعلقو ڏوڪري''' ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SindhianaJatoi"/> اهو سندس 1901ع واري جنم وقت جي انتظامي حيثيت مطابق درست آهي. بعد ۾ ڏوڪري تعلقي جي نئين سر انتظامي ورهاست دوران '''باقراڻي تعلقو''' الڳ قائم ڪيو ويو. اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي حدبنديءَ واري سرڪاري دستاويز ۾ باقراڻي کي صاف طور '''نئون ٺهيل تعلقو''' ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="ECPBakrani">{{cite web |title=Delimitation of Constituencies – Larkana District |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-nrp9.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> نئين انتظامي ترتيب کان پوءِ بکوديرو باقراڻي تعلقي ۾ شامل ٿيو. سنڌ تعليم کاتي جي جديد سرڪاري رڪارڊ ۾ بکوديرو، مهرابپور يونين ڪائونسل ۽ باقراڻي تعلقي هيٺ درج آهي.<ref name="SELD-SAT"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''بکوديري جي انتظامي حيثيت''' |- style="background:#355c7d; color:white;" ! دور ! تعلقو ! ضلعو ! حيثيت |- style="background:#edf5fb;" | '''پراڻو انتظامي دور''' | [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | ڏوڪري تعلقي جو ڳوٺ |- style="background:#fff3d6;" | '''موجوده دور''' | [[باقراڻي تعلقو|باقراڻي]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | مهرابپور واري مقامي انتظامي علائقي جو ڳوٺ |} <small>ذريعا: اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان ۽ سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو.<ref name="ECPBakrani"/><ref name="SELD-SAT"/></small> == حيدر بخش جتوئي ۽ بکوديرو == بکوديري جي تاريخي سڃاڻپ [[حيدر بخش جتوئي]] سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. هو 7 آڪٽوبر 1901ع تي هتي فقير الله داد جتوئي جي گهر ۾ ڄائو.<ref name="SindhianaJatoi"/> حيدر بخش جتوئي سنڌ جي هاري تحريڪ جي اهم ترين اڳواڻن مان هو. هن اعليٰ تعليم حاصل ڪرڻ کان پوءِ برطانوي دور ۾ سنڌ جي روينيو کاتي ۾ ڪم ڪيو ۽ آخرڪار ڊپٽي ڪليڪٽر جي عهدي تائين پهتو. 1940ع واري ڏهاڪي ۾ سرڪاري ملازمت ڇڏي هن پنهنجي زندگي سنڌ جي هارين، پورهيتن ۽ سياسي حقن جي جدوجهد لاءِ وقف ڪئي.<ref name="Khamisani">{{cite book |last=Khamisani |first=Amena |title=Sind's Contribution to English |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sind%27S_Contribution_To_English-Professor_%20Amena_Khamisani-1975-Complete.pdf |year=1975 |access-date=11 September 2026 }}</ref> پروفيسر امينه خميساڻي پنهنجي ڪتاب ''Sind's Contribution to English'' ۾ حيدر بخش جتوئي کي بکو ديرو، ضلعو لاڙڪاڻو سان تعلق رکندڙ سنڌ جو مشهور هاري اڳواڻ ڄاڻايو آهي ۽ لکي ٿي ته هن پنهنجي ابتدائي تعليم پنهنجي ڳوٺ مان حاصل ڪئي هئي.<ref name="Khamisani"/> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب جتوئي سنڌي ست درجا پڙهڻ کان پوءِ 1918ع ۾ فائنل جو امتحان سڄي سنڌ ۾ پهرئين نمبر سان پاس ڪيو، پوءِ لاڙڪاڻي جي مدرسة الاسلام مان مئٽرڪ ۽ ڊي. جي. سنڌ ڪاليج مان بي. اي آنرز جي تعليم حاصل ڪئي.<ref name="SindhianaJatoi"/> حيدر بخش جتوئي سنڌ هاري ڪاميٽيءَ جو اڳواڻ، شاعر ۽ ليکڪ پڻ هو ۽ هن هارين جي زميني ۽ معاشي حقن، سنڌ جي صوبائي حقن ۽ ون يونٽ جي مخالفت لاءِ ڊگهي جدوجهد ڪئي. سندس لکڻين ۽ شاعريءَ ۾ ''جيئي سنڌ''، زمينداري نظام، هارين جي حقن ۽ سنڌ جي معاشي مسئلن بابت ڪم شامل آهي.<ref name="SindhLibrary">{{cite web |title=حيدر بخش جتوئي جا ڪتاب |url=https://lib.sindh.org/kitaab?keyword=author&title=Hyder+Bakhsh+Jatoi |publisher=سنڌ حڪومت، ثقافت کاتو |access-date=11 September 2026 }}</ref> بکوديرو انهيءَ ڪري سنڌ جي هاري ۽ ترقي پسند سياسي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ علامتي ڳوٺ پڻ سمجهيو وڃي ٿو. == تعليم == بکوديري ۾ سرڪاري پرائمري کان هاءِ اسڪول سطح تائين تعليمي ادارا موجود آهن. سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي رڪارڊ موجب شهر/ڳوٺ جا اهم سرڪاري تعليمي ادارا هي آهن:<ref name="SELD-SAT"/><ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=District Larkana Government School Directory |url=https://www.yumpu.com/it/document/view/10563919/district-larkana |access-date=11 September 2026 }}</ref> * '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول حيدر بخش جتوئي، بکوديرو''' — سيمس ڪوڊ 413040331 * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول بکوديرو''' — سيمس ڪوڊ 413040078 * '''گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول بکوديرو''' — سيمس ڪوڊ 413040129 * '''گورنمينٽ گرلز لوئر سيڪنڊري اسڪول بکوديرو''' — سيمس ڪوڊ 413040314 سنڌ تعليم کاتي جي اسڪول ڪلسٽرنگ رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول حيدر بخش جتوئي بکوديرو''' کي مهرابپور ڪلسٽر جو مرڪزي اسڪول ڄاڻايو ويو آهي، جنهن سان لڳ ڀڳ 18 اسڪول لاڳاپيل آهن.<ref name="Cluster">{{cite web |title=Clustering Hub Schools List – District Larkana |url=https://www.scribd.com/document/938622074/Clustering-Hub-Schools-List-DISTRICT-LARKANA |access-date=11 September 2026 }}</ref> سنڌ تعليم کاتي جي 2015ع واري معياري امتحاني رڪارڊ ۾ پڻ گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول حيدر بخش جتوئي بکوديرو کي باقراڻي تعلقي جي مهرابپور يونين ڪائونسل هيٺ درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SELD-SAT"/> === حيدر بخش جتوئي هاءِ اسڪول === ڳوٺ جو اهم ثانوي تعليمي ادارو '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول حيدر بخش جتوئي، بکوديرو''' آهي، جنهن جو نالو ڳوٺ جي مشهور سپوت حيدر بخش جتوئي جي نالي تي رکيل آهي. سنڌ تعليم کاتي جي استاد مقرري ۽ پگهارن واري سرڪاري رڪارڊ ۾ به هي اسڪول '''GBHS Hyder Bux Jatoi (Bakho Dero)، مهرابپور، باقراڻي''' طور درج آهي.<ref name="JSTSalary">{{cite web |title=Release of Salaries of JSTs – District Larkana |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Salary/Release%20of%20salaries%20JST%20Larkana.pdf |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> == مقامي انتظام == سنڌ تعليم کاتي ۽ ٻين سرڪاري انتظامي رڪارڊن ۾ بکوديرو '''مهرابپور''' يونين ڪائونسل/مقامي انتظامي علائقي سان لاڳاپيل ڏيکاريل آهي.<ref name="SELD-SAT"/> مهرابپور واري علائقي ۾ بکوديرو کان سواءِ مهرابپور، ٻڌو وهڻ جتوئي، واهوچا، لالا جا ڀاڻ، علي خان پنهور، حاجي اقبال کروس ۽ ٻيون ڀرپاسي واريون آباديون شامل آهن.<ref name="Cluster"/> == رستا ۽ آمدرفت == بکوديرو ڳوٺاڻن رستن وسيلي مهرابپور، باقراڻي، ڏوڪري ۽ ڳيريلو سان ڳنڍيل آهي. اليڪشن ڪميشن جي جديد پولنگ اسڪيم ۾ بکوديرو ۽ مهرابپور واري علائقي جا ڪيترائي شمارياتي بلاڪ ۽ پولنگ اسٽيشنون گڏيل چونڊ علائقي طور درج ٿيل آهن.<ref name="Polling">{{cite web |title=Polling Scheme NA-195 Larkana-II |url=https://www.scribd.com/document/983449633/NA-195-Larkana |access-date=11 September 2026 }}</ref> بکوديري جي نالي سان الڳ پوسٽ آفيس پڻ سرڪاري تعليمي رڪارڊن ۾ استعمال ٿيل ملي ٿي، جتي ڀرپاسي جي ڪيترن ڳوٺن لاءِ پتو '''P/O Bakho Dero''' لکيل آهي.<ref name="SELD-SAT"/> == پوسٽل ڪوڊ == پوسٽل ڪوڊ ڊائريڪٽرين موجب بکوديري جو پوسٽل ڪوڊ '''77081''' آهي. ساڳئي پوسٽل دائري ۾ مهرابپور جتوئي، بکش جتوئي، حاجي يار محمد جتوئي، لالي جا ڀاڻ ۽ بکر ڪريرا جهڙيون آباديون پڻ درج آهن.<ref name="Postal">{{cite web |title=Larkana Postal Codes |url=https://www.mapanet.eu/EN/postal-codes/?C=PK&L=0&n=4&o=&page=3&r1=08&r2=07&r3=&r4= |access-date=11 September 2026 }}</ref> == معيشت == بکوديرو زرعي علائقي ۾ واقع هئڻ سبب مقامي معيشت جو بنيادي دارومدار زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل ڪمن تي آهي. باقراڻي تعلقي ۾ خاص طور ساريون ۽ ڪڻڪ اهم فصل آهن، جڏهن ته سبزين ۽ مال پالڻ سان پڻ ڳوٺاڻن جي معيشت لاڳاپيل آهي.<ref name="BakraniInfo"/> علائقي جي زرعي زمينن لاءِ دادو واهه، رائيس واهه ۽ انهن مان نڪرندڙ ننڍيون شاخون اهم آبپاشي ذريعا آهن. == سماجي ۽ تاريخي اهميت == بکوديرو آباديءَ جي لحاظ کان ننڍو ڳوٺ آهي، پر حيدر بخش جتوئي سان وابستگيءَ سبب سنڌ جي جديد سياسي تاريخ ۾ ان جي اهميت ان جي جسامت کان گهڻي آهي. سنڌي اخبارن ۽ تحقيقي مضمونن ۾ جتوئي جي جنم ڏينهن ۽ ورسيءَ جي موقعي تي بکوديرو کي بار بار سندس جنم ڀومي طور ياد ڪيو وڃي ٿو. 2025ع ۾ ''عوامي آواز'' ۾ حيدر بخش جتوئي بابت ڇپيل مضمون ۾ پڻ 7 آڪٽوبر 1901ع تي سندس جنم بکوديري ۾ ڄاڻايو ويو.<ref name="AwamiAwaz">{{cite news |title=هارين جي حقن جو محافظ ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي |url=https://awamiawaz.pk/1316708 |work=عوامي آواز |date=7 October 2025 |access-date=11 September 2026 }}</ref> ''سنڌ ايڪسپريس'' پڻ حيدر بخش جتوئي کي بکوديري ۾ پيدا ٿيل سنڌ جي هاري تحريڪ ۽ ترقي پسند سياست جي اهم اڳواڻ طور بيان ڪيو آهي.<ref name="SindhExpress">{{cite news |title=حيدر بخش جتوئي: هڪ ثابت قدم انقلابي |url=https://sindhexpress.com.pk/editorial/story/34689/ |work=سنڌ ايڪسپريس |access-date=11 September 2026 }}</ref> == مشهور شخصيتون == === حيدر بخش جتوئي === '''[[حيدر بخش جتوئي]]''' (1901ع–1970ع) بکوديري جي سڀ کان مشهور شخصيت آهي. هو سنڌ هاري ڪاميٽيءَ جو صدر، سياسي ڪارڪن، شاعر، اديب ۽ هارين جي حقن جو اڳواڻ هو.<ref name="SindhianaJatoi"/> هن زمينداري ۽ هاري نظام، سنڌ جي حقن، ون يونٽ ۽ سماجي انصاف بابت وڏي تعداد ۾ پمفليٽ، مضمون ۽ ڪتاب لکيا. سنڌ حڪومت جي لائبريري رڪارڊ ۾ سندس ''آزادي قوم''، ''جيئي سنڌ''، ''زميندار شاهي'' ۽ سنڌ جي زميني ٽيڪسن بابت انگريزي تصنيفون محفوظ آهن.<ref name="SindhLibrary"/> سندس نالي سان بکوديري ۾ قائم هاءِ اسڪول ڳوٺ جي تعليمي ۽ تاريخي سڃاڻپ جو اهم حصو آهي.<ref name="JSTSalary"/> == پڻ ڏسو == * [[حيدر بخش جتوئي]] * [[باقراڻي تعلقو]] * [[مهرابپور]] * [[ڳيريلو]] * [[ڏوڪري]] * [[ڏوڪري تعلقو]] * [[لاڙڪاڻو ضلعو]] * [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو] * [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ |date=2024-05-08 }} * [https://encyclopediasindhiana.org انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] [[زمرو:باقراڻي تعلقو]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] 63vwrcjt184cjhcls6wqunj5ue32ote 0 102682 412076 411685 2026-09-14T05:16:58Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412076 wikitext text/x-wiki {{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي}} {{Infobox settlement | name = قاضي واهه | native_name = قاضي واھ | native_name_lang = sd | other_name = Qazi Wah | settlement_type = [[سنڌ جون ديهون|ديهه]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي | image_skyline = | image_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_relief = yes | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[شڪارپور ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[شڪارپور تعلقو]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | area_code_type = ڊائلنگ ڪوڊ | area_code = 0726 }} '''قاضي واهه''' ({{lang-en|Qazi Wah}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻي ڊويزن]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ [[سنڌ جون ديهون|ديهه]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي آهي. سنڌ جي سرڪاري روينيو رڪارڊ ۾ قاضي واهه کي شڪارپور تعلقي جي الڳ ديهه طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="BOR">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> [[سنڌ بورڊ آف روينيو]] جي ''List of Dehs in Sindh'' موجب شڪارپور تعلقي ۾ ڪل 49 ديهون آهن ۽ قاضي واهه ان سرڪاري فهرست ۾ '''ديهه نمبر 40''' طور درج آهي.<ref name="BOR"/> == نالو == ديهه جو سنڌي نالو '''قاضي واهه''' آهي، جڏهن تہ سنڌ بورڊ آف روينيو ۽ ٻين سرڪاري انگريزي رڪارڊن ۾ ان جي صورت '''Qazi Wah''' لکي وئي آهي.<ref name="BOR"/> سنڌ جي جاگرافيائي نالن ۾ ''واهه'' جو لفظ عام طور پاڻيءَ جي واهه يا آبپاشيءَ سان لاڳاپيل نالن ۾ استعمال ٿيندو آهي. [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] جي سرڪاري ديهه فهرست ۾ قاضي واهه کان سواءِ [[جهان واهه]]، [[خان واهه]]، دوست واهه، لاڙ واهه، منڍو واهه، رئيس واهه، [[راڄ واهه]] ۽ ٿهيم واهه جهڙا نالا پڻ موجود آهن.<ref name="BOR"/> قاضي واهه جو نالو ڪنهن مخصوص قاضي يا تاريخي شخصيت جي نالي تان پيل آهي يا ڪنهن آبپاشي واهه تان، ان بابت هن وقت تائين ڪو اهڙو معتبر شايع ٿيل تاريخي ماخذ نه مليو آهي، جنهن جي بنياد تي قطعي دعويٰ ڪري سگهجي. == انتظامي حيثيت == قاضي واهه شڪارپور تعلقي جي ڳوٺاڻي ۽ روينيو انتظامي ڍانچي جو حصو آهي. سنڌ بورڊ آف روينيو جي سرڪاري فهرست ۾ ان کي الڳ ديهه طور سڃاڻپ حاصل آهي.<ref name="BOR"/> {| class="wikitable" style="width:82%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#315f72; color:white; font-size:115%;" | '''قاضي واهه جي انتظامي حيثيت''' |- ! style="background:#d9eaf1;" | انتظامي سطح ! style="background:#d9eaf1;" | نالو |- | ملڪ | [[پاڪستان]] |- style="background:#f4f9fb;" | صوبو | [[سنڌ]] |- | ڊويزن | [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] |- style="background:#f4f9fb;" | ضلعو | [[شڪارپور ضلعو]] |- | تعلقو | [[شڪارپور تعلقو]] |- style="background:#f4f9fb;" | ڳوٺاڻو علائقو | [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]] |- | ديهه | '''قاضي واهه''' |- style="background:#f4f9fb;" | روينيو فهرست ۾ نمبر | '''40''' |} <ref name="BOR"/> == جاگرافي == قاضي واهه اتر سنڌ جي [[سنڌو ماٿري]] جي هموار زرعي ميدانن ۾، [[شڪارپور]] شهر جي ڀرپاسي واري ڳوٺاڻي علائقي ۾ واقع آهي. هي علائقو تاريخي طور زراعت ۽ واهن تي ٻڌل آبپاشيءَ سان ڳنڍيل رهيو آهي. سرڪاري ۽ چونڊ رڪارڊ قاضي واهه کي [[جاڳڻ، شڪارپور|جاڳڻ]] واري ڳوٺاڻي پٽي سان ڳنڍين ٿا. ساڳئي علائقي ۾ جاڳڻ، چڪ چانڊيو، [[پير جليل]]، [[رپ، شڪارپور|رپ]]، [[مير ڏاهو جاگير]]، [[راڄ واهه]]، [[علي بهار، شڪارپور|علي بهار]] ۽ [[دستي، شڪارپور|دستي]] جهڙيون ديهون ۽ آباديون واقع آهن.<ref name="Flood2010">{{cite web |title=Affected Area Notifications by District Government |url=https://nadrawatancard.blogspot.com/2010/10/affected-area-notifications-by-district.html |date=2010 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> [[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|شڪارپور ضلعو، جنهن جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ قاضي واهه واقع آهي]] == آدمشماري ۽ چونڊ سڃاڻپ == قاضي واهه کي پاڪستان جي مردم شماري ۽ چونڊ نظام ۾ الڳ ڳوٺاڻي علائقي طور سڃاتو ويو آهي. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي رڪارڊ ۾ قاضي واهه سان تعلق رکندڙ مردم شماري بلاڪن جا ڪوڊ '''307010414''' ۽ '''307010415''' درج ٿيل آهن.<ref name="ECP">{{cite web |title=Draft List of Polling Stations |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/Submission%20of%20Draft%20List%20of%20Polling%20Stations.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> انهن ٻنهي بلاڪن لاءِ '''گورنمينٽ پرائمري اسڪول حاسي جي ماڙي''' کي گڏيل پولنگ اسٽيشن طور استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="ECP"/> {| class="wikitable" style="width:82%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#574b7d; color:white; font-size:115%;" | '''قاضي واهه جا مردم شماري بلاڪ ۽ رجسٽرڊ ووٽر''' |- ! style="background:#e6e1f0;" | مردم شماري بلاڪ ! style="background:#e6e1f0;" | مرد ووٽر ! style="background:#e6e1f0;" | عورت ووٽر ! style="background:#e6e1f0;" | ڪل |- | 307010414 | 298 | 221 | 519 |- style="background:#f7f5fa;" | 307010415 | 263 | 289 | 552 |- ! style="background:#ddd5eb;" | ڪل ! style="background:#ddd5eb;" | '''561''' ! style="background:#ddd5eb;" | '''510''' ! style="background:#ddd5eb;" | '''1,071''' |} <ref name="ECP"/> اهي انگ آدمشماريءَ جي ڪل آبادي نه، پر چونڊ فهرست ۾ درج '''رجسٽرڊ ووٽرن''' جا انگ آهن. اڳين چونڊ رڪارڊ ۾ به قاضي واهه لاءِ ساڳيا مردم شماري بلاڪ 307010414 ۽ 307010415 استعمال ٿيل ملن ٿا، جنهن مان ديهه جي مردم شماري ۽ چونڊ سڃاڻپ جو تسلسل ظاهر ٿئي ٿو. == معيشت == قاضي واهه [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي زرعي ميداني علائقي جو حصو آهي. شڪارپور ضلعي جي ڳوٺاڻي معيشت ۾ زراعت، چوپائي مال پالڻ ۽ زرعي مزدوري اهم سرگرميون آهن. شڪارپور ضلعي جي زراعت جو وڏو حصو آبپاشي نظام تي دارومدار رکي ٿو. سنڌ جي آبپاشي نظام جي نقشن ۾ شڪارپور جي چوڌاري واهن، شاخن، ڊسٽريبيوٽرين ۽ مائنرن جو وسيع ڄار ڏيکاريل آهي.<ref>{{cite web |title=Irrigation System Map of Sindh |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/maps/79-full.pdf |publisher=[[سنڌ آبپاشي کاتو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> قاضي واهه لاءِ الڳ فصلن جي پيداوار بابت مستند سرڪاري انگ دستياب نه هجڻ سبب ڪنهن مخصوص فصل کي هن ديهه جو مکيه فصل قرار ڏيڻ مناسب ناهي. == تعليم ۽ چونڊ مرڪز == قاضي واهه جي سرڪاري چونڊ رڪارڊ ۾ '''حاسي جي ماڙي''' واري سرڪاري پرائمري اسڪول جو ذڪر ملي ٿو. اليڪشن ڪميشن ان اسڪول کي قاضي واهه جي ٻن مردم شماري بلاڪن لاءِ پولنگ اسٽيشن طور درج ڪيو آهي.<ref name="ECP"/> اهو رڪارڊ قاضي واهه ۽ حاسي جي ماڙي واري آباديءَ جي مقامي انتظامي تعلق جو پڻ ثبوت مهيا ڪري ٿو. == 2010ع جي ٻوڏ == [[2010ع جي پاڪستان جي ٻوڏ|2010ع جي ٻوڏ]] دوران [[شڪارپور ضلعو]] سنڌ جي متاثر ضلعن مان هو. ضلعي حڪومت جي متاثر علائقن بابت جاري ڪيل فهرست ۾ '''جاڳڻ''' واري علائقي کي مڪمل طور متاثر ڄاڻايو ويو هو ۽ ان جي متاثر ديهن ۽ آبادين ۾ '''قاضي واهه''' کي به واضح طور شامل ڪيو ويو هو.<ref name="Flood2010"/> ان فهرست ۾ جاڳڻ سان گڏ چڪ چانڊيو، قاضي واهه، پير جليل، رپ، مير ڏاهو، راڄ واهه، علي بهار ۽ دستي کي متاثر علائقن ۾ شامل ڪيو ويو هو.<ref name="Flood2010"/> == قاضي واهه نالي ٻين هنڌن کان فرق == سنڌ ۾ '''قاضي واهه''' نالو صرف شڪارپور جي هن ديهه تائين محدود ناهي؛ ساڳئي يا ملندڙ نالي وارا آبپاشي واهه ۽ آباديون سنڌ جي ٻين ضلعن ۾ پڻ موجود آهن. تنهنڪري شڪارپور تعلقي واري قاضي واهه بابت جاگرافيائي معلومات استعمال ڪندي ضلعي ۽ تعلقي جي سڃاڻپ ضروري آهي. خاص طور انٽرنيٽ جي جاگرافيائي ڊيٽابيسن ۾ ''Qazi Wah'' نالي جيڪي coordinates ملن ٿا، انهن مان ڪجهه سنڌ جي ٻين ضلعن جي آبپاشي واهن جا آهن ۽ انهن کي شڪارپور جي هن ديهه جا coordinates سمجهڻ درست ناهي. == پڻ ڏسو == * [[شڪارپور تعلقو]] * [[شڪارپور ضلعو]] * [[جاڳڻ]]، شڪارپور * [[پير جليل]] * [[رپ، شڪارپور]] * [[مير ڏاهو جاگير]] * [[راڄ واھ]] * [[علي بهار، شڪارپور]] * [[دستي، شڪارپور]] * [[جهان واھ]] * [[همايون شريف]] * [[سلطان ڪوٽ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhzameen.gos.pk/ سنڌ زمين — سنڌ بورڊ آف روينيو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260831014405/https://sindhzameen.gos.pk/ |date=2026-08-31 }} [[زمرو:قاضي واھ]] [[زمرو:شڪارپور تعلقو]] [[زمرو:شڪارپور ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون ديهون]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جون وسنديون]] eh5j22892ymqcxk0upthjrdqg0ergg5 0 102699 412098 411721 2026-09-14T05:50:55Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412098 wikitext text/x-wiki {{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جو ڳوٺ، ديهه ۽ يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = مريد سيٺار | native_name = مُرِيدُ سِيٺارُ | native_name_lang = sd | other_name = Murid Sethar | settlement_type = [[ڳوٺ]] | image_skyline = | image_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label = مريد سيٺار | pushpin_label_position = right | pushpin_relief = yes | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[شڪارپور ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[شڪارپور تعلقو]] | population_total = 4662 | population_as_of = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_footnotes = <ref name="PBS2023">{{cite web |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]] | utc_offset1 = +5 }} '''مريد سيٺار''' ({{lang-en|Murid Sethar}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ، روينيو ديهه ۽ مقامي انتظامي آبادي آهي. [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب مريد سيٺار جي آبادي '''4,662''' هئي، جنهن ۾ 2,337 مرد ۽ 2,325 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2023"/> [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] جي آن لائين سنڌي لغتن ۾ پڻ ''مريد سيٺار'' کي اسم خاص طور درج ڪندي ان جي وضاحت '''تعلقي شڪارپور ۾ هڪ ديهه جو نالو''' ڪئي وئي آهي.<ref name="SLA">{{cite web |title=مريد سيٺار |url=https://dic.sindhila.edu.pk/ |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> == انتظامي حيثيت == مريد سيٺار [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] جي روينيو ديهن مان هڪ آهي. بورڊ آف روينيو، سنڌ جي بنياد تي تيار ڪيل شڪارپور تعلقي جي ديهن جي فهرست ۾ مريد سيٺار 49 ديهن مان هڪ طور درج آهي.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=شڪارپور |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-shikarpur/ |website=سنڌ ائٽلس |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> مريد سيٺار نالي [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] پڻ قائم آهي. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي مڪاني حڪومت جي چونڊن واري سرڪاري رڪارڊ ۾ ان کي '''UC No. 09 Mureed Sethar''' طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="ECP">{{cite web |title=Local Government Election Results – Shikarpur |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/33086.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> ان رڪارڊ موجب يونين ڪائونسل کي چار وارڊن ۾ ورهايو ويو هو ۽ مريد سيٺار، الله بخش، ڪمال خان ۽ قادر بخش سميت مختلف ڳوٺ ان جي چونڊ انتظام سان لاڳاپيل هئا.<ref name="ECP"/> {| class="wikitable" style="width:82%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#365f7d; color:white; font-size:115%;" | '''مريد سيٺار جي انتظامي سڃاڻپ''' |- ! style="background:#d9eaf4;" | انتظامي سطح ! style="background:#d9eaf4;" | نالو |- | ملڪ | [[پاڪستان]] |- style="background:#f4f9fc;" | صوبو | [[سنڌ]] |- | ڊويزن | [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] |- style="background:#f4f9fc;" | ضلعو | [[شڪارپور ضلعو]] |- | تعلقو | [[شڪارپور تعلقو]] |- style="background:#f4f9fc;" | روينيو ديهه | مريد سيٺار |- | مقامي انتظام | مريد سيٺار يونين ڪائونسل |} == جاگرافي == مريد سيٺار اتر سنڌ جي شڪارپور واري ميداني علائقي ۾ واقع آهي. آباديءَ جي چوڌاري شڪارپور تعلقي جون ٻيون ڳوٺاڻيون آباديون ۽ زرعي زمينون آهن. جاگرافيائي ڊيٽابيسن ۾ ڳوٺ جو نالو ''Murid Sithar'' جي متبادل هِجي سان پڻ ملي ٿو. ان جي ڀرپاسي الله آباد، حاجي خواستي، نيو لالي، سومرا جامڙا، هبل سيٺار ۽ ٻين ڳوٺاڻين آبادين جا نالا درج آهن.<ref>{{cite web |title=Maps, Weather, and Airports for Murid Sithar, Pakistan |url=https://www.fallingrain.com/world/PK/05/Murid_Sithar.html |website=Falling Rain |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] جي هڪ سرڪاري منصوبي جي دستاويز ۾ پڻ '''Mureed Sethar''' کي شڪارپور تعلقي ۽ شڪارپور ضلعي جي آبادي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="NHA">{{cite web |title=Land Acquisition and Resettlement Monitoring Report |url=https://nha.gov.pk/uploads/topics/16993545409876.pdf |publisher=[[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == آبادي == [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب مريد سيٺار جي ڪل آبادي '''4,662''' هئي. آباديءَ ۾ مردن ۽ عورتن جو انگ تقريباً برابر هو: 2,337 مرد ۽ 2,325 عورتون.<ref name="PBS2023"/> {| class="wikitable" style="width:68%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#41644a; color:white; font-size:115%;" | '''مريد سيٺار جي آبادي، 2023ع''' |- ! style="background:#dcebdc;" | زمرو ! style="background:#dcebdc;" | آبادي ! style="background:#dcebdc;" | تناسب |- | مرد | 2,337 | 50.13٪ |- style="background:#f4f9f4;" | عورتون | 2,325 | 49.87٪ |- ! style="background:#cfe2cf;" | ڪل ! style="background:#cfe2cf;" | '''4,662''' ! style="background:#cfe2cf;" | '''100٪''' |} <ref name="PBS2023"/> ساڳئي آدمشماري موجب ڳوٺ ۾ 18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر جي آبادي 2,863 هئي، جڏهن تہ 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارن جو تعداد 2,063 هو.<ref name="PBS2023"/> == گهر ۽ رهائش == 2023ع جي آدمشماري جي رهائشي انگن موجب مريد سيٺار ۾ '''713 گهر''' درج ڪيا ويا ۽ سراسري گهريلو سائيز لڳ ڀڳ '''6.5 فرد في گهر''' هئي.<ref name="PBSHousing">{{cite web |title=Table 32: Selected Housing Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_32_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> سرڪاري جدول موجب 713 رهائشي يونٽن مان 98 پڪا، 4 نيم پڪا ۽ 611 ڪچا گهر درج ڪيا ويا، جنهن مان آباديءَ جي ڳوٺاڻي رهائشي بناوٽ جو اندازو ٿئي ٿو.<ref name="PBSHousing"/> == تعليم ۽ خواندگي == 2023ع جي مردم شماري موجب مريد سيٺار ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي آباديءَ جي مجموعي شرحِ خواندگي '''47.0٪''' هئي. مردن جي شرحِ خواندگي '''69.3٪''' ۽ عورتن جي '''23.7٪''' درج ڪئي وئي.<ref name="PBS2023"/> {| class="wikitable" style="width:68%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#654b73; color:white; font-size:115%;" | '''مريد سيٺار ۾ شرحِ خواندگي، 2023ع''' |- ! style="background:#eadff0;" | زمرو ! style="background:#eadff0;" | شرح |- | مرد | 69.3٪ |- style="background:#faf7fb;" | عورتون | 23.7٪ |- ! style="background:#e1d3e8;" | مجموعي ! style="background:#e1d3e8;" | '''47.0٪''' |} <ref name="PBS2023"/> انهن انگن موجب مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ جي شرح ۾ '''45.6 سيڪڙو پوائنٽن''' جو فرق هو. مردم شماري ۾ تعليمي حاصلات بابت پڻ تفصيلي انگ ڏنا ويا آهن. مريد سيٺار ۾ 647 مرد ۽ 193 عورتون پرائمري کان مٿي پر ميٽرڪ کان هيٺ تعليم يافته، 210 مرد ۽ 20 عورتون ميٽرڪ کان مٿي پر ڊگري کان هيٺ، جڏهن تہ 57 مرد ۽ 4 عورتون ڊگري يا ان کان وڌيڪ تعليم رکندڙ درج ٿيل هئا.<ref name="PBS2023"/> === تعليمي ادارا === سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مريد سيٺار''' درج ٿيل آهي، جنهن جو سيمس ڪوڊ '''414040252''' آهي.<ref name="RSU">{{cite web |title=District Shikarpur Education Budget |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Shikarpur.pdf |publisher=Reform Support Unit, School Education Department, Government of Sindh |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> سنڌ جي اسڪول ايجوڪيشن کاتي جي 2023ع واري رڪارڊ ۾ پڻ ساڳيو اسڪول '''GBPS Mureed Sethar''' جي نالي سان درج ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=PSTs District Shikarpur |url=https://sindheducation.gov.pk/Contents/Salary/JDB_PST_JEST_21_22/85009%20%20PSTs%20District%20Shikarpur%28%20228%29.PDF |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> تعليمي منصوبن جي هڪ ٻئي رڪارڊ ۾ مريد سيٺار ۾ ڇوڪرين جي پرائمري اسڪول جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن مان ڳوٺ ۾ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين لاءِ سرڪاري پرائمري تعليم جي موجودگي ظاهر ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Schools in Shikarpur – ECE and L4A |url=https://www.itacec.org/itadc/document/learning_resources/progress_reports/Narrative%20Interim%20Report%20Jan-Dec%202014.pdf |publisher=Idara-e-Taleem-o-Aagahi |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == مذهب == 2023ع جي مردم شماري موجب مريد سيٺار جي 4,662 رهواسين مان '''4,612 مسلمان''' هئا، جڏهن تہ '''50''' ماڻهو ٻين مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ درج ڪيا ويا.<ref name="PBS2023"/> {| class="wikitable" style="width:58%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#486b6b; color:white;" | '''مريد سيٺار جي مذهبي آبادي، 2023ع''' |- ! style="background:#dce8e8;" | زمرو ! style="background:#dce8e8;" | آبادي |- | [[اسلام|مسلمان]] | 4,612 |- style="background:#f4f8f8;" | ٻيون مذهبي برادريون | 50 |- ! style="background:#d3e3e3;" | ڪل ! style="background:#d3e3e3;" | '''4,662''' |} <ref name="PBS2023"/> == سماجي ۽ ادبي پسمنظر == مريد سيٺار جو نالو شڪارپور جي ادبي تاريخ سان پڻ ڳنڍيل آهي. سنڌي ٻاراڻي ادب جي قلمڪار '''[[عبدالجبار عبد سومرو]]''' جو جنم 20 ڊسمبر 1960ع تي مريد سيٺار ۾ ٿيو. هن پنهنجي ابتدائي پرائمري تعليم پڻ ڳوٺ مان حاصل ڪئي.<ref name="AbdulJabbar">{{cite web |title=عبدالجبار عبد سومرو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=عبدالجبار%20عبد%20سومرو |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> سنڌي ادب جي تحقيق ۾ پڻ عبدالجبار عبد جي جنم ڀومي مريد سيٺار ڄاڻائي وئي آهي ۽ کيس سنڌي ٻاراڻي ادب ۾ نثر ۽ نظم ٻنهي شعبن ۾ ڪم ڪندڙ قلمڪار طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=سنڌي ادب ۾ ٻارن جي ادب جو تحقيقي مطالعو |url=https://sd.usindh.edu.pk/resource/upload_pdfs/3_saba-thesis_1741669870_.pdf |publisher=[[سنڌ يونيورسٽي]] |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> مريد سيٺار سنڌي شاعر ۽ ليکڪ '''عبداللطيف ”لطيف“ سومري''' جي جنم ڀومي پڻ آهي، جيڪو 3 اپريل 1954ع تي هن ڳوٺ ۾ ڄائو.<ref>{{cite web |title=عبداللطيف لطيف سومرو |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1460/read/58487 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> ليکڪ ۽ سفرناما نگار '''آفتاب احمد ”آفتاب“ سومرو''' پڻ 11 آڪٽوبر 1956ع تي مريد سيٺار ۾ ڄائو. هن سوشيالاجي ۽ انگريزيءَ ۾ ايم اي ۽ ايل ايل بي ڪئي ۽ بعد ۾ تدريس ۽ [[نيشنل بوڪ فائونڊيشن]] سان لاڳاپيل عهدن تي ڪم ڪيو.<ref>{{cite web |title=آفتاب سومرو |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/author/681 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> === جانڻ فقير === مريد سيٺار سان تعلق رکندڙ هڪ ٻي شخصيت '''مولوي جان محمد سومرو، المعروف جانڻ فقير''' هو، جنهن جو جنم لڳ ڀڳ 1910ع ۾ مريد سيٺار ۾ ٿيو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هن ابتدائي تعليم پنهنجي اباڻي ڳوٺ ۾ حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |title=جانڻ فقير |url=https://encyclopediasindhiana.org/search.php?content=&pn=194 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> == زمين ۽ روينيو رڪارڊ == مريد سيٺار جي ديهه واري حيثيت تاريخي روينيو رڪارڊ ۾ پڻ ظاهر ٿئي ٿي. [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] ۾ شڪارپور سان لاڳاپيل هڪ زميني تڪرار جي فيصلي ۾ '''Survey No. 61/2، Deh Mureed Sethar، Taluka Shikarpur''' جو واضح ذڪر موجود آهي. ڪيس ۾ زمين جي مالڪي، قبضي ۽ روينيو رڪارڊ ۾ داخلا بابت تڪرار هو.<ref>{{cite web |title=Civil Revision Application – Deh Mureed Sethar, Taluka Shikarpur |url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/view-file/MTMyNTk0 |publisher=[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> اهو عدالتي حوالو پڻ تصديق ڪري ٿو تہ مريد سيٺار صرف ڳوٺ جو نالو نه، پر شڪارپور تعلقي جي باقاعده روينيو ديهه پڻ آهي. == معيشت == مريد سيٺار جو ڀرپاسي وارو علائقو سنڌوءَ جي ميداني ۽ آبپاشيءَ تي ٻڌل زرعي پٽيءَ جو حصو آهي. شڪارپور ضلعي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت ۽ مال پالڻ روايتي معاشي سرگرمين ۾ شامل آهن. نيشنل هاءِ وي اٿارٽي جي زمين ۽ آبادڪاريءَ بابت منصوبي جي رڪارڊ ۾ مريد سيٺار وٽ رستي جي حقِ گذر واري ايراضيءَ جي ڀرسان زرعي زمين جو ذڪر پڻ اچي ٿو، جيڪو آباديءَ جي چوڌاري زرعي زمين جي استعمال جي سرڪاري دستاويزي شاهدي مهيا ڪري ٿو.<ref name="NHA"/> == چونڊ ۽ مڪاني حڪومت == [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي مڪاني چونڊن جي رڪارڊ موجب مريد سيٺار هڪ الڳ يونين ڪائونسل طور چونڊ عمل ۾ شامل رهيو آهي. سرڪاري نتيجن ۾ يونين ڪائونسل جا جنرل ميمبر، چيئرمين، وائيس چيئرمين ۽ ضلعي ڪائونسل ميمبر جا عهدا درج ٿيل آهن.<ref name="ECP"/> چونڊ انتظام جي ٻين دستاويزن ۾ مريد سيٺار جي نالي سان پولنگ علائقو پڻ ملي ٿو. ڳوٺ جي سرڪاري پرائمري اسڪول کي پولنگ اسٽيشن طور استعمال ڪرڻ جا رڪارڊ موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Consolidated Polling Scheme – Shikarpur |url=https://www.scribd.com/document/1059415626/Consolidated-Shikarpur-NA-Wise-198-199 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[شڪارپور تعلقو]] * [[شڪارپور ضلعو]] * [[شڪارپور]] * [[لوڊرا]] * [[لاليون نئين]] * [[لاليون پراڻي]] * [[ڦلپوٽا، شڪارپور]] * [[ڪرن شريف]] * [[جوڻيجا، شڪارپور]] * [[گھلو، شڪارپور]] == حوالا == {{حوالا|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.pbs.gov.pk/ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس] * [https://sindhzameen.gos.pk/ بورڊ آف روينيو، سنڌ] * [https://ecp.gov.pk/ اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ |date=2024-05-08 }} {{Shikarpur District}} [[زمرو:مريد سيٺار]] [[زمرو:شڪارپور تعلقو]] [[زمرو:شڪارپور ضلعو]] [[زمرو:شڪارپور ضلعي جون ديهون]] [[زمرو:سنڌ جون ديهون]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جون وسنديون]] [[زمرو:شڪارپور ضلعي جون يونين ڪائونسلون]] kpxcpk09xd3nboimqygygooxnozf0cr 0 102703 412094 411726 2026-09-14T05:47:33Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412094 wikitext text/x-wiki {{Short description|شڪارپور تعلقي، سنڌ جي ديهه ۽ يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = ماڇي | native_name = ماڇي | native_name_lang = sd | other_name = Machhi | settlement_type = [[ديهه]] ۽ [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] | image_skyline = | image_caption = | image_map = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg | map_caption = سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label = ماڇي | pushpin_label_position = right | pushpin_relief = yes | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[شڪارپور ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[شڪارپور تعلقو]] | seat_type = يونين ڪائونسل | seat = ماڇي | population_total = 7394 | population_as_of = [[2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_footnotes = <ref name="PBS2023">{{cite web |title=Table 32: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_32_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> | population_note = آدمشماريءَ ۾ "ماڇي/ٻيلو ماڇي" گڏيل ڳوٺاڻي اڪائي | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''ماڇي''' ({{lang-en|Machi}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۾ واقع هڪ [[ديھ]] ۽ مقامي حڪومت جي [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] آهي. [[سنڌ بورڊ آف روينيو]] جي سرڪاري ديهن واري فهرست ۾ ماڇي کي شڪارپور تعلقي جي الڳ ديهه طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="BOR">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=[[سنڌ بورڊ آف روينيو]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع واري تفصيلي ڳوٺاڻي آدمشماريءَ ۾ '''ماڇي/ٻيلو ماڇي''' (MACHHI/BELO MACHI) گڏيل ڳوٺاڻي اڪائي طور درج آهي، جنهن جي ڪل آبادي '''7,394''' هئي. ان ۾ 3,663 مرد، 3,730 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد شامل هئا.<ref name="PBS2023"/> مقامي حڪومت جي موجوده جوڙجڪ ۾ پڻ ماڇي کي الڳ يونين ڪائونسل جي حيثيت حاصل آهي. حڪومت سنڌ جي 27 اپريل 2022ع واري بلدياتي نوٽيفڪيشن موجب شڪارپور ضلعي جي ضلعي ڪائونسل اندر '''يونين ڪائونسل نمبر 9 ماڇي''' قائم آهي.<ref name="LGD2022">{{cite web |title=Notification – Names of Councils of District Shikarpur |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |date=27 April 2022 |publisher=Local Government & Housing Town Planning Department, Government of Sindh |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == انتظامي حيثيت == ماڇي، شڪارپور تعلقي جي روينيو ۽ بلدياتي ٻنهي نظامن ۾ سڃاڻپ رکي ٿي. روينيو لحاظ کان اها تعلقي جي ديهن مان هڪ آهي، جڏهن تہ بلدياتي لحاظ کان ان جي نالي سان هڪ يونين ڪائونسل پڻ قائم آهي.<ref name="BOR"/><ref name="LGD2022"/> {| class="wikitable" style="width:82%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#365f7d; color:white; font-size:115%;" | '''ماڇي جي انتظامي سڃاڻپ''' |- ! style="background:#d9eaf4;" | انتظامي سطح ! style="background:#d9eaf4;" | نالو |- | ملڪ | [[پاڪستان]] |- style="background:#f4f9fc;" | صوبو | [[سنڌ]] |- | ڊويزن | [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] |- style="background:#f4f9fc;" | ضلعو | [[شڪارپور ضلعو]] |- | تعلقو | [[شڪارپور تعلقو]] |- style="background:#f4f9fc;" | روينيو اڪائي | ديھ ماڇي |- | بلدياتي اڪائي | يونين ڪائونسل ماڇي |} == ديهه ۽ ٻيلو ماڇي == شڪارپور تعلقي جي سرڪاري ديهن واري فهرست ۾ '''ماڇي''' ۽ '''ٻيلو ماڇي''' ٻه الڳ نالا آهن. بورڊ آف روينيو جي فهرست ۾ ٻيلو ماڇي کي ''Bello Machi'' ۽ ماڇي کي ''Machi'' لکيو ويو آهي.<ref name="BOR"/> 2023ع جي آدمشماريءَ جي ڳوٺاڻي جدول ۾ ٻنهي نالن کي '''MACHHI/BELO MACHI''' جي گڏيل مردم شماري اڪائي طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="PBS2023"/> ان ڪري 7,394 واري آباديءَ کي صرف ديهه ماڇي سان منسوب ڪرڻ بدران ماڇي ۽ ٻيلو ماڇي جي گڏيل ڳوٺاڻي اڪائي جي آبادي طور لکڻ وڌيڪ درست آهي. == آبادي == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ماڇي/ٻيلو ماڇي جي گڏيل ڳوٺاڻي اڪائي جي ڪل آبادي 7,394 هئي.<ref name="PBS2023"/> {| class="wikitable" style="width:68%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#41644a; color:white; font-size:115%;" | '''ماڇي/ٻيلو ماڇي جي آبادي، 2023ع''' |- ! style="background:#dcebdc;" | زمرو ! style="background:#dcebdc;" | آبادي |- | مرد | 3,663 |- style="background:#f4f9f4;" | عورتون | 3,730 |- | ٽرانسجينڊر | 1 |- ! style="background:#cfe2cf;" | ڪل ! style="background:#cfe2cf;" | '''7,394''' |} <ref name="PBS2023"/> ساڳئي سرڪاري جدول موجب ماڇي/ٻيلو ماڇي جي 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي شرحِ خواندگي '''29.1٪''' هئي. مردن ۾ خواندگي '''46.1٪''' ۽ عورتن ۾ '''12.4٪''' هئي.<ref name="PBS2023"/> {| class="wikitable" style="width:68%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#654b73; color:white; font-size:115%;" | '''شرحِ خواندگي، 2023ع''' |- ! style="background:#eadff0;" | زمرو ! style="background:#eadff0;" | شرح |- | مرد | 46.1٪ |- style="background:#faf7fb;" | عورتون | 12.4٪ |- ! style="background:#e1d3e8;" | مجموعي ! style="background:#e1d3e8;" | '''29.1٪''' |} <ref name="PBS2023"/> اهي انگ مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ ۾ نمايان فرق ڏيکارين ٿا. == مڪاني حڪومت == 2015ع جي سنڌ مڪاني حڪومت جي چونڊن ۾ ماڇي '''يونين ڪائونسل نمبر 11''' طور درج هئي. نتيجن موجب '''فياض احمد''' چيئرمين ۽ '''گل محمد''' وائيس چيئرمين چونڊيا ويا هئا.<ref name="LG2015">{{cite web |title=Shikarpur District UC List and Local Government Election Results 2015 |url=https://www.politicpk.com/shikarpur-district-uc-list-mna-mpa-seats-%D8%B4%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D8%B6%D9%84%D8%B9-%DA%A9%DB%8C-%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D9%88%D9%86%D8%B3%D9%84%D8%B2/ |website=PoliticPK |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> 2022ع جي نئين بلدياتي حدبنديءَ ۾ ماڇي کي '''يونين ڪائونسل نمبر 9''' ڪيو ويو.<ref name="LGD2022"/> ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ يونين ڪائونسل جو نمبر وقت سان انتظامي حدبندين سبب تبديل ٿيو آهي، جڏهن تہ نالو ماڇي برقرار رهيو. {| class="wikitable" style="width:75%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:#7b4b94; color:white;" | '''ماڇي يونين ڪائونسل جي بلدياتي سڃاڻپ''' |- ! style="background:#eadcf1;" | دور ! style="background:#eadcf1;" | يونين ڪائونسل نمبر ! style="background:#eadcf1;" | ڄاڻ |- | 2015ع | 11 | چيئرمين فياض احمد، وائيس چيئرمين گل محمد |- style="background:#fcf8fd;" | 2022ع کان پوءِ | 9 | حڪومت سنڌ جي نئين بلدياتي فهرست |} <ref name="LG2015"/><ref name="LGD2022"/> == چونڊ جاگرافي == [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي پراڻي تڪبنديءَ واري نقشي ۾ '''Machi''' کي شڪارپور تعلقي جي اهم ڳوٺاڻين آبادين مان هڪ طور ڏيکاريو ويو آهي. نقشي ۾ ماڇي کي شڪارپور، همايون، سلطان ڪوٽ، ميان صاحب ۽ خانپور سان گڏ قومي اسيمبليءَ جي تڪ واري جاگرافيءَ اندر ظاهر ڪيو ويو آهي.<ref name="ECPMap">{{cite web |title=NA-202 Shikarpur-I Constituency Map |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/na-202.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> اليڪشن ڪميشن جي جديد پولنگ اسڪيم ۾ پڻ '''Machi''' نالي ڪيترائي مردم شماري بلاڪ درج ٿيل آهن. انهن بلاڪن لاءِ گورنمينٽ پرائمري اسڪول حاجي خان بروهي ماڇي سميت مقامي تعليمي عمارتون پولنگ اسٽيشن طور استعمال ڪيون ويون آهن.<ref name="Polling">{{cite web |title=Consolidated Polling Scheme – Shikarpur |url=https://ecp.gov.pk/ |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == تعليم == ماڇي ۽ ٻيلو ماڇي واري علائقي ۾ سرڪاري پرائمري تعليمي ادارن جا رڪارڊ موجود آهن. سنڌ حڪومت جي تعليمي بجيٽ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول الله جيوائيو، ٻيلو ماڇي''' درج آهي، جنهن جو سيمس ڪوڊ '''414040156''' آهي.<ref name="RSU">{{cite web |title=District Shikarpur Education Budget 2015–16 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Shikarpur.pdf |publisher=Reform Support Unit, School Education Department, Government of Sindh |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> چونڊ رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ پرائمري اسڪول حاجي خان بروهي ماڇي''' جو پڻ ذڪر اچي ٿو، جيڪو مقامي پولنگ اسٽيشن طور استعمال ٿيو.<ref name="Polling"/> اهي رڪارڊ ظاهر ڪن ٿا تہ ماڇي ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ سرڪاري پرائمري تعليم جون سهولتون موجود آهن، البت موجوده داخلائن، استادن جي انگ يا عمارتن جي حالت بابت تازو ڳوٺ-سطح جو مڪمل انگ دستياب نه آهي. == رستا ۽ ترقياتي ڪم == سنڌ حڪومت جي 2022–23ع واري سالياني ترقياتي پروگرام ۾ شڪارپور ضلعي جي مختلف يونين ڪائونسلن ۾ پڪي بلاڪ روڊن جي تعمير جي رٿن ۾ '''يونين ڪائونسل ماڇي''' پڻ شامل هئي. ان رٿ ۾ مريد سيٺار، ڪرن شريف، لوڊرا، سلطان ڪوٽ، همايون شريف، ماڇي ۽ شاھل سڌايو جي مختلف ڳوٺن ۽ گهٽين ۾ پڪين سرن يا پيوَر بلاڪ رستن جي تعمير شامل هئي.<ref name="ADP2022">{{cite web |title=Annual Development Programme 2022–23 – Local Government |url=https://www.scribd.com/document/802139498/Local-Govt |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> اهڙي قسم جا رابطا رستا ڳوٺاڻين آبادين کي شڪارپور شهر ۽ تعلقي جي ٻين مارڪيٽن ۽ انتظامي مرڪزن تائين رسائي فراهم ڪن ٿا. == جاگرافي ۽ معيشت == ماڇي اتر سنڌ جي [[سنڌو ماٿري]] جي هموار، آبپاشيءَ تي دارومدار رکندڙ زرعي علائقي ۾ واقع آهي. [[شڪارپور تعلقو]] بنيادي طور زرعي پٽي آهي، جتي ڳوٺاڻين آبادين جي معيشت زراعت، مال پالڻ ۽ زرعي واپار سان لاڳاپيل آهي. ٻيلو ماڇي جي نالي مان پڻ علائقي جي پراڻي روينيو زمينن ۽ ''ٻيلو'' واري زميني درجي جي سڃاڻپ ظاهر ٿئي ٿي. بهرحال ماڇي ديهه ۾ فصلن جي صحيح پيداوار يا مخصوص زرعي ايراضيءَ جا تازا ڳوٺ-سطح انگ دستياب نه هجڻ سبب هتي اندازي وارا انگ شامل نه ڪيا ويا آهن. == نالو == '''ماڇي''' سنڌ ۾ هڪ معروف ذات ۽ مختلف آبادين جو نالو پڻ آهي، پر شڪارپور تعلقي جي هن ديهه جو نالو ڪنهن مخصوص فرد، خاندان يا تاريخي واقعي سان ڪڏهن ۽ ڪيئن منسوب ٿيو، ان بابت قابلِ اعتماد تحريري تاريخي ماخذ نه مليو آهي. تنهنڪري نالي جي اصل بابت غيرتصديق ٿيل روايت شامل نه ڪئي وئي آهي. سرڪاري روينيو رڪارڊ ۾ انگريزي صورت '''Machi'''، جڏهن تہ 2023ع جي مردم شماريءَ ۾ گڏيل ڳوٺاڻي اڪائي لاءِ '''MACHHI/BELO MACHI''' استعمال ڪئي وئي آهي.<ref name="BOR"/><ref name="PBS2023"/> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]] </gallery> == پڻ ڏسو == * [[شڪارپور تعلقو]] * [[شڪارپور ضلعو]] * [[شڪارپور]] * [[ٻيلو ماڇي]] * [[سلطان ڪوٽ]] * [[لوڊرا]] * [[مريد سيٺار]] * [[ڪرن شريف]] * [[همايون شريف]] * [[شاھل، شڪارپور]] == حوالا == {{حوالا|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhzameen.gos.pk/ سنڌ بورڊ آف روينيو] * [https://www.pbs.gov.pk/ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس] * [https://www.lgdsindh.gov.pk/ سنڌ لوڪل گورنمينٽ کاتو] * [https://ecp.gov.pk/ اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ |date=2024-05-08 }} {{Shikarpur District}} [[زمرو:ماڇي، شڪارپور]] [[زمرو:شڪارپور تعلقو]] [[زمرو:شڪارپور ضلعو]] [[زمرو:شڪارپور ضلعي جون ديهون]] [[زمرو:سنڌ جون ديهون]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جون وسنديون]] [[زمرو:شڪارپور ضلعي جون يونين ڪائونسلون]] 14z32sfl71h81dbx6jea0c82bubqvif 14 102737 411867 2026-09-13T12:59:09Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ازبڪستان]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] 411867 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ازبڪستان]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] 5m2j345fx8k6aa9dr8gc58eey1vtkb8 14 102738 411869 2026-09-13T13:08:20Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ايشيا ۾ قيام]] [[زمرو:قيام بلحاظ صدي]] [[زمرو:بنيادون بلحاظ کنڊ ۽ صدي]] 411869 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايشيا ۾ قيام]] [[زمرو:قيام بلحاظ صدي]] [[زمرو:بنيادون بلحاظ کنڊ ۽ صدي]] mubnsaisnrx4dj2ls50u069bhq5i84j 14 102739 411870 2026-09-13T13:09:27Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:قيام بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] 411870 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قيام بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] ksvnomc0ey3aipnhgi5awvpdv4am9eb 411871 411870 2026-09-13T13:11:23Z Ibne maryam 17680 /* */ 411871 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قيام بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:بنيادون بلحاظ صدي]] 9fn0o1xi8ujvb6hndlqdylxoh73lwl9 411872 411871 2026-09-13T13:11:42Z Ibne maryam 17680 /* */ 411872 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قيام بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:بنيادون بلحاظ کنڊ]] dou8ok0wceembouayl141c5tixngbtr 14 102740 411874 2026-09-13T13:14:45Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:يورپ ۾ قيام]] [[زمرو:بنياد بلحاظ صدي]] 411874 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپ ۾ قيام]] [[زمرو:بنياد بلحاظ صدي]] 3yw4a56uoubifwquc4vdbcwsckrzeqr 14 102741 411875 2026-09-13T13:15:26Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:يورپ جي تاريخ]] [[زمرو:قيام بلحاظ صدي]] 411875 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپ جي تاريخ]] [[زمرو:قيام بلحاظ صدي]] 7plr037nr38gm6u90c93amb65oxp0zt 14 102742 411880 2026-09-13T13:24:50Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:يورپ جي تاريخ بلحاظ صدي]] [[زمرو:ارڙهين صدي]] 411880 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپ جي تاريخ بلحاظ صدي]] [[زمرو:ارڙهين صدي]] mr8k80mk9dzd3b32cvxcuwp668stdxd 411881 411880 2026-09-13T13:25:12Z Ibne maryam 17680 /* */ 411881 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپ جي تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:ارڙهين صدي]] 0iqhui9rcywu6m68hhet0aew6k3qyij 411882 411881 2026-09-13T13:25:36Z Ibne maryam 17680 /* */ 411882 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ارڙهين صدي]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ بلحاظ دور]] its77s78j3huu0qg9col48b4t9dinyh 14 102743 411885 2026-09-13T13:28:09Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[زمرو:ويلز ۾ 18هين صدي]] کي [[زمرو:ويلز ۾ ارڙهين صدي]] ڏانھن چوريو 411885 wikitext text/x-wiki {{واپس منتقل زمرو|زمرو:ويلز ۾ ارڙهين صدي}} kryq4o4v8ln9s51pnonon1jbiwgl5qj 14 102744 411887 2026-09-13T13:28:53Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[زمرو:انگلينڊ ۾ 18هين صدي]] کي [[زمرو:انگلينڊ ۾ ارڙهين صدي]] ڏانھن چوريو 411887 wikitext text/x-wiki {{واپس منتقل زمرو|زمرو:انگلينڊ ۾ ارڙهين صدي}} dapzyz9wwdleiqie2blnb6w9joev8sc 14 102745 411890 2026-09-13T13:31:41Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[زمرو:اسڪاٽلينڊ ۾ 18هين صدي]] کي [[زمرو:اسڪاٽلينڊ ۾ ارڙهين صدي]] ڏانھن چوريو 411890 wikitext text/x-wiki {{واپس منتقل زمرو|زمرو:اسڪاٽلينڊ ۾ ارڙهين صدي}} lo85urf5psgh6bmnlw6riz1q31x0iqe 14 102746 411894 2026-09-13T13:40:25Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:يورپ ۾ ادارا]] [[زمرو:يورپ ۾ 1707ع]] [[زمرو:1707ع]] [[زمرو:1800ع]] [[زمرو:1801ع]] [[زمرو:سال]] [[زمرو:صديون]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:برطانيه]] [[زمرو:يورپ]] [[زمرو:ارڙهين صدي جا سال]] [[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]] [[زمرو:ارڙهين صدي]] [[زمرو:اڻويھين صدي]] [[زمرو:سال بلحاظ صدي]] ز... 411894 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپ ۾ ادارا]] [[زمرو:يورپ ۾ 1707ع]] [[زمرو:1707ع]] [[زمرو:1800ع]] [[زمرو:1801ع]] [[زمرو:سال]] [[زمرو:صديون]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:برطانيه]] [[زمرو:يورپ]] [[زمرو:ارڙهين صدي جا سال]] [[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]] [[زمرو:ارڙهين صدي]] [[زمرو:اڻويھين صدي]] [[زمرو:سال بلحاظ صدي]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت جي قديم تاريخ]] [[زمرو:يورپ ۾ 1800ع جا ادارا]] tjal6cckgj7nrpfzvd24ny32k1gvzsn 411895 411894 2026-09-13T13:41:01Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ادارا بلحاظ قسم]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 411895 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپ ۾ ادارا]] [[زمرو:يورپ ۾ 1707ع]] [[زمرو:1707ع]] [[زمرو:1800ع]] [[زمرو:1801ع]] [[زمرو:سال]] [[زمرو:صديون]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:برطانيه]] [[زمرو:يورپ]] [[زمرو:ارڙهين صدي جا سال]] [[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]] [[زمرو:ارڙهين صدي]] [[زمرو:اڻويھين صدي]] [[زمرو:سال بلحاظ صدي]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت جي قديم تاريخ]] [[زمرو:يورپ ۾ 1800ع جا ادارا]] [[زمرو:ادارا بلحاظ قسم]] npogcmf1olworbj3bcyfdgx9u46ig1o 411896 411895 2026-09-13T13:41:26Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:ادارا بلحاظ قسم]]; added [[Category:ادارا بلحاظ مقام]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 411896 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپ ۾ ادارا]] [[زمرو:يورپ ۾ 1707ع]] [[زمرو:1707ع]] [[زمرو:1800ع]] [[زمرو:1801ع]] [[زمرو:سال]] [[زمرو:صديون]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:برطانيه]] [[زمرو:يورپ]] [[زمرو:ارڙهين صدي جا سال]] [[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]] [[زمرو:ارڙهين صدي]] [[زمرو:اڻويھين صدي]] [[زمرو:سال بلحاظ صدي]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت جي قديم تاريخ]] [[زمرو:يورپ ۾ 1800ع جا ادارا]] [[زمرو:ادارا بلحاظ مقام]] 0hpm4xelfkmgijf20kyt8rax7e5pkdy 411897 411896 2026-09-13T13:42:34Z Ibne maryam 17680 /* */ 411897 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپ ۾ ادارا]] [[زمرو:يورپ ۾ 1707ع]] [[زمرو:ادارا بلحاظ مقام]] [[زمرو:يورپ]] [[زمرو:1707ع]] [[زمرو:1800ع]] [[زمرو:1801ع]] [[زمرو:سال]] [[زمرو:صديون]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:برطانيه]] [[زمرو:يورپ]] [[زمرو:ارڙهين صدي جا سال]] [[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]] [[زمرو:ارڙهين صدي]] [[زمرو:اڻويھين صدي]] [[زمرو:سال بلحاظ صدي]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت جي قديم تاريخ]] [[زمرو:يورپ ۾ 1800ع جا ادارا]] 15hu7ye51aox3ur72okdtq4vknrb0rg 411898 411897 2026-09-13T13:45:23Z Ibne maryam 17680 /* */ 411898 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپ ۾ ادارا]] [[زمرو:يورپ ۾ 1707ع]] [[زمرو:ادارا بلحاظ مقام]] [[زمرو:يورپ]] [[زمرو:1707ع]] [[زمرو:1800ع]] [[زمرو:1801ع]] [[زمرو:سال]] [[زمرو:صديون]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:برطانيه]] [[زمرو:يورپ]] [[زمرو:ارڙهين صدي جا سال]] [[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]] [[زمرو:ارڙهين صدي]] [[زمرو:اڻويھين صدي]] [[زمرو:سال بلحاظ صدي]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت جي قديم تاريخ]] [[زمرو:يورپ ۾ 1800ع جا ادارا]] 0ud97g0ut42jiwd7ekdb0yrkd3u2t1p 411900 411898 2026-09-13T13:47:57Z Ibne maryam 17680 /* */ 411900 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپ ۾ ادارا]] [[زمرو:يورپ ۾ 1707ع]] [[زمرو:1800ع]] [[زمرو:1801ع]] [[زمرو:سال]] [[زمرو:صديون]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:برطانيه]] [[زمرو:يورپ]] [[زمرو:ارڙهين صدي جا سال]] [[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]] [[زمرو:ارڙهين صدي]] [[زمرو:اڻويھين صدي]] [[زمرو:سال بلحاظ صدي]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت جي قديم تاريخ]] [[زمرو:يورپ ۾ 1800ع جا ادارا]] jpt3xkrw7ql98e8nob8k9akykdtcifd 411903 411900 2026-09-13T13:52:39Z Ibne maryam 17680 /* */ 411903 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپ ۾ ادارا]] [[زمرو:يورپ ۾ 1707ع]] [[زمرو:يورپ ۾ 1800ع جا ادارا]] 10eabnlxd8ydcyku7kt1cgbjuc8bnbh 411905 411903 2026-09-13T13:54:11Z Ibne maryam 17680 /* */ 411905 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپ ۾ ادارا]] [[زمرو:يورپ ۾ 1707ع]] suyjs6tsdt3k3u5rzbatj91t9v5vc3o 14 102747 411899 2026-09-13T13:45:43Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ادارا]] [[زمرو:يورپ ۾ تنظيمون]] 411899 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ادارا]] [[زمرو:يورپ ۾ تنظيمون]] hm7oxwb3nbeiwxc9yg7jqe4p5tojpmz 411902 411899 2026-09-13T13:50:13Z Ibne maryam 17680 /* */ 411902 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ادارا بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:يورپ ۾ تنظيمون]] acezricbijbd6c26kbbvwkgo3wbhyu7 14 102748 411901 2026-09-13T13:48:36Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:1707ع]] [[زمرو:يورپ ۾ ارڙهين صدي]] 411901 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1707ع]] [[زمرو:يورپ ۾ ارڙهين صدي]] 9yf7pbozjeb4b5tizn92i4u8ddv5hgi 14 102749 411904 2026-09-13T13:53:31Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:1800ع]] [[زمرو:يورپ ۾ ارڙهين صدي]] 411904 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1800ع]] [[زمرو:يورپ ۾ ارڙهين صدي]] tgt5gl2u2ipv9oc5hr0zptdyw05fpya 14 102750 411908 2026-09-13T13:56:40Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:گڏيل بادشاهت جا ادارا]] [[زمرو:يورپ ۾ 1707ع جا ادارا]] [[زمرو:يورپ ۾ 1800ع جا ادارا]] 411908 wikitext text/x-wiki [[زمرو:گڏيل بادشاهت جا ادارا]] [[زمرو:يورپ ۾ 1707ع جا ادارا]] [[زمرو:يورپ ۾ 1800ع جا ادارا]] qlzi029z5n4v5usec50shjxvab3v3rm 411909 411908 2026-09-13T13:57:15Z Ibne maryam 17680 /* */ 411909 wikitext text/x-wiki [[زمرو:گڏيل بادشاهت جا ادارا]] [[زمرو:يورپ ۾ 1707ع جا ادارا]] hf2byhpfbioglhz745w77kpfwpr0086 14 102751 411910 2026-09-13T13:57:49Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:گڏيل بادشاهت جا ادارا]] [[زمرو:يورپ ۾ 1800ع جا ادارا]] 411910 wikitext text/x-wiki [[زمرو:گڏيل بادشاهت جا ادارا]] [[زمرو:يورپ ۾ 1800ع جا ادارا]] 1m90uqg35rrnhelud8xj1pg6iwog0yu 14 102752 411911 2026-09-13T13:59:51Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:1707ع جا قيام]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا]] 411911 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1707ع جا قيام]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا]] dvlpvyis8lz94ql021zhfsk4t37hwte 14 102753 411912 2026-09-13T14:00:39Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:1707ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] 411912 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1707ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] mpfajrs6im8nmhvoishth3i29qz42tr 14 102754 411913 2026-09-13T14:02:17Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:1801ع جا خاتما]] 411913 wikitext text/x-wiki [[زمرو:رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:1801ع جا خاتما]] 1dgxag2daw2ib0ipjbekhq3rjwef7sn 14 102755 411914 2026-09-13T14:03:08Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:1801ع]] [[زمرو:خاتما بلحاظ سال]] 411914 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1801ع]] [[زمرو:خاتما بلحاظ سال]] fh62l1mcro8injow4lnbhus72gp9cu0 0 102756 411919 2026-09-13T14:08:05Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[سلطنت اطاليه]] کي [[اطالوي سلطنت]] ڏانھن چوريو 411919 wikitext text/x-wiki #چوريو [[اطالوي سلطنت]] len9ybqedf0yyitlhmjbvtfhv5lqwcj 14 102757 411924 2026-09-13T14:15:41Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سمنڊ پار سلطنتون]] [[زمرو:اٽلي جي تاريخ]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون]] 411924 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سمنڊ پار سلطنتون]] [[زمرو:اٽلي جي تاريخ]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون]] sk3cjvuc3dxho6whnqbrqo0ncv773t6 14 102758 411925 2026-09-13T14:17:22Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اٽلي]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] 411925 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اٽلي]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] 41p1l30s0zoyik6cvwvg01jnmeg1fyh 0 102759 411938 2026-09-13T14:48:44Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|جيڪب آباد تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = دستي | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ دستي جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2... 411938 wikitext text/x-wiki {{Short description|جيڪب آباد تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = دستي | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ دستي جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[جيڪب آباد تعلقو]] | population_as_of = | population_total = | timezone = [[پاڪستان معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''دستي'''، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[جيڪب آباد تعلقو|جيڪب آباد تعلقي]] ۾ واقع هڪ [[يونين ڪائونسل]] ۽ ديهه آهي.<ref name="SindhianaJacobabad">{{cite web |title=جيڪب آباد |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AC%D9%8A%DA%AA%D8%A8+%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |language=sd |access-date=13 September 2026 }}</ref> دستي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي ڳوٺاڻي مقامي حڪومت جي انتظامي يونٽن مان هڪ آهي. سرڪاري رڪارڊن ۾ ان جو ذڪر '''يونين ڪائونسل دستي، تعلقو ۽ ضلعو جيڪب آباد''' جي نالي سان پڻ ملي ٿو.<ref name="AGP-Dasti">{{cite web |title=Audit Report |url=https://agp.gov.pk/SiteImage/Policy/Larkana%202014-15%20UCs.pdf |publisher=Auditor-General of Pakistan |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == جاگرافي ۽ انتظام == دستي [[جيڪب آباد تعلقو|جيڪب آباد تعلقي]] جي ڳوٺاڻي علائقي ۾ واقع آهي. سنڌ ائٽلس جي انتظامي جاگرافيءَ واري رڪارڊ موجب، '''دستي''' جيڪب آباد تعلقي جي 58 ديهن مان پڻ هڪ ديهه آهي.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=جيڪب آباد |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-jacobabad/ |website=سنڌ ائٽلس |language=sd |access-date=13 September 2026 }}</ref> انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ جيڪب آباد تعلقي جي يونين ڪائونسلن ۾ احمدپور، دستي، ڳڙهي چند، نوارا، قادرپور، رمضان پور ۽ رند واهي سميت ٻين يونين ڪائونسلن جو ذڪر ٿيل آهي.<ref name="SindhianaJacobabad" /> مقامي حڪومت جي سرڪاري آڊٽ رڪارڊن ۾ پڻ '''يونين ڪائونسل دستي، تعلقو ۽ ضلعو جيڪب آباد''' الڳ انتظامي يونٽ طور درج ٿيل آهي.<ref name="AGP-Dasti" /> == آبادي == 2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ جي انگن تي ٻڌل آباديءَ جي رڪارڊ موجب '''ديهه دستي''' جي آبادي 5,218 هئي. هي انگ ديهه دستي جي آباديءَ جو آهي، نه لازمي طور سڄي يونين ڪائونسل دستي جي آباديءَ جو.<ref name="Dasti2017">{{cite web |title=Jacobabad District – Population of Cities, Towns and Villages 2017-2018 |url=https://www.politicpk.com/jacobabad-district-population-of-cities-towns-and-villages-2017-2018/ |date=27 May 2018 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == تعليم == دستي جي يونين ڪائونسل ۾ ڪيترائي سرڪاري پرائمري ۽ مڊل اسڪول موجود آهن. سنڌ حڪومت جي تعليمي بجيٽ رڪارڊ ۾ دستي يونين ڪائونسل هيٺ '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول عبدالله لاشاري'''، '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول صاحب ڏنو سومرو'''، '''گورنمينٽ گرلس لوئر سيڪنڊري اسڪول جمعو دستي''' ۽ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول علي محمد جتوئي''' سميت مختلف تعليمي ادارا درج ٿيل آهن.<ref name="RSUDasti">{{cite web |title=District Jacobabad Education Budget |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Jacobabad.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ساڳئي سرڪاري تعليمي رڪارڊ ۾ فضل محمد خاراڻي، امير بخش واگهو، ربان سڀايو، بلوچ خان نيرالي، گل جتوئي، جمعو دستي ۽ صاحب ڏنو سومرو جي نالن سان سرڪاري پرائمري اسڪول پڻ دستي يونين ڪائونسل هيٺ درج ٿيل آهن.<ref name="RSUDasti" /> == مقامي حڪومت == دستي جيڪب آباد ضلعي جي يونين ڪائونسلن مان هڪ آهي. 2015ع جي سنڌ مڪاني چونڊن واري انتظامي جوڙجڪ ۾ دستي کي ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد جي '''يونين ڪائونسل نمبر 10''' طور درج ڪيو ويو هو.<ref name="LG2015">{{cite web |title=District Council Jacobabad UC Result Elections 2015 |url=https://www.electionpakistani.com/local-government-bodies/sindh/jacobabad/district-council.html |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[جيڪب آباد تعلقو]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] * [[جيڪب آباد]] * [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] == حوالا == {{Reflist}} {{Jacobabad District}} [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:جيڪب آباد تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] 2wfqcu9rs0s60bhptwmqccdylf8c4r8 0 102760 411939 2026-09-13T14:50:30Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|جيڪب آباد تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = علي پور | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ علي پور جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivisi... 411939 wikitext text/x-wiki {{Short description|جيڪب آباد تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = علي پور | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ علي پور جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[جيڪب آباد تعلقو]] | population_as_of = | population_total = | timezone = [[پاڪستان معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''علي پور'''، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[جيڪب آباد تعلقو|جيڪب آباد تعلقي]] ۾ هڪ [[يونين ڪائونسل]] ۽ ديهه آهي. سنڌ حڪومت جي مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتي پاران 27 اپريل 2022ع تي جاري ڪيل نوٽيفڪيشن موجب علي پور [[ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد]] جي '''يونين ڪائونسل نمبر 12''' آهي.<ref name="LGD2022">{{cite web |title=Notification – Names of Councils of District Jacobabad |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=Local Government & Housing Town Planning Department, Government of Sindh |date=27 April 2022 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == جاگرافي ۽ انتظام == علي پور [[جيڪب آباد تعلقو|جيڪب آباد تعلقي]] جي ڳوٺاڻي علائقي ۾ واقع آهي. موجوده مقامي حڪومت جي انتظامي جوڙجڪ ۾ ان کي عليحده يونين ڪائونسل جي حيثيت حاصل آهي.<ref name="LGD2022" /> پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي آدمشماريءَ جي رڪارڊ ۾ '''علي پور''' کي جيڪب آباد تعلقي جي ڳوٺاڻي آباديءَ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Table 23 – Selected Population Statistics of Rural Localities |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07523.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == تاريخ == علي پور جي انتظامي اهميت اوڻيهين صديءَ تائين معلوم ٿئي ٿي. 1872ع جي آدمشماريءَ تي ٻڌل ۽ اي. ڊبليو. هيوز جي 1876ع واري سنڌ گزيٽيئر ۾ ڏنل انگن موجب ان وقت جيڪب آباد تعلقي کي '''جيڪب آباد، جهانپور، کيرا ڳڙهي ۽ علي پور''' نالي چئن تپن ۾ ورهايو ويو هو؛ اهڙيءَ طرح علي پور جيڪب آباد تعلقي جي تاريخي انتظامي تپن مان هڪ هو.<ref name="JacobabadGazetteer">{{cite web |title=Jacobabad Qadeem-o-Jadeed |url=https://aksandeelo.com/books/book_1939.pdf |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == آبادي == 2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ موجب '''ديهه علي پور''' جي ڪُل آبادي '''5,926''' هئي، جنهن ۾ 3,029 مرد، 2,896 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد شامل هو.<ref name="PBS2017" /> 2023ع جي آدمشماريءَ جي ڳوٺاڻي آبادين واري سرڪاري جدول ۾ علي پور جي آبادي '''4,558''' درج ڪئي وئي، جنهن ۾ 2,318 مرد ۽ 2,240 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Table 31 – Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_31_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> اهي آباديءَ جا انگ '''ديهه/ڳوٺاڻي آبادي علي پور''' جا آهن؛ انهن کي سڄي يونين ڪائونسل علي پور جي ڪُل آبادي نه سمجهڻ گهرجي. == تعليم == علي پور ۽ ڀرپاسي جي علائقي ۾ سرڪاري تعليمي ادارا موجود آهن. سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول علي پور''' ۽ '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول علي پور''' درج ٿيل آهن.<ref name="RSU">{{cite web |title=List of Schools – Jacobabad |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/Tenders/List-of-Schools-Annexure-I.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سرڪاري اسڪولن جي رڪارڊ مان علي پور جو [[جيڪب آباد تعلقو|جيڪب آباد تعلقي]] سان انتظامي ۽ تعليمي تعلق پڻ ثابت ٿئي ٿو.<ref name="RSU" /> == چونڊ ۽ انتظامي رڪارڊ == چونڊ رڪارڊ ۾ '''ديهه علي پور''' کي ڪيترن مردم شماري بلاڪن ۾ ورهايل ڏيکاريو ويو آهي. انهن ۾ 301010302، 301010303 ۽ 301010304 شامل آهن. علائقي ۾ گورنمينٽ هاءِ اسڪول علي پور ۽ گورنمينٽ پرائمري اسڪول علي پور کي پولنگ اسٽيشنن طور پڻ استعمال ڪيو ويو آهي. == پڻ ڏسو == * [[جيڪب آباد تعلقو]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] * [[جيڪب آباد]] * [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] == حوالا == {{Reflist}} {{Jacobabad District}} [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:جيڪب آباد تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] e65lllpklc7y7znd28yvymm2mr5adjl 0 102761 411940 2026-09-13T14:52:52Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|جيڪب آباد تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = رند واهي | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ رند واهي جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdi... 411940 wikitext text/x-wiki {{Short description|جيڪب آباد تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = رند واهي | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ رند واهي جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[جيڪب آباد تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | timezone = [[پاڪستان معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''رند واهي'''، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[جيڪب آباد تعلقو|جيڪب آباد تعلقي]] ۾ واقع هڪ [[يونين ڪائونسل]] آهي.<ref name="LGDSindh2022">{{cite web |title=Names of Councils and their Number of Wards in Larkana Division |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=Local Government & Housing Town Planning Department, Government of Sindh |date=27 April 2022 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ساڳئي نالي سان '''ديهه رند واهي''' پڻ هن علائقي ۾ واقع آهي. سرڪاري چونڊ، تعليم ۽ صحت جي رڪارڊن ۾ رند واهي کي جيڪب آباد تعلقي جي ڳوٺاڻي علائقي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="RSU">{{cite web |title=District Jacobabad Education Budget |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Jacobabad.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == انتظام == سنڌ حڪومت جي مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتي پاران 27 اپريل 2022ع تي جاري ڪيل نوٽيفڪيشن موجب رند واهي کي [[ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد]] جي '''يونين ڪائونسل نمبر 13''' مقرر ڪيو ويو.<ref name="LGDSindh2022" /> ان کان اڳ واري انتظامي جوڙجڪ ۾ پڻ رند واهي جيڪب آباد تعلقي جي يونين ڪائونسل رهي آهي. پراڻن سرڪاري تعليمي رڪارڊن ۾ ان کي '''يو سي نمبر 12، رند واهي''' لکيو ويو هو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته مقامي حڪومت جي نئين حدبنديءَ سان يونين ڪائونسل جو نمبر تبديل ٿيو آهي.<ref name="RSU" /> == جاگرافي == رند واهي [[جيڪب آباد تعلقو|جيڪب آباد تعلقي]] جي ڳوٺاڻي حصي ۾ واقع آهي. چونڊ رڪارڊ ۾ '''ديهه رند واهي''' کي ڪيترن مردم شماري بلاڪن ۾ ورهايل ڏيکاريو ويو آهي. ان کان سواءِ ڀرپاسي جي ديهن ۽ ڳوٺن جو انتظامي ۽ سماجي لاڳاپو پڻ رند واهي يونين ڪائونسل سان رهيو آهي. چونڊ رڪارڊ ۾ ديهه رند واهي جا گهٽ ۾ گهٽ يارنهن حصا درج ٿيل آهن. انهن سان لاڳاپيل مردم شماري بلاڪن ۾ 301010206 کان 301010214 تائين مختلف بلاڪ ۽ 301010221 ۽ 301010222 شامل آهن.<ref name="ECPRindWahi">{{cite web |title=Polling Scheme NA-190 Jacobabad |url=https://www.scribd.com/document/983448320/NA-190-Jacobabad |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ساڳئي چونڊ رڪارڊ ۾ [[مهرابپور]] ۽ [[عقيلپور]] جون ديهون پڻ رند واهي واري چونڊ علائقي جي ڀرپاسي ۾ درج ٿيل آهن.<ref name="ECPRindWahi" /> == تعليم == رند واهي يونين ڪائونسل ۾ ڪيترائي سرڪاري پرائمري ۽ ثانوي تعليمي ادارا موجود آهن. سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري ۽ تعليمي بجيٽ رڪارڊ ۾ رند واهي هيٺ مختلف سرڪاري اسڪول درج ٿيل آهن.<ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=School Directory – District Jacobabad |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/12-District_Jacobabad.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> انهن ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول عبدالـعزيز خاراڻي'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول جيل ڪالوني'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول يار محمد ارباڻي'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول عرض محمد جکراڻي'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول گل محمد خان جکراڻي''' ۽ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول نور محمد پٺاڻ''' شامل آهن.<ref name="RSU" /> سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن جي رڪارڊ ۾ '''آباد'''، '''حاجي لکمير بروهي''' ۽ '''نبي بخش''' نالي آبادين ۾ هلندڙ تعليمي ادارا پڻ رند واهي، جيڪب آباد رورل هيٺ درج ٿيل آهن.<ref name="SEF">{{cite web |title=SEF Assisted Schools |url=https://www.sef.edu.pk/wp-content/uploads/2017/download_page/school%20Data/_SEF%20Assisted%20Schools%20%28SAS%29%20-%20SEF.pdf |publisher=Sindh Education Foundation, Government of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> نيشنل ڪميشن فار هيومن ڊولپمينٽ جي رڪارڊ ۾ '''عبدالنبي جکراڻي''' واري سرڪاري پرائمري اسڪول کي پڻ رند واهي يونين ڪائونسل ۾ درج ڪيو ويو آهي.<ref name="NCHD">{{cite web |title=Sindh Schools List |url=https://nchd.org.pk/SiteImage/Misc/files/sindh%20list.pdf |publisher=National Commission for Human Development |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == صحت == رند واهي ۾ '''بنيادي صحت مرڪز نور محمد پٺاڻ''' علائقي جي اهم سرڪاري صحت سهولتن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جي صحت کاتي جي رڪارڊ موجب هي بنيادي صحت مرڪز رند واهي، جيڪب آباد تعلقي ۾ واقع آهي ۽ [[پيپلز پرائمري هيلٿ ڪيئر انيشيئيٽو]] جي انتظام هيٺ هلي ٿو.<ref name="NHSP">{{cite web |title=Health Facilities in Sindh |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2026/02/NHSP-HFs-17-Districts-590-1.pdf |publisher=Government of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> وفاقي ڊائريڪٽوريٽ آف اميونائيزيشن جي سنڌ ۾ حفاظتي ٽڪن جي مرڪزن واري فهرست ۾ پڻ '''رند واهي – بنيادي صحت مرڪز نور محمد پٺاڻ''' کي سرڪاري حفاظتي ٽڪن جي مرڪز طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="EPI">{{cite web |title=List of EPI Centers in Sindh |url=https://www.epi.gov.pk/wp-content/uploads/2023/04/List-of-EPI-Centers-in-Sindh_March-2023.pdf |publisher=Federal Directorate of Immunization |date=March 2023 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == قدرتي آفتون == رند واهي سنڌ جي انهن ڳوٺاڻن علائقن مان آهي جيڪي ٻوڏن کان متاثر رهيا آهن. [[انٽرنيشنل آرگنائيزيشن فار مائيگريشن]] پاران سنڌ ۾ قدرتي آفتن کان پوءِ برادرين جي بحاليءَ بابت ڪيل مطالعي ۾ جيڪب آباد ضلعي مان '''رند واهي'''، '''نورا''' ۽ '''ڪوٽ جنگو''' يونين ڪائونسلن کي مطالعي لاءِ شامل ڪيو ويو هو. رپورٽ موجب رند واهي ۾ هنگامي امداد پهتي هئي، جڏهن ته مطالعي جي وقت ان کي بحاليءَ واري امداد حاصل ڪندڙ يونين ڪائونسل طور درج نه ڪيو ويو هو.<ref name="IOM">{{cite web |title=Community Coping Capacity after Disasters |url=https://pakistan.iom.int/sites/g/files/tmzbdl1121/files/documents/cccd-report.pdf |publisher=International Organization for Migration |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == زراعت == رند واهي جو علائقو جيڪب آباد جي زرعي ميدانن جو حصو آهي. [[سنڌ يونيورسٽي]] جي حيوانيات کاتي سان لاڳاپيل هڪ زرعي حياتياتي مطالعي ۾ 2017ع دوران جيڪب آباد ضلعي جي ڳڙهي سڀايو، دستي، علي پور ۽ رند واهي سميت چئن علائقن ۾ فصلن تي سائي آڙُو مَهُو (''Myzus persicae'') جي موجودگيءَ جو جائزو ورتو ويو؛ مطالعي ۾ جنوري ۽ فيبروري دوران هن جي گهڻي موجودگي رپورٽ ڪئي وئي.<ref name="Zoology">{{cite web |title=Abstracts of 40th Pakistan Congress of Zoology |url=https://zsp.com.pk/PRO2020-21.pdf |publisher=Zoological Society of Pakistan |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == مقامي حڪومت جي تاريخ == رند واهي گهڻي عرصي کان يونين ڪائونسل جي حيثيت رکي ٿي. 2005ع جي مڪاني چونڊن ۾ رند واهي يونين ڪائونسل لاءِ ممتاز حسين جکراڻي ناظم ۽ اڪرم خاراڻي نائب ناظم بنا مقابلي چونڊيا ويا هئا.<ref name="Dawn2005">{{cite news |title=18 elected without contest |url=https://www.dawn.com/news/150328 |work=Dawn |date=1 August 2005 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> 2015ع جي سنڌ مڪاني چونڊن بابت [[فري اينڊ فيئر اليڪشن نيٽورڪ]] جي رپورٽ ۾ پڻ رند واهي کي جيڪب آباد ضلعي جي يونين ڪائونسلن ۾ ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="FAFEN">{{cite web |title=Sindh 2015 Local Government Election Observation Report |url=https://fafen.org/wp-content/uploads/2016/08/Sindh-2015-Local-Government-Election-Obseravtion-Report-FAFEN.pdf |publisher=Free and Fair Election Network |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[جيڪب آباد تعلقو]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] * [[جيڪب آباد]] * [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] == حوالا == {{Reflist}} {{Jacobabad District}} [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:جيڪب آباد تعلقو]] [[زمرو:جيڪب آباد تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] mv4v7s6x17g4fg644n53q940x4ale12 0 102762 411941 2026-09-13T14:56:12Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|جيڪب آباد تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = مهر شاه | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ مهر شاه جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivisi... 411941 wikitext text/x-wiki {{Short description|جيڪب آباد تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = مهر شاه | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ مهر شاه جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[جيڪب آباد تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | timezone = [[پاڪستان معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''مهر شاه'''، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[جيڪب آباد تعلقو|جيڪب آباد تعلقي]] ۾ واقع هڪ [[يونين ڪائونسل]] آهي.<ref name="LGD2022">{{cite web |title=Names of Councils of District Jacobabad |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=Local Government & Housing Town Planning Department, Government of Sindh |date=27 April 2022 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ساڳئي نالي سان '''ديهه مهر شاه''' پڻ جيڪب آباد تعلقي جي ڳوٺاڻي علائقي ۾ واقع آهي، جنهن کي سرڪاري چونڊ رڪارڊ ۾ الڳ مردم شماري بلاڪن ۾ ورهايل ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="Polling">{{cite web |title=Polling Scheme NA-190 Jacobabad |url=https://www.scribd.com/document/983448320/NA-190-Jacobabad |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == انتظام == سنڌ حڪومت جي مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتي پاران 27 اپريل 2022ع تي جاري ڪيل نوٽيفڪيشن موجب '''مهر شاه''' [[ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد]] جي '''يونين ڪائونسل نمبر 14''' آهي.<ref name="LGD2022" /> مقامي حڪومت جي اڳوڻي انتظامي جوڙجڪ ۾ پڻ مهر شاه هڪ يونين ڪائونسل هئي، پر ان جو نمبر مختلف هو. 2015ع جي سنڌ مڪاني چونڊن ۾ مهر شاه کي '''يونين ڪائونسل نمبر 20''' طور درج ڪيو ويو هو.<ref name="LG2015">{{cite web |title=District Council Jacobabad UC Result Elections 2015 |url=https://www.electionpakistani.com/local-government-bodies/sindh/jacobabad/district-council.html |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> اهڙيءَ طرح 2022ع واري نئين انتظامي جوڙجڪ کان پوءِ ان جو نمبر 20 مان تبديل ٿي 14 ٿيو.<ref name="LGD2022" /> == جاگرافي == مهر شاه [[جيڪب آباد تعلقو|جيڪب آباد تعلقي]] جي ڳوٺاڻي حصي ۾ واقع آهي. موجود چونڊ رڪارڊ موجب '''ديهه مهر شاه''' کي چئن مردم شماري حصن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جا بلاڪ ڪوڊ 301020405، 301020406، 301020407 ۽ 301020408 آهن.<ref name="Polling" /> ديهه مهر شاه جي ڀرپاسي واري چونڊ رڪارڊ ۾ [[آباد، جيڪب آباد|آباد]]، ملڪيّت سرڪار ۽ بچل پور جهڙيون ديهون ۽ آباديون پڻ درج ٿيل آهن.<ref name="Polling" /> مهر شاه جي ويجهو [[آباد ريلوي اسٽيشن]] واقع آهي، جيڪا مهر شاه کان لڳ ڀڳ 3 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر طرف آهي.<ref name="Mapcarta">{{cite web |title=Mehar Shah |url=https://mapcarta.com/15139262 |website=Mapcarta |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == تعليم == مهر شاه يونين ڪائونسل ۾ سرڪاري اسڪولن جو هڪ وسيع نيٽ ورڪ موجود آهي. سنڌ حڪومت جي ريفارم سپورٽ يونٽ جي اسڪولن واري رڪارڊ ۾ مهر شاه کي ضلعو ۽ تعلقو جيڪب آباد هيٺ هڪ الڳ يو سي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="RSU">{{cite web |title=List of Schools – Annexure I |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/Tenders/List-of-Schools-Annexure-I.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سرڪاري رڪارڊ موجب مهر شاه يو سي ۾ '''گورنمينٽ گرلس لوئر سيڪنڊري اسڪول آدم خان پنهور'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مير امداد علي خان پنهور'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول محمد فضل بروهي'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مهراب پور'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مير ڪرم علي پنهور'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول اصغر علي پنهور''' ۽ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول رنجھو پنهور''' سميت ڪيترائي تعليمي ادارا درج ٿيل آهن.<ref name="RSU" /> ساڳئي سرڪاري فهرست ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول بچل پور'''، '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول بچل پور'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ديول'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول عبدالله مڇي'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول بنگلو''' ۽ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ملڪيت سرڪار''' پڻ مهر شاه يو سي هيٺ درج ٿيل آهن.<ref name="RSU" /> تعليمي رڪارڊ ۾ آدم خان پنهور واري سرڪاري هاءِ اسڪول کي پڻ مهر شاه سان لاڳاپيل اسڪولن جي انتظامي مرڪز طور ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="Training">{{cite web |title=School Teachers Training Schedule, District Jacobabad |url=https://www.scribd.com/document/808229186/Letter-of-STs-Training-of-Jcd |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == چونڊون == 2015ع جي سنڌ مڪاني چونڊن ۾ مهر شاه يونين ڪائونسل، جيڪا ان وقت يو سي نمبر 20 هئي، تان '''سليمان خان پنهور''' ضلعي ڪائونسل جي نمائندي طور چونڊيو ويو هو.<ref name="LG2015" /> 2024ع جي عام چونڊن جي سرڪاري اميدوارن واري رڪارڊ ۾ پڻ '''بستي سردار آدم خان پنهور، پوسٽ آفيس جيڪب آباد، مهر شاه، تعلقو ۽ ضلعو جيڪب آباد''' جو پتو درج ٿيل آهي، جيڪو مهر شاه جي جيڪب آباد تعلقي سان انتظامي وابستگيءَ جي تصديق ڪري ٿو.<ref name="ECP2024">{{cite web |title=List of Contesting Candidates – PS-1 Jacobabad-I |url=https://capitalnewspoint.com/wp-content/uploads/2024/01/PA-33-SINDH.pdf |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == آمدرفت == مهر شاه جيڪب آباد جي ڳوٺاڻي روڊ نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل آهي. سنڌ هاءِ ڪورٽ جي هڪ عدالتي فيصلي ۾ پڻ جيڪب آباد کان شڪارپور ويندڙ مسافر گاڏيءَ جي سفر دوران مهر شاه وٽ پهچڻ جو ذڪر موجود آهي، جنهن مان مهر شاه جي جيڪب آباد–شڪارپور روڊ واري سفري رستي سان لاڳاپي جي تصديق ٿئي ٿي.<ref name="SHC">{{cite web |title=Judgment |url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/view-file/MTMyMjM0Y2Ztcy1kYzgz |publisher=Sindh High Court |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[جيڪب آباد تعلقو]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] * [[جيڪب آباد]] * [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] == حوالا == {{Reflist}} {{Jacobabad District}} [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:جيڪب آباد تعلقو]] [[زمرو:جيڪب آباد تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] dhmgm8dp1o6luh821xm25z50cjdu1gu 0 102763 411942 2026-09-13T14:57:53Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|جيڪب آباد تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = ڳڙهي چنڊ | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ ڳڙهي چنڊ جو مقام | coordinates = {{coord|28.17714|N|68.50019|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivis... 411942 wikitext text/x-wiki {{Short description|جيڪب آباد تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = ڳڙهي چنڊ | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ ڳڙهي چنڊ جو مقام | coordinates = {{coord|28.17714|N|68.50019|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[جيڪب آباد تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | timezone = [[پاڪستان معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''ڳڙهي چنڊ''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[جيڪب آباد تعلقو|جيڪب آباد تعلقي]] ۾ هڪ [[يونين ڪائونسل]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي آهي.<ref name="AGP">{{cite web |title=Audit Report on the Accounts of Union Councils |url=https://agp.gov.pk/SiteImage/Policy/UC%20REPORT%202016-17%20after%20%20Internal%20QCC.pdf |publisher=Auditor-General of Pakistan |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سرڪاري تعليمي رڪارڊ ۾ پڻ ڳڙهي چنڊ کي ضلعو ۽ تعلقو جيڪب آباد هيٺ الڳ يونين ڪائونسل طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="RSU">{{cite web |title=District Jacobabad Education Budget 2015–16 |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Jacobabad.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == ڳڙهي چنڊ [[جيڪب آباد تعلقو|جيڪب آباد تعلقي]] جي ڳوٺاڻي حصي ۾ واقع آهي. جاگرافيائي ڊيٽابيس ۾ ڳوٺ ڳڙهي چنڊ جو مقام لڳ ڀڳ 28.17714° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68.50019° اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي، سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 64 ميٽر اوچائيءَ تي ڄاڻايل آهي.<ref name="Map">{{cite web |title=Goth Garhi Chand |url=https://mapcarta.com/14703434 |website=Mapcarta |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> [[آباد ريلوي اسٽيشن]] ڳڙهي چنڊ کان لڳ ڀڳ اڍائي ڪلوميٽر اتر اوڀر طرف واقع آهي.<ref name="Map" /> == انتظام == ڳڙهي چنڊ گهڻي عرصي کان جيڪب آباد ضلعي جي مقامي حڪومت جي انتظامي يونٽن مان هڪ رهي آهي. آڊيٽر جنرل آف پاڪستان جي يونين ڪائونسلن بابت آڊٽ رپورٽ ۾ '''يو سي ڳڙهي چنڊ، جيڪب آباد''' کي جيڪب آباد ضلعي جي يونين ڪائونسلن ۾ الڳ درج ڪيو ويو آهي.<ref name="AGP" /> 2015ع جي سنڌ مڪاني چونڊن واري انتظامي جوڙجڪ ۾ ڳڙهي چنڊ کي [[ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد]] جي '''يونين ڪائونسل نمبر 19''' طور درج ڪيو ويو هو.<ref name="LG2015">{{cite web |title=District Council Jacobabad UC Result Elections 2015 |url=https://www.electionpakistani.com/local-government-bodies/sindh/jacobabad/district-council.html |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي ضمني مڪاني چونڊن بابت سرڪاري رڪارڊ ۾ پڻ ان جو نالو '''يو سي نمبر 19 ڳڙهي چنڊ''' طور ڏنل آهي.<ref name="ECP">{{cite web |title=List of Vacant Seats of Local Governments |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/44027.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == ديهون ۽ آباديون == چونڊ رڪارڊ مان ظاهر ٿئي ٿو ته '''ديهه ڳڙهي چنڊ''' پاڻ به هن علائقي جي هڪ ديهه آهي. ان کي مردم شماري جي چئن بلاڪن 301020201، 301020202، 301020203 ۽ 301020204 ۾ ورهايل ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="Polling">{{cite web |title=Polling Scheme NA-190 Jacobabad |url=https://www.scribd.com/document/983448320/NA-190-Jacobabad |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ساڳئي چونڊ رڪارڊ ۾ '''ديهه ڳڙهي مهراب''' جا ٽي مردم شماري بلاڪ ۽ '''ديهه ڪوريجا''' پڻ هن ڳوٺاڻي علائقي سان لاڳاپيل درج ٿيل آهن.<ref name="Polling" /> سرڪاري ۽ ترقياتي رڪارڊن مان ڳڙهي چنڊ يونين ڪائونسل سان لاڳاپيل مختلف ڳوٺن ۽ آبادين جا نالا ملن ٿا، جن ۾ '''بنگلو سيدان'''، '''خداد کهر''' ۽ '''بچل پور''' شامل آهن.<ref name="PPRP">{{cite web |title=Monthly Narrative Report, February 2018 |url=https://www.pprp.net.pk/assets/pages/reports/monthly_ucbprp/maintenance%20phase/UCBPRP_February-2018.pdf |publisher=Union Council Based Poverty Reduction Programme |date=February 2018 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == تعليم == ڳڙهي چنڊ يونين ڪائونسل ۾ ڪيترائي سرڪاري تعليمي ادارا موجود آهن. سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري ۽ تعليمي بجيٽ ۾ ڳڙهي چنڊ کي جيڪب آباد تعلقي جي هڪ الڳ يونين ڪائونسل طور ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="RSU" /><ref name="Directory">{{cite web |title=School Directory – District Jacobabad |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/12-District_Jacobabad.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سرڪاري تعليمي رڪارڊ موجب يو سي ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول آباد'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول محمد علي پنهور'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول اصغر علي پنهور'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول نور محمد پنهور''' ۽ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول عبدالله مڇي''' شامل آهن.<ref name="RSU" /> ساڳئي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ذيشان علي پنهور'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول حاجي علي بهار بروهي'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول محب علي جتوئي'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ديوال'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول منگريو'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ويرم سڌايو''' ۽ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ڳڙهي مهراب''' پڻ ڳڙهي چنڊ يو سي هيٺ درج ٿيل آهن.<ref name="RSU" /> سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ گرلس لوئر سيڪنڊري اسڪول ڳڙهي چنڊ، چنا محلو''' پڻ موجود آهي.<ref name="SELD">{{cite web |title=Notification for Posting of Head Masters and Head Mistresses |url=https://sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/63464%20Notification%20for%20posting%20as%20HMHMs%28BS-17%29%20%20Mr%20Muhammad%20Moosa%20So%20Lal%20Muhammad%20PID%20No.10374569%20and%2047%20others.PDF |publisher=School Education & Literacy Department, Government of Sindh |date=February 2022 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == ڳوٺاڻي ترقي == ڳڙهي چنڊ انهن يونين ڪائونسلن مان رهي آهي جتي ڳوٺاڻي غربت گهٽائڻ ۽ برادريءَ جي تنظيم جا پروگرام هلايا ويا آهن. 2018ع جي يونين ڪائونسل بيسڊ پاورٽي ريڊڪشن پروگرام جي رپورٽ موجب پروگرام جي عملي '''بنگلو سيدان''' ۽ '''خداد کهر''' جي ڳوٺاڻين تنظيمن جو دورو ڪيو، جڏهن ته '''بچل پور''' ۾ هڪ ڪاروباري ترقياتي گروپ جي نشاندهي ڪئي وئي هئي.<ref name="PPRP" /> رپورٽ ۾ ڳڙهي چنڊ سان لاڳاپيل مقامي سپورٽ تنظيم '''مرڪ''' جو پڻ ذڪر ٿيل آهي، جنهن ذريعي ڳوٺاڻن جي معاشي ۽ تنظيمي سرگرمين کي هٿي ڏيڻ لاءِ ڪم ڪيو ويو.<ref name="PPRP" /> == چونڊون == 2015ع جي مڪاني چونڊن ۾ ڳڙهي چنڊ يو سي نمبر 19 تان '''اورنگزيب خان پنهور''' [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اميدوار طور ضلعي ڪائونسل لاءِ چونڊيو ويو.<ref name="LG2015" /> بعد ۾ ضلعي ڪائونسل جي اها سيٽ استعيفيٰ سبب خالي ٿي، جنهن کي [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] ضمني مڪاني چونڊن لاءِ خالي سيٽن جي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref name="ECP" /> == پڻ ڏسو == * [[جيڪب آباد تعلقو]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] * [[جيڪب آباد]] * [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] == حوالا == {{Reflist}} {{Jacobabad District}} [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:جيڪب آباد تعلقو]] [[زمرو:جيڪب آباد تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] qaqn48mhzynln3evyfzw6vyj0cun5s1 0 102764 411943 2026-09-13T14:59:16Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|جيڪب آباد ضلعي جي ديهه ۽ اڳوڻي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = جاني ديرو جاگير | settlement_type = ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ جاني ديرو جاگير جو مقام | coordinates = {{coord|28.23615|N|68.39420|E|display=inline,... 411943 wikitext text/x-wiki {{Short description|جيڪب آباد ضلعي جي ديهه ۽ اڳوڻي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = جاني ديرو جاگير | settlement_type = ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ جاني ديرو جاگير جو مقام | coordinates = {{coord|28.23615|N|68.39420|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[جيڪب آباد تعلقو]] | elevation_m = 56 | timezone = [[پاڪستان معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''جاني ديرو جاگير''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] ۾ واقع هڪ ديهه ۽ ڳوٺاڻي علائقو آهي. موجوده سرڪاري رڪارڊن ۾ جاني ديرو جاگير جا پتا [[جيڪب آباد تعلقو|جيڪب آباد تعلقي]] ۽ ضلعي جيڪب آباد هيٺ درج ٿيل ملن ٿا.<ref name="PAS">{{cite web |title=Mir Mumtaz Hussain Khan |url=https://pas.gov.pk/members/profile/33/767 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref><ref name="ECP2024">{{cite web |title=Notification of Returned Candidates – General Elections 2024 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/6uexY02zdTPa8lvZBMeiuYVnRk7yCB74nsOjRasW.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=16 February 2024 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> جاني ديرو جاگير ماضيءَ ۾ [[ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد]] جي هڪ [[يونين ڪائونسل]] پڻ رهي آهي. 2015ع جي سنڌ مڪاني چونڊن واري جوڙجڪ ۾ ان کي '''يونين ڪائونسل نمبر 14''' طور درج ڪيو ويو هو.<ref name="LG2015">{{cite web |title=District Council Jacobabad UC Result Elections 2015 |url=https://www.electionpakistani.com/local-government-bodies/sindh/jacobabad/district-council.html |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == جاني ديرو جاگير جيڪب آباد ضلعي جي اتر سنڌ واري ميداني علائقي ۾ واقع آهي. جاگرافيائي ڊيٽابيس موجب ان جو مقام لڳ ڀڳ 28.23615° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68.39420° اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي آهي ۽ ان جي سمنڊ جي سطح کان اوچائي لڳ ڀڳ 56 ميٽر آهي.<ref name="Map">{{cite web |title=Jan Dero Jagir |url=https://mapcarta.com/14697970 |website=Mapcarta |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> [[علي پور، جيڪب آباد|علي پور]] جاني ديرو جاگير جي ڀرپاسي وارن علائقن مان هڪ آهي.<ref name="Map" /> == انتظامي حيثيت == جاني ديرو جاگير جي انتظامي حيثيت بابت مختلف دورن جي سرڪاري ۽ چونڊ رڪارڊن ۾ فرق ملي ٿو. 2015ع جي مڪاني حڪومت واري جوڙجڪ ۾ '''جاني ديرو جاگير''' ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد جي '''يونين ڪائونسل نمبر 14''' هئي.<ref name="LG2015" /> ان دور جي يونين ڪائونسلن واري فهرست ۾ جاني ديرو جاگير کي [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] سان درج ڪيو ويو هو.<ref name="UCList">{{cite web |title=District Jacobabad Union Councils |url=https://www.scribd.com/document/712605710/List-of-UCs-District-Jacobabad-Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ان جي ابتڙ، هاڻوڪن سرڪاري رڪارڊن ۾ جاني ديرو جاگير کي '''تعلقو ۽ ضلعو جيڪب آباد''' سان ڳنڍيو ويو آهي. [[سنڌ جي صوبائي اسيمبلي|سنڌ اسيمبلي]] جي موجوده ميمبر مير ممتاز حسين خان جي سرڪاري پروفائيل ۾ سندس مستقل پتو ڳوٺ محمد امين خان، پوسٽ آفيس جيڪب آباد، جاني ديرو جاگير، تعلقو ۽ ضلعو جيڪب آباد ڄاڻايل آهي.<ref name="PAS" /> ساڳيءَ طرح [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي 2024ع جي عام چونڊن جي نوٽيفڪيشن ۾ قومي اسيمبليءَ جي تڪ اين اي-190 جيڪب آباد تان چونڊيل اعجاز حسين جکراڻي جو پتو ڳوٺ دادپور جکراڻي، پوسٽ آفيس جيڪب آباد، جاني ديرو جاگير، تعلقو ۽ ضلعو جيڪب آباد درج ٿيل آهي.<ref name="ECP2024" /> == ديهه == چونڊ رڪارڊ ۾ '''ديهه جاني ديرو جاگير''' کي ڇهن مردم شماري حصن ۾ ورهايل ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="Polling">{{cite web |title=Polling Scheme NA-190 Jacobabad |url=https://www.scribd.com/document/983448320/NA-190-Jacobabad |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> انهن سان لاڳاپيل مردم شماري بلاڪ هي آهن: * 301010201 — جاني ديرو جاگير 1/6 * 301010202 — جاني ديرو جاگير 2/6 * 301010203 — جاني ديرو جاگير 3/6 * 301010204 — جاني ديرو جاگير 4/6 * 301010205 — جاني ديرو جاگير 5/6 * 301010220 — جاني ديرو جاگير 6/6<ref name="Polling" /> انهن بلاڪن لاءِ بخش علي جکراڻي، بيبرڪ جکراڻي، عبدالنبي جکراڻي، دريا خان جکراڻي، شادي جکراڻي ۽ بلو سرڪاڻي سان منسوب سرڪاري پرائمري اسڪولن کي پولنگ اسٽيشنن طور استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="Polling" /> == تعليم == جاني ديرو جاگير جي مختلف ڳوٺاڻين آبادين ۾ سرڪاري پرائمري اسڪول موجود آهن. تعليمي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول بيبرڪ جکراڻي''' کي جاني ديرو جاگير، تعلقو ۽ ضلعو جيڪب آباد ۾ واقع ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="BeebrakSchool">{{cite web |title=GBPS Beebrak Jakhrani |url=https://www.stepon.pk/school-deails/412020356 |website=Step On |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> چونڊ رڪارڊ مان پڻ بخش علي جکراڻي، بيبرڪ جکراڻي، عبدالنبي جکراڻي، دريا خان جکراڻي، شادي جکراڻي ۽ بلو سرڪاڻي نالن سان سرڪاري پرائمري اسڪولن جي موجودگي معلوم ٿئي ٿي.<ref name="Polling" /> == آبپاشي == جاني ديرو جاگير جيڪب آباد جي آبپاشيءَ واري زرعي علائقي جو حصو آهي. سنڌ حڪومت جي آبپاشي کاتي سان لاڳاپيل ترقياتي رڪارڊ ۾ '''جاني ديرو هيڊ ريگيوليٽر''' جي مرمت ۽ بحاليءَ جو ڪم بيگاري ڊويزن جيڪب آباد جي آبپاشي منصوبن ۾ شامل ڪيو ويو هو.<ref name="Irrigation">{{cite web |title=Repair, Replacement and Rehabilitation of Regulator Gates of Begari Division Jacobabad |url=https://pprasindh.gov.pk/evaluation/222EV15113sukkur130313.pdf |publisher=Sindh Public Procurement Regulatory Authority |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == سياست == جاني ديرو جاگير جيڪب آباد جي سياسي طور سڃاتل ڳوٺاڻن علائقن مان هڪ آهي. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] موجب 2024ع ۾ اين اي-190 جيڪب آباد تان چونڊيل [[اعجاز حسين جکراڻي]] جو مستقل پتو جاني ديرو جاگير جي ڳوٺ دادپور جکراڻي ۾ درج آهي.<ref name="ECP2024" /> [[سنڌ جي صوبائي اسيمبلي]] جي ميمبر مير ممتاز حسين خان جو مستقل پتو پڻ جاني ديرو جاگير جي ڳوٺ محمد امين خان ۾ درج آهي.<ref name="PAS" /> 2015ع جي مڪاني چونڊن ۾ يو سي نمبر 14 جاني ديرو جاگير تان '''سجاد حسين جکراڻي''' ضلعي ڪائونسل لاءِ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اميدوار طور چونڊيو ويو هو.<ref name="LG2015" /> == پڻ ڏسو == * [[جيڪب آباد تعلقو]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] * [[علي پور، جيڪب آباد]] * [[رند واهي]] * [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] == حوالا == {{Reflist}} {{Jacobabad District}} [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:جيڪب آباد تعلقي جون ديهون]] [[زمرو:جيڪب آباد تعلقي جا ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جون اڳوڻيون يونين ڪائونسلون]] qr1ja6dmqs70bi6v2vzdqtvdnnt5gv8 0 102765 411944 2026-09-13T15:00:59Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|جيڪب آباد تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = مولاداد | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ مولاداد جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivi... 411944 wikitext text/x-wiki {{Short description|جيڪب آباد تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = مولاداد | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ مولاداد جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[جيڪب آباد تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | timezone = [[پاڪستان معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''مولاداد''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[جيڪب آباد تعلقو|جيڪب آباد تعلقي]] ۾ هڪ [[يونين ڪائونسل]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي آهي.<ref name="LGD2022">{{cite web |title=Names of Councils of District Jacobabad |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=Local Government & Housing Town Planning Department, Government of Sindh |date=27 April 2022 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ساڳئي نالي سان '''ديهه مولاداد''' پڻ جيڪب آباد تعلقي ۾ واقع آهي، جنهن کي آدمشماري ۽ چونڊ رڪارڊن ۾ الڳ ڳوٺاڻي علائقي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="Polling">{{cite web |title=Polling Scheme NA-190 Jacobabad |url=https://www.scribd.com/document/983448320/NA-190-Jacobabad |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == انتظام == سنڌ حڪومت جي مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتي پاران 27 اپريل 2022ع تي جاري ڪيل نوٽيفڪيشن موجب '''مولاداد''' [[ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد]] جي '''يونين ڪائونسل نمبر 17''' آهي.<ref name="LGD2022" /> مولاداد ان کان اڳ به جيڪب آباد تعلقي جي يونين ڪائونسل رهي آهي. اڳوڻي مقامي حڪومت واري جوڙجڪ ۾ ان کي '''يونين ڪائونسل نمبر 15''' طور درج ڪيو ويو هو.<ref name="OldUC">{{cite web |title=District Jacobabad Union Councils |url=https://www.scribd.com/document/712605710/List-of-UCs-District-Jacobabad-Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> 2022ع واري نئين حدبندي ۽ نمبرنگ کان پوءِ ان جو نمبر 17 مقرر ٿيو.<ref name="LGD2022" /> == آدمشماري == [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2017ع واري آدمشماريءَ ۾ '''مولاداد ٽي سي''' جي آبادي 9,522 هئي، جڏهن ته ساڳئي آدمشماريءَ ۾ '''مولاداد''' نالي انفرادي ڳوٺاڻي آباديءَ جي آبادي 2,381 درج ڪئي وئي هئي.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Table 23 – Selected Population Statistics of Rural Localities |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07523.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> 2023ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ موجب '''مولاداد ٽي سي''' جي ڪُل آبادي '''10,656''' هئي، جنهن ۾ 5,305 مرد ۽ 5,351 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Table 31 – Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_31_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> 2023ع ۾ مولاداد ٽي سي جي 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ خواندگيءَ جي شرح 21.3 سيڪڙو هئي. مردن ۾ اها شرح 35.3 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 7.4 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS2023" /> آدمشماريءَ جا اهي انگ آدمشماريءَ جي '''مولاداد ٽي سي''' ۽ انفرادي ڳوٺاڻي آباديءَ جا آهن؛ انهن کي موجوده يونين ڪائونسل مولاداد جي ڪُل آبادي نه سمجهڻ گهرجي. == ديهه مولاداد == چونڊ رڪارڊ ۾ '''ديهه مولاداد''' کي مردم شماري بلاڪ '''301030201''' طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="Polling" /> ساڳئي مردم شماري بلاڪ لاءِ مرد ۽ عورت ووٽرن جون الڳ پولنگ اسٽيشنون قائم ڪيون ويون، جن ۾ گورنمينٽ مڊل اسڪول مولاداد ۽ گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول مولاداد شامل هئا.<ref name="Polling" /> چونڊ رڪارڊ موجب هن مردم شماري بلاڪ ۾ 1,450 مرد ۽ 1,236 عورت ووٽر، يعني ڪُل 2,686 رجسٽرڊ ووٽر درج هئا.<ref name="Polling" /> اهي انگ رجسٽرڊ ووٽرن جا آهن، آباديءَ جا نه آهن. == تعليم == مولاداد جيڪب آباد تعلقي جي اهم ڳوٺاڻن تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. علائقي ۾ '''گورنمينٽ هاءِ اسڪول مولاداد''' موجود آهي، جيڪو [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن لاڙڪاڻو]] سان لاڳاپيل سرڪاري ثانوي تعليمي ادارن ۾ درج ٿيل آهي.<ref name="BISELarkana">{{cite web |title=SSC Affiliated Institutions – District Jacobabad |url=https://www.biselrk.edu.pk/SSC-notification/SSC_Affiliated_institutions_District_jacobabad.pdf |publisher=Board of Intermediate and Secondary Education Larkana |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊ ۾ مولاداد يونين ڪائونسل هيٺ وڏي تعداد ۾ سرڪاري اسڪول درج ٿيل آهن. انهن ۾ '''گورنمينٽ هاءِ اسڪول مولاداد'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول دينار بروهي'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول نور محمد'''، '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول مولاداد'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مولاداد'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول حق نواز اوستو''' ۽ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول سهراب فقير''' شامل آهن.<ref name="Education">{{cite web |title=School Teachers Training Schedule – District Jacobabad |url=https://www.scribd.com/document/808229186/Letter-of-STs-Training-of-Jcd |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ساڳئي تعليمي رڪارڊ ۾ '''ڀلي ڏنو آباد'''، '''خميسو بروهي'''، '''خورشيد احمد اوستو'''، '''محمد رمضان'''، '''محمد امين بروهي'''، '''شراد آباد'''، '''احمد دين بروهي'''، '''عرب مڇي'''، '''عبداللطيف بروهي'''، '''مير هزار'''، '''قادر بخش سخاڻي'''، '''مير واهي'''، '''نورا'''، '''ريحان خان بروهي'''، '''مرزان بروهي'''، '''سهراب خان جکراڻي'''، '''دادو ديرو'''، '''آدم بروهي'''، '''نبي بخش لاشاري'''، '''دوست علي بروهي'''، '''الاهي بخش بروهي'''، '''تگيو بليدي'''، '''عنايت الله اوستو''' ۽ '''چانگ اسٽيشن''' سان منسوب اسڪول پڻ مولاداد يو سي هيٺ درج ٿيل آهن.<ref name="Education" /> == صحت == مولاداد ۾ '''بنيادي صحت مرڪز مولاداد''' علائقي جي سرڪاري بنيادي صحت سهولتن مان هڪ آهي. [[عالمي صحت تنظيم]] جي پاڪستان ۾ بيمارين جي نگرانيءَ واري هفتيوار رپورٽ ۾ بنيادي صحت مرڪز مولاداد، ضلعو جيڪب آباد جو واضح ذڪر موجود آهي.<ref name="WHO">{{cite web |title=Weekly Epidemiological Bulletin, Pakistan |url=https://www.emro.who.int/images/stories/pakistan/documents/pak_documents/dews/2014/weekly-epidemiological-bulletin-14-09042014.pdf |publisher=World Health Organization |date=April 2014 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> 2014ع ۾ هن بنيادي صحت مرڪز مان شڪي [[ارڙي]] جي هڪ ڪيس جي اطلاع کان پوءِ صحت کاتي جي فيلڊ جاچ ۾ وڌيڪ 16 شڪي ڪيس معلوم ڪيا ويا. چار رت جا نمونا ليبارٽري تصديق لاءِ موڪليا ويا ۽ متاثر ٻارن کي وٽامن اي ڏنو ويو.<ref name="WHO" /> == امن امان == مولاداد ۾ [[سنڌ پوليس]] جو پوليس ٿاڻو پڻ موجود آهي. جيڪب آباد جي ضلعي عدالتن جي سرڪاري رڪارڊ ۾ مختلف فوجداري ڪيسن لاءِ '''پوليس اسٽيشن مولاداد''' جو نالو درج ٿيل آهي.<ref name="Court">{{cite web |title=Release Writs for Jacobabad |url=https://cases.districtcourtssindh.gos.pk/release-writs/list/21 |publisher=District Courts of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> مولاداد پوليس ٿاڻي جو دائرو رڳو مرڪزي آبادي تائين محدود نه آهي، پر ڀرپاسي جي ڪيترن ڳوٺاڻن علائقن تائين پکڙيل آهي. مختلف سرڪاري ۽ اخباري رڪارڊن ۾ ڀرپاسي جي ڳوٺن ۾ پيش آيل واقعن کي مولاداد پوليس ٿاڻي جي حدن ۾ ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Court" /> == پڻ ڏسو == * [[جيڪب آباد تعلقو]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] * [[رند واهي]] * [[رمضان پور، جيڪب آباد]] * [[قادر پور، جيڪب آباد]] * [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] == حوالا == {{Reflist}} {{Jacobabad District}} [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:جيڪب آباد تعلقو]] [[زمرو:جيڪب آباد تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] 5u4nv30nr5lsbr2bptu58njud9bbvwk 0 102766 411945 2026-09-13T15:02:16Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|جيڪب آباد تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = رمضان پور | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ رمضان پور جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | s... 411945 wikitext text/x-wiki {{Short description|جيڪب آباد تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = رمضان پور | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ رمضان پور جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[جيڪب آباد تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | timezone = [[پاڪستان معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''رمضان پور''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[جيڪب آباد تعلقو|جيڪب آباد تعلقي]] ۾ واقع هڪ [[يونين ڪائونسل]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي آهي.<ref name="ECP">{{cite web |title=List of Returned Candidates of Local Government |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/43381.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊن ۾ پڻ رمضان پور کي ضلعو ۽ تعلقو جيڪب آباد هيٺ هڪ الڳ يونين ڪائونسل طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="RSU">{{cite web |title=List of Schools – Annexure I |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/Tenders/List-of-Schools-Annexure-I.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == انتظام == [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي مڪاني حڪومت بابت رڪارڊ ۾ رمضان پور کي '''يونين ڪائونسل نمبر 17''' طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="ECP" /> ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد جي يونين ڪائونسلن جي اڳوڻي انتظامي فهرست ۾ پڻ رمضان پور کي يو سي نمبر 17 ۽ [[جيڪب آباد تعلقو|جيڪب آباد تعلقي]] سان درج ڪيو ويو هو.<ref name="UCList">{{cite web |title=District Jacobabad Union Councils |url=https://www.scribd.com/document/712605710/List-of-UCs-District-Jacobabad-Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> پراڻي سنڌ حڪومت جي تعليمي بجيٽ ۾ رمضان پور لاءِ '''14-Ramzanpur''' انتظامي/تعليمي ڪوڊ استعمال ٿيل ملي ٿو.<ref name="Budget2015">{{cite web |title=District Jacobabad Education Budget 2015–16 |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Jacobabad.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> مختلف سرڪاري رڪارڊن ۾ نمبرن جي هن فرق سبب موجوده مڪاني حڪومت جي سڃاڻپ لاءِ اليڪشن ڪميشن جو جديد رڪارڊ وڌيڪ موزون آهي. == ديهه رمضان پور == '''ديهه رمضان پور''' پڻ جيڪب آباد تعلقي ۾ واقع آهي. چونڊ رڪارڊ ۾ ديهه رمضان پور کي ٻن مردم شماري بلاڪن ۾ ورهايل ڏيکاريو ويو آهي:<ref name="Polling">{{cite web |title=Polling Scheme NA-190 Jacobabad |url=https://www.scribd.com/document/983448320/NA-190-Jacobabad |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> * رمضان پور 1/2 — مردم شماري بلاڪ 301030103 * رمضان پور 2/2 — مردم شماري بلاڪ 301030106 ساڳئي چونڊ رڪارڊ موجب انهن ٻنهي بلاڪن لاءِ '''گورنمينٽ پرائمري اسڪول رمضان پور''' کي گڏيل پولنگ اسٽيشن طور استعمال ڪيو ويو هو.<ref name="Polling" /> == آبادي ۽ رهائش == [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] جي رهائشي انگن اکرن موجب رمضان پور نالي ڳوٺاڻي آباديءَ ۾ '''463 گهراڻا''' درج ڪيا ويا. انهن مان 452 گهر پڪا، نيم پڪا يا ٻين مستقل رهائشي قسمن ۾ شمار ڪيا ويا، جڏهن ته آدمشماريءَ ۾ سراسري گهراڻي جي ماپ '''6.2 فرد''' ڄاڻائي وئي.<ref name="PBS2023Housing">{{cite web |title=Table 32 – Selected Housing Statistics of Individual Rural Localities, Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_32_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2023 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> اهي انگ '''رمضان پور نالي انفرادي ڳوٺاڻي آبادي''' جا آهن؛ انهن کي سڄي يونين ڪائونسل رمضان پور جا انگ نه سمجهڻ گهرجن. == تعليم == رمضان پور يونين ڪائونسل ۾ سرڪاري پرائمري ۽ لوئر سيڪنڊري اسڪولن جو نيٽ ورڪ موجود آهي. سنڌ حڪومت جي اسڪول رڪارڊ ۾ رمضان پور کي جيڪب آباد ضلعي ۽ تعلقي هيٺ الڳ يو سي طور ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="RSU" /> انهن تعليمي ادارن ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول رمضان پور''' ۽ '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول رمضان پور''' شامل آهن.<ref name="Training">{{cite web |title=School Teachers Training Schedule – District Jacobabad |url=https://www.scribd.com/document/808229186/Letter-of-STs-Training-of-Jcd |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سرڪاري تعليمي رڪارڊن ۾ رمضان پور يو سي هيٺ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول غلام حيدر سڌايو'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول حاجي لوٽو بروهي'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول احسان الله ڀيو'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول امير بخش بروهي'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول غلام رسول بروهي''' ۽ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول نبي بخش بروهي''' پڻ درج ٿيل آهن.<ref name="Training" /> ٻين اسڪولن ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول واحد بخش وزيراڻي'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول محمد عظيم'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول محمد ايوب راهوجو'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول پيپل'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول الله رکيو لاشاري'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول سليم پور'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول عطائي''' ۽ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول غوث بخش راهوجو''' شامل آهن.<ref name="RSU" /><ref name="Training" /> رمضان پور يو سي ۾ '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول عبدالرحيم کوسو''' ۽ '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول ليمون کوسو''' پڻ سرڪاري تعليمي رڪارڊ ۾ موجود آهن.<ref name="Budget2015" /> == صحت == رمضان پور ۾ سرڪاري بنيادي صحت سهولت پڻ موجود آهي. سنڌ ۾ صحت مرڪزن جي سرڪاري فهرست ۾ '''بنيادي صحت مرڪز عبدالرحيم کوسو''' کي ضلعو جيڪب آباد، تعلقو جيڪب آباد، يو سي رمضان پور ۾ واقع ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="HealthFacilities">{{cite web |title=List of Health Facilities, BHUs and RHCs |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> [[وفاقي ڊائريڪٽوريٽ آف اميونائيزيشن]] جي مارچ 2023ع واري سرڪاري فهرست ۾ پڻ '''رمضان پور''' کي جيڪب آباد ضلعي جي حفاظتي ٽڪن جي سرڪاري مرڪزن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="EPI">{{cite web |title=List of EPI Centers in Sindh |url=https://www.epi.gov.pk/wp-content/uploads/2023/04/List-of-EPI-Centers-in-Sindh_March-2023.pdf |publisher=Federal Directorate of Immunization |date=March 2023 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي 2024ع واري ماحولياتي ۽ سماجي جائزي ۾ پڻ رمضان پور جي هڪ صحت سهولت جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="SFERP">{{cite web |title=Environmental and Social Screening Report of Damaged Water Supply and Drainage Schemes, District Jacobabad |url=https://sferp.gos.pk/wp-content/uploads/2024/05/ESSR_District_Jacobabad-V1.0_11may2024.pdf |publisher=Government of Sindh |date=11 May 2024 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == معيشت == رمضان پور جي ڀرپاسي وارو علائقو بنيادي طور ڳوٺاڻو ۽ زرعي آهي. سنڌ حڪومت جي 2024ع واري ماحولياتي ۽ سماجي جائزي ۾ رمضان پور جي ڀرپاسي کي زرعي زمينن ۽ انساني آبادين سان گهيريل علائقو قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="SFERP" /> علائقي جي ڳوٺاڻي معيشت جو وڏو حصو زراعت، مال پالڻ ۽ انهن سان لاڳاپيل سرگرمين سان وابسته آهي. == مڪاني حڪومت == رمضان پور [[ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد]] جي يونين ڪائونسلن مان هڪ آهي. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي رڪارڊ موجب يونين ڪائونسل نمبر 17 رمضان پور جي وائيس چيئرمين جي سيٽ لاءِ '''محمد طيب ولد سيف الدين''' [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان لاڳاپيل نمائندي طور درج ٿيل آهي؛ سندس رهائش ڳوٺ محمد اسماعيل ڄاڻايل آهي.<ref name="ECP" /> == پڻ ڏسو == * [[جيڪب آباد تعلقو]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] * [[مولاداد]] * [[قادر پور، جيڪب آباد]] * [[رند واهي]] * [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] == حوالا == {{Reflist}} {{Jacobabad District}} [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:جيڪب آباد تعلقو]] [[زمرو:جيڪب آباد تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] 0pcljqvo1suqzc8l6vgrbkizyt5gy19 0 102767 411946 2026-09-13T15:03:38Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|جيڪب آباد تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = قادرپور | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ قادرپور جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivi... 411946 wikitext text/x-wiki {{Short description|جيڪب آباد تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = قادرپور | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ قادرپور جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[جيڪب آباد تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | timezone = [[پاڪستان معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''قادرپور''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[جيڪب آباد تعلقو|جيڪب آباد تعلقي]] ۾ واقع هڪ [[يونين ڪائونسل]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي آهي.<ref name="STS">{{cite web |title=UC List |url=https://sts.org.pk/UC_List.aspx |publisher=SIBA Testing Services |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊن ۾ پڻ قادرپور کي ضلعو ۽ تعلقو جيڪب آباد هيٺ الڳ يونين ڪائونسل طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="Education">{{cite web |title=ESHS District Jacobabad |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/VP21/ESHS/ESHS%20District%20Jacobabad%20%28JEST%29.pdf |publisher=School Education & Literacy Department, Government of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> قادرپور تاريخي طور [[کوسا]] قبيلي جي اهم مرڪزن مان هڪ رهيو آهي. سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت رڪارڊ موجب قادرپور ۾ کوسا سردارن سان لاڳاپيل تاريخي عمارتون ۽ مقامي قبائلي روايتون موجود رهيون آهن.<ref name="Heritage">{{cite web |title=Court Bungalow, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/court-bungalow-sardar-abdur-rahim-khoso.php |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == انتظام == قادرپور گهڻي عرصي کان [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي مقامي حڪومت جي انتظامي يونٽن مان هڪ رهيو آهي. هڪ اڳوڻي ضلعي ڪائونسل واري جوڙجڪ ۾ قادرپور کي [[ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد]] جي '''يونين ڪائونسل نمبر 18''' طور درج ڪيو ويو هو.<ref name="UCList">{{cite web |title=District Jacobabad Union Councils |url=https://www.scribd.com/document/712605710/List-of-UCs-District-Jacobabad-Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ٻين سرڪاري انتظامي ۽ تعليمي رڪارڊن ۾ قادرپور لاءِ مختلف وقتن تي مختلف ڪوڊ استعمال ٿيا آهن. سنڌ جي تعليمي رڪارڊ ۾ ان کي '''13-Qadirpur''' طور پڻ درج ڪيو ويو آهي.<ref name="Schools">{{cite web |title=List of Reopened Schools |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SEMIS/List%20of%20reopened%20schools.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == آدمشماري ۽ آباديون == [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] جي ڳوٺاڻي رهائشي رڪارڊ ۾ '''قادرپور پي سي''' کي الڳ مردم شماري علائقو طور درج ڪيو ويو آهي. هن مردم شماري علائقي ۾ قادرپور کان سواءِ '''خلول آباد''' ۽ '''ملهو آباد''' جهڙيون ڳوٺاڻيون آباديون پڻ درج آهن.<ref name="PBSHousing">{{cite web |title=Table 32 – Selected Housing Statistics of Individual Rural Localities, Census 2023 |url=https://www.pbos.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_32_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2023 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ موجب قادرپور پي سي ۾ '''2,660 گهراڻا''' درج هئا. انهن مان 1,326 گهر پڪا ۽ 1,049 نيم پڪا يا ٻين تعميراتي قسمن سان لاڳاپيل درج ڪيا ويا، جڏهن ته آدمشماريءَ جي جدول ۾ سراسري گهراڻي جي ماپ '''5.4 فرد''' ڄاڻائي وئي.<ref name="PBSHousing" /> اهي انگ آدمشماريءَ جي '''قادرپور پي سي''' جا آهن؛ انهن کي موجوده يونين ڪائونسل قادرپور جي ڪُل آبادي يا گهراڻن جو انگ نه سمجهڻ گهرجي. == تاريخ ۽ قبائلي اهميت == قادرپور [[کوسا]] قبيلي جي تاريخ سان ويجهي لاڳاپي سبب جيڪب آباد جي اهم ڳوٺاڻن مرڪزن مان شمار ٿئي ٿو. سنڌ جي تاريخي ورثي جي تحفظ لاءِ قائم اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب قادرپور کوسا قبيلي جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي.<ref name="Heritage" /> قادرپور جي مقامي تاريخ ۾ '''سردار عبدالرحيم خان کوسو''' نمايان حيثيت رکي ٿو. برطانوي راڄ دوران هو پنهنجي قبيلي جو سردار هو ۽ کيس عدالتي اختيار پڻ حاصل هئا. قادرپور ۾ سندس عدالتي سرگرمين سان لاڳاپيل سرن جي ٺهيل عمارت اڄ به '''ڪورٽ بنگلو''' يا '''ڳاڙهو بنگلو''' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي.<ref name="Heritage" /> سنڌ جي ثقافتي ورثي واري رڪارڊ موجب ڪورٽ بنگلي ۾ هڪ وڏو هال، ورانڊو ۽ وسيع اڱڻ شامل آهن. عمارت وقت سان خراب ٿي آهي، پر ان جو بنيادي ڍانچو موجود رهيو آهي.<ref name="Heritage" /> قادرپور ۾ هڪ پراڻي مسجد کي پڻ مقامي تاريخي ورثي جي عمارت طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Heritage" /> == کوسا سردار == قادرپور ڪيترن مشهور کوسا سردارن جو اباڻو ڳوٺ رهيو آهي. [[محمد مقيم خان کوسو|سردار محمد مقيم خان کوسو]] قادرپور سان تعلق رکندڙ سياستدان ۽ کوسا قبيلي جو سردار هو. هو ڪيترائي ڀيرا [[سنڌ جي صوبائي اسيمبلي]] جو ميمبر رهيو ۽ مختلف سياسي دورن ۾ صوبائي سطح تي سرگرم رهيو.<ref name="DawnMuqeem">{{cite news |title=MPA Sardar Muqeem Khan Khoso passes away |url=https://www.dawn.com/news/1252722 |work=Dawn |date=18 April 2016 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سردار محمد مقيم خان کوسو 17 اپريل 2016ع تي ڪراچيءَ ۾ وفات ڪئي. سندس جنازي ۽ تدفين قادرپور ۾ ٿي ۽ کيس پنهنجي اباڻي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="DawnMuqeem" /> سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ '''سردار سخي عبدالرزاق کوسو''' کوسا برادريءَ جي سردار طور پڻ ذڪر هيٺ آيو. 2017ع ۾ سياسي اڳواڻن ساڻس قادرپور ۾ سندس رهائشگاهه تي ملاقات ڪئي هئي.<ref name="DawnRazzaq">{{cite news |title=Sardar Khoso throws his weight behind GDA |url=https://www.dawn.com/news/1373230/sardar-khoso-throws-his-weight-behind-gda |work=Dawn |date=28 November 2017 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == تعليم == قادرپور يونين ڪائونسل ۾ سرڪاري پرائمري ۽ ثانوي تعليمي ادارن جو نيٽ ورڪ موجود آهي. '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول قادرپور''' علائقي جو اهم سرڪاري ثانوي تعليمي ادارو آهي. سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن کاتي جي رڪارڊ ۾ هن اسڪول کي '''يو سي قادرپور، تعلقو جيڪب آباد، ضلعو جيڪب آباد''' هيٺ درج ڪيو ويو آهي.<ref name="Education" /> سنڌ حڪومت جي استادن جي تربيت واري رڪارڊ ۾ قادرپور يو سي هيٺ ڪيترائي اسڪول گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول قادرپور سان لاڳاپيل ڏيکاريا ويا آهن. انهن ۾ '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول شير محمد کوسو'''، '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول ليمون کوسو'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مزار گولو'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول امان الله بليدي'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول نظر محمد کوسو''' ۽ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول فخرالدين خان کوسو''' شامل آهن.<ref name="Training">{{cite web |title=School Teachers Training Schedule – District Jacobabad |url=https://www.scribd.com/document/808229186/Letter-of-STs-Training-of-Jcd |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ساڳئي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ڪوريجا'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول محمد ملوڪ چانڊيو'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول راجو ويسر''' ۽ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول پانڌي کوسو''' پڻ قادرپور يو سي هيٺ درج ٿيل آهن.<ref name="Training" /> سنڌ حڪومت جي اسڪول رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول غلام علي کوسو'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول جهنگل خان کوسو'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول سنگهرو''' ۽ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول لشڪر کوسو عرف تاج محمد چانڊيو''' پڻ يو سي قادرپور سان لاڳاپيل درج ٿيل آهن.<ref name="Schools" /> سنڌ حڪومت جي 2025–26ع واري بجيٽ ۾ '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول قادرپور ٻيون''' لاءِ پڻ الڳ بجيٽ اسڪيم درج ٿيل آهي.<ref name="Budget2025">{{cite web |title=Primary – District Jacobabad, Budget 2025–26 |url=https://finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CVOLUME_III_Detail%5CSC21186-Primary+%28District+Jacobabad%29.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |year=2025 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == صحت == قادرپور ۾ '''ڳوٺاڻو صحت مرڪز قادرپور''' علائقي جي اهم سرڪاري صحت سهولت آهي. سنڌ حڪومت جي موجوده صحت سهولتن واري رڪارڊ ۾ ان کي ضلعو جيڪب آباد هيٺ '''آر ايڇ سي قادرپور''' طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="NHSP">{{cite web |title=Health Facilities in 17 Districts of Sindh |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2026/02/NHSP-HFs-17-Districts-590-1.pdf |publisher=Government of Sindh |year=2026 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> [[سنڌ هيلٿ ڪيئر ڪميشن]] جي رجسٽرڊ صحت ادارن واري فهرست ۾ پڻ '''رورل هيلٿ سينٽر قادرپور''' جو پتو ڳوٺ قادرپور، تعلقو ۽ ضلعو جيڪب آباد درج ٿيل آهي.<ref name="SHCC">{{cite web |title=List of Registered Healthcare Establishments |url=https://shcc.org.pk/wp-content/uploads/2025/05/List-of-Registered-HCEs.pdf |publisher=Sindh Healthcare Commission |year=2025 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي توانائي کاتي 2023ع ۾ جيڪب آباد ضلعي جي ڇهن صحت مرڪزن لاءِ شمسي توانائيءَ جي نظام واري منصوبي ۾ آر ايڇ سي قادرپور کي پڻ شامل ڪيو هو. منصوبي ۾ قادرپور صحت مرڪز لاءِ 8.6 ڪلوواٽ جو شمسي توانائي نظام ڄاڻايو ويو هو.<ref name="Solar">{{cite web |title=Solar PV Systems for Health Facilities in District Jacobabad |url=https://www.sindhenergy.gov.pk/wp-content/uploads/2023/06/BD1-HF-Jacobabad.pdf |publisher=Energy Department, Government of Sindh |year=2023 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == مڪاني حڪومت == قادرپور گهڻي عرصي کان جيڪب آباد جي مقامي حڪومت ۾ الڳ يونين ڪائونسل طور موجود رهيو آهي. 2005ع جي مڪاني چونڊن ۾ '''نثار کوسو''' قادرپور جو ناظم ۽ '''طارق حسين''' نائب ناظم بنا مقابلي چونڊيا ويا هئا.<ref name="Dawn2005">{{cite news |title=18 elected without contest |url=https://www.dawn.com/news/150328 |work=Dawn |date=1 August 2005 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[جيڪب آباد تعلقو]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] * [[رمضان پور]] * [[مولاداد]] * [[ڳڙهي چنڊ]] * [[کوسا]] * [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] == حوالا == {{Reflist}} {{Jacobabad District}} [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:جيڪب آباد تعلقو]] [[زمرو:جيڪب آباد تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] tjus81tz8t4xvwa60mz1yng8f4pfnut 0 102768 411947 2026-09-13T15:05:39Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|جيڪب آباد تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = شاهپور | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ شاهپور جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision... 411947 wikitext text/x-wiki {{Short description|جيڪب آباد تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = شاهپور | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ شاهپور جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[جيڪب آباد تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | timezone = [[پاڪستان معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''شاهپور''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[جيڪب آباد تعلقو|جيڪب آباد تعلقي]] ۾ واقع هڪ [[يونين ڪائونسل]] ۽ ديهه آهي.<ref name="LGD2022">{{cite web |title=Names of Councils of District Jacobabad |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=Local Government & Housing Town Planning Department, Government of Sindh |date=27 April 2022 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي 2022ع واري مقامي حڪومت جي جوڙجڪ موجب شاهپور [[ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد]] جي '''يونين ڪائونسل نمبر 20''' آهي.<ref name="LGD2022" /> == انتظام == سنڌ حڪومت جي مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتي پاران 27 اپريل 2022ع تي [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ، 2013ع]] جي سيڪشن 16 تحت جاري ڪيل نوٽيفڪيشن ۾ شاهپور کي ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد جي '''يونين ڪائونسل نمبر 20''' طور درج ڪيو ويو.<ref name="LGD2022" /> ساڳئي نوٽيفڪيشن موجب جيڪب آباد ضلعي جي يونين ڪائونسلن جي ترتيب ۾ شاهپور کان اڳ '''قادرپور''' يو سي نمبر 19 ۽ ان کان پوءِ '''دادپور جاگير''' يو سي نمبر 21 آهي.<ref name="LGD2022" /> == ديهه شاهپور == '''شاهپور''' ساڳئي وقت [[جيڪب آباد تعلقو|جيڪب آباد تعلقي]] جي هڪ ديهه پڻ آهي. سنڌ جي ديهن واري رڪارڊ ۾ شاهپور کي جيڪب آباد تعلقي جي '''ديهه نمبر 52''' طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="DehList">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://id.scribd.com/document/425902886/listofdeh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ساڳئي فهرست ۾ شاهپور جي ڀرپاسي واري انتظامي ترتيب ۾ '''ريتي'''، '''رند واهي'''، '''شاهدادپور'''، '''شيرآباد'''، '''سومن پور''' ۽ ٻين ديهن کي پڻ جيڪب آباد تعلقي ۾ درج ڪيو ويو آهي.<ref name="DehList" /> == چونڊ ۽ مردم شماري علائقو == چونڊ رڪارڊ ۾ '''ديهه شاهپور''' کي ٻن مردم شماري حصن ۾ ورهايل ڏيکاريو ويو آهي:<ref name="Polling">{{cite web |title=Polling Scheme NA-190 Jacobabad |url=https://www.scribd.com/document/983448320/NA-190-Jacobabad |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> * شاهپور 1/2 — مردم شماري بلاڪ 301030403 * شاهپور 2/2 — مردم شماري بلاڪ 301030404 پهرئين بلاڪ لاءِ '''گورنمينٽ مڊل اسڪول جهان شاهه، شير محمد خان مغيري''' کي پولنگ اسٽيشن طور استعمال ڪيو ويو، جڏهن ته ٻئي بلاڪ لاءِ '''گورنمينٽ پرائمري اسڪول ڪلر ڪوٽ''' پولنگ اسٽيشن طور درج ٿيل آهي.<ref name="Polling" /> چونڊ رڪارڊ موجب پهرئين بلاڪ ۾ 500 مرد ۽ 424 عورت ووٽر، يعني ڪُل 924 رجسٽرڊ ووٽر هئا، جڏهن ته ٻئي بلاڪ ۾ 466 مرد ۽ 395 عورت ووٽر، يعني ڪُل 861 ووٽر درج هئا.<ref name="Polling" /> اهي انگ رجسٽرڊ ووٽرن جا آهن، آباديءَ جا نه آهن. == آبادي == 2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ تي ٻڌل ڳوٺاڻي آبادين جي انگن اکرن موجب '''شاهپور''' جي آبادي '''3,121''' هئي.<ref name="Population2017">{{cite web |title=Jacobabad District – Population of Cities, Towns and Villages 2017-2018 |url=https://www.politicpk.com/jacobabad-district-population-of-cities-towns-and-villages-2017-2018/ |date=27 May 2018 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> هي انگ شاهپور نالي انفرادي ڳوٺاڻي آبادي/ديهه سان لاڳاپيل آهي؛ ان کي موجوده '''يونين ڪائونسل شاهپور''' جي ڪُل آبادي نه سمجهڻ گهرجي. == تعليم == شاهپور ۽ ان سان لاڳاپيل ڳوٺاڻن علائقن ۾ سرڪاري تعليمي ادارا موجود آهن. چونڊ رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ مڊل اسڪول جهان شاهه، شير محمد خان مغيري''' ۽ '''گورنمينٽ پرائمري اسڪول ڪلر ڪوٽ''' کي ديهه شاهپور جي مردم شماري بلاڪن لاءِ پولنگ اسٽيشنن طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="Polling" /> [[سنڌ حڪومت]] جي ريفارم سپورٽ يونٽ جي جيڪب آباد ضلعي واري اسڪول ڊائريڪٽري ۾ پڻ ڪلر ڪوٽ سميت شاهپور جي ڀرپاسي وارن ڳوٺاڻن علائقن ۾ سرڪاري پرائمري اسڪول درج ٿيل آهن.<ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=School Directory – District Jacobabad |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/12-District_Jacobabad.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == آبپاشي ۽ زراعت == شاهپور جيڪب آباد جي آبپاشيءَ تي دارومدار رکندڙ زرعي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. سنڌ حڪومت جي آبپاشي کاتي جي بيگاري ڊويزن جيڪب آباد جي ترقياتي منصوبن ۾ '''شاهپور ڊسٽريبيوٽري''' جو ذڪر موجود آهي.<ref name="Irrigation">{{cite web |title=Notice Inviting Bids – ADP Schemes |url=https://pprasindh.gov.pk/tenders/22691XENBJcob100215.pdf |publisher=Sindh Public Procurement Regulatory Authority |date=2015 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> 2015ع ۾ بيگاري ڊويزن جيڪب آباد پاران شاهپور ڊسٽريبيوٽري جي آر ڊي 0 کان آر ڊي 30 تائين پڪي ڪرڻ جو منصوبو ترقياتي ڪمن ۾ شامل ڪيو ويو هو.<ref name="Irrigation" /> == پڻ ڏسو == * [[جيڪب آباد تعلقو]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] * [[قادرپور]] * [[دادپور جاگير]] * [[رمضان پور]] * [[مولاداد]] * [[رند واهي]] * [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] == حوالا == {{Reflist}} {{Jacobabad District}} [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:جيڪب آباد تعلقو]] [[زمرو:جيڪب آباد تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:جيڪب آباد تعلقي جون ديهون]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] fdw6bjpif9b7oq2m3qo9g5pv5kd4h7m 0 102769 411948 2026-09-13T15:06:40Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|جيڪب آباد تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = دادپور جاگير | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ دادپور جاگير جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 =... 411948 wikitext text/x-wiki {{Short description|جيڪب آباد تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = دادپور جاگير | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ دادپور جاگير جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[جيڪب آباد تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | timezone = [[پاڪستان معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''دادپور جاگير''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[جيڪب آباد تعلقو|جيڪب آباد تعلقي]] ۾ واقع هڪ [[يونين ڪائونسل]]، ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي آهي.<ref name="LGD2022">{{cite web |title=Names of Councils of District Jacobabad |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=Local Government & Housing Town Planning Department, Government of Sindh |date=27 April 2022 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي 2022ع واري مقامي حڪومت جي جوڙجڪ موجب دادپور جاگير [[ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد]] جي '''يونين ڪائونسل نمبر 21''' آهي.<ref name="LGD2022" /> == انتظام == سنڌ حڪومت جي مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتي پاران 27 اپريل 2022ع تي [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ، 2013ع]] جي سيڪشن 16 تحت جاري ڪيل نوٽيفڪيشن ۾ دادپور جاگير کي ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد جي '''يونين ڪائونسل نمبر 21''' طور درج ڪيو ويو.<ref name="LGD2022" /> ساڳئي سرڪاري فهرست ۾ دادپور جاگير کان اڳ '''شاهپور''' يونين ڪائونسل نمبر 20 ۽ ان کان پوءِ '''ڪريم بخش''' يونين ڪائونسل نمبر 22 درج ٿيل آهن.<ref name="LGD2022" /> موجوده سرڪاري ۽ چونڊ رڪارڊ پڻ دادپور جاگير کي [[جيڪب آباد تعلقو|جيڪب آباد تعلقي]] سان ڳنڍين ٿا. 2024ع جي سنڌ اسيمبليءَ جي چونڊن لاءِ اميدوارن جي فهرست ۾ هڪ اميدوار جو مستقل پتو '''دادپور جاگير، تعلقو ۽ ضلعو جيڪب آباد''' درج ٿيل آهي.<ref name="Candidates2024">{{cite web |title=List of Contesting Candidates – PS-1 Jacobabad-I |url=https://capitalnewspoint.com/wp-content/uploads/2024/01/PA-33-SINDH.pdf |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == ديهه دادپور جاگير == دادپور جاگير ساڳئي وقت [[جيڪب آباد تعلقو|جيڪب آباد تعلقي]] جي هڪ ديهه پڻ آهي. چونڊ رڪارڊ ۾ '''ديهه دادپور جاگير''' کي ٻن مردم شماري حصن ۾ ورهايل ڏيکاريو ويو آهي:<ref name="Polling">{{cite web |title=Polling Scheme NA-190 Jacobabad |url=https://www.scribd.com/document/983448320/NA-190-Jacobabad |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> * دادپور جاگير 1/2 — مردم شماري بلاڪ 301030202 * دادپور جاگير 2/2 — مردم شماري بلاڪ 301030203 چونڊ رڪارڊ موجب پهرئين مردم شماري حصي لاءِ '''گورنمينٽ مڊل اسڪول دادو ديرو''' ۽ ٻئي حصي لاءِ '''گورنمينٽ پرائمري اسڪول دادپور''' کي پولنگ اسٽيشنن طور استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="Polling" /> ساڳئي چونڊ رڪارڊ ۾ دادپور جاگير کان پوءِ '''ديهه ٿرڙي ڀليڏنو'''، '''ديهه مولڻ رتو''' ۽ '''ديهه نورا''' جا مردم شماري علائقا درج ٿيل آهن.<ref name="Polling" /> == سماج == دادپور جاگير ۾ [[جکراڻي]] برادريءَ جي نمايان موجودگي آهي. مختلف تاريخي، سياسي ۽ اخباري ذريعن ۾ دادپور جاگير سان جکراڻي برادريءَ جو تعلق بار بار ذڪر هيٺ آيو آهي.<ref name="HRCP2003">{{cite web |title=State of Human Rights in 2003 |url=https://hrcp-web.org/ar/AR2003.pdf |publisher=Human Rights Commission of Pakistan |year=2003 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> علائقي ۾ خاص طور '''گلواڻي جکراڻي''' برادريءَ جي موجودگي پڻ دستاويزي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿي.<ref name="DawnWater">{{cite news |title=Man shot dead during clash over water |url=https://www.dawn.com/news/1192729 |work=Dawn |date=7 July 2015 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == زراعت ۽ آبپاشي == دادپور جاگير جيڪب آباد جي ڳوٺاڻي زرعي علائقي جو حصو آهي. مقامي آباديءَ جي روزگار ۽ زمينن لاءِ آبپاشيءَ جو پاڻي اهميت رکي ٿو. 2015ع ۾ دادپور جاگير ۾ ٻن مقامي گروهن وچ ۾ زرعي زمينن لاءِ واري سان ملندڙ آبپاشيءَ جي پاڻي جي حق تان تڪرار رپورٽ ٿيو هو.<ref name="DawnWater" /> هي واقعو علائقي ۾ آبپاشيءَ جي پاڻي ۽ زرعي زمين جي مقامي معيشت ۾ اهميت کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="DawnWater" /> == تعليم == دادپور جاگير ۽ ان سان لاڳاپيل ڳوٺاڻين آبادين ۾ سرڪاري تعليمي ادارا موجود آهن. چونڊ رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ مڊل اسڪول دادو ديرو''' ۽ '''گورنمينٽ پرائمري اسڪول دادپور''' کي ديهه دادپور جاگير جي ٻن مردم شماري حصن لاءِ پولنگ اسٽيشنن طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="Polling" /> سنڌ پوليس جي سرڪاري ڀرتيءَ واري رڪارڊ ۾ پڻ '''ڳوٺ ڀليڏنو آباد، دادپور جاگير''' جو پتو موجود آهي، جيڪو دادپور جاگير ۽ ڀرپاسي جي آبادين جي انتظامي لاڳاپي بابت اضافي دستاويزي ثبوت مهيا ڪري ٿو.<ref name="SindhPolice">{{cite web |title=Candidate Verification List – District Jacobabad |url=https://sbvs.sindhpolice.gov.pk/images/67272509a818a.pdf |publisher=Sindh Police |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == سياست == دادپور جاگير جکراڻي سياسي خاندان سان لاڳاپي سبب جيڪب آباد جي سياسي طور سڃاتل ڳوٺاڻن علائقن مان هڪ رهيو آهي. [[هيومن رائيٽس ڪميشن آف پاڪستان]] جي 2003ع واري سالياني رپورٽ ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته ان وقت قومي اسيمبليءَ جي ميمبر [[اعجاز حسين جکراڻي]] ۽ سندس سئوٽ عبدالولي جکراڻي کي سندن ڳوٺ دادپور جاگير مان گرفتار ڪيو ويو هو.<ref name="HRCP2003" /> اڳوڻو قومي اسيمبلي ميمبر '''مير احمد نواز جکراڻي'''، جيڪو '''مير بابل خان جکراڻي''' جي نالي سان مشهور هو، پڻ دادپور جاگير سان وابسته هو. هن 1988ع ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي پليٽ فارم تان سرگرم سياست شروع ڪئي، سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر رهيو ۽ 1993ع ۾ جيڪب آباد مان قومي اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو ويو.<ref name="Babul2026">{{cite news |title=Ex-MNA Mir Babul Khan Jakhrani passes away |url=https://www.dawn.com/news/1989749 |work=Dawn |date=8 April 2026 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> مير بابل خان جکراڻي اپريل 2026ع ۾ وفات ڪئي ۽ کيس '''دادپور جاگير، ميرواهه''' جي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="Babul2026" /> == پڻ ڏسو == * [[جيڪب آباد تعلقو]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] * [[شاهپور، جيڪب آباد|شاهپور]] * [[ڪريم بخش، جيڪب آباد|ڪريم بخش]] * [[مولاداد]] * [[جکراڻي]] * [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] == حوالا == {{Reflist}} {{Jacobabad District}} [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:جيڪب آباد تعلقو]] [[زمرو:جيڪب آباد تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:جيڪب آباد تعلقي جون ديهون]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] s60u5fghvsp3y95175w8ktzpx0cxpmg 0 102770 411950 2026-09-13T15:11:05Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|جيڪب آباد ضلعي جو تاريخي آبپاشي واهه}} {{Infobox river | name = بيگاري واهه | native_name = | image = | image_caption = | map = | subdivision_type1 = ملڪ | subdivision_name1 = [[پاڪستان]] | subdivision_type2 = صوبو | subdivision_name2 = [[سنڌ]] | subdivision_type3 = ضلعو | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | river_system... 411950 wikitext text/x-wiki {{Short description|جيڪب آباد ضلعي جو تاريخي آبپاشي واهه}} {{Infobox river | name = بيگاري واهه | native_name = | image = | image_caption = | map = | subdivision_type1 = ملڪ | subdivision_name1 = [[پاڪستان]] | subdivision_type2 = صوبو | subdivision_name2 = [[سنڌ]] | subdivision_type3 = ضلعو | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | river_system = [[سنڌو درياهه]] جو آبپاشي نظام | source1 = [[بيگاري سنڌ فيڊر]] }} '''بيگاري واهه''' [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي اترئين حصي، خاص ڪري [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] کي سيراب ڪندڙ هڪ تاريخي [[آبپاشي]] واهه آهي. هي سنڌ جي قديم آبپاشي واهن مان هڪ آهي ۽ موجوده وقت ۾ [[گڊو بئراج]] جي '''بيگاري سنڌ فيڊر''' آبپاشي نظام جو حصو آهي.<ref name="SindhIrrigationGuddu">{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> گڊو بئراج ٺهڻ کان اڳ بيگاري هڪ سيلابي واهه هو، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري مان سڌو پاڻي حاصل ڪندو هو.<ref name="JacobabadHistory">{{cite web |title=Jacobabad Qadeem-o-Jadeed |url=https://aksandeelo.com/books/book_1939.pdf |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> بيگاري واهه جيڪب آباد جي زرعي ۽ شهري تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. اوڻيهين صديءَ ۾ [[جان جيڪب]] ان جي سڌاري ۽ توسيع ڪرائي، جنهن کان پوءِ واهه جيڪب آباد شهر جي پاڻيءَ جي فراهمي سان گڏ علائقي جي بنجر زمينن کي آباد ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو.<ref name="JacobabadHistory" /> == نالو == '''بيگاري''' نالو لفظ '''بيگار''' مان نڪتل آهي. تاريخي ذريعن موجب واهه جي کوٽائي ۽ تعمير لاءِ زميندارن ۽ مقامي ماڻهن کان بيگار، يعني بنا اجوري پورهيي، جو ڪم ورتو ويو هو؛ انهيءَ سبب واهه کي '''بيگاري واهه''' سڏيو ويو.<ref name="SibiGazetteer">{{cite web |title=Balochistan District Gazetteer – Sibi District |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/133.pdf |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref><ref name="JacobabadHistory" /> == تاريخ == === ڪلهوڙا دور === بيگاري واهه جي اصل تعمير جي صحيح تاريخ بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن. پراڻي ضلعي گزيٽيئر موجب هن واهه جي شروعات [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] جي دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="SibiGazetteer" /> سنڌ جي آبپاشيءَ جي تاريخ بابت جديد تحقيق ۾ پڻ بيگاري کي بئراجن کان اڳ سنڌ جي وڏن آبپاشي نظامن مان شمار ڪيو ويو آهي. 1845ع، يعني [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي حڪومت جي آخري دور، جي سنڌ جي وڏن واهن جي فهرست ۾ '''بيگاري واهه''' کي جيڪب آباد ۽ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] واري علائقي جي اهم واهه طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="IrrigationHistory">{{cite web |title=Sindh Irrigation Engineering: History, Theory and Practice |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sindh_Irrigation_Engineering_History_Theory_And_Practice-H_M_Dahar-2024-Org.pdf |year=2024 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> گڊو بئراج کان اڳ بيگاري مڪمل طور هڪ سيلابي واهه هو. سنڌو درياهه ۾ پاڻيءَ جي سطح وڌڻ تي ان ۾ پاڻي داخل ٿيندو هو، تنهنڪري ان جي آبپاشيءَ جي صلاحيت سنڌوءَ جي موسمي وهڪري ۽ پاڻيءَ جي سطح تي دارومدار رکندي هئي.<ref name="JacobabadHistory" /> === برطانوي دور === [[برطانوي راڄ]] جي شروعاتي دور ۾ بيگاري واهه جي حالت خراب ٿي چڪي هئي. [[جان جيڪب]] جيڪب آباد واري علائقي جي انتظام سنڀالڻ کان پوءِ واهه جي بحالي، صفائي ۽ توسيع تي خاص ڌيان ڏنو.<ref name="JacobabadHistory" /> 1851ع ۾ بيگاري واهه پنهنجي مُنڍ وٽ رڳو '''24 فوٽ ويڪرو''' ۽ لڳ ڀڳ '''9 فوٽ اونهو''' هو. 1852ع کان 1854ع تائين ان کي وڏو ڪيو ويو ۽ 1856ع ۾ وڌيڪ توسيع ڪئي وئي.<ref name="SibiGazetteer" /> جان جيڪب جي تجويزن جو مقصد واهه کي رڳو پراڻي آبپاشي وهڪري طور بحال ڪرڻ نه هو، پر ان ذريعي [[جيڪب آباد|خانڳڙهه، موجوده جيڪب آباد]] جي فوجي ڇانوڻي ۽ شهر کي پيئڻ جو پاڻي مهيا ڪرڻ ۽ وڏي مقدار ۾ بنجر زمين کي پوکيءَ هيٺ آڻڻ پڻ هو.<ref name="JacobabadHistory" /> 1852ع ۾ جان جيڪب بيگاري واهه تي هڪ پل پڻ جوڙائي. جديد سفري ۽ تاريخي دستاويزن ۾ هن پل کي جان جيڪب جي ٺاهيل اڏاوت طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Tribune">{{cite web |title=Countryside Escape |url=https://labs.tribune.com.pk/countryside-escape/ |publisher=The Express Tribune |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> === ويهين صديءَ جي شروعات === بيگاري هڪ سيلابي واهه هجڻ سبب سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديلين کان مسلسل متاثر ٿيندو رهيو. درياهه جي وهڪري بدلجڻ ۽ واهه ۾ لٽ ڀرجڻ سبب ان جي مُنڍ کي وقت بوقت تبديل ڪرڻو پيو.<ref name="JacobabadHistory" /> 1912ع ۾ زميندارن هڪ نئون ڪٽ کوٽايو، پر اهو گهربل پاڻي فراهم ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيو. 1913ع ۾ لڳ ڀڳ '''پنج ۽ چوٿون ميل''' ڊگهو نئون مُنڍ وارو ڪٽ کوٽيو ويو، جنهن سان پاڻيءَ جي فراهمي بهتر ٿي. ساڳئي سال تقريباً ڇهين ميل وٽ نئون هيڊ ريگيوليٽر استعمال ٿيڻ لڳو.<ref name="JacobabadHistory" /> 1926ع ۾ سنڌوءَ مان وڌيڪ مناسب سطح تي پاڻي حاصل ڪرڻ لاءِ '''غوثپور لوپ''' ذريعي بيگاري لاءِ هڪ ٻيو نئون ڪٽ ٺاهيو ويو.<ref name="JacobabadHistory" /> == پراڻو آبپاشي نظام == گڊو بئراج کان اڳ بيگاري واهه سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري مان سڌو نڪرندڙ سيلابي واهن مان هڪ هو. پراڻي آبپاشي نظام ۾ ان سان '''نور واهه'''، '''سون واهه''' ۽ '''مرزا واهه''' جهڙيون شاخون لاڳاپيل هيون.<ref name="IrrigationHistory" /> تاريخي گزيٽيئر ۾ بيگاري کي جيڪب آباد جي اولهندي واهن واري نظام جو سڀ کان وڏو وهڪرو قرار ڏنو ويو آهي. ان جون شاخون ڀرپاسي جي وسيع زرعي زمينن کي پاڻي پهچائينديون هيون.<ref name="SibiGazetteer" /> == گڊو بئراج کان پوءِ == [[گڊو بئراج]] جي تعمير سان جيڪب آباد جي آبپاشي نظام ۾ بنيادي تبديلي آئي. گڊو بئراج جا هيڊ ورڪس 1962ع ۾ مڪمل ٿيا. بئراج ٺاهڻ جو هڪ اهم مقصد انهن علائقن کي يقيني آبپاشي پاڻي مهيا ڪرڻ هو، جيڪي ان کان اڳ سنڌوءَ جي غيريقيني موسمي سيلابي واهن تي دارومدار رکندا هئا.<ref name="GudduHistory">{{cite web |title=History of Irrigation in Sindh – Guddu Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/HIC/ |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> گڊو بئراج کان پوءِ پراڻي بيگاري ۽ ٻين سيلابي واهن کي نئين '''بيگاري سنڌ فيڊر''' نظام سان ڳنڍيو ويو. موجوده نظام ۾ بيگاري واهه بيگاري سنڌ فيڊر مان پاڻي حاصل ڪري ٿو.<ref name="Dawn2021">{{cite news |title=Sizzling heat and water-logging of Jacobabad |url=https://www.dawn.com/news/1608621 |work=Dawn |date=22 February 2021 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == موجوده آبپاشي نظام == سنڌ آبپاشي کاتي موجب بيگاري سنڌ فيڊر، گڊو بئراج ريجن جي ٻن وڏن آبپاشي نظامن مان هڪ آهي. هن نظام هيٺ چار مکيه واهه، ڇهه برانچون ۽ '''91 مائنر ۽ ڊسٽريبيوٽريون''' آهن؛ مجموعي طور نظام ۾ '''101 آبپاشي چينل''' شامل آهن.<ref name="SindhIrrigationGuddu" /> بيگاري سنڌ فيڊر نظام جي مکيه واهن جي گڏيل ڊيگهه '''191.2 ميل''' ۽ سڄي نظام جي چينلن جي گڏيل ڊيگهه لڳ ڀڳ '''793.18 ميل''' آهي. نظام جي ڊزائين ڪيل مجموعي پاڻي کڻڻ جي گنجائش '''21,000 ڪيوسڪ''' ۽ ڪل ڪمانڊ ايريا لڳ ڀڳ '''9 لک 81 هزار ايڪڙ''' آهي.<ref name="SindhIrrigationGuddu" /> بيگاري واهه پاڻ بيگاري سنڌ فيڊر مان نڪرندڙ اهم واهن مان هڪ آهي ۽ جيڪب آباد ضلعي جي وڏي حصي کي آبپاشي پاڻي مهيا ڪري ٿو. ''ڊان'' جي رپورٽ موجب ان جي ڊزائين ڪيل وهڪري جي گنجائش لڳ ڀڳ '''7,115 ڪيوسڪ''' آهي.<ref name="Dawn2021" /> == زراعت == بيگاري واهه جيڪب آباد جي زرعي معيشت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو. جيڪب آباد جو وڏو حصو گڊو بئراج جي بيگاري سنڌ فيڊر نظام مان آبپاشي پاڻي حاصل ڪري ٿو.<ref name="Dawn2021" /> هي نظام خاص طور [[چانور|ساري]] جي پوک لاءِ اهم آهي. سنڌ آبپاشي کاتي موجب گڊو بئراج جي ساڄي ڪناري وارو بيگاري سنڌ فيڊر نظام چانورن جي پوک لاءِ پاڻي مهيا ڪرڻ لاءِ جوڙيل غيردائمي آبپاشي نظام آهي.<ref name="GudduHistory" /> == پاڻيءَ جي ورڇ == بيگاري واهه جو پاڻي سنڌ تائين محدود نه آهي. سنڌ آبپاشي کاتي جي موجوده رڪارڊ موجب بيگاري واهه مان بلوچستان ڏانهن پڻ مقرر مقدار ۾ پاڻي فراهم ڪيو وڃي ٿو. '''99-آر''' واٽر ڪورس ذريعي بلوچستان لاءِ بيگاري واهه مان '''18.42 ڪيوسڪ''' پاڻيءَ جي ڊزائين ڪيل فراهمي درج ٿيل آهي.<ref name="SindhIrrigationGuddu" /> == بحالي ۽ سار سنڀال == واهہ ۾ لٽ ڀرجڻ، ڪنارن جي خرابي ۽ پاڻيءَ جي وهڪري جي گنجائش برقرار رکڻ لاءِ تاريخي طور بار بار صفائي ۽ بحاليءَ جا ڪم ڪيا ويا آهن.<ref name="JacobabadHistory" /> سنڌ حڪومت جي پلاننگ ۽ ڊولپمينٽ کاتي جي مانيٽرنگ رڪارڊ موجب 2013ع ۾ '''بيگاري واهه ميل 7 کان ميل 78 ۽ بيگاري سنڌ فيڊر آر ڊي 320 کان آر ڊي 395''' تائين بحاليءَ جي هڪ ترقياتي اسڪيم تي ڪم جاري هو.<ref name="MEC">{{cite web |title=Annual Report 2013–14 |url=https://mecsindh.gov.pk/downloads/MEC-AR-2013-14v3.pdf |publisher=Monitoring & Evaluation Cell, Planning & Development Department, Government of Sindh |year=2014 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سنڌ آبپاشي کاتي جي موجوده انتظامي جوڙجڪ ۾ '''بيگاري ڊويزن''' جيڪب آباد ۾ قائم آهي ۽ اها بيگاري سنڌ فيڊر، گڊو بئراج ريجن جي انتظام هيٺ ڪم ڪري ٿي.<ref name="Officers">{{cite web |title=Directory List of Officers and Officials |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Irrigation/Officers |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == تاريخي اهميت == بيگاري واهه جي اهميت رڳو زراعت تائين محدود ناهي. هن واهه جو [[جيڪب آباد]] شهر جي اوڻيهين صديءَ واري ترقيءَ سان پڻ ويجهو تعلق رهيو آهي. جان جيڪب جي دور ۾ واهه شهر ۽ فوجي ڇانوڻي لاءِ پاڻيءَ جو ذريعو بڻيو ۽ ان جي توسيع سان ڀرپاسي جي بنجر زمينن کي پوکيءَ هيٺ آڻڻ ۾ مدد ملي.<ref name="JacobabadHistory" /> واهہ ۽ ان سان لاڳاپيل آبپاشي نظام جيڪب آباد جي ڳوٺاڻي آبادڪاري، زراعت ۽ علائقي جي معاشي ترقيءَ تي ڊگهي عرصي تائين اثرانداز رهيا آهن. == پڻ ڏسو == * [[گڊو بئراج]] * [[بيگاري سنڌ فيڊر]] * [[سنڌو درياهه]] * [[جيڪب آباد]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] * [[سنڌ ۾ آبپاشي]] * [[نور واهه]] == حوالا == {{Reflist}} [[زمرو:سنڌ جا واهه]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ ۾ آبپاشي]] [[زمرو:گڊو بئراج جو آبپاشي نظام]] o0r389jbz7d4th8mgr0ogrjcdsdge9s 0 102771 411955 2026-09-13T15:25:00Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ڳڙهي خيرو تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = ميرانپور | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ ميرانپور جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | sub... 411955 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڳڙهي خيرو تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = ميرانپور | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ ميرانپور جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''ميرانپور''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] ۾ واقع هڪ [[يونين ڪائونسل]] ۽ ديهه آهي.<ref name="LG2022">{{cite web |title=جيڪب آباد ضلعي جي ڪائونسلن بابت نوٽيفڪيشن |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=سنڌ حڪومت، مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتو |date=27 April 2022 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref><ref name="BORDehs">{{cite web |title=سنڌ جي ديهن جي فهرست |url=https://sindhzameen.gos.pk/demo_Registries/pdf/listofdeh.pdf |publisher=بورڊ آف روينيو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي 2022ع واري مقامي حڪومت جي جوڙجڪ موجب ميرانپور [[ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد]] جي '''يونين ڪائونسل نمبر 1''' آهي.<ref name="LG2022" /> == انتظام == سنڌ حڪومت جي مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتي پاران 27 اپريل 2022ع تي [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ، 2013ع]] جي سيڪشن 16 تحت جاري ڪيل نوٽيفڪيشن ۾ ميرانپور کي ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد جي '''يونين ڪائونسل نمبر 1''' طور درج ڪيو ويو.<ref name="LG2022" /> ساڳئي نئين انتظامي ترتيب ۾ ميرانپور کان پوءِ [[خدا آباد يونين ڪائونسل|خدا آباد]] کي يونين ڪائونسل نمبر 2، [[جهانپور]] کي نمبر 3 ۽ [[شيرانپور]] کي نمبر 4 مقرر ڪيو ويو.<ref name="LG2022" /> پراڻن تعليمي رڪارڊن ۾ ميرانپور کي '''6-ميرانپور''' ڪوڊ سان درج ڪيو ويو هو.<ref name="Education2015">{{cite web |title=جيڪب آباد ضلعي جي تعليمي بجيٽ 2015–16ع |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Jacobabad.pdf |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> هي پراڻو تعليمي ۽ انتظامي ڪوڊ آهي؛ موجوده مڪاني حڪومت جي يو سي نمبر سان ان کي نه ملائڻ گهرجي. == ديهه ميرانپور == '''ميرانپور''' ساڳئي وقت ڳڙهي خيرو تعلقي جي هڪ روينيو ديهه پڻ آهي. [[بورڊ آف روينيو سنڌ]] جي سرڪاري ديهه فهرست موجب ميرانپور ڳڙهي خيرو تعلقي جي '''ديهه نمبر 40''' آهي.<ref name="BORDehs" /> ديهه فهرست ۾ ميرانپور کان اڳ '''مائري''' ۽ ان کان پوءِ '''مراد علي'''، '''محمدپور''' ۽ '''نئون واهه''' جون ديهون درج ٿيل آهن.<ref name="BORDehs" /> == آبادي == [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] جي ڳوٺاڻي آبادين واري سرڪاري جدول ۾ '''ميرانپور ٽي سي''' جي ڪُل آبادي '''5,299''' درج ڪئي وئي. انهن مان 2,638 مرد ۽ 2,661 عورتون هيون.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=2023ع جي آدمشماري: انفرادي ڳوٺاڻين آبادين جا چونڊيل آبادي انگ |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ساڳئي آدمشماريءَ موجب ميرانپور ٽي سي ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح '''57.0 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح 65.8 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 48.1 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS2023" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! style="background:#4F81BD;color:white;" | انگ ! style="background:#4F81BD;color:white;" | 2023ع |- | ڪُل آبادي || 5,299 |- | مرد || 2,638 |- | عورتون || 2,661 |- | خواندگي || 57.0٪ |- | مردن جي خواندگي || 65.8٪ |- | عورتن جي خواندگي || 48.1٪ |} اهي انگ آدمشماريءَ جي '''ميرانپور ٽي سي''' جا آهن؛ انهن کي موجوده يونين ڪائونسل ميرانپور جي ڪُل آبادي نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="PBS2023" /> == ميرانپور ٻرڙو == '''ميرانپور ٻرڙو''' ڳڙهي خيرو تعلقي جي ميرانپور واري علائقي جي هڪ پراڻي آبادي آهي. سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول ميرانپور ٻرڙو''' کي ميرانپور يو سي هيٺ درج ڪيو ويو آهي، جڏهن ته ميرانپور ۽ ميرانپور ٻرڙو جي نالن سان ٻيا پرائمري ۽ گرلس اسڪول پڻ ساڳئي يو سي ۾ موجود رهيا آهن.<ref name="SAT">{{cite web |title=شاگردن جي جائزي جو شيڊيول، ضلعو جيڪب آباد |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/SAT/SAT%20Time%20Schedule%2006-02-2015.pdf |publisher=تعليم ۽ خواندگي کاتو، سنڌ حڪومت |year=2015 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سنڌ جي ثقافتي ورثي جي تحفظ لاءِ قائم اداري موجب ميرانپور ٻرڙو، [[دوداپور]] کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر پري ڳڙهي خيرو تعلقي ۾ واقع هڪ قديم آبادي آهي، جتي پراڻي آباديءَ ۽ آثار قديمه جا نشان موجود آهن.<ref name="Heritage">{{cite web |title=ميرانپور ٻرڙو جو آثار قديمه وارو ماڳ، جيڪب آباد |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/archaeological-site-miranpur-burirro.php |publisher=اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ميرانپور ٻرڙو بابت تاريخي روايتن موجب هتي ماضيءَ ۾ هندو واپارين جي وڏي آبادي رهندي هئي. بعد ۾ پراڻين عمارتن جو وڏو حصو ختم ٿي ويو ۽ سندن جاءِ تي جديد اڏاوتون ٺهيون.<ref name="Heritage" /> ڳوٺ کان ٻاهر هڪ قديم دڙو موجود آهي، جتان پراڻي مٽيءَ جي ٿانون جا ٽڪرا ۽ ٻين آثارن جا نشان مليا آهن. سنڌ جي ثقافتي ورثي واري اداري موجب ماڳ جو ڪجهه حصو زرعي استعمال هيٺ پڻ اچي چڪو آهي.<ref name="Heritage" /> == خليفو نبي بخش ٻرڙو جو مقبرو == ميرانپور ٻرڙو جي قديم ماڳ جي وچ ۾ '''خليفو نبي بخش ٻرڙو''' جو مقبرو واقع آهي. ثقافتي ورثي واري رڪارڊ موجب خليفو نبي بخش [[سلطان باهو]] جو مريد هو، پر سندس پيدائش ۽ وفات جون صحيح تاريخون معلوم ناهن.<ref name="Heritage" /> مقبري جي اندر پراڻي نقش نگاري ۽ ڀتين تي آرائشي ڪم جا نشان موجود آهن. ٻوڏن ۽ وقت جي اثر سبب مقبري ۽ ان سان لاڳاپيل قديم ماڳ کي نقصان پهتو آهي.<ref name="Heritage" /> == تعليم == ميرانپور يونين ڪائونسل ۾ ڪيترائي سرڪاري تعليمي ادارا موجود آهن. [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن لاڙڪاڻو]] جي الحاق يافته ادارن واري فهرست ۾ '''گورنمينٽ هاءِ اسڪول ميرانپور''' جيڪب آباد ضلعي جي سرڪاري ثانوي اسڪولن ۾ شامل آهي.<ref name="BISELarkana">{{cite web |title=جيڪب آباد ضلعي جا ايس ايس سي الحاق يافته ادارا |url=https://www.biselrk.edu.pk/SSC-notification/SSC_Affiliated_institutions_District_jacobabad.pdf |publisher=بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن لاڙڪاڻو |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري ۾ ميرانپور يو سي هيٺ '''گورنمينٽ گرلس لوئر سيڪنڊري اسڪول ميرانپور'''، '''گورنمينٽ گرلس لوئر سيڪنڊري اسڪول تاجوديرو'''، '''گورنمينٽ بوائز لوئر سيڪنڊري اسڪول گلاب مري''' ۽ '''گورنمينٽ بوائز لوئر سيڪنڊري اسڪول تاجوديرو''' درج ٿيل آهن.<ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=اسڪول ڊائريڪٽري، ضلعو جيڪب آباد |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/12-District_Jacobabad.pdf |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ٻين سرڪاري تعليمي ادارن ۾ '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول ميرانپور'''، '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول گلاب مري'''، '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول تاجوديرو'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مٺو خان کوسو'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول چندن رند'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول جاني وانڍ'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول علي بخش بروهي''' ۽ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول شربت بروهي''' شامل رهيا آهن.<ref name="Education2015" /><ref name="SAT" /> == صحت == ميرانپور ۾ سرڪاري بنيادي صحت سهولت پڻ موجود آهي. [[وفاقي ڊائريڪٽوريٽ آف اميونائيزيشن]] جي مارچ 2023ع واري سنڌ جي حفاظتي ٽڪن جي مرڪزن واري فهرست ۾ '''ڊي سي ڊي ميرانپور''' کي ضلعو جيڪب آباد، تعلقو ڳڙهي خيرو ۽ يو سي ميرانپور هيٺ سرڪاري حفاظتي ٽڪن جي مرڪز طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="EPI">{{cite web |title=سنڌ ۾ حفاظتي ٽڪن جي مرڪزن جي فهرست |url=https://www.epi.gov.pk/wp-content/uploads/2023/04/List-of-EPI-Centers-in-Sindh_March-2023.pdf |publisher=وفاقي ڊائريڪٽوريٽ آف اميونائيزيشن |date=March 2023 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> هي رڪارڊ ميرانپور جي ڳڙهي خيرو تعلقي سان موجوده انتظامي وابستگيءَ جي پڻ تصديق ڪري ٿو.<ref name="EPI" /> == امن امان == ميرانپور ٻرڙو ۾ [[سنڌ پوليس]] جو پوليس ٿاڻو پڻ موجود آهي. مختلف سرڪاري ۽ معتبر اخباري رڪارڊن ۾ '''ميرانپور پوليس اسٽيشن''' کي ڳڙهي خيرو واري علائقي جي پوليس ٿاڻي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="Dawn2026">{{cite news |title=جيڪب آباد ۾ ٻن قبائلي ماڻهن جي قتل کان پوءِ احتجاج |url=https://www.dawn.com/news/2024484 |work=ڊان |date=22 August 2026 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سنڌ پوليس جي سرڪاري دستاويز ۾ پڻ '''ميرانپور ٻرڙو، تعلقو ڳڙهي خيرو، ضلعو جيڪب آباد''' جا پتا درج ٿيل آهن، جيڪي علائقي جي انتظامي سڃاڻپ جي تصديق ڪن ٿا.<ref name="SindhPolice">{{cite web |title=ضلعي جيڪب آباد جي اميدوارن جي تصديق واري فهرست |url=https://sbvs.sindhpolice.gov.pk/images/67272509a818a.pdf |publisher=سنڌ پوليس |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == تاريخي ذڪر == ميرانپور کي جيڪب آباد جي اترئين علائقي جي پراڻين آبادين مان شمار ڪيو ويو آهي. جيڪب آباد جي تاريخ بابت مومن بلو جي ڪتاب ۾ ميرانپور کي هڪ قديم شهر ۽ ٻرڙو برادريءَ جي اهم آبادي طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Bullo">{{cite book |last=بلو |first=مومن |title=اپر سنڌ فرنٽيئر کان جيڪب آباد تائين |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/From_Upper_Scinde_Forntier_to_Jacobabad-Momin_Bullo-2011-complete.pdf |year=2011 |language=en }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] * [[ڳڙهي خيرو]] * [[دوداپور]] * [[تاجوديرو (ڳڙهي خيرو)|تاجوديرو]] * [[خدا آباد يونين ڪائونسل]] * [[جھانپور]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقو]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقي جون ديهون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] 9mtmc3nhu6vziqm9ndb1rdkz9p2bhir 0 102772 411958 2026-09-13T15:29:36Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ڳڙهي خيرو تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = خدا آباد | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ خدا آباد جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdi... 411958 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڳڙهي خيرو تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = خدا آباد | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ خدا آباد جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''خدا آباد''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] ۾ واقع هڪ [[يونين ڪائونسل]] ۽ ڳوٺاڻو علائقو آهي.<ref name="LG2022">{{cite web |title=جيڪب آباد ضلعي جي ڪائونسلن بابت نوٽيفڪيشن |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=سنڌ حڪومت، مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتو |date=27 April 2022 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي 2022ع واري مقامي حڪومت جي جوڙجڪ موجب خدا آباد [[ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد]] جي '''يونين ڪائونسل نمبر 2''' آهي.<ref name="LG2022" /> == انتظام == سنڌ حڪومت جي مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتي پاران 27 اپريل 2022ع تي جاري ڪيل نوٽيفڪيشن ۾ خدا آباد کي ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد جي '''يونين ڪائونسل نمبر 2''' طور درج ڪيو ويو.<ref name="LG2022" /> ساڳئي انتظامي ترتيب ۾ [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]] کي يونين ڪائونسل نمبر 1، خدا آباد کي نمبر 2، [[جهانپور]] کي نمبر 3 ۽ [[شيرانپور]] کي نمبر 4 مقرر ڪيو ويو.<ref name="LG2022" /> پراڻن تعليمي رڪارڊن ۾ خدا آباد کي '''2-خدا آباد''' ڪوڊ سان پڻ درج ڪيو ويو آهي؛ هي تعليمي ۽ انتظامي ڪوڊ موجوده يو سي نمبر سان اتفاق ڪري ٿو.<ref name="Budget2015">{{cite web |title=جيڪب آباد ضلعي جي تعليمي بجيٽ 2015–16ع |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Jacobabad.pdf |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == ديهه خدا آباد == '''خدا آباد''' ساڳئي وقت ڳڙهي خيرو تعلقي جي هڪ روينيو ديهه پڻ آهي. سنڌ جي ديهن واري انتظامي فهرستن ۾ خدا آباد کي ڳڙهي خيرو تعلقي جي ديهن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي. ڳوٺاڻن علائقن ۾ زمين، آبادي ۽ روينيو انتظام ديهه جي بنياد تي ترتيب ڏنو ويندو آهي، جڏهن ته يونين ڪائونسل هڪ الڳ مقامي حڪومت جو انتظامي يونٽ آهي. تنهنڪري '''ديهه خدا آباد''' ۽ '''يونين ڪائونسل خدا آباد''' کي هڪ ئي انتظامي حد نه سمجهڻ گهرجي. == جاگرافي == خدا آباد [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] جي ڳوٺاڻي حصي ۾ واقع آهي. ڳڙهي خيرو تعلقو مجموعي طور 733 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ 60 ديهن تي مشتمل آهي.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=ڳڙهي خيرو |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-garhi-khairo/ |website=سنڌ ائٽلس |language=sd |access-date=13 September 2026 }}</ref> تعلقي جو وڏو حصو زرعي ۽ ڳوٺاڻو آهي؛ 2023ع جي آدمشماري موجب ڳڙهي خيرو تعلقي جي لڳ ڀڳ 89.65 سيڪڙو آبادي ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="SindhAtlas" /> == چونڊ ۽ مردم شماري علائقا == قومي اسيمبلي جي چونڊن واري پولنگ اسڪيم ۾ خدا آباد سان لاڳاپيل مختلف ديهن ۽ مردم شماري بلاڪن جا نالا درج ٿيل آهن. انهن ۾ '''ديهه ڏتل واهه'''، '''ديهه خان واهه''' ۽ '''ديهه ڪور رتو''' شامل آهن.<ref name="Polling">{{cite web |title=پولنگ اسڪيم اين اي-190 جيڪب آباد |url=https://www.scribd.com/document/983448320/NA-190-Jacobabad |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> چونڊ رڪارڊ موجب '''گورنمينٽ پرائمري اسڪول خدا آباد بروهي''' کي ديهه ڏتل واهه جي مردم شماري بلاڪن لاءِ پولنگ اسٽيشن طور استعمال ڪيو ويو.<ref name="Polling" /> هي چونڊ رڪارڊ خدا آباد يو سي سان لاڳاپيل ڳوٺاڻن علائقن جي وسيع انتظامي دائري جي نشاندهي ڪري ٿو. == تعليم == خدا آباد يونين ڪائونسل ۾ سرڪاري پرائمري، لوئر سيڪنڊري ۽ ٻين تعليمي ادارن جو وڏو نيٽ ورڪ موجود آهي. سنڌ حڪومت جي ضلعي اسڪول ڊائريڪٽري ۾ ڪيترائي اسڪول '''يو سي خدا آباد، تعلقو ڳڙهي خيرو''' هيٺ درج ٿيل آهن.<ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=ضلعي ۽ تعلقائي اسڪول ڊائريڪٽري، جيڪب آباد |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/12-District_Jacobabad.pdf |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سرڪاري رڪارڊ ۾ خدا آباد يو سي هيٺ هيٺيان اسڪول شامل آهن: * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ڪريم بخش جتوئي عرف نثار بروهي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ڇٽل شاهه''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول محمد خان ڪٽوهر''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول فضل دين بروهي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول سائين ڏاڏاڻي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول در محمد بروهي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول گهرام بروهي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مراد علي لوهار''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول صادق ميرالي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول حيدر بروهي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول قاسم بروهي'''.<ref name="Budget2015" /> سنڌ حڪومت جي جديد اسڪول ڊائريڪٽري ۾ پڻ '''ملوڪ سهاڳ'''، '''ڪوٽڙي'''، '''عيدن بليدي'''، '''الله بخش جکرو'''، '''منجهي پاهوڙ'''، '''مينگل ڏاهاڻي'''، '''رحيم داد بليدي'''، '''پنهون ڀٽي'''، '''دائم بروهي'''، '''عالم شاهه'''، '''لال بداڻي''' ۽ ٻين ڳوٺن جا اسڪول خدا آباد يو سي هيٺ درج ٿيل آهن.<ref name="SchoolDirectory" /> === لوئر سيڪنڊري تعليم === سنڌ حڪومت جي 2025–26ع واري بجيٽ ۾ '''گورنمينٽ بوائز لوئر سيڪنڊري اسڪول خدا آباد بروهي-1'''، تعلقو ڳڙهي خيرو، ضلعو جيڪب آباد لاءِ الڳ بجيٽ اسڪيم درج ٿيل آهي.<ref name="Budget2025">{{cite web |title=مڊل ۽ ايليمينٽري تعليم بجيٽ 2025–26ع |url=https://finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CVOLUME_III_Detail%5CSC21201-Elementary.pdf |publisher=ناڻي کاتو، سنڌ حڪومت |year=2025 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ساڳئي سرڪاري رڪارڊ مان ظاهر ٿئي ٿو ته خدا آباد واري علائقي ۾ پرائمري سطح کان مٿي پڻ سرڪاري تعليم جون سهولتون موجود آهن.<ref name="Budget2025" /> === اسڪولن جي موجوده انتظامي سڃاڻپ === سنڌ حڪومت جي 2022ع واري استادن جي مقرري واري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز لوئر سيڪنڊري اسڪول شڪر خان بروهي''' کي صاف طور '''خدا آباد، تعلقو ڳڙهي خيرو''' هيٺ درج ڪيو ويو آهي.<ref name="JEST2022">{{cite web |title=جيڪب آباد ضلعي ۾ جي اي ايس ٽي استادن جي مقرري |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Salary/JDB_PST_JEST_21_22/279%20JEST%20Jacobabad.pdf |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |year=2022 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> 2016ع جي سنڌ حڪومت جي استادن جي تربيت واري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول خدا آباد بروهي'''، تعلقو ڳڙهي خيرو پڻ درج ٿيل آهي.<ref name="Training2016">{{cite web |title=پرائمري اسڪول استادن جي انڊڪشن ٽريننگ بابت نوٽيفڪيشن |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Others/Notification%20for%20Relieving%20Department%20for%20attending%20Induction%20Training%20at%20Govt%20Elementary%20College%20of%20Education%20%28GECE%29%20Jacobabad.pdf |publisher=تعليم ۽ خواندگي کاتو، سنڌ حڪومت |date=14 April 2016 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == ٻوليون ۽ تعليم جو ذريعو == سنڌ حڪومت جي اسڪولن واري جديد رڪارڊ موجب خدا آباد يو سي جي ڪيترن سرڪاري پرائمري اسڪولن ۾ پڙهائيءَ جو ذريعو '''سنڌي''' آهي.<ref name="Schools2024">{{cite web |title=اسڪولن جي فهرست، جيڪب آباد |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/Tenders/List-of-Schools-Annexure-I.pdf |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> مثال طور الله ڏنو ايري، مبارڪ بروهي، محمد پناهه بروهي، امير آباد ۽ قاسم بروهي وارن اسڪولن کي سنڌي ميڊيم طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="Schools2024" /> == ڳوٺاڻيون آباديون == سرڪاري تعليمي رڪارڊ مان خدا آباد يو سي سان لاڳاپيل ڪيترين آبادين ۽ ڳوٺن جا نالا ملن ٿا. انهن ۾ '''پنهون ڀٽي'''، '''امير آباد'''، '''ڪوٽڙي'''، '''در محمد بروهي'''، '''گهرام بروهي'''، '''فضل دين بروهي'''، '''قاسم بروهي'''، '''مبارڪ بروهي'''، '''محمد پناهه بروهي'''، '''لال بداڻي'''، '''پير جان بروهي''' ۽ '''عيدن بليدي''' شامل آهن.<ref name="SchoolDirectory" /><ref name="Budget2015" /> انهن نالن مان ظاهر ٿئي ٿو ته يونين ڪائونسل خدا آباد جو انتظامي دائرو ڪيترن ڳوٺاڻن آبادين تي مشتمل آهي. == معيشت == خدا آباد وارو علائقو ڳڙهي خيرو تعلقي جي وسيع ڳوٺاڻي ۽ زرعي پٽي جو حصو آهي. مقامي معيشت جو بنيادي دارومدار زراعت، مال پالڻ ۽ انهن سان لاڳاپيل ڳوٺاڻين سرگرمين تي آهي. ڳڙهي خيرو تعلقي جي زمينن جي آبادڪاري لاءِ آبپاشي واهن ۽ شاخن جو نظام اهميت رکي ٿو؛ خدا آباد سان لاڳاپيل ديهن ۾ '''ڏتل واهه''' ۽ '''خان واهه''' جهڙا نالا پڻ علائقي جي آبپاشيءَ واري تاريخي جاگرافيءَ جي عڪاسي ڪن ٿا.<ref name="Polling" /> == نالي بابت == سنڌ ۾ '''خدا آباد''' نالي ڪيترائي تاريخي ۽ موجوده ماڳ موجود آهن. ڳڙهي خيرو تعلقي وارو خدا آباد، [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جي مشهور تاريخي [[خدا آباد، دادو|خدا آباد]] کان الڳ هنڌ آهي. تنهنڪري ٻنهي هنڌن جي تاريخ، مسجدن ۽ ڪلهوڙا دور جي آثارن کي پاڻ ۾ نه ملائڻ گهرجي. == پڻ ڏسو == * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] * [[ڳڙهي خيرو]] * [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]] * [[جهانپور]] * [[شيرانپور]] * [[پنهون ڀٽي]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقو]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقي جون ديهون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] sed246z1xi72udzzeiyv71a7rwt9pdo 0 102773 411959 2026-09-13T15:35:30Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ڳڙهي خيرو تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = جهانپور | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ جهانپور جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivi... 411959 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڳڙهي خيرو تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = جهانپور | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ جهانپور جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''جهانپور''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] ۾ واقع هڪ [[يونين ڪائونسل]] ۽ ديهه آهي.<ref name="LG2022">{{cite web |title=جيڪب آباد ضلعي جي ڪائونسلن بابت نوٽيفڪيشن |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=سنڌ حڪومت، مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتو |date=27 April 2022 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي 2022ع واري مقامي حڪومت جي جوڙجڪ موجب جهانپور [[ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد]] جي '''يونين ڪائونسل نمبر 3''' آهي.<ref name="LG2022" /> == انتظام == [[سنڌ حڪومت]] جي مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتي پاران 27 اپريل 2022ع تي [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ، 2013ع]] جي سيڪشن 16 تحت جاري ڪيل نوٽيفڪيشن ۾ جهانپور کي ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد جي '''يونين ڪائونسل نمبر 3''' مقرر ڪيو ويو.<ref name="LG2022" /> ساڳئي انتظامي ترتيب ۾ [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]] يونين ڪائونسل نمبر 1، [[خدا آباد يونين ڪائونسل|خدا آباد]] نمبر 2، جهانپور نمبر 3 ۽ [[شيرانپور]] نمبر 4 آهي.<ref name="LG2022" /> [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] پاران 2022ع جي مڪاني چونڊن لاءِ جاري ڪيل نوٽيفڪيشن ۾ ڳڙهي خيرو تعلقي جي يونين ڪائونسل نمبر 1 کان 6 تائين لاءِ اسسٽنٽ ڪمشنر ڳڙهي خيرو کي ريٽرننگ آفيسر مقرر ڪيو ويو هو، جنهن جي انتظامي دائري ۾ جهانپور پڻ شامل هو.<ref name="ECP2022">{{cite web |title=مڪاني چونڊن لاءِ ڊسٽرڪٽ ريٽرننگ آفيسرن ۽ ريٽرننگ آفيسرن جي مقرري |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/67780.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=13 April 2022 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == ديهه جهانپور == '''جهانپور''' ساڳئي وقت [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] جي هڪ روينيو ديهه آهي. ڳڙهي خيرو تعلقي جي 60 ديهن واري فهرست ۾ جهانپور '''ديهه نمبر 20''' طور درج آهي.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=ڳڙهي خيرو |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-garhi-khairo/ |website=سنڌ ائٽلس |language=sd |access-date=13 September 2026 }}</ref> فهرست ۾ جهانپور کان اڳ [[جعفرآباد (ڳڙهي خيرو)|جعفرآباد]] ديهه نمبر 19 ۽ ان کان پوءِ [[جلباڻي (ڳڙهي خيرو)|جلباڻي]] نمبر 21، [[جمال آباد]] نمبر 22 ۽ [[جيئند]] نمبر 23 درج ٿيل آهن.<ref name="SindhAtlas" /> يونين ڪائونسل ۽ ديهه ٻه مختلف انتظامي سطحون آهن؛ تنهنڪري '''ديهه جهانپور''' جي آبادي يا حدن کي بغير الڳ سرڪاري ثبوت جي سڄي '''يونين ڪائونسل جهانپور''' جي آبادي يا حدون نه سمجهڻ گهرجن. == پراڻي انتظامي جوڙجڪ == جهانپور جي مڪاني حدن ۾ وقت سان تبديليون آيون آهن. 2010ع جي ٻوڏ سان لاڳاپيل پراڻي ضلعي انتظامي فهرست ۾ ان وقت واري جهانپور يونين ڪائونسل سان '''جهانپور، پير بخش، غوث آباد، عظمت آباد، علڻ پور، ڏتل واهه، ڪور رتو، گل واهه، لال اوڍو، ڪور خيرو، ڳچل خان واهه ۽ قيمت آباد''' جا علائقا لاڳاپيل ڏيکاريا ويا هئا.<ref name="Flood2010">{{cite web |title=Affected Area Notifications by District Government |url=https://nadrawatancard.blogspot.com/2010/10/affected-area-notifications-by-district.html |date=2010 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> هيءَ فهرست تاريخي انتظامي جوڙجڪ ڏيکاري ٿي؛ 2022ع کان پوءِ يونين ڪائونسلن جي حدبندي ۽ نمبرنگ ٻيهر ترتيب ڏني وئي، تنهنڪري پراڻي فهرست کي موجوده يو سي جي صحيح حدبندي طور استعمال نٿو ڪري سگهجي.<ref name="LG2022" /> == چونڊ ۽ مردم شماري علائقو == پراڻي چونڊ رڪارڊ ۾ '''ديهه جهانپور''' کي گهٽ ۾ گهٽ ٻن مردم شماري بلاڪن ۾ ورهايل ڏيکاريو ويو آهي:<ref name="Electoral">{{cite web |title=ووٽر فهرستن جي ڊسپلي مرڪزن جي فهرست، جيڪب آباد |url=https://www.yumpu.com/en/document/view/10563777/jacobabad |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! style="background:#4F81BD;color:white;" | علائقو ! style="background:#4F81BD;color:white;" | مردم شماري بلاڪ |- | ديهه جهانپور || 303020503 |- | ديهه جهانپور || 303020504 |} ساڳئي چونڊ رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ پرائمري اسڪول جهانپور''' کي علائقي جي چونڊ ڊسپلي مرڪزن مان هڪ طور درج ڪيو ويو هو.<ref name="Electoral" /> سنڌ پوليس جي سرڪاري ڀرتي رڪارڊ ۾ پڻ پتو '''ڳوٺ جهانپور، پوسٽ آفيس جهانپور، تعلقو ڳڙهي خيرو، ضلعو جيڪب آباد''' درج ٿيل ملي ٿو، جيڪو جهانپور جي ڳڙهي خيرو تعلقي سان انتظامي لاڳاپي جي وڌيڪ تصديق ڪري ٿو.<ref name="SindhPolice">{{cite web |title=ضلعي جيڪب آباد جي اميدوارن جي تصديق واري فهرست |url=https://sbvs.sindhpolice.gov.pk/images/67272509a818a.pdf |publisher=سنڌ پوليس |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == تعليم == جهانپور ڳڙهي خيرو تعلقي جو هڪ اهم ڳوٺاڻو تعليمي مرڪز پڻ آهي. سنڌ حڪومت جي 2025–26ع واري بجيٽ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول جهانپور، تعلقو ڳڙهي خيرو، ضلعو جيڪب آباد''' کي الڳ سيڪنڊري تعليم واري اسڪيم طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="Budget2025">{{cite web |title=سيڪنڊري تعليم-II، بجيٽ 2025–26ع |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CVOLUME_III_Detail%5CSC21203-Secondary+-+II.pdf |publisher=ناڻي کاتو، سنڌ حڪومت |year=2025 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> 2025–26ع جي بجيٽ ۾ هن اسڪول لاءِ اسڪيم نمبر '''JK2052''' هيٺ بجيٽ مختص ٿيل آهي.<ref name="Budget2025" /> [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن لاڙڪاڻو]] جي ثانوي امتحانن واري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ هاءِ اسڪول جهانپور''' کي امتحاني مرڪز طور پڻ استعمال ڪيو ويو آهي. 2021ع ۾ هن مرڪز تي گورنمينٽ هاءِ اسڪول دوداپور ۽ گورنمينٽ هاءِ اسڪول جهانپور جي اميدوارن جا امتحان رکيا ويا هئا.<ref name="BISE2021">{{cite web |title=ايس ايس سي سالياني امتحانن جي امتحاني مرڪزن جي فهرست |url=https://www.biselrk.edu.pk/News/CENTRE-LIST-OF-SSC-THEORY%20_2021.pdf |publisher=بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن لاڙڪاڻو |year=2021 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سرڪاري ۽ تعليمي رڪارڊ جهانپور ۾ مختلف سطحن جا اسڪول ڏيکارين ٿا، جن ۾: * '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول جهانپور''' * '''گورنمينٽ بوائز لوئر سيڪنڊري اسڪول جهانپور''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول جهانپور''' * '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول جهانپور''' * '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول جهانپور، منور علي خاصخيلي''' شامل آهن.<ref name="Budget2025" /><ref name="EducationRepair">{{cite web |title=جيڪب آباد ضلعي جي سرڪاري اسڪولن جي مرمت بابت ٽينڊر |url=https://pprasindh.gov.pk/tenders/32769DEOJACOBABAD170417.PDF |publisher=ضلعي تعليم آفيسر، جيڪب آباد |year=2017 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> 2017ع ۾ ضلعي تعليم آفيسر جيڪب آباد پاران مختلف غيرفعال يا خراب اسڪولي سهولتن جي مرمت واري منصوبي ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول جهانپور''' کي پڻ شامل ڪيو ويو هو؛ منصوبي ۾ بيت الخلا، چوديواري ۽ بجليءَ جي ڪم جي مرمت شامل هئي.<ref name="EducationRepair" /> == دائو جهانپور == '''دائو جهانپور''' جهانپور واري علائقي سان لاڳاپيل هڪ اهم ڳوٺاڻي آبادي آهي. سرڪاري ترقياتي رڪارڊ ۾ ان کي '''ڳوٺ دائو جهانپور، تعلقو ڳڙهي خيرو، ضلعو جيڪب آباد''' طور واضح طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="RHC2024">{{cite web |title=سالياني ترقياتي پروگرام 2024–25ع |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%2FBudgetBooks%2FFY-24-25%2F5.VOLUME-V%2FVol+V.pdf |publisher=ناڻي کاتو، سنڌ حڪومت |year=2024 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> دائو جهانپور کي جهانپور يو سي جي مرڪزي آباديءَ سان پاڻمرادو هڪ ئي آبادي نه سمجهڻ گهرجي؛ سرڪاري ذريعا ان کي الڳ ڳوٺ جي نالي سان پڻ استعمال ڪن ٿا. == صحت == دائو جهانپور ۾ '''رورل هيلٿ سينٽر''' جي تعمير سنڌ حڪومت جي صحت کاتي جي اهم ترقياتي منصوبن مان هڪ رهي آهي. منصوبي جي اصل منظوري 27 سيپٽمبر 2017ع تي ڏني وئي هئي.<ref name="RHC2018">{{cite web |title=صوبائي صحت کاتي جون ترقياتي اسڪيمون |url=https://karachitaxbar.com/wp-content/uploads/misc_files/sindh-budget-VOLUME-V.pdf |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي 2024–25ع واري ترقياتي پروگرام ۾ '''ڳوٺ دائو جهانپور، تعلقو ڳڙهي خيرو، ضلعو جيڪب آباد ۾ رورل هيلٿ سينٽر جي تعمير''' لاءِ نظرثاني ٿيل لاڳت '''89.891 ملين رپيا''' درج ڪئي وئي. ان وقت منصوبي جي جسماني پيش رفت 58 سيڪڙو ڏيکاري وئي هئي ۽ مڪمل ٿيڻ جو هدف جون 2025ع مقرر هو.<ref name="RHC2024" /> هي صحت مرڪز مڪمل علائقي لاءِ بنيادي ۽ ڳوٺاڻي صحت جي سهولتن جي فراهميءَ جي لحاظ کان اهم منصوبو آهي. == پوليس ۽ امن امان جو انتظام == جهانپور ڳڙهي خيرو تعلقي جي پوليس انتظام ۾ پڻ هڪ مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. [[سنڌ پوليس]] جي موجوده سرڪاري ڊائريڪٽري ۾ '''ايس ڊي پي او جهانپور (دائو)''' کي ضلعو جيڪب آباد جي پوليس انتظامي يونٽن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhPoliceSDPO">{{cite web |title=جيڪب آباد ضلعي جا پوليس ٿاڻا ۽ آفيسون |url=https://sindhpolice.gov.pk/jacobabad/police-station?page=4 |publisher=سنڌ پوليس |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جي عدالتي رڪارڊ ۾ پڻ '''پوليس اسٽيشن جهانپور''' جو ذڪر موجود آهي، جنهن مان علائقي ۾ جهانپور نالي پوليس ٿاڻي جي موجودگي ثابت ٿئي ٿي.<ref name="SHC">{{cite web |title=عدالتي فيصلن جي فهرست |url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/public/rpt-cat-judgement-list/1041/1/-1/CAT/15 |publisher=سنڌ هاءِ ڪورٽ |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == معيشت == جهانپور ڳڙهي خيرو تعلقي جي بنيادي طور ڳوٺاڻي ۽ زرعي پٽي ۾ واقع آهي. علائقي جي آبادين جي معيشت تاريخي طور زراعت، مال پالڻ ۽ آبپاشيءَ سان لاڳاپيل سرگرمين تي دارومدار رکي ٿي. پراڻي انتظامي رڪارڊ ۾ جهانپور سان گڏ '''ڏتل واهه'''، '''گل واهه''' ۽ '''خان واهه''' جهڙين ديهن ۽ آبادين جو ذڪر ملي ٿو، جيڪي ڳڙهي خيرو جي واهن تي ٻڌل زرعي جاگرافيءَ جي عڪاسي ڪن ٿيون.<ref name="Flood2010" /> == ٻوڏ ۽ قدرتي آفتون == جهانپور ۽ ڳڙهي خيرو تعلقي جا ڳوٺاڻا علائقا [[2010ع پاڪستان جون ٻوڏون|2010ع جي وڏي ٻوڏ]] کان متاثر ٿيا. ان وقت ضلعي انتظاميا جي متاثر علائقن واري فهرست ۾ جهانپور سان لاڳاپيل مڪمل يونين ڪائونسل کي متاثر علائقن ۾ شامل ڪيو ويو هو.<ref name="Flood2010" /> ان فهرست ۾ جهانپور سان گڏ پير بخش، غوث آباد، عظمت آباد، علڻ پور، ڏتل واهه، ڪور رتو، گل واهه، لال اوڍو، ڪور خيرو، ڳچل خان واهه ۽ قيمت آباد شامل هئا.<ref name="Flood2010" /> == پڻ ڏسو == * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] * [[ڳڙهي خيرو]] * [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]] * [[خدا آباد يونين ڪائونسل]] * [[شيرانپور]] * [[دائو جهانپور]] * [[دوداپور]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقو]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقي جون ديهون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] djzlbb1h9korifsm9xm6oblm3od9gd8 0 102774 411960 2026-09-13T15:41:24Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ڳڙهي خيرو تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = شيرانپور | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ شيرانپور جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | sub... 411960 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڳڙهي خيرو تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = شيرانپور | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ شيرانپور جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''شيرانپور''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] ۾ واقع هڪ [[يونين ڪائونسل]]، ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي آهي.<ref name="LG2022">{{cite web |title=جيڪب آباد ضلعي جي ڪائونسلن بابت نوٽيفڪيشن |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=سنڌ حڪومت، مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتو |date=27 April 2022 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> موجوده مڪاني حڪومت جي جوڙجڪ ۾ شيرانپور ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد جي يونين ڪائونسلن مان هڪ آهي.<ref name="LG2022" /> == انتظام == [[سنڌ حڪومت]] جي مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتي پاران 27 اپريل 2022ع تي جاري ڪيل ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد جي ڪائونسلن واري نوٽيفڪيشن ۾ شيرانپور کي ڳڙهي خيرو واري علائقي جي يونين ڪائونسل طور درج ڪيو ويو.<ref name="LG2022" /> 2022ع واري ترتيب ۾ [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]]، [[خدا آباد يونين ڪائونسل|خدا آباد]] ۽ [[جهانپور]] کان پوءِ شيرانپور اچي ٿي.<ref name="LG2022" /> بعد وارن [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي مڪاني چونڊ رڪارڊن ۾ پڻ '''يو سي شيرانپور''' جو نالو جيڪب آباد ضلعي جي مڪاني حڪومت واري جوڙجڪ ۾ موجود آهي.<ref name="ECP">{{cite web |title=مڪاني حڪومت جي ضمني چونڊن بابت نوٽيفڪيشن |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/44025.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == ديهه شيرانپور == شيرانپور ساڳئي وقت [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] جي هڪ روينيو ديهه پڻ آهي. تعلقي جي ديهن واري فهرست ۾ '''شيرانپور''' کي '''ديهه نمبر 54''' طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=ڳڙهي خيرو |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-garhi-khairo/ |website=سنڌ ائٽلس |language=sd |access-date=13 September 2026 }}</ref> ساڳئي ترتيب ۾ [[شير خان]] ديهه نمبر 53، شيرانپور نمبر 54، [[سوني واهه]] نمبر 55 ۽ [[سلطانپور]] نمبر 56 آهن.<ref name="SindhAtlas" /> ديهه شيرانپور ۽ يونين ڪائونسل شيرانپور ٻه مختلف انتظامي سطحون آهن؛ ان ڪري ديهه جي آباديءَ کي سڄي يونين ڪائونسل جي آبادي نه سمجهڻ گهرجي. == آبادي == [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] ۾ '''شيرانپور''' نالي انفرادي ڳوٺاڻي آباديءَ جي ڪُل آبادي '''4,653''' هئي، جنهن ۾ 2,256 مرد ۽ 2,397 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=2023ع جي آدمشماري: انفرادي ڳوٺاڻين آبادين جا چونڊيل آبادي انگ |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_31_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ساڳئي سرڪاري جدول موجب شيرانپور ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح '''68.9 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ خواندگي 72.5 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 65.5 سيڪڙو درج ڪئي وئي.<ref name="PBS2023" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#356A8A;color:white;" | آباديءَ جو انگ ! style="background:#356A8A;color:white;" | 2023ع |- | ڪُل آبادي || 4,653 |- | مرد || 2,256 |- | عورتون || 2,397 |- | 10+ سال خواندگي || 68.9٪ |- | مردن جي خواندگي || 72.5٪ |- | عورتن جي خواندگي || 65.5٪ |} 2023ع ۾ شيرانپور جي 4,653 ماڻهن مان '''4,637 مسلمان''' ۽ '''16 ٻين مذهبن''' سان تعلق رکندڙ ماڻهو ڳڻيا ويا.<ref name="PBS2023" /> آدمشماريءَ موجب 2,987 ماڻهو 18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر جا ۽ 219 ماڻهو 60 سال يا ان کان وڌيڪ عمر جا هئا.<ref name="PBS2023" /> هي سڀ انگ پي بي ايس جي '''SHERAN PUR''' نالي انفرادي ڳوٺاڻي آباديءَ جا آهن، موجوده يونين ڪائونسل جي مجموعي آباديءَ جا نه.<ref name="PBS2023" /> === آباديءَ ۾ تبديلي === 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ شيرانپور جي آبادي '''4,831''' هئي، جنهن ۾ 2,396 مرد ۽ 2,435 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=2017ع جي آدمشماري: ڳوٺاڻين آبادين جا چونڊيل انگ |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07523.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2017 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#5A7D4D;color:white;" | آدمشماري ! style="background:#5A7D4D;color:white;" | آبادي |- | 2017ع || 4,831 |- | 2023ع || 4,653 |} ان حساب سان ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ شيرانپور نالي ڳوٺاڻي آباديءَ ۾ 178 ماڻهن، يعني لڳ ڀڳ 3.7 سيڪڙو، جي گهٽتائي رڪارڊ ٿي.<ref name="PBS2017" /><ref name="PBS2023" /> == چونڊ ۽ مردم شماري علائقو == 2024ع جي عام چونڊن واري پولنگ اسڪيم ۾ '''ديهه شيرانپور''' کي چار مردم شماري بلاڪن ۾ ورهايل ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="Polling">{{cite web |title=پولنگ اسڪيم، اين اي-190 جيڪب آباد |url=https://www.scribd.com/document/983448320/NA-190-Jacobabad |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! style="background:#765D69;color:white;" | حصو ! style="background:#765D69;color:white;" | مردم شماري بلاڪ ! style="background:#765D69;color:white;" | پولنگ اسٽيشن |- | شيرانپور 1/4 || 303020601 || گورنمينٽ گرلس مڊل اسڪول شيرانپور |- | شيرانپور 2/4 || 303020602 || گورنمينٽ هاءِ اسڪول شيرانپور، حصو پهريون |- | شيرانپور 3/4 || 303020603 || گورنمينٽ هاءِ اسڪول شيرانپور، حصو ٻيون |- | شيرانپور 4/4 || 303020613 || گورنمينٽ هاءِ اسڪول شيرانپور، حصو پهريون |} چونڊ رڪارڊ ۾ انهن چئن بلاڪن سان مجموعي طور '''3,537 رجسٽرڊ ووٽر''' لاڳاپيل هئا؛ انهن مان 1,945 مرد ۽ 1,592 عورتون هيون.<ref name="Polling" /> اهي انگ ووٽرن جا آهن، ڪُل آباديءَ جا نه. == تعليم == شيرانپور ڳڙهي خيرو تعلقي جي ڳوٺاڻن تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول شيرانپور، ڳڙهي خيرو''' درج ٿيل آهي.<ref name="DEO">{{cite web |title=ضلعي تعليم آفيسر جيڪب آباد ــ اسڪولن ۽ خالي جاين جي فهرست |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/VP21/ESHS/ESHS%20District%20Jacobabad%20%28JEST%29.pdf |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سرڪاري رڪارڊ ۾ اسڪول جو سيمس ڪوڊ '''4120100354''' ۽ سطح هاءِ/سيڪنڊري طور درج ٿيل آهي.<ref name="DEO" /> شيرانپور ۾ ڇوڪرين لاءِ پڻ سرڪاري تعليمي ادارا موجود آهن. 2017ع ۾ ضلعي تعليم آفيسر جيڪب آباد پاران اسڪولن جي مرمت واري منصوبي ۾ '''گورنمينٽ گرلس لوئر سيڪنڊري اسڪول شيرانپور''' کي شامل ڪيو ويو هو.<ref name="Repair">{{cite web |title=جيڪب آباد ضلعي جي سرڪاري اسڪولن جي مرمت ۽ سار سنڀال |url=https://pprasindh.gov.pk/tenders/32769DEOJACOBABAD170417.PDF |publisher=سنڌ پبلڪ پروڪيورمينٽ ريگيوليٽري اٿارٽي |year=2017 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي معياري شاگرد جائزي واري 2015ع جي رڪارڊ ۾ پڻ '''گورنمينٽ گرلس لوئر سيڪنڊري اسڪول شيرانپور''' ۽ '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول شيرانپور''' درج ٿيل آهن.<ref name="SAT">{{cite web |title=معياري شاگرد جائزي جو شيڊيول، جيڪب آباد |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SAT/SAT%20Time%20Schedule%2006-02-2015.pdf |publisher=تعليم ۽ خواندگي کاتو، سنڌ حڪومت |year=2015 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> === پراڻي تعليمي انتظامي حدبندي === 2015ع جي تعليمي رڪارڊ ۾ شيرانپور جا گرلس اسڪول ان وقت واري '''محمدپور''' يو سي ڪوڊ هيٺ درج هئا.<ref name="SAT" /> هي پراڻي انتظامي حدبنديءَ جو رڪارڊ آهي؛ موجوده مڪاني حڪومت جي جوڙجڪ ۾ شيرانپور پاڻ الڳ يونين ڪائونسل آهي.<ref name="LG2022" /> ان ڪري پراڻن اسڪولي دستاويزن ۾ `Muhammad Pur` لکيل هجڻ کي موجوده شيرانپور يو سي جي حيثيت خلاف ثبوت نه سمجهڻ گهرجي. == صحت == شيرانپور ۾ سرڪاري بنيادي صحت جون سهولتون موجود آهن. سنڌ حڪومت جي صحت کاتي جي ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول پروگرام موجب '''بي ايڇ يو شيرانپور''' کي جيڪب آباد ضلعي جي ٽي بي بيماريءَ جي نگراني ۽ علاج سان لاڳاپيل سرڪاري/پي پي ايڇ آءِ مرڪزن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="TB">{{cite web |title=ٽي بي سينٽينل سائيٽون |url=https://cdc.gos.pk/sentinel_sites_tb.php |publisher=ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول، صحت کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ساڳئي کاتي جي بيمارين جي نگراني واري سرڪاري فهرست ۾ '''ايم سي ايڇ سي شيرانپور''' پڻ جيڪب آباد ضلعي جي سينٽينل سائيٽن مان هڪ آهي.<ref name="CDC">{{cite web |title=سينٽينل سائيٽن جي فهرست |url=https://www.cdc.gos.pk/sentinel_sites.php |publisher=ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول، صحت کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> اهي ٻئي رڪارڊ شيرانپور ۾ بنيادي صحت ۽ ماءُ ۽ ٻار جي صحت سان لاڳاپيل سرڪاري خدمتن جي موجودگي ظاهر ڪن ٿا. == ڳوٺ ۽ آباديون == سرڪاري ۽ چونڊ رڪارڊ شيرانپور سان لاڳاپيل ڪيترين ننڍين آبادين جو ذڪر ڪن ٿا. سنڌ پوليس جي ڀرتيءَ واري سرڪاري رڪارڊ ۾ '''نظرپور شيرانپور'''، '''لالپور اوڍو''' ۽ '''پرتاب، شيرانپور''' جهڙن پتن کي تعلقو ڳڙهي خيرو، ضلعو جيڪب آباد سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Police">{{cite web |title=ضلعي جيڪب آباد جي اميدوارن جي تصديق واري فهرست |url=https://sbvs.sindhpolice.gov.pk/images/67272509a818a.pdf |publisher=سنڌ پوليس |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> وفاقي حڪومت جي نيشنل ڪائونسل فار طب جي ووٽر فهرست ۾ پڻ '''شيرانپور، تعلقو ڳڙهي خيرو، ضلعو جيڪب آباد''' جو پتو سرڪاري طور درج ٿيل آهي.<ref name="NCT">{{cite web |title=سنڌ جي صحيح ووٽرن جي فهرست |url=https://nct.gov.pk/documents/Sindh_9611.pdf |publisher=نيشنل ڪائونسل فار طب، حڪومت پاڪستان |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == زراعت == شيرانپور ڳڙهي خيرو تعلقي جي زرعي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. مقامي معيشت جو اهم حصو پوکي، مال پالڻ ۽ آبپاشيءَ سان لاڳاپيل ڳوٺاڻين سرگرمين تي ٻڌل آهي. شيرانپور جي زرعي اهميت جو تاريخي ثبوت عدالتي رڪارڊ ۾ پڻ ملي ٿو. 1969ع جي زمينن جي وڪري بابت هڪ وفاقي لينڊ ڪميشن ڪيس ۾ '''ديهه شيرانپور''' جي زرعي زمينن جي قيمتن ۽ روينيو رڪارڊ جو تفصيلي ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="LandCase">{{cite web |title=The State vs Mst. Duran Khatoon and Another |url=https://pakistancaselaw.com/case/7977/the-state-vs-mst-duran-khatoon-and-another-pld-1977-rev-39 |year=1977 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ان عدالتي فيصلي ۾ آگسٽ 1969ع جي ديهه شيرانپور جي روينيو رڪارڊ مان مختلف زرعي زمينن جي وڪري جا مثال پيش ڪيا ويا هئا.<ref name="LandCase" /> == ٻوڏ == شيرانپور اتر سنڌ جي انهن ڳوٺاڻن علائقن مان آهي جيڪي [[2010ع پاڪستان جون ٻوڏون|2010ع جي ٻوڏ]] کان سخت متاثر ٿيا. ڳوٺن جي بحاليءَ بابت منصوبي جي رڪارڊ موجب ڳڙهي خيرو تعلقي جي '''شيرانپور ڳوٺ''' ۾ ان وقت 220 گهرن مان '''200 گهر تباهه يا متاثر''' ٿيا هئا.<ref name="Rehabilitation">{{cite web |title=Village Rehabilitation Project – Project Completion Report |url=https://www.pprp.net.pk/assets/pages/reports/PCR/PCR-VRP_2012.pdf |publisher=ڳوٺن جي بحاليءَ جو منصوبو |year=2012 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> اهڙي وڏي نقصان کان پوءِ شيرانپور انهن ڳوٺاڻن آبادين ۾ شامل هو جتي گهرن ۽ بنيادي سهولتن جي بحاليءَ لاءِ منصوبا شروع ڪيا ويا.<ref name="Rehabilitation" /> == پڻ ڏسو == * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] * [[ڳڙهي خيرو]] * [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]] * [[خدا آباد يونين ڪائونسل]] * [[جهانپور]] * [[محمدپور]] * [[شير خان يونين ڪائونسل]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقو]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقي جون ديهون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] c49isl15rxiqe1ydw8jimqp2tdnq1u8 411961 411960 2026-09-13T15:42:33Z Intisar Ali 8681 411961 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڳڙهي خيرو تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = شيرانپور | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ شيرانپور جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''شيرانپور''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] ۾ واقع هڪ [[يونين ڪائونسل]]، ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي آهي.<ref name="LG2022">{{cite web |title=جيڪب آباد ضلعي جي ڪائونسلن بابت نوٽيفڪيشن |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=سنڌ حڪومت، مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتو |date=27 April 2022 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> موجوده مڪاني حڪومت جي جوڙجڪ ۾ شيرانپور ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد جي يونين ڪائونسلن مان هڪ آهي.<ref name="LG2022" /> == انتظام == [[سنڌ حڪومت]] جي مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتي پاران 27 اپريل 2022ع تي جاري ڪيل ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد جي ڪائونسلن واري نوٽيفڪيشن ۾ شيرانپور کي ڳڙهي خيرو واري علائقي جي يونين ڪائونسل طور درج ڪيو ويو.<ref name="LG2022" /> 2022ع واري ترتيب ۾ [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]]، [[خدا آباد يونين ڪائونسل|خدا آباد]] ۽ [[جهانپور]] کان پوءِ شيرانپور اچي ٿي.<ref name="LG2022" /> بعد وارن [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي مڪاني چونڊ رڪارڊن ۾ پڻ '''يو سي شيرانپور''' جو نالو جيڪب آباد ضلعي جي مڪاني حڪومت واري جوڙجڪ ۾ موجود آهي.<ref name="ECP">{{cite web |title=مڪاني حڪومت جي ضمني چونڊن بابت نوٽيفڪيشن |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/44025.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == ديهه شيرانپور == شيرانپور ساڳئي وقت [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] جي هڪ روينيو ديهه پڻ آهي. تعلقي جي ديهن واري فهرست ۾ '''شيرانپور''' کي '''ديهه نمبر 54''' طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=ڳڙهي خيرو |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-garhi-khairo/ |website=سنڌ ائٽلس |language=sd |access-date=13 September 2026 }}</ref> ساڳئي ترتيب ۾ [[شير خان]] ديهه نمبر 53، شيرانپور نمبر 54، [[سوني واهه]] نمبر 55 ۽ [[سلطانپور]] نمبر 56 آهن.<ref name="SindhAtlas" /> ديهه شيرانپور ۽ يونين ڪائونسل شيرانپور ٻه مختلف انتظامي سطحون آهن؛ ان ڪري ديهه جي آباديءَ کي سڄي يونين ڪائونسل جي آبادي نه سمجهڻ گهرجي. == آبادي == [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] ۾ '''شيرانپور''' نالي انفرادي ڳوٺاڻي آباديءَ جي ڪُل آبادي '''4,653''' هئي، جنهن ۾ 2,256 مرد ۽ 2,397 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=2023ع جي آدمشماري: انفرادي ڳوٺاڻين آبادين جا چونڊيل آبادي انگ |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_31_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ساڳئي سرڪاري جدول موجب شيرانپور ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح '''68.9 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ خواندگي 72.5 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 65.5 سيڪڙو درج ڪئي وئي.<ref name="PBS2023" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#356A8A;color:white;" | آباديءَ جو انگ ! style="background:#356A8A;color:white;" | 2023ع |- | ڪُل آبادي || 4,653 |- | مرد || 2,256 |- | عورتون || 2,397 |- | 10+ سال خواندگي || 68.9٪ |- | مردن جي خواندگي || 72.5٪ |- | عورتن جي خواندگي || 65.5٪ |} 2023ع ۾ شيرانپور جي 4,653 ماڻهن مان '''4,637 مسلمان''' ۽ '''16 ٻين مذهبن''' سان تعلق رکندڙ ماڻهو ڳڻيا ويا.<ref name="PBS2023" /> آدمشماريءَ موجب 2,987 ماڻهو 18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر جا ۽ 219 ماڻهو 60 سال يا ان کان وڌيڪ عمر جا هئا.<ref name="PBS2023" /> هي سڀ انگ پي بي ايس جي '''SHERAN PUR''' نالي انفرادي ڳوٺاڻي آباديءَ جا آهن، موجوده يونين ڪائونسل جي مجموعي آباديءَ جا نه.<ref name="PBS2023" /> === آباديءَ ۾ تبديلي === 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ شيرانپور جي آبادي '''4,831''' هئي، جنهن ۾ 2,396 مرد ۽ 2,435 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=2017ع جي آدمشماري: ڳوٺاڻين آبادين جا چونڊيل انگ |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07523.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2017 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#5A7D4D;color:white;" | آدمشماري ! style="background:#5A7D4D;color:white;" | آبادي |- | 2017ع || 4,831 |- | 2023ع || 4,653 |} ان حساب سان ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ شيرانپور نالي ڳوٺاڻي آباديءَ ۾ 178 ماڻهن، يعني لڳ ڀڳ 3.7 سيڪڙو، جي گهٽتائي رڪارڊ ٿي.<ref name="PBS2017" /><ref name="PBS2023" /> == چونڊ ۽ مردم شماري علائقو == 2024ع جي عام چونڊن واري پولنگ اسڪيم ۾ '''ديهه شيرانپور''' کي چار مردم شماري بلاڪن ۾ ورهايل ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="Polling">{{cite web |title=پولنگ اسڪيم، اين اي-190 جيڪب آباد |url=https://www.scribd.com/document/983448320/NA-190-Jacobabad |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! style="background:#765D69;color:white;" | حصو ! style="background:#765D69;color:white;" | مردم شماري بلاڪ ! style="background:#765D69;color:white;" | پولنگ اسٽيشن |- | شيرانپور 1/4 || 303020601 || گورنمينٽ گرلس مڊل اسڪول شيرانپور |- | شيرانپور 2/4 || 303020602 || گورنمينٽ هاءِ اسڪول شيرانپور، حصو پهريون |- | شيرانپور 3/4 || 303020603 || گورنمينٽ هاءِ اسڪول شيرانپور، حصو ٻيون |- | شيرانپور 4/4 || 303020613 || گورنمينٽ هاءِ اسڪول شيرانپور، حصو پهريون |} چونڊ رڪارڊ ۾ انهن چئن بلاڪن سان مجموعي طور '''3,537 رجسٽرڊ ووٽر''' لاڳاپيل هئا؛ انهن مان 1,945 مرد ۽ 1,592 عورتون هيون.<ref name="Polling" /> اهي انگ ووٽرن جا آهن، ڪُل آباديءَ جا نه. == تعليم == شيرانپور ڳڙهي خيرو تعلقي جي ڳوٺاڻن تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول شيرانپور، ڳڙهي خيرو''' درج ٿيل آهي.<ref name="DEO">{{cite web |title=ضلعي تعليم آفيسر جيڪب آباد ــ اسڪولن ۽ خالي جاين جي فهرست |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/VP21/ESHS/ESHS%20District%20Jacobabad%20%28JEST%29.pdf |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سرڪاري رڪارڊ ۾ اسڪول جو سيمس ڪوڊ '''4120100354''' ۽ سطح هاءِ/سيڪنڊري طور درج ٿيل آهي.<ref name="DEO" /> شيرانپور ۾ ڇوڪرين لاءِ پڻ سرڪاري تعليمي ادارا موجود آهن. 2017ع ۾ ضلعي تعليم آفيسر جيڪب آباد پاران اسڪولن جي مرمت واري منصوبي ۾ '''گورنمينٽ گرلس لوئر سيڪنڊري اسڪول شيرانپور''' کي شامل ڪيو ويو هو.<ref name="Repair">{{cite web |title=جيڪب آباد ضلعي جي سرڪاري اسڪولن جي مرمت ۽ سار سنڀال |url=https://pprasindh.gov.pk/tenders/32769DEOJACOBABAD170417.PDF |publisher=سنڌ پبلڪ پروڪيورمينٽ ريگيوليٽري اٿارٽي |year=2017 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي معياري شاگرد جائزي واري 2015ع جي رڪارڊ ۾ پڻ '''گورنمينٽ گرلس لوئر سيڪنڊري اسڪول شيرانپور''' ۽ '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول شيرانپور''' درج ٿيل آهن.<ref name="SAT">{{cite web |title=معياري شاگرد جائزي جو شيڊيول، جيڪب آباد |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SAT/SAT%20Time%20Schedule%2006-02-2015.pdf |publisher=تعليم ۽ خواندگي کاتو، سنڌ حڪومت |year=2015 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> === پراڻي تعليمي انتظامي حدبندي === 2015ع جي تعليمي رڪارڊ ۾ شيرانپور جا گرلس اسڪول ان وقت واري '''محمدپور''' يو سي ڪوڊ هيٺ درج هئا.<ref name="SAT" /> هي پراڻي انتظامي حدبنديءَ جو رڪارڊ آهي؛ موجوده مڪاني حڪومت جي جوڙجڪ ۾ شيرانپور پاڻ الڳ يونين ڪائونسل آهي.<ref name="LG2022" /> ان ڪري پراڻن اسڪولي دستاويزن ۾ `محمد پور` لکيل هجڻ کي موجوده شيرانپور يو سي جي حيثيت خلاف ثبوت نه سمجهڻ گهرجي. == صحت == شيرانپور ۾ سرڪاري بنيادي صحت جون سهولتون موجود آهن. سنڌ حڪومت جي صحت کاتي جي ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول پروگرام موجب '''بي ايڇ يو شيرانپور''' کي جيڪب آباد ضلعي جي ٽي بي بيماريءَ جي نگراني ۽ علاج سان لاڳاپيل سرڪاري/پي پي ايڇ آءِ مرڪزن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="TB">{{cite web |title=ٽي بي سينٽينل سائيٽون |url=https://cdc.gos.pk/sentinel_sites_tb.php |publisher=ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول، صحت کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ساڳئي کاتي جي بيمارين جي نگراني واري سرڪاري فهرست ۾ '''ايم سي ايڇ سي شيرانپور''' پڻ جيڪب آباد ضلعي جي سينٽينل سائيٽن مان هڪ آهي.<ref name="CDC">{{cite web |title=سينٽينل سائيٽن جي فهرست |url=https://www.cdc.gos.pk/sentinel_sites.php |publisher=ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول، صحت کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> اهي ٻئي رڪارڊ شيرانپور ۾ بنيادي صحت ۽ ماءُ ۽ ٻار جي صحت سان لاڳاپيل سرڪاري خدمتن جي موجودگي ظاهر ڪن ٿا. == ڳوٺ ۽ آباديون == سرڪاري ۽ چونڊ رڪارڊ شيرانپور سان لاڳاپيل ڪيترين ننڍين آبادين جو ذڪر ڪن ٿا. سنڌ پوليس جي ڀرتيءَ واري سرڪاري رڪارڊ ۾ '''نظرپور شيرانپور'''، '''لالپور اوڍو''' ۽ '''پرتاب، شيرانپور''' جهڙن پتن کي تعلقو ڳڙهي خيرو، ضلعو جيڪب آباد سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Police">{{cite web |title=ضلعي جيڪب آباد جي اميدوارن جي تصديق واري فهرست |url=https://sbvs.sindhpolice.gov.pk/images/67272509a818a.pdf |publisher=سنڌ پوليس |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> وفاقي حڪومت جي نيشنل ڪائونسل فار طب جي ووٽر فهرست ۾ پڻ '''شيرانپور، تعلقو ڳڙهي خيرو، ضلعو جيڪب آباد''' جو پتو سرڪاري طور درج ٿيل آهي.<ref name="NCT">{{cite web |title=سنڌ جي صحيح ووٽرن جي فهرست |url=https://nct.gov.pk/documents/Sindh_9611.pdf |publisher=نيشنل ڪائونسل فار طب، حڪومت پاڪستان |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == زراعت == شيرانپور ڳڙهي خيرو تعلقي جي زرعي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. مقامي معيشت جو اهم حصو پوکي، مال پالڻ ۽ آبپاشيءَ سان لاڳاپيل ڳوٺاڻين سرگرمين تي ٻڌل آهي. شيرانپور جي زرعي اهميت جو تاريخي ثبوت عدالتي رڪارڊ ۾ پڻ ملي ٿو. 1969ع جي زمينن جي وڪري بابت هڪ وفاقي لينڊ ڪميشن ڪيس ۾ '''ديهه شيرانپور''' جي زرعي زمينن جي قيمتن ۽ روينيو رڪارڊ جو تفصيلي ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="LandCase">{{cite web |title=The State vs Mst. Duran Khatoon and Another |url=https://pakistancaselaw.com/case/7977/the-state-vs-mst-duran-khatoon-and-another-pld-1977-rev-39 |year=1977 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ان عدالتي فيصلي ۾ آگسٽ 1969ع جي ديهه شيرانپور جي روينيو رڪارڊ مان مختلف زرعي زمينن جي وڪري جا مثال پيش ڪيا ويا هئا.<ref name="LandCase" /> == ٻوڏ == شيرانپور اتر سنڌ جي انهن ڳوٺاڻن علائقن مان آهي جيڪي [[2010ع پاڪستان جون ٻوڏون|2010ع جي ٻوڏ]] کان سخت متاثر ٿيا. ڳوٺن جي بحاليءَ بابت منصوبي جي رڪارڊ موجب ڳڙهي خيرو تعلقي جي '''شيرانپور ڳوٺ''' ۾ ان وقت 220 گهرن مان '''200 گهر تباهه يا متاثر''' ٿيا هئا.<ref name="Rehabilitation">{{cite web |title=Village Rehabilitation Project – Project Completion Report |url=https://www.pprp.net.pk/assets/pages/reports/PCR/PCR-VRP_2012.pdf |publisher=ڳوٺن جي بحاليءَ جو منصوبو |year=2012 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> اهڙي وڏي نقصان کان پوءِ شيرانپور انهن ڳوٺاڻن آبادين ۾ شامل هو جتي گهرن ۽ بنيادي سهولتن جي بحاليءَ لاءِ منصوبا شروع ڪيا ويا.<ref name="Rehabilitation" /> == پڻ ڏسو == * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] * [[ڳڙهي خيرو]] * [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]] * [[خدا آباد يونين ڪائونسل]] * [[جهانپور]] * [[محمدپور]] * [[شير خان يونين ڪائونسل]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقو]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقي جون ديهون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] slr6h9mbt7tfms30hrrsfw1zbdxgky1 411962 411961 2026-09-13T15:43:16Z Intisar Ali 8681 411962 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڳڙهي خيرو تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = شيرانپور | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ شيرانپور جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''شيرانپور''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] ۾ واقع هڪ [[يونين ڪائونسل]]، ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي آهي.<ref name="LG2022">{{cite web |title=جيڪب آباد ضلعي جي ڪائونسلن بابت نوٽيفڪيشن |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=سنڌ حڪومت، مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتو |date=27 April 2022 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> موجوده مڪاني حڪومت جي جوڙجڪ ۾ شيرانپور ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد جي يونين ڪائونسلن مان هڪ آهي.<ref name="LG2022" /> == انتظام == [[سنڌ حڪومت]] جي مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتي پاران 27 اپريل 2022ع تي جاري ڪيل ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد جي ڪائونسلن واري نوٽيفڪيشن ۾ شيرانپور کي ڳڙهي خيرو واري علائقي جي يونين ڪائونسل طور درج ڪيو ويو.<ref name="LG2022" /> 2022ع واري ترتيب ۾ [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]]، [[خدا آباد يونين ڪائونسل|خدا آباد]] ۽ [[جهانپور]] کان پوءِ شيرانپور اچي ٿي.<ref name="LG2022" /> بعد وارن [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي مڪاني چونڊ رڪارڊن ۾ پڻ '''يو سي شيرانپور''' جو نالو جيڪب آباد ضلعي جي مڪاني حڪومت واري جوڙجڪ ۾ موجود آهي.<ref name="ECP">{{cite web |title=مڪاني حڪومت جي ضمني چونڊن بابت نوٽيفڪيشن |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/44025.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == ديهه شيرانپور == شيرانپور ساڳئي وقت [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] جي هڪ روينيو ديهه پڻ آهي. تعلقي جي ديهن واري فهرست ۾ '''شيرانپور''' کي '''ديهه نمبر 54''' طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=ڳڙهي خيرو |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-garhi-khairo/ |website=سنڌ ائٽلس |language=sd |access-date=13 September 2026 }}</ref> ساڳئي ترتيب ۾ [[شير خان]] ديهه نمبر 53، شيرانپور نمبر 54، [[سوني واهه]] نمبر 55 ۽ [[سلطانپور]] نمبر 56 آهن.<ref name="SindhAtlas" /> ديهه شيرانپور ۽ يونين ڪائونسل شيرانپور ٻه مختلف انتظامي سطحون آهن؛ ان ڪري ديهه جي آباديءَ کي سڄي يونين ڪائونسل جي آبادي نه سمجهڻ گهرجي. == آبادي == [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] ۾ '''شيرانپور''' نالي انفرادي ڳوٺاڻي آباديءَ جي ڪُل آبادي '''4,653''' هئي، جنهن ۾ 2,256 مرد ۽ 2,397 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=2023ع جي آدمشماري: انفرادي ڳوٺاڻين آبادين جا چونڊيل آبادي انگ |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_31_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ساڳئي سرڪاري جدول موجب شيرانپور ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح '''68.9 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ خواندگي 72.5 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 65.5 سيڪڙو درج ڪئي وئي.<ref name="PBS2023" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#356A8A;color:white;" | آباديءَ جو انگ ! style="background:#356A8A;color:white;" | 2023ع |- | ڪُل آبادي || 4,653 |- | مرد || 2,256 |- | عورتون || 2,397 |- | 10+ سال خواندگي || 68.9٪ |- | مردن جي خواندگي || 72.5٪ |- | عورتن جي خواندگي || 65.5٪ |} 2023ع ۾ شيرانپور جي 4,653 ماڻهن مان '''4,637 مسلمان''' ۽ '''16 ٻين مذهبن''' سان تعلق رکندڙ ماڻهو ڳڻيا ويا.<ref name="PBS2023" /> آدمشماريءَ موجب 2,987 ماڻهو 18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر جا ۽ 219 ماڻهو 60 سال يا ان کان وڌيڪ عمر جا هئا.<ref name="PBS2023" /> هي سڀ انگ پي بي ايس جي '''SHERAN PUR''' نالي انفرادي ڳوٺاڻي آباديءَ جا آهن، موجوده يونين ڪائونسل جي مجموعي آباديءَ جا نه.<ref name="PBS2023" /> === آباديءَ ۾ تبديلي === 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ شيرانپور جي آبادي '''4,831''' هئي، جنهن ۾ 2,396 مرد ۽ 2,435 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=2017ع جي آدمشماري: ڳوٺاڻين آبادين جا چونڊيل انگ |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07523.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2017 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#5A7D4D;color:white;" | آدمشماري ! style="background:#5A7D4D;color:white;" | آبادي |- | 2017ع || 4,831 |- | 2023ع || 4,653 |} ان حساب سان ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ شيرانپور نالي ڳوٺاڻي آباديءَ ۾ 178 ماڻهن، يعني لڳ ڀڳ 3.7 سيڪڙو، جي گهٽتائي رڪارڊ ٿي.<ref name="PBS2017" /><ref name="PBS2023" /> == چونڊ ۽ مردم شماري علائقو == 2024ع جي عام چونڊن واري پولنگ اسڪيم ۾ '''ديهه شيرانپور''' کي چار مردم شماري بلاڪن ۾ ورهايل ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="Polling">{{cite web |title=پولنگ اسڪيم، اين اي-190 جيڪب آباد |url=https://www.scribd.com/document/983448320/NA-190-Jacobabad |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! style="background:#765D69;color:white;" | حصو ! style="background:#765D69;color:white;" | مردم شماري بلاڪ ! style="background:#765D69;color:white;" | پولنگ اسٽيشن |- | شيرانپور 1/4 || 303020601 || گورنمينٽ گرلس مڊل اسڪول شيرانپور |- | شيرانپور 2/4 || 303020602 || گورنمينٽ هاءِ اسڪول شيرانپور، حصو پهريون |- | شيرانپور 3/4 || 303020603 || گورنمينٽ هاءِ اسڪول شيرانپور، حصو ٻيون |- | شيرانپور 4/4 || 303020613 || گورنمينٽ هاءِ اسڪول شيرانپور، حصو پهريون |} چونڊ رڪارڊ ۾ انهن چئن بلاڪن سان مجموعي طور '''3,537 رجسٽرڊ ووٽر''' لاڳاپيل هئا؛ انهن مان 1,945 مرد ۽ 1,592 عورتون هيون.<ref name="Polling" /> اهي انگ ووٽرن جا آهن، ڪُل آباديءَ جا نه. == تعليم == شيرانپور ڳڙهي خيرو تعلقي جي ڳوٺاڻن تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول شيرانپور، ڳڙهي خيرو''' درج ٿيل آهي.<ref name="DEO">{{cite web |title=ضلعي تعليم آفيسر جيڪب آباد ــ اسڪولن ۽ خالي جاين جي فهرست |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/VP21/ESHS/ESHS%20District%20Jacobabad%20%28JEST%29.pdf |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سرڪاري رڪارڊ ۾ اسڪول جو سيمس ڪوڊ '''4120100354''' ۽ سطح هاءِ/سيڪنڊري طور درج ٿيل آهي.<ref name="DEO" /> شيرانپور ۾ ڇوڪرين لاءِ پڻ سرڪاري تعليمي ادارا موجود آهن. 2017ع ۾ ضلعي تعليم آفيسر جيڪب آباد پاران اسڪولن جي مرمت واري منصوبي ۾ '''گورنمينٽ گرلس لوئر سيڪنڊري اسڪول شيرانپور''' کي شامل ڪيو ويو هو.<ref name="Repair">{{cite web |title=جيڪب آباد ضلعي جي سرڪاري اسڪولن جي مرمت ۽ سار سنڀال |url=https://pprasindh.gov.pk/tenders/32769DEOJACOBABAD170417.PDF |publisher=سنڌ پبلڪ پروڪيورمينٽ ريگيوليٽري اٿارٽي |year=2017 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي معياري شاگرد جائزي واري 2015ع جي رڪارڊ ۾ پڻ '''گورنمينٽ گرلس لوئر سيڪنڊري اسڪول شيرانپور''' ۽ '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول شيرانپور''' درج ٿيل آهن.<ref name="SAT">{{cite web |title=معياري شاگرد جائزي جو شيڊيول، جيڪب آباد |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SAT/SAT%20Time%20Schedule%2006-02-2015.pdf |publisher=تعليم ۽ خواندگي کاتو، سنڌ حڪومت |year=2015 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> === پراڻي تعليمي انتظامي حدبندي === 2015ع جي تعليمي رڪارڊ ۾ شيرانپور جا گرلس اسڪول ان وقت واري '''محمدپور''' يو سي ڪوڊ هيٺ درج هئا.<ref name="SAT" /> هي پراڻي انتظامي حدبنديءَ جو رڪارڊ آهي؛ موجوده مڪاني حڪومت جي جوڙجڪ ۾ شيرانپور پاڻ الڳ يونين ڪائونسل آهي.<ref name="LG2022" /> ان ڪري پراڻن اسڪولي دستاويزن ۾ `محمد پور` لکيل هجڻ کي موجوده شيرانپور يو سي جي حيثيت خلاف ثبوت نه سمجهڻ گهرجي. == صحت == شيرانپور ۾ سرڪاري بنيادي صحت جون سهولتون موجود آهن. سنڌ حڪومت جي صحت کاتي جي ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول پروگرام موجب '''بي ايڇ يو شيرانپور''' کي جيڪب آباد ضلعي جي ٽي بي بيماريءَ جي نگراني ۽ علاج سان لاڳاپيل سرڪاري/پي پي ايڇ آءِ مرڪزن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="TB">{{cite web |title=ٽي بي سينٽينل سائيٽون |url=https://cdc.gos.pk/sentinel_sites_tb.php |publisher=ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول، صحت کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ساڳئي کاتي جي بيمارين جي نگراني واري سرڪاري فهرست ۾ '''ايم سي ايڇ سي شيرانپور''' پڻ جيڪب آباد ضلعي جي سينٽينل سائيٽن مان هڪ آهي.<ref name="CDC">{{cite web |title=سينٽينل سائيٽن جي فهرست |url=https://www.cdc.gos.pk/sentinel_sites.php |publisher=ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول، صحت کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> اهي ٻئي رڪارڊ شيرانپور ۾ بنيادي صحت ۽ ماءُ ۽ ٻار جي صحت سان لاڳاپيل سرڪاري خدمتن جي موجودگي ظاهر ڪن ٿا. == ڳوٺ ۽ آباديون == سرڪاري ۽ چونڊ رڪارڊ شيرانپور سان لاڳاپيل ڪيترين ننڍين آبادين جو ذڪر ڪن ٿا. سنڌ پوليس جي ڀرتيءَ واري سرڪاري رڪارڊ ۾ '''نظرپور شيرانپور'''، '''لالپور اوڍو''' ۽ '''پرتاب، شيرانپور''' جهڙن پتن کي تعلقو ڳڙهي خيرو، ضلعو جيڪب آباد سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Police">{{cite web |title=ضلعي جيڪب آباد جي اميدوارن جي تصديق واري فهرست |url=https://sbvs.sindhpolice.gov.pk/images/67272509a818a.pdf |publisher=سنڌ پوليس |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> وفاقي حڪومت جي نيشنل ڪائونسل فار طب جي ووٽر فهرست ۾ پڻ '''شيرانپور، تعلقو ڳڙهي خيرو، ضلعو جيڪب آباد''' جو پتو سرڪاري طور درج ٿيل آهي.<ref name="NCT">{{cite web |title=سنڌ جي صحيح ووٽرن جي فهرست |url=https://nct.gov.pk/documents/Sindh_9611.pdf |publisher=نيشنل ڪائونسل فار طب، حڪومت پاڪستان |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == زراعت == شيرانپور ڳڙهي خيرو تعلقي جي زرعي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. مقامي معيشت جو اهم حصو پوکي، مال پالڻ ۽ آبپاشيءَ سان لاڳاپيل ڳوٺاڻين سرگرمين تي ٻڌل آهي. شيرانپور جي زرعي اهميت جو تاريخي ثبوت عدالتي رڪارڊ ۾ پڻ ملي ٿو. 1969ع جي زمينن جي وڪري بابت هڪ وفاقي لينڊ ڪميشن ڪيس ۾ '''ديهه شيرانپور''' جي زرعي زمينن جي قيمتن ۽ روينيو رڪارڊ جو تفصيلي ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="LandCase">{{cite web |title=The State vs Mst. Duran Khatoon and Another |url=https://pakistancaselaw.com/case/7977/the-state-vs-mst-duran-khatoon-and-another-pld-1977-rev-39 |year=1977 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ان عدالتي فيصلي ۾ آگسٽ 1969ع جي ديهه شيرانپور جي روينيو رڪارڊ مان مختلف زرعي زمينن جي وڪري جا مثال پيش ڪيا ويا هئا.<ref name="LandCase" /> == ٻوڏ == شيرانپور اتر سنڌ جي انهن ڳوٺاڻن علائقن مان آهي جيڪي [[2010ع پاڪستان جون ٻوڏون|2010ع جي ٻوڏ]] کان سخت متاثر ٿيا. ڳوٺن جي بحاليءَ بابت منصوبي جي رڪارڊ موجب ڳڙهي خيرو تعلقي جي '''شيرانپور ڳوٺ''' ۾ ان وقت 220 گهرن مان '''200 گهر تباهه يا متاثر''' ٿيا هئا.<ref name="Rehabilitation">{{cite web |title=Village Rehabilitation Project – Project Completion Report |url=https://www.pprp.net.pk/assets/pages/reports/PCR/PCR-VRP_2012.pdf |publisher=ڳوٺن جي بحاليءَ جو منصوبو |year=2012 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> اهڙي وڏي نقصان کان پوءِ شيرانپور انهن ڳوٺاڻن آبادين ۾ شامل هو جتي گهرن ۽ بنيادي سهولتن جي بحاليءَ لاءِ منصوبا شروع ڪيا ويا.<ref name="Rehabilitation" /> == پڻ ڏسو == * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] * [[ڳڙهي خيرو]] * [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]] * [[خدا آباد، ڳڙھي خيرو]] * [[جهانپور]] * [[محمدپور]] * [[شير خان يونين ڪائونسل]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقو]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقي جون ديهون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] bbyr3fzo3b4dm1go28kpw4rz610czxz 411963 411962 2026-09-13T15:43:32Z Intisar Ali 8681 411963 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڳڙهي خيرو تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = شيرانپور | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ شيرانپور جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''شيرانپور''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] ۾ واقع هڪ [[يونين ڪائونسل]]، ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي آهي.<ref name="LG2022">{{cite web |title=جيڪب آباد ضلعي جي ڪائونسلن بابت نوٽيفڪيشن |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=سنڌ حڪومت، مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتو |date=27 April 2022 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> موجوده مڪاني حڪومت جي جوڙجڪ ۾ شيرانپور ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد جي يونين ڪائونسلن مان هڪ آهي.<ref name="LG2022" /> == انتظام == [[سنڌ حڪومت]] جي مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتي پاران 27 اپريل 2022ع تي جاري ڪيل ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد جي ڪائونسلن واري نوٽيفڪيشن ۾ شيرانپور کي ڳڙهي خيرو واري علائقي جي يونين ڪائونسل طور درج ڪيو ويو.<ref name="LG2022" /> 2022ع واري ترتيب ۾ [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]]، [[خدا آباد يونين ڪائونسل|خدا آباد]] ۽ [[جهانپور]] کان پوءِ شيرانپور اچي ٿي.<ref name="LG2022" /> بعد وارن [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي مڪاني چونڊ رڪارڊن ۾ پڻ '''يو سي شيرانپور''' جو نالو جيڪب آباد ضلعي جي مڪاني حڪومت واري جوڙجڪ ۾ موجود آهي.<ref name="ECP">{{cite web |title=مڪاني حڪومت جي ضمني چونڊن بابت نوٽيفڪيشن |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/44025.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == ديهه شيرانپور == شيرانپور ساڳئي وقت [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] جي هڪ روينيو ديهه پڻ آهي. تعلقي جي ديهن واري فهرست ۾ '''شيرانپور''' کي '''ديهه نمبر 54''' طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=ڳڙهي خيرو |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-garhi-khairo/ |website=سنڌ ائٽلس |language=sd |access-date=13 September 2026 }}</ref> ساڳئي ترتيب ۾ [[شير خان]] ديهه نمبر 53، شيرانپور نمبر 54، [[سوني واهه]] نمبر 55 ۽ [[سلطانپور]] نمبر 56 آهن.<ref name="SindhAtlas" /> ديهه شيرانپور ۽ يونين ڪائونسل شيرانپور ٻه مختلف انتظامي سطحون آهن؛ ان ڪري ديهه جي آباديءَ کي سڄي يونين ڪائونسل جي آبادي نه سمجهڻ گهرجي. == آبادي == [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] ۾ '''شيرانپور''' نالي انفرادي ڳوٺاڻي آباديءَ جي ڪُل آبادي '''4,653''' هئي، جنهن ۾ 2,256 مرد ۽ 2,397 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=2023ع جي آدمشماري: انفرادي ڳوٺاڻين آبادين جا چونڊيل آبادي انگ |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_31_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ساڳئي سرڪاري جدول موجب شيرانپور ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح '''68.9 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ خواندگي 72.5 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 65.5 سيڪڙو درج ڪئي وئي.<ref name="PBS2023" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#356A8A;color:white;" | آباديءَ جو انگ ! style="background:#356A8A;color:white;" | 2023ع |- | ڪُل آبادي || 4,653 |- | مرد || 2,256 |- | عورتون || 2,397 |- | 10+ سال خواندگي || 68.9٪ |- | مردن جي خواندگي || 72.5٪ |- | عورتن جي خواندگي || 65.5٪ |} 2023ع ۾ شيرانپور جي 4,653 ماڻهن مان '''4,637 مسلمان''' ۽ '''16 ٻين مذهبن''' سان تعلق رکندڙ ماڻهو ڳڻيا ويا.<ref name="PBS2023" /> آدمشماريءَ موجب 2,987 ماڻهو 18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر جا ۽ 219 ماڻهو 60 سال يا ان کان وڌيڪ عمر جا هئا.<ref name="PBS2023" /> هي سڀ انگ پي بي ايس جي '''SHERAN PUR''' نالي انفرادي ڳوٺاڻي آباديءَ جا آهن، موجوده يونين ڪائونسل جي مجموعي آباديءَ جا نه.<ref name="PBS2023" /> === آباديءَ ۾ تبديلي === 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ شيرانپور جي آبادي '''4,831''' هئي، جنهن ۾ 2,396 مرد ۽ 2,435 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=2017ع جي آدمشماري: ڳوٺاڻين آبادين جا چونڊيل انگ |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07523.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2017 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#5A7D4D;color:white;" | آدمشماري ! style="background:#5A7D4D;color:white;" | آبادي |- | 2017ع || 4,831 |- | 2023ع || 4,653 |} ان حساب سان ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ شيرانپور نالي ڳوٺاڻي آباديءَ ۾ 178 ماڻهن، يعني لڳ ڀڳ 3.7 سيڪڙو، جي گهٽتائي رڪارڊ ٿي.<ref name="PBS2017" /><ref name="PBS2023" /> == چونڊ ۽ مردم شماري علائقو == 2024ع جي عام چونڊن واري پولنگ اسڪيم ۾ '''ديهه شيرانپور''' کي چار مردم شماري بلاڪن ۾ ورهايل ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="Polling">{{cite web |title=پولنگ اسڪيم، اين اي-190 جيڪب آباد |url=https://www.scribd.com/document/983448320/NA-190-Jacobabad |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! style="background:#765D69;color:white;" | حصو ! style="background:#765D69;color:white;" | مردم شماري بلاڪ ! style="background:#765D69;color:white;" | پولنگ اسٽيشن |- | شيرانپور 1/4 || 303020601 || گورنمينٽ گرلس مڊل اسڪول شيرانپور |- | شيرانپور 2/4 || 303020602 || گورنمينٽ هاءِ اسڪول شيرانپور، حصو پهريون |- | شيرانپور 3/4 || 303020603 || گورنمينٽ هاءِ اسڪول شيرانپور، حصو ٻيون |- | شيرانپور 4/4 || 303020613 || گورنمينٽ هاءِ اسڪول شيرانپور، حصو پهريون |} چونڊ رڪارڊ ۾ انهن چئن بلاڪن سان مجموعي طور '''3,537 رجسٽرڊ ووٽر''' لاڳاپيل هئا؛ انهن مان 1,945 مرد ۽ 1,592 عورتون هيون.<ref name="Polling" /> اهي انگ ووٽرن جا آهن، ڪُل آباديءَ جا نه. == تعليم == شيرانپور ڳڙهي خيرو تعلقي جي ڳوٺاڻن تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول شيرانپور، ڳڙهي خيرو''' درج ٿيل آهي.<ref name="DEO">{{cite web |title=ضلعي تعليم آفيسر جيڪب آباد ــ اسڪولن ۽ خالي جاين جي فهرست |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/VP21/ESHS/ESHS%20District%20Jacobabad%20%28JEST%29.pdf |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سرڪاري رڪارڊ ۾ اسڪول جو سيمس ڪوڊ '''4120100354''' ۽ سطح هاءِ/سيڪنڊري طور درج ٿيل آهي.<ref name="DEO" /> شيرانپور ۾ ڇوڪرين لاءِ پڻ سرڪاري تعليمي ادارا موجود آهن. 2017ع ۾ ضلعي تعليم آفيسر جيڪب آباد پاران اسڪولن جي مرمت واري منصوبي ۾ '''گورنمينٽ گرلس لوئر سيڪنڊري اسڪول شيرانپور''' کي شامل ڪيو ويو هو.<ref name="Repair">{{cite web |title=جيڪب آباد ضلعي جي سرڪاري اسڪولن جي مرمت ۽ سار سنڀال |url=https://pprasindh.gov.pk/tenders/32769DEOJACOBABAD170417.PDF |publisher=سنڌ پبلڪ پروڪيورمينٽ ريگيوليٽري اٿارٽي |year=2017 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي معياري شاگرد جائزي واري 2015ع جي رڪارڊ ۾ پڻ '''گورنمينٽ گرلس لوئر سيڪنڊري اسڪول شيرانپور''' ۽ '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول شيرانپور''' درج ٿيل آهن.<ref name="SAT">{{cite web |title=معياري شاگرد جائزي جو شيڊيول، جيڪب آباد |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SAT/SAT%20Time%20Schedule%2006-02-2015.pdf |publisher=تعليم ۽ خواندگي کاتو، سنڌ حڪومت |year=2015 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> === پراڻي تعليمي انتظامي حدبندي === 2015ع جي تعليمي رڪارڊ ۾ شيرانپور جا گرلس اسڪول ان وقت واري '''محمدپور''' يو سي ڪوڊ هيٺ درج هئا.<ref name="SAT" /> هي پراڻي انتظامي حدبنديءَ جو رڪارڊ آهي؛ موجوده مڪاني حڪومت جي جوڙجڪ ۾ شيرانپور پاڻ الڳ يونين ڪائونسل آهي.<ref name="LG2022" /> ان ڪري پراڻن اسڪولي دستاويزن ۾ `محمد پور` لکيل هجڻ کي موجوده شيرانپور يو سي جي حيثيت خلاف ثبوت نه سمجهڻ گهرجي. == صحت == شيرانپور ۾ سرڪاري بنيادي صحت جون سهولتون موجود آهن. سنڌ حڪومت جي صحت کاتي جي ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول پروگرام موجب '''بي ايڇ يو شيرانپور''' کي جيڪب آباد ضلعي جي ٽي بي بيماريءَ جي نگراني ۽ علاج سان لاڳاپيل سرڪاري/پي پي ايڇ آءِ مرڪزن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="TB">{{cite web |title=ٽي بي سينٽينل سائيٽون |url=https://cdc.gos.pk/sentinel_sites_tb.php |publisher=ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول، صحت کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ساڳئي کاتي جي بيمارين جي نگراني واري سرڪاري فهرست ۾ '''ايم سي ايڇ سي شيرانپور''' پڻ جيڪب آباد ضلعي جي سينٽينل سائيٽن مان هڪ آهي.<ref name="CDC">{{cite web |title=سينٽينل سائيٽن جي فهرست |url=https://www.cdc.gos.pk/sentinel_sites.php |publisher=ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول، صحت کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> اهي ٻئي رڪارڊ شيرانپور ۾ بنيادي صحت ۽ ماءُ ۽ ٻار جي صحت سان لاڳاپيل سرڪاري خدمتن جي موجودگي ظاهر ڪن ٿا. == ڳوٺ ۽ آباديون == سرڪاري ۽ چونڊ رڪارڊ شيرانپور سان لاڳاپيل ڪيترين ننڍين آبادين جو ذڪر ڪن ٿا. سنڌ پوليس جي ڀرتيءَ واري سرڪاري رڪارڊ ۾ '''نظرپور شيرانپور'''، '''لالپور اوڍو''' ۽ '''پرتاب، شيرانپور''' جهڙن پتن کي تعلقو ڳڙهي خيرو، ضلعو جيڪب آباد سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Police">{{cite web |title=ضلعي جيڪب آباد جي اميدوارن جي تصديق واري فهرست |url=https://sbvs.sindhpolice.gov.pk/images/67272509a818a.pdf |publisher=سنڌ پوليس |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> وفاقي حڪومت جي نيشنل ڪائونسل فار طب جي ووٽر فهرست ۾ پڻ '''شيرانپور، تعلقو ڳڙهي خيرو، ضلعو جيڪب آباد''' جو پتو سرڪاري طور درج ٿيل آهي.<ref name="NCT">{{cite web |title=سنڌ جي صحيح ووٽرن جي فهرست |url=https://nct.gov.pk/documents/Sindh_9611.pdf |publisher=نيشنل ڪائونسل فار طب، حڪومت پاڪستان |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == زراعت == شيرانپور ڳڙهي خيرو تعلقي جي زرعي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. مقامي معيشت جو اهم حصو پوکي، مال پالڻ ۽ آبپاشيءَ سان لاڳاپيل ڳوٺاڻين سرگرمين تي ٻڌل آهي. شيرانپور جي زرعي اهميت جو تاريخي ثبوت عدالتي رڪارڊ ۾ پڻ ملي ٿو. 1969ع جي زمينن جي وڪري بابت هڪ وفاقي لينڊ ڪميشن ڪيس ۾ '''ديهه شيرانپور''' جي زرعي زمينن جي قيمتن ۽ روينيو رڪارڊ جو تفصيلي ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="LandCase">{{cite web |title=The State vs Mst. Duran Khatoon and Another |url=https://pakistancaselaw.com/case/7977/the-state-vs-mst-duran-khatoon-and-another-pld-1977-rev-39 |year=1977 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ان عدالتي فيصلي ۾ آگسٽ 1969ع جي ديهه شيرانپور جي روينيو رڪارڊ مان مختلف زرعي زمينن جي وڪري جا مثال پيش ڪيا ويا هئا.<ref name="LandCase" /> == ٻوڏ == شيرانپور اتر سنڌ جي انهن ڳوٺاڻن علائقن مان آهي جيڪي [[2010ع پاڪستان جون ٻوڏون|2010ع جي ٻوڏ]] کان سخت متاثر ٿيا. ڳوٺن جي بحاليءَ بابت منصوبي جي رڪارڊ موجب ڳڙهي خيرو تعلقي جي '''شيرانپور ڳوٺ''' ۾ ان وقت 220 گهرن مان '''200 گهر تباهه يا متاثر''' ٿيا هئا.<ref name="Rehabilitation">{{cite web |title=Village Rehabilitation Project – Project Completion Report |url=https://www.pprp.net.pk/assets/pages/reports/PCR/PCR-VRP_2012.pdf |publisher=ڳوٺن جي بحاليءَ جو منصوبو |year=2012 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> اهڙي وڏي نقصان کان پوءِ شيرانپور انهن ڳوٺاڻن آبادين ۾ شامل هو جتي گهرن ۽ بنيادي سهولتن جي بحاليءَ لاءِ منصوبا شروع ڪيا ويا.<ref name="Rehabilitation" /> == پڻ ڏسو == * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] * [[ڳڙهي خيرو]] * [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]] * [[خدا آباد، ڳڙھي خيرو]] * [[جھانپور]] * [[محمدپور]] * [[شير خان يونين ڪائونسل]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقو]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقي جون ديهون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] pe872pk9216wdyxw7voed7baawzaw4p 0 102775 411964 2026-09-13T15:45:46Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ڳڙهي خيرو تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = ڪور خيرو | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ ڪور خيرو جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdi... 411964 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڳڙهي خيرو تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = ڪور خيرو | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ ڪور خيرو جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''ڪور خيرو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] ۾ واقع هڪ [[يونين ڪائونسل]] آهي.<ref name="LG2022">{{cite web |title=Names of Councils and their Number of Wards in Larkana Division |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=Local Government & Housing Town Planning Department, Government of Sindh |date=27 April 2022 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> موجوده مقامي حڪومت جي جوڙجڪ ۾ ڪور خيرو [[ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد]] جي '''يونين ڪائونسل نمبر 5''' طور درج آهي.<ref name="LG2022" /> يونين ڪائونسل جي نالي سان لاڳاپيل '''ڪور خيرو ڳچل''' نالي هڪ روينيو ديهه پڻ ڳڙهي خيرو تعلقي ۾ واقع آهي.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=ڳڙهي خيرو |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-garhi-khairo/ |website=سنڌ ائٽلس |language=sd |access-date=13 September 2026 }}</ref> == انتظام == [[سنڌ حڪومت]] جي 2022ع واري مقامي حڪومت جي حدبنديءَ ۾ ڪور خيرو کي ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد جي الڳ يونين ڪائونسل طور رکيو ويو.<ref name="LG2022" /> ان انتظامي ترتيب ۾: * [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]] — يونين ڪائونسل نمبر 1 * [[خدا آباد يونين ڪائونسل|خدا آباد]] — نمبر 2 * [[جهانپور]] — نمبر 3 * [[شيرانپور]] — نمبر 4 * '''ڪور خيرو''' — نمبر 5 * [[محمدپور]] — نمبر 6 آهن.<ref name="LG2022" /> پراڻن سرڪاري تعليمي رڪارڊن ۾ ڪور خيرو سان لاڳاپيل ڪجهه اسڪول ان وقت واري '''علڻ پور''' يونين ڪائونسل هيٺ درج ٿيل آهن، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته مقامي حڪومت جي حدبندي وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي.<ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=School Directory – District Jacobabad |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/12-District_Jacobabad.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == ديهه ڪور خيرو ڳچل == [[بورڊ آف روينيو سنڌ]] جي ديهن واري فهرست موجب '''ڪور خيرو ڳچل''' ڳڙهي خيرو تعلقي جي '''ديهه نمبر 32''' آهي.<ref name="DehList">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/demo_Registries/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> تعلقي جي ديهن واري ترتيب ۾: * ديهه نمبر 31 — [[ڪور ٻيڙو]] * ديهه نمبر 32 — '''ڪور خيرو ڳچل''' * ديهه نمبر 33 — [[ڪور رتو]] * ديهه نمبر 34 — [[ڪوٽاري]] درج آهن.<ref name="SindhAtlas" /><ref name="DehList" /> '''يونين ڪائونسل ڪور خيرو''' ۽ '''ديهه ڪور خيرو ڳچل''' ٻه مختلف انتظامي سطحون آهن؛ تنهنڪري ديهه جا آدمشماري انگ سڄي يونين ڪائونسل جي آبادي طور استعمال نه ڪرڻ گهرجن. == آبادي == [[پاڪستان ۾ 2017ع جي آدمشماري|2017ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب '''ڪور خيرو ڳچل''' ديهه/ڳوٺاڻي آباديءَ جي ڪُل آبادي '''2,458''' هئي.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Table 23 – Selected Population Statistics of Rural Localities |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07523.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2017 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ان آباديءَ ۾: * مرد — '''1,244''' * عورتون — '''1,214''' * مسلمان — '''2,458''' هئا.<ref name="PBS2017" /> 2017ع ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح '''25.95 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''39.09 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''13.45 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS2017" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#376A8A;color:white;" | انگ ! style="background:#376A8A;color:white;" | 2017ع |- | ڪُل آبادي || 2,458 |- | مرد || 1,244 |- | عورتون || 1,214 |- | خواندگي || 25.95٪ |- | مردن جي خواندگي || 39.09٪ |- | عورتن جي خواندگي || 13.45٪ |} اهي انگ '''ديهه ڪور خيرو ڳچل''' جا آهن، نه ته موجوده يونين ڪائونسل ڪور خيرو جي مجموعي آباديءَ جا.<ref name="PBS2017" /> == چونڊ ۽ مردم شماري علائقو == چونڊ رڪارڊ موجب ديهه ڪور خيرو ڳچل کي ٻن مردم شماري بلاڪن ۾ ورهايو ويو آهي:<ref name="Polling2024">{{cite web |title=Polling Scheme NA-190 Jacobabad |url=https://www.scribd.com/document/983448320/NA-190-Jacobabad |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! style="background:#657B54;color:white;" | حصو ! style="background:#657B54;color:white;" | مردم شماري بلاڪ |- | ڪور خيرو ڳچل 1/2 || 303030101 |- | ڪور خيرو ڳچل 2/2 || 303030102 |} 2024ع جي چونڊ رڪارڊ ۾ ٻنهي بلاڪن لاءِ '''گورنمينٽ پرائمري اسڪول نادر شاهه''' کي گڏيل پولنگ اسٽيشن طور استعمال ڪيو ويو.<ref name="Polling2024" /> ٻنهي بلاڪن ۾ مجموعي طور '''1,208 رجسٽرڊ ووٽر''' هئا، جن مان 611 مرد ۽ 597 عورتون هيون.<ref name="Polling2024" /> اهي انگ صرف رجسٽرڊ ووٽرن جا آهن، ڪُل آباديءَ جا نه. پراڻي اليڪشن ڪميشن واري ووٽر فهرست جي ڊسپلي مرڪزن جي رڪارڊ ۾ پڻ ديهه ڪور خيرو ڳچل جا ساڳيا بلاڪ '''303030101''' ۽ '''303030102''' درج آهن، ۽ گورنمينٽ پرائمري اسڪول نادر شاهه کي ڊسپلي مرڪز طور ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="ECPold">{{cite web |title=List of Display Centres – Jacobabad |url=https://www.yumpu.com/en/document/view/10563777/jacobabad |publisher=Election Commission of Pakistan |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == تعليم == ڪور خيرو واري علائقي ۾ ڪيترائي سرڪاري پرائمري اسڪول موجود آهن. سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول خير محمد وانڍ''' کي ڳوٺ/آبادي '''ڪور خيرو''' سان درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SchoolDirectory" /> اسڪول جو سيمس ڪوڊ '''412010301''' آهي ۽ پراڻي تعليمي انتظامي جوڙجڪ ۾ اهو '''علڻ پور''' يو سي هيٺ درج ٿيل هو.<ref name="SchoolDirectory" /> چونڊ ۽ تعليمي رڪارڊ مان '''گورنمينٽ پرائمري اسڪول نادر شاهه''' جي موجودگي پڻ ثابت ٿئي ٿي، جيڪو ڪور خيرو ڳچل جي ٻن مردم شماري بلاڪن لاءِ چونڊ مرڪز طور استعمال ٿيو آهي.<ref name="Polling2024" /><ref name="ECPold" /> پراڻي تعليمي حدبنديءَ ۾ ڪور خيرو سان لاڳاپيل اسڪولن جو علڻ پور هيٺ اچڻ موجوده انتظامي حيثيت سان تضاد ناهي؛ 2022ع جي نئين مڪاني جوڙجڪ کان پوءِ ڪور خيرو پاڻ الڳ يونين ڪائونسل بڻيل آهي.<ref name="LG2022" /> == جاگرافي == ڪور خيرو [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] جي ڳوٺاڻي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. ڳڙهي خيرو تعلقو مجموعي طور 60 روينيو ديهن تي مشتمل آهي، جن مان ڪور ٻيڙو، ڪور خيرو ڳچل ۽ ڪور رتو هڪ ٻئي سان لاڳاپيل نالن واريون ديهون آهن.<ref name="SindhAtlas" /> هي علائقو اتر سنڌ جي نهري ۽ زرعي پٽي جو حصو آهي. ڳڙهي خيرو تعلقي جي معيشت جو وڏو حصو زراعت ۽ مال پالڻ سان لاڳاپيل آهي. == ڳوٺاڻيون آباديون == سرڪاري اسڪول ۽ چونڊ رڪارڊ مان ڪور خيرو واري علائقي سان '''خير محمد وانڍ''' ۽ '''نادر شاهه''' جهڙين ڳوٺاڻين آبادين جا نالا لاڳاپيل ملن ٿا.<ref name="SchoolDirectory" /><ref name="Polling2024" /> پراڻي اسڪول ڊائريڪٽري ۾ خير محمد وانڍ جو پتو '''پوسٽ آفيس دوداپور، ڳڙهي خيرو''' ڏنو ويو آهي، جيڪو ڪور خيرو واري علائقي جي مقامي مواصلاتي ۽ تعليمي لاڳاپن جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref name="SchoolDirectory" /> == خواندگي == 2017ع واري ديهه ڪور خيرو ڳچل جي آدمشماريءَ ۾ مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ ۾ وڏو فرق رڪارڊ ڪيو ويو. مردن جي خواندگي 39.09 سيڪڙو هئي، جڏهن ته عورتن جي خواندگي صرف 13.45 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS2017" /> موجوده يونين ڪائونسل جي مڪمل خواندگيءَ بابت اهڙو الڳ سرڪاري انگ دستياب نه هجڻ سبب ديهه واري شرح کي سڄي يو سي جي شرح نه سمجهڻ گهرجي. == پڻ ڏسو == * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] * [[ڳڙهي خيرو]] * [[شيرانپور]] * [[محمدپور]] * [[ڪور ٻيڙو]] * [[ڪور رتو]] * [[دوداپور]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقو]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقي جون ديهون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] pifirkes4qjuh1yqzisre29nckwulyh 0 102776 411965 2026-09-13T15:48:03Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ڳڙهي خيرو تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = محمدپور | other_name = محمدپور اوڍو | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ محمدپور جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = پاڪست... 411965 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڳڙهي خيرو تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = محمدپور | other_name = محمدپور اوڍو | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ محمدپور جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''محمدپور'''، جنهن جي مرڪزي آباديءَ کي سرڪاري رڪارڊن ۾ '''محمدپور اوڍو''' پڻ لکيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] جي هڪ [[يونين ڪائونسل]] آهي.<ref name="LG2022">{{cite web |title=Names of Councils and their Number of Wards in Larkana Division |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=Local Government & Housing Town Planning Department, Government of Sindh |date=27 April 2022 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> محمدپور نالي هڪ روينيو ديهه پڻ ڳڙهي خيرو تعلقي ۾ موجود آهي.<ref name="Dehs">{{cite web |title=ڳڙهي خيرو |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-garhi-khairo/ |website=سنڌ ائٽلس |language=sd |access-date=13 September 2026 }}</ref> == نالو == مختلف سرڪاري دستاويزن ۾ هن علائقي لاءِ '''محمدپور''' ۽ '''محمدپور اوڍو''' ٻئي نالا استعمال ٿين ٿا. سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري يونين ڪائونسل کي ''Muhammad Pur'' لکي ٿي، جڏهن ته مرڪزي آبادي ۽ تعليمي ادارن لاءِ ''Muhammad Pur Odho'' جو نالو پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿيل آهي.<ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=School Directory, District Jacobabad |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/12-District_Jacobabad.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سنڌ پوليس جي سرڪاري رڪارڊ ۾ پڻ پتا '''ڳوٺ محمدپور اوڍو، پوسٽ آفيس محمدپور اوڍو، تعلقو ڳڙهي خيرو، ضلعو جيڪب آباد''' جي صورت ۾ لکيل ملن ٿا.<ref name="Police">{{cite web |title=District Jacobabad Candidates Verification List |url=https://sbvs.sindhpolice.gov.pk/images/67272509a818a.pdf |publisher=سنڌ پوليس |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == انتظام == محمدپور [[ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد]] جي ڳڙهي خيرو تعلقي واري حصي جي يونين ڪائونسلن مان هڪ آهي.<ref name="LG2022" /> سنڌ حڪومت جي تعليمي انتظامي رڪارڊ ۾ به '''Jacobabad – Garhi Khairo – Muhammad Pur''' کي هڪ الڳ يونين ڪائونسل طور مسلسل استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="Budget2015">{{cite web |title=District Education Budget 2015–16, Jacobabad |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Jacobabad.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |year=2015 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> پراڻي تعليمي ڪوڊنگ ۾ هن کي '''5-Muhammad Pur''' لکيو ويندو هو.<ref name="SAT2015">{{cite web |title=Standardized Achievement Test Schedule, District Jacobabad |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SAT/SAT%20Time%20Schedule%2006-02-2015.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |year=2015 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> هي پراڻو تعليمي يو سي نمبر هو؛ ان کي موجوده مڪاني حڪومت جي نمبرنگ سان لازمي طور هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي. == ديهه محمدپور == '''محمدپور''' ڳڙهي خيرو تعلقي جي هڪ روينيو ديهه پڻ آهي. [[بورڊ آف روينيو سنڌ]] تي ٻڌل تعلقي جي ديهن واري فهرست ۾ محمدپور '''ديهه نمبر 42''' طور درج آهي.<ref name="Dehs" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#3E6B89;color:white;" | ديهه نمبر ! style="background:#3E6B89;color:white;" | ديهه |- | 40 || [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]] |- | 41 || [[مراد علي]] |- | 42 || '''محمدپور''' |- | 43 || [[نئون واهه]] |- | 44 || [[ناظم آباد (ڳڙهي خيرو)|ناظم آباد]] |} يونين ڪائونسل محمدپور، ديهه محمدپور ۽ ڳوٺ محمدپور اوڍو انتظامي ۽ شمارياتي لحاظ کان لازمي طور هڪ ئي حد نه آهن؛ تنهنڪري هڪ سطح جي آباديءَ جا انگ ٻي سطح لاءِ استعمال نه ڪرڻ گهرجن. == تعليم == محمدپور ڳڙهي خيرو تعلقي جي اهم ڳوٺاڻن تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جي موجوده تعليمي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول محمدپور اوڍو''' محمدپور ڪلسٽر جو مرڪزي ادارو درج آهي.<ref name="Cluster">{{cite web |title=Cluster Wise School List, District Jacobabad |url=https://www.scribd.com/document/1060812218/New-Remaining-GT-SC-Cluster-Wise-Jacobabad |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> اسڪول جو سيمس ڪوڊ '''412010388''' آهي ۽ تعليم جو ذريعو '''سنڌي''' درج ٿيل آهي.<ref name="Cluster" /> سنڌ جي تعليمي ڊيٽا موجب محمدپور اوڍو ۾ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي لاءِ سيڪنڊري سطح جا ادارا موجود آهن، جن ۾: * '''گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول محمدپور اوڍو''' * '''گورنمينٽ گرلس هاءِ اسڪول محمدپور اوڍو''' شامل آهن.<ref name="EducationData">{{cite web |title=District Jacobabad School Data |url=https://www.stepon.pk/district/Jacobabad |website=Step On |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> تعليمي انگن موجب گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول محمدپور اوڍو ۾ 15 استاد ۽ 1,171 شاگرد، جڏهن ته گورنمينٽ گرلس هاءِ اسڪول محمدپور اوڍو ۾ 9 استاد ۽ 506 شاگرد درج آهن.<ref name="EducationData" /> == پرائمري تعليم == محمدپور يونين ڪائونسل جي مختلف ڳوٺاڻن آبادين ۾ سرڪاري پرائمري اسڪولن جو وسيع نيٽ ورڪ موجود آهي. سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري ۽ تعليمي بجيٽ رڪارڊ ۾ محمدپور هيٺ ڪيترائي اسڪول درج ٿيل آهن.<ref name="SchoolDirectory" /><ref name="Budget2015" /> انهن ۾: * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول امام الدين بروهي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول فيض محمد خان جکراڻي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول عزيز الله کوسو عرف محمد شريف''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول خالق داد بروهي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول نيڪ محمد کوسو''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول نذير جکراڻي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول در محمد بروهي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول شاهه بخش بروهي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول عرض محمد جمالي''' شامل آهن.<ref name="Budget2015" /><ref name="SAT2015" /> سرڪاري اسڪول ڊائريڪٽري ۾ وڌيڪ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول علي شير جکراڻي''' ۽ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول سيد عبدالوهاب شاهه''' پڻ محمدپور يو سي هيٺ درج آهن.<ref name="SchoolDirectory" /> == ڳوٺ ۽ تعليمي آباديون == سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري مان محمدپور يونين ڪائونسل سان لاڳاپيل ڪيترين ننڍين ڳوٺاڻين آبادين جا نالا معلوم ٿين ٿا. انهن ۾ '''علي شير جکراڻي'''، '''پير جان جکراڻي'''، '''علي شاهه'''، '''در محمد بروهي'''، '''شاهه بخش بروهي'''، '''محمد مراد جکراڻي'''، '''نذير جکراڻي''' ۽ ٻين آبادين جا نالا شامل آهن.<ref name="SchoolDirectory" /><ref name="SAT2015" /> اسڪول ڊائريڪٽري ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول قادر بخش جکراڻي عرف اشرف علي ٿهيم'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول پير جان جکراڻي''' ۽ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول علي شاهه''' پڻ محمدپور سان درج ٿيل آهن.<ref name="SchoolDirectory" /> == صحت == محمدپور ۾ سرڪاري بنيادي صحت مرڪز موجود آهي. وفاقي ڊائريڪٽوريٽ آف اميونائيزيشن جي مارچ 2023ع واري سنڌ جي حفاظتي ٽڪن جي مرڪزن جي فهرست ۾: '''ضلعو جيڪب آباد → تعلقو ڳڙهي خيرو → محمدپور اوڍو → بي ايڇ يو محمدپور''' درج ٿيل آهي.<ref name="EPI">{{cite web |title=List of EPI Centers in Sindh |url=https://www.epi.gov.pk/wp-content/uploads/2023/04/List-of-EPI-Centers-in-Sindh_March-2023.pdf |publisher=Federal Directorate of Immunization, Government of Pakistan |date=March 2023 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ان رڪارڊ موجب '''بي ايڇ يو محمدپور''' سرڪاري حفاظتي ٽڪن جي مرڪزن مان هڪ آهي.<ref name="EPI" /> محمدپور ۾ ماءُ ۽ ٻار جي صحت سان لاڳاپيل مرڪز جي موجودگيءَ جو ذڪر ٻين صحت جي سهولتن واري رڪارڊ ۾ پڻ ملي ٿو، جتي '''ايم سي ايڇ محمدپور''' کي جيڪب آباد ضلعي جي صحت مرڪزن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="HealthCentre">{{cite web |title=Healthcare Centers in Sindh Districts |url=https://www.scribd.com/document/712606904/Centers |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == بنيادي صحت بابت مطالعي ۾ محمدپور == سنڌ جي بنيادي صحت جي سرڪاري-خانگي ڀائيواري واري ماڊل بابت 2019ع جي اثرائتي جائزي واري مطالعي ۾ '''بي ايڇ يو پلس شيرانپور''' کي ان وقت واري '''محمدپور يو سي، تعلقو ڳڙهي خيرو''' هيٺ ڏيکاريو ويو هو.<ref name="HealthStudy">{{cite web |title=Assessing the Health Outcomes of Target Population of Primary Health Care Service Delivery Model Public-Private Partnership |url=https://www.researchgate.net/publication/383850630_Assessing_the_health_outcomes_of_target_population_of_Primary_Health_Care_Service_delivery_model_public-private_partnership_as_compared_to_traditional_public_service_delivery_Key_findings_of_Impact_As |year=2019 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> هي پراڻي حدبنديءَ جو رڪارڊ آهي. موجوده مڪاني حڪومت ۾ [[شيرانپور]] پاڻ الڳ يونين ڪائونسل آهي، تنهنڪري پراڻي صحت واري حدبنديءَ کي موجوده محمدپور يو سي جي حدن طور استعمال نه ڪرڻ گهرجي. == محمدپور اوڍو == '''محمدپور اوڍو''' محمدپور يونين ڪائونسل سان لاڳاپيل مرڪزي ۽ نمايان آبادي آهي. سنڌ حڪومت جي تعليم، صحت ۽ ٻين سرڪاري رڪارڊن ۾ هن نالي جو مسلسل استعمال ملي ٿو.<ref name="Cluster" /><ref name="EPI" /> سنڌ پوليس جي رڪارڊ ۾ محمدپور اوڍو کي صاف لفظن ۾ '''تعلقو ڳڙهي خيرو، ضلعو جيڪب آباد''' سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Police" /> تعليمي ۽ صحت جون اهم سهولتون، جهڙوڪ گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول محمدپور اوڍو ۽ بي ايڇ يو محمدپور، هن آباديءَ جي مقامي مرڪزي حيثيت جي نشاندهي ڪن ٿيون.<ref name="Cluster" /><ref name="EPI" /> == ادب ۽ شخصيتون == محمدپور اوڍو ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو سنڌي ادب سان پڻ تعلق رهيو آهي. سنڌي شاعر ۽ اديب '''صوفي غلام مصطفيٰ ”آثم“ جکراڻي''' 1944ع ڌاري ٺل تعلقي مان لڏي محمدپور اوڍو ڀرسان '''فيض آباد جکراڻي''' ۾ اچي آباد ٿيو.<ref name="Asim">{{cite web |title=صوفي غلام مصطفيٰ آثم جکراڻي |url=https://books.sindhsalamat.com/author/1571/sufi-ghulam-mustafa-asim-jakhrani |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=13 September 2026 }}</ref> هن پنهنجي وڌيڪ ابتدائي تعليم محمدپور اوڍو جي پرائمري اسڪول مان حاصل ڪئي ۽ سنڌي فائنل پاس ڪيو. بعد ۾ 1952ع ۾ ڳڙهي خيرو تعلقي جي گلاب ماڙي رند ۾ پرائمري استاد مقرر ٿيو.<ref name="Asim" /> == ٻولي == سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊ ۾ گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول محمدپور اوڍو ۾ تعليم جو ذريعو '''سنڌي''' درج ٿيل آهي.<ref name="Cluster" /> علائقي جي ڪيترن پرائمري اسڪولن جا سرڪاري رڪارڊ پڻ سنڌي ميڊيم تعليم جي موجودگي ظاهر ڪن ٿا. == معيشت == محمدپور ڳڙهي خيرو تعلقي جي بنيادي طور ڳوٺاڻي ۽ زرعي علائقي ۾ واقع آهي. علائقي جي روزگار ۽ معاشي سرگرمين ۾ زراعت، مال پالڻ ۽ انهن سان لاڳاپيل ڳوٺاڻيون سرگرميون اهم حيثيت رکن ٿيون. ڳڙهي خيرو تعلقي جي ٻين حصن وانگر محمدپور جي آباد زمينن لاءِ نهري آبپاشي اهم آهي. تعلقي جي روينيو جاگرافي ۾ [[نئون واهه]]، [[لال واهه]]، [[هزار واهه (ڳڙهي خيرو)|هزار واهه]]، [[گل واهه (ڳڙهي خيرو)|گل واهه]] ۽ [[سوني واهه]] جهڙيون ديهون پڻ ان نهري زرعي پسمنظر جي عڪاسي ڪن ٿيون.<ref name="Dehs" /> == انتظامي حدن ۾ تبديليون == محمدپور بابت پراڻن سرڪاري دستاويزن کي استعمال ڪرڻ وقت حدبنديءَ جي تبديلين جو خيال رکڻ ضروري آهي. 2015ع جي تعليمي رڪارڊ ۾ ڪيترائي موجوده شيرانپور وارا اسڪول '''5-Muhammad Pur''' هيٺ درج هئا.<ref name="SAT2015" /> بعد ۾ مڪاني حڪومت جي نئين حدبنديءَ ۾ [[شيرانپور]] کي الڳ يونين ڪائونسل جي حيثيت ڏني وئي.<ref name="LG2022" /> ان ڪري پراڻي محمدپور يو سي جو جاگرافيائي دائرو موجوده محمدپور يو سي کان وڏو ٿي سگهي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] * [[ڳڙهي خيرو]] * [[محمدپور اوڍو]] * [[شيرانپور]] * [[ڪور خيرو]] * [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]] * [[خدا آباد يونين ڪائونسل]] * [[جهانپور]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقو]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقي جون ديهون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] ixebazo4hpg156lq8kfugydenj9kbvd 411966 411965 2026-09-13T15:49:14Z Intisar Ali 8681 411966 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڳڙهي خيرو تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = محمدپور | other_name = محمدپور اوڍو | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ محمدپور جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''محمدپور'''، جنهن جي مرڪزي آباديءَ کي سرڪاري رڪارڊن ۾ '''محمدپور اوڍو''' پڻ لکيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] جي هڪ [[يونين ڪائونسل]] آهي.<ref name="LG2022">{{cite web |title=Names of Councils and their Number of Wards in Larkana Division |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=Local Government & Housing Town Planning Department, Government of Sindh |date=27 April 2022 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> محمدپور نالي هڪ روينيو ديهه پڻ ڳڙهي خيرو تعلقي ۾ موجود آهي.<ref name="Dehs">{{cite web |title=ڳڙهي خيرو |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-garhi-khairo/ |website=سنڌ ائٽلس |language=sd |access-date=13 September 2026 }}</ref> == نالو == مختلف سرڪاري دستاويزن ۾ هن علائقي لاءِ '''محمدپور''' ۽ '''محمدپور اوڍو''' ٻئي نالا استعمال ٿين ٿا. سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري يونين ڪائونسل کي ''Muhammad Pur'' لکي ٿي، جڏهن ته مرڪزي آبادي ۽ تعليمي ادارن لاءِ ''Muhammad Pur Odho'' جو نالو پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿيل آهي.<ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=School Directory, District Jacobabad |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/12-District_Jacobabad.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سنڌ پوليس جي سرڪاري رڪارڊ ۾ پڻ پتا '''ڳوٺ محمدپور اوڍو، پوسٽ آفيس محمدپور اوڍو، تعلقو ڳڙهي خيرو، ضلعو جيڪب آباد''' جي صورت ۾ لکيل ملن ٿا.<ref name="Police">{{cite web |title=District Jacobabad Candidates Verification List |url=https://sbvs.sindhpolice.gov.pk/images/67272509a818a.pdf |publisher=سنڌ پوليس |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == انتظام == محمدپور [[ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد]] جي ڳڙهي خيرو تعلقي واري حصي جي يونين ڪائونسلن مان هڪ آهي.<ref name="LG2022" /> سنڌ حڪومت جي تعليمي انتظامي رڪارڊ ۾ به '''جيڪب آباد– ڳڙهي خيرو – محمد پور''' کي هڪ الڳ يونين ڪائونسل طور مسلسل استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="Budget2015">{{cite web |title=District Education Budget 2015–16, Jacobabad |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Jacobabad.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |year=2015 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> پراڻي تعليمي ڪوڊنگ ۾ هن کي '''5-محمد پور Pur''' لکيو ويندو هو.<ref name="SAT2015">{{cite web |title=Standardized Achievement Test Schedule, District Jacobabad |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SAT/SAT%20Time%20Schedule%2006-02-2015.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |year=2015 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> هي پراڻو تعليمي يو سي نمبر هو؛ ان کي موجوده مڪاني حڪومت جي نمبرنگ سان لازمي طور هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي. == ديهه محمدپور == '''محمدپور''' ڳڙهي خيرو تعلقي جي هڪ روينيو ديهه پڻ آهي. [[بورڊ آف روينيو سنڌ]] تي ٻڌل تعلقي جي ديهن واري فهرست ۾ محمدپور '''ديهه نمبر 42''' طور درج آهي.<ref name="Dehs" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#3E6B89;color:white;" | ديهه نمبر ! style="background:#3E6B89;color:white;" | ديهه |- | 40 || [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]] |- | 41 || [[مراد علي]] |- | 42 || '''محمدپور''' |- | 43 || [[نئون واهه]] |- | 44 || [[ناظم آباد (ڳڙهي خيرو)|ناظم آباد]] |} يونين ڪائونسل محمدپور، ديهه محمدپور ۽ ڳوٺ محمدپور اوڍو انتظامي ۽ شمارياتي لحاظ کان لازمي طور هڪ ئي حد نه آهن؛ تنهنڪري هڪ سطح جي آباديءَ جا انگ ٻي سطح لاءِ استعمال نه ڪرڻ گهرجن. == تعليم == محمدپور ڳڙهي خيرو تعلقي جي اهم ڳوٺاڻن تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جي موجوده تعليمي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول محمدپور اوڍو''' محمدپور ڪلسٽر جو مرڪزي ادارو درج آهي.<ref name="Cluster">{{cite web |title=Cluster Wise School List, District Jacobabad |url=https://www.scribd.com/document/1060812218/New-Remaining-GT-SC-Cluster-Wise-Jacobabad |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> اسڪول جو سيمس ڪوڊ '''412010388''' آهي ۽ تعليم جو ذريعو '''سنڌي''' درج ٿيل آهي.<ref name="Cluster" /> سنڌ جي تعليمي ڊيٽا موجب محمدپور اوڍو ۾ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي لاءِ سيڪنڊري سطح جا ادارا موجود آهن، جن ۾: * '''گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول محمدپور اوڍو''' * '''گورنمينٽ گرلس هاءِ اسڪول محمدپور اوڍو''' شامل آهن.<ref name="EducationData">{{cite web |title=District Jacobabad School Data |url=https://www.stepon.pk/district/Jacobabad |website=Step On |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> تعليمي انگن موجب گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول محمدپور اوڍو ۾ 15 استاد ۽ 1,171 شاگرد، جڏهن ته گورنمينٽ گرلس هاءِ اسڪول محمدپور اوڍو ۾ 9 استاد ۽ 506 شاگرد درج آهن.<ref name="EducationData" /> == پرائمري تعليم == محمدپور يونين ڪائونسل جي مختلف ڳوٺاڻن آبادين ۾ سرڪاري پرائمري اسڪولن جو وسيع نيٽ ورڪ موجود آهي. سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري ۽ تعليمي بجيٽ رڪارڊ ۾ محمدپور هيٺ ڪيترائي اسڪول درج ٿيل آهن.<ref name="SchoolDirectory" /><ref name="Budget2015" /> انهن ۾: * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول امام الدين بروهي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول فيض محمد خان جکراڻي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول عزيز الله کوسو عرف محمد شريف''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول خالق داد بروهي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول نيڪ محمد کوسو''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول نذير جکراڻي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول در محمد بروهي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول شاهه بخش بروهي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول عرض محمد جمالي''' شامل آهن.<ref name="Budget2015" /><ref name="SAT2015" /> سرڪاري اسڪول ڊائريڪٽري ۾ وڌيڪ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول علي شير جکراڻي''' ۽ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول سيد عبدالوهاب شاهه''' پڻ محمدپور يو سي هيٺ درج آهن.<ref name="SchoolDirectory" /> == ڳوٺ ۽ تعليمي آباديون == سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري مان محمدپور يونين ڪائونسل سان لاڳاپيل ڪيترين ننڍين ڳوٺاڻين آبادين جا نالا معلوم ٿين ٿا. انهن ۾ '''علي شير جکراڻي'''، '''پير جان جکراڻي'''، '''علي شاهه'''، '''در محمد بروهي'''، '''شاهه بخش بروهي'''، '''محمد مراد جکراڻي'''، '''نذير جکراڻي''' ۽ ٻين آبادين جا نالا شامل آهن.<ref name="SchoolDirectory" /><ref name="SAT2015" /> اسڪول ڊائريڪٽري ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول قادر بخش جکراڻي عرف اشرف علي ٿهيم'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول پير جان جکراڻي''' ۽ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول علي شاهه''' پڻ محمدپور سان درج ٿيل آهن.<ref name="SchoolDirectory" /> == صحت == محمدپور ۾ سرڪاري بنيادي صحت مرڪز موجود آهي. وفاقي ڊائريڪٽوريٽ آف اميونائيزيشن جي مارچ 2023ع واري سنڌ جي حفاظتي ٽڪن جي مرڪزن جي فهرست ۾: '''ضلعو جيڪب آباد → تعلقو ڳڙهي خيرو → محمدپور اوڍو → بي ايڇ يو محمدپور''' درج ٿيل آهي.<ref name="EPI">{{cite web |title=List of EPI Centers in Sindh |url=https://www.epi.gov.pk/wp-content/uploads/2023/04/List-of-EPI-Centers-in-Sindh_March-2023.pdf |publisher=Federal Directorate of Immunization, Government of Pakistan |date=March 2023 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ان رڪارڊ موجب '''بي ايڇ يو محمدپور''' سرڪاري حفاظتي ٽڪن جي مرڪزن مان هڪ آهي.<ref name="EPI" /> محمدپور ۾ ماءُ ۽ ٻار جي صحت سان لاڳاپيل مرڪز جي موجودگيءَ جو ذڪر ٻين صحت جي سهولتن واري رڪارڊ ۾ پڻ ملي ٿو، جتي '''ايم سي ايڇ محمدپور''' کي جيڪب آباد ضلعي جي صحت مرڪزن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="HealthCentre">{{cite web |title=Healthcare Centers in Sindh Districts |url=https://www.scribd.com/document/712606904/Centers |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == بنيادي صحت بابت مطالعي ۾ محمدپور == سنڌ جي بنيادي صحت جي سرڪاري-خانگي ڀائيواري واري ماڊل بابت 2019ع جي اثرائتي جائزي واري مطالعي ۾ '''بي ايڇ يو پلس شيرانپور''' کي ان وقت واري '''محمدپور يو سي، تعلقو ڳڙهي خيرو''' هيٺ ڏيکاريو ويو هو.<ref name="HealthStudy">{{cite web |title=Assessing the Health Outcomes of Target Population of Primary Health Care Service Delivery Model Public-Private Partnership |url=https://www.researchgate.net/publication/383850630_Assessing_the_health_outcomes_of_target_population_of_Primary_Health_Care_Service_delivery_model_public-private_partnership_as_compared_to_traditional_public_service_delivery_Key_findings_of_Impact_As |year=2019 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> هي پراڻي حدبنديءَ جو رڪارڊ آهي. موجوده مڪاني حڪومت ۾ [[شيرانپور]] پاڻ الڳ يونين ڪائونسل آهي، تنهنڪري پراڻي صحت واري حدبنديءَ کي موجوده محمدپور يو سي جي حدن طور استعمال نه ڪرڻ گهرجي. == محمدپور اوڍو == '''محمدپور اوڍو''' محمدپور يونين ڪائونسل سان لاڳاپيل مرڪزي ۽ نمايان آبادي آهي. سنڌ حڪومت جي تعليم، صحت ۽ ٻين سرڪاري رڪارڊن ۾ هن نالي جو مسلسل استعمال ملي ٿو.<ref name="Cluster" /><ref name="EPI" /> سنڌ پوليس جي رڪارڊ ۾ محمدپور اوڍو کي صاف لفظن ۾ '''تعلقو ڳڙهي خيرو، ضلعو جيڪب آباد''' سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Police" /> تعليمي ۽ صحت جون اهم سهولتون، جهڙوڪ گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول محمدپور اوڍو ۽ بي ايڇ يو محمدپور، هن آباديءَ جي مقامي مرڪزي حيثيت جي نشاندهي ڪن ٿيون.<ref name="Cluster" /><ref name="EPI" /> == ادب ۽ شخصيتون == محمدپور اوڍو ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو سنڌي ادب سان پڻ تعلق رهيو آهي. سنڌي شاعر ۽ اديب '''صوفي غلام مصطفيٰ ”آثم“ جکراڻي''' 1944ع ڌاري ٺل تعلقي مان لڏي محمدپور اوڍو ڀرسان '''فيض آباد جکراڻي''' ۾ اچي آباد ٿيو.<ref name="Asim">{{cite web |title=صوفي غلام مصطفيٰ آثم جکراڻي |url=https://books.sindhsalamat.com/author/1571/sufi-ghulam-mustafa-asim-jakhrani |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=13 September 2026 }}</ref> هن پنهنجي وڌيڪ ابتدائي تعليم محمدپور اوڍو جي پرائمري اسڪول مان حاصل ڪئي ۽ سنڌي فائنل پاس ڪيو. بعد ۾ 1952ع ۾ ڳڙهي خيرو تعلقي جي گلاب ماڙي رند ۾ پرائمري استاد مقرر ٿيو.<ref name="Asim" /> == ٻولي == سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊ ۾ گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول محمدپور اوڍو ۾ تعليم جو ذريعو '''سنڌي''' درج ٿيل آهي.<ref name="Cluster" /> علائقي جي ڪيترن پرائمري اسڪولن جا سرڪاري رڪارڊ پڻ سنڌي ميڊيم تعليم جي موجودگي ظاهر ڪن ٿا. == معيشت == محمدپور ڳڙهي خيرو تعلقي جي بنيادي طور ڳوٺاڻي ۽ زرعي علائقي ۾ واقع آهي. علائقي جي روزگار ۽ معاشي سرگرمين ۾ زراعت، مال پالڻ ۽ انهن سان لاڳاپيل ڳوٺاڻيون سرگرميون اهم حيثيت رکن ٿيون. ڳڙهي خيرو تعلقي جي ٻين حصن وانگر محمدپور جي آباد زمينن لاءِ نهري آبپاشي اهم آهي. تعلقي جي روينيو جاگرافي ۾ [[نئون واهه]]، [[لال واهه]]، [[هزار واهه (ڳڙهي خيرو)|هزار واهه]]، [[گل واهه (ڳڙهي خيرو)|گل واهه]] ۽ [[سوني واهه]] جهڙيون ديهون پڻ ان نهري زرعي پسمنظر جي عڪاسي ڪن ٿيون.<ref name="Dehs" /> == انتظامي حدن ۾ تبديليون == محمدپور بابت پراڻن سرڪاري دستاويزن کي استعمال ڪرڻ وقت حدبنديءَ جي تبديلين جو خيال رکڻ ضروري آهي. 2015ع جي تعليمي رڪارڊ ۾ ڪيترائي موجوده شيرانپور وارا اسڪول '''5-Muhammad Pur''' هيٺ درج هئا.<ref name="SAT2015" /> بعد ۾ مڪاني حڪومت جي نئين حدبنديءَ ۾ [[شيرانپور]] کي الڳ يونين ڪائونسل جي حيثيت ڏني وئي.<ref name="LG2022" /> ان ڪري پراڻي محمدپور يو سي جو جاگرافيائي دائرو موجوده محمدپور يو سي کان وڏو ٿي سگهي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] * [[ڳڙهي خيرو]] * [[محمدپور اوڍو]] * [[شيرانپور]] * [[ڪور خيرو]] * [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]] * [[خدا آباد يونين ڪائونسل]] * [[جهانپور]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقو]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقي جون ديهون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] nqgkaoi4a9dwcphxg9ky2uvboayuyyf 411967 411966 2026-09-13T15:49:36Z Intisar Ali 8681 411967 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڳڙهي خيرو تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = محمدپور | other_name = محمدپور اوڍو | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ محمدپور جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''محمدپور'''، جنهن جي مرڪزي آباديءَ کي سرڪاري رڪارڊن ۾ '''محمدپور اوڍو''' پڻ لکيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] جي هڪ [[يونين ڪائونسل]] آهي.<ref name="LG2022">{{cite web |title=Names of Councils and their Number of Wards in Larkana Division |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=Local Government & Housing Town Planning Department, Government of Sindh |date=27 April 2022 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> محمدپور نالي هڪ روينيو ديهه پڻ ڳڙهي خيرو تعلقي ۾ موجود آهي.<ref name="Dehs">{{cite web |title=ڳڙهي خيرو |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-garhi-khairo/ |website=سنڌ ائٽلس |language=sd |access-date=13 September 2026 }}</ref> == نالو == مختلف سرڪاري دستاويزن ۾ هن علائقي لاءِ '''محمدپور''' ۽ '''محمدپور اوڍو''' ٻئي نالا استعمال ٿين ٿا. سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري يونين ڪائونسل کي ''Muhammad Pur'' لکي ٿي، جڏهن ته مرڪزي آبادي ۽ تعليمي ادارن لاءِ ''Muhammad Pur Odho'' جو نالو پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿيل آهي.<ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=School Directory, District Jacobabad |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/12-District_Jacobabad.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سنڌ پوليس جي سرڪاري رڪارڊ ۾ پڻ پتا '''ڳوٺ محمدپور اوڍو، پوسٽ آفيس محمدپور اوڍو، تعلقو ڳڙهي خيرو، ضلعو جيڪب آباد''' جي صورت ۾ لکيل ملن ٿا.<ref name="Police">{{cite web |title=District Jacobabad Candidates Verification List |url=https://sbvs.sindhpolice.gov.pk/images/67272509a818a.pdf |publisher=سنڌ پوليس |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == انتظام == محمدپور [[ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد]] جي ڳڙهي خيرو تعلقي واري حصي جي يونين ڪائونسلن مان هڪ آهي.<ref name="LG2022" /> سنڌ حڪومت جي تعليمي انتظامي رڪارڊ ۾ به '''جيڪب آباد– ڳڙهي خيرو – محمد پور''' کي هڪ الڳ يونين ڪائونسل طور مسلسل استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="Budget2015">{{cite web |title=District Education Budget 2015–16, Jacobabad |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Jacobabad.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |year=2015 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> پراڻي تعليمي ڪوڊنگ ۾ هن کي '''5-محمد پور ''' لکيو ويندو هو.<ref name="SAT2015">{{cite web |title=Standardized Achievement Test Schedule, District Jacobabad |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SAT/SAT%20Time%20Schedule%2006-02-2015.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |year=2015 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> هي پراڻو تعليمي يو سي نمبر هو؛ ان کي موجوده مڪاني حڪومت جي نمبرنگ سان لازمي طور هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي. == ديهه محمدپور == '''محمدپور''' ڳڙهي خيرو تعلقي جي هڪ روينيو ديهه پڻ آهي. [[بورڊ آف روينيو سنڌ]] تي ٻڌل تعلقي جي ديهن واري فهرست ۾ محمدپور '''ديهه نمبر 42''' طور درج آهي.<ref name="Dehs" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#3E6B89;color:white;" | ديهه نمبر ! style="background:#3E6B89;color:white;" | ديهه |- | 40 || [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]] |- | 41 || [[مراد علي]] |- | 42 || '''محمدپور''' |- | 43 || [[نئون واهه]] |- | 44 || [[ناظم آباد (ڳڙهي خيرو)|ناظم آباد]] |} يونين ڪائونسل محمدپور، ديهه محمدپور ۽ ڳوٺ محمدپور اوڍو انتظامي ۽ شمارياتي لحاظ کان لازمي طور هڪ ئي حد نه آهن؛ تنهنڪري هڪ سطح جي آباديءَ جا انگ ٻي سطح لاءِ استعمال نه ڪرڻ گهرجن. == تعليم == محمدپور ڳڙهي خيرو تعلقي جي اهم ڳوٺاڻن تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جي موجوده تعليمي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول محمدپور اوڍو''' محمدپور ڪلسٽر جو مرڪزي ادارو درج آهي.<ref name="Cluster">{{cite web |title=Cluster Wise School List, District Jacobabad |url=https://www.scribd.com/document/1060812218/New-Remaining-GT-SC-Cluster-Wise-Jacobabad |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> اسڪول جو سيمس ڪوڊ '''412010388''' آهي ۽ تعليم جو ذريعو '''سنڌي''' درج ٿيل آهي.<ref name="Cluster" /> سنڌ جي تعليمي ڊيٽا موجب محمدپور اوڍو ۾ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي لاءِ سيڪنڊري سطح جا ادارا موجود آهن، جن ۾: * '''گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول محمدپور اوڍو''' * '''گورنمينٽ گرلس هاءِ اسڪول محمدپور اوڍو''' شامل آهن.<ref name="EducationData">{{cite web |title=District Jacobabad School Data |url=https://www.stepon.pk/district/Jacobabad |website=Step On |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> تعليمي انگن موجب گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول محمدپور اوڍو ۾ 15 استاد ۽ 1,171 شاگرد، جڏهن ته گورنمينٽ گرلس هاءِ اسڪول محمدپور اوڍو ۾ 9 استاد ۽ 506 شاگرد درج آهن.<ref name="EducationData" /> == پرائمري تعليم == محمدپور يونين ڪائونسل جي مختلف ڳوٺاڻن آبادين ۾ سرڪاري پرائمري اسڪولن جو وسيع نيٽ ورڪ موجود آهي. سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري ۽ تعليمي بجيٽ رڪارڊ ۾ محمدپور هيٺ ڪيترائي اسڪول درج ٿيل آهن.<ref name="SchoolDirectory" /><ref name="Budget2015" /> انهن ۾: * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول امام الدين بروهي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول فيض محمد خان جکراڻي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول عزيز الله کوسو عرف محمد شريف''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول خالق داد بروهي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول نيڪ محمد کوسو''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول نذير جکراڻي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول در محمد بروهي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول شاهه بخش بروهي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول عرض محمد جمالي''' شامل آهن.<ref name="Budget2015" /><ref name="SAT2015" /> سرڪاري اسڪول ڊائريڪٽري ۾ وڌيڪ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول علي شير جکراڻي''' ۽ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول سيد عبدالوهاب شاهه''' پڻ محمدپور يو سي هيٺ درج آهن.<ref name="SchoolDirectory" /> == ڳوٺ ۽ تعليمي آباديون == سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري مان محمدپور يونين ڪائونسل سان لاڳاپيل ڪيترين ننڍين ڳوٺاڻين آبادين جا نالا معلوم ٿين ٿا. انهن ۾ '''علي شير جکراڻي'''، '''پير جان جکراڻي'''، '''علي شاهه'''، '''در محمد بروهي'''، '''شاهه بخش بروهي'''، '''محمد مراد جکراڻي'''، '''نذير جکراڻي''' ۽ ٻين آبادين جا نالا شامل آهن.<ref name="SchoolDirectory" /><ref name="SAT2015" /> اسڪول ڊائريڪٽري ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول قادر بخش جکراڻي عرف اشرف علي ٿهيم'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول پير جان جکراڻي''' ۽ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول علي شاهه''' پڻ محمدپور سان درج ٿيل آهن.<ref name="SchoolDirectory" /> == صحت == محمدپور ۾ سرڪاري بنيادي صحت مرڪز موجود آهي. وفاقي ڊائريڪٽوريٽ آف اميونائيزيشن جي مارچ 2023ع واري سنڌ جي حفاظتي ٽڪن جي مرڪزن جي فهرست ۾: '''ضلعو جيڪب آباد → تعلقو ڳڙهي خيرو → محمدپور اوڍو → بي ايڇ يو محمدپور''' درج ٿيل آهي.<ref name="EPI">{{cite web |title=List of EPI Centers in Sindh |url=https://www.epi.gov.pk/wp-content/uploads/2023/04/List-of-EPI-Centers-in-Sindh_March-2023.pdf |publisher=Federal Directorate of Immunization, Government of Pakistan |date=March 2023 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ان رڪارڊ موجب '''بي ايڇ يو محمدپور''' سرڪاري حفاظتي ٽڪن جي مرڪزن مان هڪ آهي.<ref name="EPI" /> محمدپور ۾ ماءُ ۽ ٻار جي صحت سان لاڳاپيل مرڪز جي موجودگيءَ جو ذڪر ٻين صحت جي سهولتن واري رڪارڊ ۾ پڻ ملي ٿو، جتي '''ايم سي ايڇ محمدپور''' کي جيڪب آباد ضلعي جي صحت مرڪزن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="HealthCentre">{{cite web |title=Healthcare Centers in Sindh Districts |url=https://www.scribd.com/document/712606904/Centers |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == بنيادي صحت بابت مطالعي ۾ محمدپور == سنڌ جي بنيادي صحت جي سرڪاري-خانگي ڀائيواري واري ماڊل بابت 2019ع جي اثرائتي جائزي واري مطالعي ۾ '''بي ايڇ يو پلس شيرانپور''' کي ان وقت واري '''محمدپور يو سي، تعلقو ڳڙهي خيرو''' هيٺ ڏيکاريو ويو هو.<ref name="HealthStudy">{{cite web |title=Assessing the Health Outcomes of Target Population of Primary Health Care Service Delivery Model Public-Private Partnership |url=https://www.researchgate.net/publication/383850630_Assessing_the_health_outcomes_of_target_population_of_Primary_Health_Care_Service_delivery_model_public-private_partnership_as_compared_to_traditional_public_service_delivery_Key_findings_of_Impact_As |year=2019 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> هي پراڻي حدبنديءَ جو رڪارڊ آهي. موجوده مڪاني حڪومت ۾ [[شيرانپور]] پاڻ الڳ يونين ڪائونسل آهي، تنهنڪري پراڻي صحت واري حدبنديءَ کي موجوده محمدپور يو سي جي حدن طور استعمال نه ڪرڻ گهرجي. == محمدپور اوڍو == '''محمدپور اوڍو''' محمدپور يونين ڪائونسل سان لاڳاپيل مرڪزي ۽ نمايان آبادي آهي. سنڌ حڪومت جي تعليم، صحت ۽ ٻين سرڪاري رڪارڊن ۾ هن نالي جو مسلسل استعمال ملي ٿو.<ref name="Cluster" /><ref name="EPI" /> سنڌ پوليس جي رڪارڊ ۾ محمدپور اوڍو کي صاف لفظن ۾ '''تعلقو ڳڙهي خيرو، ضلعو جيڪب آباد''' سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Police" /> تعليمي ۽ صحت جون اهم سهولتون، جهڙوڪ گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول محمدپور اوڍو ۽ بي ايڇ يو محمدپور، هن آباديءَ جي مقامي مرڪزي حيثيت جي نشاندهي ڪن ٿيون.<ref name="Cluster" /><ref name="EPI" /> == ادب ۽ شخصيتون == محمدپور اوڍو ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو سنڌي ادب سان پڻ تعلق رهيو آهي. سنڌي شاعر ۽ اديب '''صوفي غلام مصطفيٰ ”آثم“ جکراڻي''' 1944ع ڌاري ٺل تعلقي مان لڏي محمدپور اوڍو ڀرسان '''فيض آباد جکراڻي''' ۾ اچي آباد ٿيو.<ref name="Asim">{{cite web |title=صوفي غلام مصطفيٰ آثم جکراڻي |url=https://books.sindhsalamat.com/author/1571/sufi-ghulam-mustafa-asim-jakhrani |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=13 September 2026 }}</ref> هن پنهنجي وڌيڪ ابتدائي تعليم محمدپور اوڍو جي پرائمري اسڪول مان حاصل ڪئي ۽ سنڌي فائنل پاس ڪيو. بعد ۾ 1952ع ۾ ڳڙهي خيرو تعلقي جي گلاب ماڙي رند ۾ پرائمري استاد مقرر ٿيو.<ref name="Asim" /> == ٻولي == سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊ ۾ گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول محمدپور اوڍو ۾ تعليم جو ذريعو '''سنڌي''' درج ٿيل آهي.<ref name="Cluster" /> علائقي جي ڪيترن پرائمري اسڪولن جا سرڪاري رڪارڊ پڻ سنڌي ميڊيم تعليم جي موجودگي ظاهر ڪن ٿا. == معيشت == محمدپور ڳڙهي خيرو تعلقي جي بنيادي طور ڳوٺاڻي ۽ زرعي علائقي ۾ واقع آهي. علائقي جي روزگار ۽ معاشي سرگرمين ۾ زراعت، مال پالڻ ۽ انهن سان لاڳاپيل ڳوٺاڻيون سرگرميون اهم حيثيت رکن ٿيون. ڳڙهي خيرو تعلقي جي ٻين حصن وانگر محمدپور جي آباد زمينن لاءِ نهري آبپاشي اهم آهي. تعلقي جي روينيو جاگرافي ۾ [[نئون واهه]]، [[لال واهه]]، [[هزار واهه (ڳڙهي خيرو)|هزار واهه]]، [[گل واهه (ڳڙهي خيرو)|گل واهه]] ۽ [[سوني واهه]] جهڙيون ديهون پڻ ان نهري زرعي پسمنظر جي عڪاسي ڪن ٿيون.<ref name="Dehs" /> == انتظامي حدن ۾ تبديليون == محمدپور بابت پراڻن سرڪاري دستاويزن کي استعمال ڪرڻ وقت حدبنديءَ جي تبديلين جو خيال رکڻ ضروري آهي. 2015ع جي تعليمي رڪارڊ ۾ ڪيترائي موجوده شيرانپور وارا اسڪول '''5-Muhammad Pur''' هيٺ درج هئا.<ref name="SAT2015" /> بعد ۾ مڪاني حڪومت جي نئين حدبنديءَ ۾ [[شيرانپور]] کي الڳ يونين ڪائونسل جي حيثيت ڏني وئي.<ref name="LG2022" /> ان ڪري پراڻي محمدپور يو سي جو جاگرافيائي دائرو موجوده محمدپور يو سي کان وڏو ٿي سگهي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] * [[ڳڙهي خيرو]] * [[محمدپور اوڍو]] * [[شيرانپور]] * [[ڪور خيرو]] * [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]] * [[خدا آباد يونين ڪائونسل]] * [[جهانپور]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقو]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقي جون ديهون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] ku3arkdi5m5mhnvdxgdidvno6jet22f 411968 411967 2026-09-13T15:50:15Z Intisar Ali 8681 411968 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڳڙهي خيرو تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = محمدپور | other_name = محمدپور اوڍو | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ محمدپور جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''محمدپور'''، جنهن جي مرڪزي آباديءَ کي سرڪاري رڪارڊن ۾ '''محمدپور اوڍو''' پڻ لکيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] جي هڪ [[يونين ڪائونسل]] آهي.<ref name="LG2022">{{cite web |title=Names of Councils and their Number of Wards in Larkana Division |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=Local Government & Housing Town Planning Department, Government of Sindh |date=27 April 2022 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> محمدپور نالي هڪ روينيو ديهه پڻ ڳڙهي خيرو تعلقي ۾ موجود آهي.<ref name="Dehs">{{cite web |title=ڳڙهي خيرو |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-garhi-khairo/ |website=سنڌ ائٽلس |language=sd |access-date=13 September 2026 }}</ref> == نالو == مختلف سرڪاري دستاويزن ۾ هن علائقي لاءِ '''محمدپور''' ۽ '''محمدپور اوڍو''' ٻئي نالا استعمال ٿين ٿا. سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري يونين ڪائونسل کي ''محمد پور'' لکي ٿي، جڏهن ته مرڪزي آبادي ۽ تعليمي ادارن لاءِ ''محمد پور اوڍو'' جو نالو پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿيل آهي.<ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=School Directory, District Jacobabad |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/12-District_Jacobabad.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سنڌ پوليس جي سرڪاري رڪارڊ ۾ پڻ پتا '''ڳوٺ محمدپور اوڍو، پوسٽ آفيس محمدپور اوڍو، تعلقو ڳڙهي خيرو، ضلعو جيڪب آباد''' جي صورت ۾ لکيل ملن ٿا.<ref name="Police">{{cite web |title=District Jacobabad Candidates Verification List |url=https://sbvs.sindhpolice.gov.pk/images/67272509a818a.pdf |publisher=سنڌ پوليس |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == انتظام == محمدپور [[ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد]] جي ڳڙهي خيرو تعلقي واري حصي جي يونين ڪائونسلن مان هڪ آهي.<ref name="LG2022" /> سنڌ حڪومت جي تعليمي انتظامي رڪارڊ ۾ به '''جيڪب آباد– ڳڙهي خيرو – محمد پور''' کي هڪ الڳ يونين ڪائونسل طور مسلسل استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="Budget2015">{{cite web |title=District Education Budget 2015–16, Jacobabad |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Jacobabad.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |year=2015 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> پراڻي تعليمي ڪوڊنگ ۾ هن کي '''5-محمد پور ''' لکيو ويندو هو.<ref name="SAT2015">{{cite web |title=Standardized Achievement Test Schedule, District Jacobabad |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SAT/SAT%20Time%20Schedule%2006-02-2015.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |year=2015 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> هي پراڻو تعليمي يو سي نمبر هو؛ ان کي موجوده مڪاني حڪومت جي نمبرنگ سان لازمي طور هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي. == ديهه محمدپور == '''محمدپور''' ڳڙهي خيرو تعلقي جي هڪ روينيو ديهه پڻ آهي. [[بورڊ آف روينيو سنڌ]] تي ٻڌل تعلقي جي ديهن واري فهرست ۾ محمدپور '''ديهه نمبر 42''' طور درج آهي.<ref name="Dehs" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#3E6B89;color:white;" | ديهه نمبر ! style="background:#3E6B89;color:white;" | ديهه |- | 40 || [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]] |- | 41 || [[مراد علي]] |- | 42 || '''محمدپور''' |- | 43 || [[نئون واهه]] |- | 44 || [[ناظم آباد (ڳڙهي خيرو)|ناظم آباد]] |} يونين ڪائونسل محمدپور، ديهه محمدپور ۽ ڳوٺ محمدپور اوڍو انتظامي ۽ شمارياتي لحاظ کان لازمي طور هڪ ئي حد نه آهن؛ تنهنڪري هڪ سطح جي آباديءَ جا انگ ٻي سطح لاءِ استعمال نه ڪرڻ گهرجن. == تعليم == محمدپور ڳڙهي خيرو تعلقي جي اهم ڳوٺاڻن تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جي موجوده تعليمي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول محمدپور اوڍو''' محمدپور ڪلسٽر جو مرڪزي ادارو درج آهي.<ref name="Cluster">{{cite web |title=Cluster Wise School List, District Jacobabad |url=https://www.scribd.com/document/1060812218/New-Remaining-GT-SC-Cluster-Wise-Jacobabad |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> اسڪول جو سيمس ڪوڊ '''412010388''' آهي ۽ تعليم جو ذريعو '''سنڌي''' درج ٿيل آهي.<ref name="Cluster" /> سنڌ جي تعليمي ڊيٽا موجب محمدپور اوڍو ۾ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي لاءِ سيڪنڊري سطح جا ادارا موجود آهن، جن ۾: * '''گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول محمدپور اوڍو''' * '''گورنمينٽ گرلس هاءِ اسڪول محمدپور اوڍو''' شامل آهن.<ref name="EducationData">{{cite web |title=District Jacobabad School Data |url=https://www.stepon.pk/district/Jacobabad |website=Step On |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> تعليمي انگن موجب گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول محمدپور اوڍو ۾ 15 استاد ۽ 1,171 شاگرد، جڏهن ته گورنمينٽ گرلس هاءِ اسڪول محمدپور اوڍو ۾ 9 استاد ۽ 506 شاگرد درج آهن.<ref name="EducationData" /> == پرائمري تعليم == محمدپور يونين ڪائونسل جي مختلف ڳوٺاڻن آبادين ۾ سرڪاري پرائمري اسڪولن جو وسيع نيٽ ورڪ موجود آهي. سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري ۽ تعليمي بجيٽ رڪارڊ ۾ محمدپور هيٺ ڪيترائي اسڪول درج ٿيل آهن.<ref name="SchoolDirectory" /><ref name="Budget2015" /> انهن ۾: * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول امام الدين بروهي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول فيض محمد خان جکراڻي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول عزيز الله کوسو عرف محمد شريف''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول خالق داد بروهي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول نيڪ محمد کوسو''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول نذير جکراڻي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول در محمد بروهي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول شاهه بخش بروهي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول عرض محمد جمالي''' شامل آهن.<ref name="Budget2015" /><ref name="SAT2015" /> سرڪاري اسڪول ڊائريڪٽري ۾ وڌيڪ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول علي شير جکراڻي''' ۽ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول سيد عبدالوهاب شاهه''' پڻ محمدپور يو سي هيٺ درج آهن.<ref name="SchoolDirectory" /> == ڳوٺ ۽ تعليمي آباديون == سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري مان محمدپور يونين ڪائونسل سان لاڳاپيل ڪيترين ننڍين ڳوٺاڻين آبادين جا نالا معلوم ٿين ٿا. انهن ۾ '''علي شير جکراڻي'''، '''پير جان جکراڻي'''، '''علي شاهه'''، '''در محمد بروهي'''، '''شاهه بخش بروهي'''، '''محمد مراد جکراڻي'''، '''نذير جکراڻي''' ۽ ٻين آبادين جا نالا شامل آهن.<ref name="SchoolDirectory" /><ref name="SAT2015" /> اسڪول ڊائريڪٽري ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول قادر بخش جکراڻي عرف اشرف علي ٿهيم'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول پير جان جکراڻي''' ۽ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول علي شاهه''' پڻ محمدپور سان درج ٿيل آهن.<ref name="SchoolDirectory" /> == صحت == محمدپور ۾ سرڪاري بنيادي صحت مرڪز موجود آهي. وفاقي ڊائريڪٽوريٽ آف اميونائيزيشن جي مارچ 2023ع واري سنڌ جي حفاظتي ٽڪن جي مرڪزن جي فهرست ۾: '''ضلعو جيڪب آباد → تعلقو ڳڙهي خيرو → محمدپور اوڍو → بي ايڇ يو محمدپور''' درج ٿيل آهي.<ref name="EPI">{{cite web |title=List of EPI Centers in Sindh |url=https://www.epi.gov.pk/wp-content/uploads/2023/04/List-of-EPI-Centers-in-Sindh_March-2023.pdf |publisher=Federal Directorate of Immunization, Government of Pakistan |date=March 2023 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ان رڪارڊ موجب '''بي ايڇ يو محمدپور''' سرڪاري حفاظتي ٽڪن جي مرڪزن مان هڪ آهي.<ref name="EPI" /> محمدپور ۾ ماءُ ۽ ٻار جي صحت سان لاڳاپيل مرڪز جي موجودگيءَ جو ذڪر ٻين صحت جي سهولتن واري رڪارڊ ۾ پڻ ملي ٿو، جتي '''ايم سي ايڇ محمدپور''' کي جيڪب آباد ضلعي جي صحت مرڪزن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="HealthCentre">{{cite web |title=Healthcare Centers in Sindh Districts |url=https://www.scribd.com/document/712606904/Centers |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == بنيادي صحت بابت مطالعي ۾ محمدپور == سنڌ جي بنيادي صحت جي سرڪاري-خانگي ڀائيواري واري ماڊل بابت 2019ع جي اثرائتي جائزي واري مطالعي ۾ '''بي ايڇ يو پلس شيرانپور''' کي ان وقت واري '''محمدپور يو سي، تعلقو ڳڙهي خيرو''' هيٺ ڏيکاريو ويو هو.<ref name="HealthStudy">{{cite web |title=Assessing the Health Outcomes of Target Population of Primary Health Care Service Delivery Model Public-Private Partnership |url=https://www.researchgate.net/publication/383850630_Assessing_the_health_outcomes_of_target_population_of_Primary_Health_Care_Service_delivery_model_public-private_partnership_as_compared_to_traditional_public_service_delivery_Key_findings_of_Impact_As |year=2019 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> هي پراڻي حدبنديءَ جو رڪارڊ آهي. موجوده مڪاني حڪومت ۾ [[شيرانپور]] پاڻ الڳ يونين ڪائونسل آهي، تنهنڪري پراڻي صحت واري حدبنديءَ کي موجوده محمدپور يو سي جي حدن طور استعمال نه ڪرڻ گهرجي. == محمدپور اوڍو == '''محمدپور اوڍو''' محمدپور يونين ڪائونسل سان لاڳاپيل مرڪزي ۽ نمايان آبادي آهي. سنڌ حڪومت جي تعليم، صحت ۽ ٻين سرڪاري رڪارڊن ۾ هن نالي جو مسلسل استعمال ملي ٿو.<ref name="Cluster" /><ref name="EPI" /> سنڌ پوليس جي رڪارڊ ۾ محمدپور اوڍو کي صاف لفظن ۾ '''تعلقو ڳڙهي خيرو، ضلعو جيڪب آباد''' سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Police" /> تعليمي ۽ صحت جون اهم سهولتون، جهڙوڪ گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول محمدپور اوڍو ۽ بي ايڇ يو محمدپور، هن آباديءَ جي مقامي مرڪزي حيثيت جي نشاندهي ڪن ٿيون.<ref name="Cluster" /><ref name="EPI" /> == ادب ۽ شخصيتون == محمدپور اوڍو ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو سنڌي ادب سان پڻ تعلق رهيو آهي. سنڌي شاعر ۽ اديب '''صوفي غلام مصطفيٰ ”آثم“ جکراڻي''' 1944ع ڌاري ٺل تعلقي مان لڏي محمدپور اوڍو ڀرسان '''فيض آباد جکراڻي''' ۾ اچي آباد ٿيو.<ref name="Asim">{{cite web |title=صوفي غلام مصطفيٰ آثم جکراڻي |url=https://books.sindhsalamat.com/author/1571/sufi-ghulam-mustafa-asim-jakhrani |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=13 September 2026 }}</ref> هن پنهنجي وڌيڪ ابتدائي تعليم محمدپور اوڍو جي پرائمري اسڪول مان حاصل ڪئي ۽ سنڌي فائنل پاس ڪيو. بعد ۾ 1952ع ۾ ڳڙهي خيرو تعلقي جي گلاب ماڙي رند ۾ پرائمري استاد مقرر ٿيو.<ref name="Asim" /> == ٻولي == سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊ ۾ گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول محمدپور اوڍو ۾ تعليم جو ذريعو '''سنڌي''' درج ٿيل آهي.<ref name="Cluster" /> علائقي جي ڪيترن پرائمري اسڪولن جا سرڪاري رڪارڊ پڻ سنڌي ميڊيم تعليم جي موجودگي ظاهر ڪن ٿا. == معيشت == محمدپور ڳڙهي خيرو تعلقي جي بنيادي طور ڳوٺاڻي ۽ زرعي علائقي ۾ واقع آهي. علائقي جي روزگار ۽ معاشي سرگرمين ۾ زراعت، مال پالڻ ۽ انهن سان لاڳاپيل ڳوٺاڻيون سرگرميون اهم حيثيت رکن ٿيون. ڳڙهي خيرو تعلقي جي ٻين حصن وانگر محمدپور جي آباد زمينن لاءِ نهري آبپاشي اهم آهي. تعلقي جي روينيو جاگرافي ۾ [[نئون واهه]]، [[لال واهه]]، [[هزار واهه (ڳڙهي خيرو)|هزار واهه]]، [[گل واهه (ڳڙهي خيرو)|گل واهه]] ۽ [[سوني واهه]] جهڙيون ديهون پڻ ان نهري زرعي پسمنظر جي عڪاسي ڪن ٿيون.<ref name="Dehs" /> == انتظامي حدن ۾ تبديليون == محمدپور بابت پراڻن سرڪاري دستاويزن کي استعمال ڪرڻ وقت حدبنديءَ جي تبديلين جو خيال رکڻ ضروري آهي. 2015ع جي تعليمي رڪارڊ ۾ ڪيترائي موجوده شيرانپور وارا اسڪول '''5-Muhammad Pur''' هيٺ درج هئا.<ref name="SAT2015" /> بعد ۾ مڪاني حڪومت جي نئين حدبنديءَ ۾ [[شيرانپور]] کي الڳ يونين ڪائونسل جي حيثيت ڏني وئي.<ref name="LG2022" /> ان ڪري پراڻي محمدپور يو سي جو جاگرافيائي دائرو موجوده محمدپور يو سي کان وڏو ٿي سگهي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] * [[ڳڙهي خيرو]] * [[محمدپور اوڍو]] * [[شيرانپور]] * [[ڪور خيرو]] * [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]] * [[خدا آباد يونين ڪائونسل]] * [[جهانپور]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقو]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقي جون ديهون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] cglmd8s6by16n42u2jzq4v1okirlbsh 411969 411968 2026-09-13T15:51:45Z Intisar Ali 8681 411969 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڳڙهي خيرو تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = محمدپور | other_name = محمدپور اوڍو | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ محمدپور جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''محمدپور'''، جنهن جي مرڪزي آباديءَ کي سرڪاري رڪارڊن ۾ '''محمدپور اوڍو''' پڻ لکيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] جي هڪ [[يونين ڪائونسل]] آهي.<ref name="LG2022">{{cite web |title=Names of Councils and their Number of Wards in Larkana Division |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=Local Government & Housing Town Planning Department, Government of Sindh |date=27 April 2022 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> محمدپور نالي هڪ روينيو ديهه پڻ ڳڙهي خيرو تعلقي ۾ موجود آهي.<ref name="Dehs">{{cite web |title=ڳڙهي خيرو |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-garhi-khairo/ |website=سنڌ ائٽلس |language=sd |access-date=13 September 2026 }}</ref> == نالو == مختلف سرڪاري دستاويزن ۾ هن علائقي لاءِ '''محمدپور''' ۽ '''محمدپور اوڍو''' ٻئي نالا استعمال ٿين ٿا. سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري يونين ڪائونسل کي ''محمد پور'' لکي ٿي، جڏهن ته مرڪزي آبادي ۽ تعليمي ادارن لاءِ ''محمد پور اوڍو'' جو نالو پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿيل آهي.<ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=School Directory, District Jacobabad |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/12-District_Jacobabad.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سنڌ پوليس جي سرڪاري رڪارڊ ۾ پڻ پتا '''ڳوٺ محمدپور اوڍو، پوسٽ آفيس محمدپور اوڍو، تعلقو ڳڙهي خيرو، ضلعو جيڪب آباد''' جي صورت ۾ لکيل ملن ٿا.<ref name="Police">{{cite web |title=District Jacobabad Candidates Verification List |url=https://sbvs.sindhpolice.gov.pk/images/67272509a818a.pdf |publisher=سنڌ پوليس |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == انتظام == محمدپور [[ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد]] جي ڳڙهي خيرو تعلقي واري حصي جي يونين ڪائونسلن مان هڪ آهي.<ref name="LG2022" /> سنڌ حڪومت جي تعليمي انتظامي رڪارڊ ۾ به '''جيڪب آباد– ڳڙهي خيرو – محمد پور''' کي هڪ الڳ يونين ڪائونسل طور مسلسل استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="Budget2015">{{cite web |title=District Education Budget 2015–16, Jacobabad |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Jacobabad.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |year=2015 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> پراڻي تعليمي ڪوڊنگ ۾ هن کي '''5-محمد پور ''' لکيو ويندو هو.<ref name="SAT2015">{{cite web |title=Standardized Achievement Test Schedule, District Jacobabad |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SAT/SAT%20Time%20Schedule%2006-02-2015.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |year=2015 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> هي پراڻو تعليمي يو سي نمبر هو؛ ان کي موجوده مڪاني حڪومت جي نمبرنگ سان لازمي طور هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي. == ديهه محمدپور == '''محمدپور''' ڳڙهي خيرو تعلقي جي هڪ روينيو ديهه پڻ آهي. [[بورڊ آف روينيو سنڌ]] تي ٻڌل تعلقي جي ديهن واري فهرست ۾ محمدپور '''ديهه نمبر 42''' طور درج آهي.<ref name="Dehs" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#3E6B89;color:white;" | ديهه نمبر ! style="background:#3E6B89;color:white;" | ديهه |- | 40 || [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]] |- | 41 || [[مراد علي]] |- | 42 || '''محمدپور''' |- | 43 || [[نئون واهه]] |- | 44 || [[ناظم آباد (ڳڙهي خيرو)|ناظم آباد]] |} يونين ڪائونسل محمدپور، ديهه محمدپور ۽ ڳوٺ محمدپور اوڍو انتظامي ۽ شمارياتي لحاظ کان لازمي طور هڪ ئي حد نه آهن؛ تنهنڪري هڪ سطح جي آباديءَ جا انگ ٻي سطح لاءِ استعمال نه ڪرڻ گهرجن. == تعليم == محمدپور ڳڙهي خيرو تعلقي جي اهم ڳوٺاڻن تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جي موجوده تعليمي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول محمدپور اوڍو''' محمدپور ڪلسٽر جو مرڪزي ادارو درج آهي.<ref name="Cluster">{{cite web |title=Cluster Wise School List, District Jacobabad |url=https://www.scribd.com/document/1060812218/New-Remaining-GT-SC-Cluster-Wise-Jacobabad |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> اسڪول جو سيمس ڪوڊ '''412010388''' آهي ۽ تعليم جو ذريعو '''سنڌي''' درج ٿيل آهي.<ref name="Cluster" /> سنڌ جي تعليمي ڊيٽا موجب محمدپور اوڍو ۾ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي لاءِ سيڪنڊري سطح جا ادارا موجود آهن، جن ۾: * '''گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول محمدپور اوڍو''' * '''گورنمينٽ گرلس هاءِ اسڪول محمدپور اوڍو''' شامل آهن.<ref name="EducationData">{{cite web |title=District Jacobabad School Data |url=https://www.stepon.pk/district/Jacobabad |website=Step On |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> تعليمي انگن موجب گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول محمدپور اوڍو ۾ 15 استاد ۽ 1,171 شاگرد، جڏهن ته گورنمينٽ گرلس هاءِ اسڪول محمدپور اوڍو ۾ 9 استاد ۽ 506 شاگرد درج آهن.<ref name="EducationData" /> == پرائمري تعليم == محمدپور يونين ڪائونسل جي مختلف ڳوٺاڻن آبادين ۾ سرڪاري پرائمري اسڪولن جو وسيع نيٽ ورڪ موجود آهي. سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري ۽ تعليمي بجيٽ رڪارڊ ۾ محمدپور هيٺ ڪيترائي اسڪول درج ٿيل آهن.<ref name="SchoolDirectory" /><ref name="Budget2015" /> انهن ۾: * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول امام الدين بروهي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول فيض محمد خان جکراڻي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول عزيز الله کوسو عرف محمد شريف''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول خالق داد بروهي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول نيڪ محمد کوسو''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول نذير جکراڻي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول در محمد بروهي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول شاهه بخش بروهي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول عرض محمد جمالي''' شامل آهن.<ref name="Budget2015" /><ref name="SAT2015" /> سرڪاري اسڪول ڊائريڪٽري ۾ وڌيڪ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول علي شير جکراڻي''' ۽ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول سيد عبدالوهاب شاهه''' پڻ محمدپور يو سي هيٺ درج آهن.<ref name="SchoolDirectory" /> == ڳوٺ ۽ تعليمي آباديون == سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري مان محمدپور يونين ڪائونسل سان لاڳاپيل ڪيترين ننڍين ڳوٺاڻين آبادين جا نالا معلوم ٿين ٿا. انهن ۾ '''علي شير جکراڻي'''، '''پير جان جکراڻي'''، '''علي شاهه'''، '''در محمد بروهي'''، '''شاهه بخش بروهي'''، '''محمد مراد جکراڻي'''، '''نذير جکراڻي''' ۽ ٻين آبادين جا نالا شامل آهن.<ref name="SchoolDirectory" /><ref name="SAT2015" /> اسڪول ڊائريڪٽري ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول قادر بخش جکراڻي عرف اشرف علي ٿهيم'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول پير جان جکراڻي''' ۽ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول علي شاهه''' پڻ محمدپور سان درج ٿيل آهن.<ref name="SchoolDirectory" /> == صحت == محمدپور ۾ سرڪاري بنيادي صحت مرڪز موجود آهي. وفاقي ڊائريڪٽوريٽ آف اميونائيزيشن جي مارچ 2023ع واري سنڌ جي حفاظتي ٽڪن جي مرڪزن جي فهرست ۾: '''ضلعو جيڪب آباد → تعلقو ڳڙهي خيرو → محمدپور اوڍو → بي ايڇ يو محمدپور''' درج ٿيل آهي.<ref name="EPI">{{cite web |title=List of EPI Centers in Sindh |url=https://www.epi.gov.pk/wp-content/uploads/2023/04/List-of-EPI-Centers-in-Sindh_March-2023.pdf |publisher=Federal Directorate of Immunization, Government of Pakistan |date=March 2023 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ان رڪارڊ موجب '''بي ايڇ يو محمدپور''' سرڪاري حفاظتي ٽڪن جي مرڪزن مان هڪ آهي.<ref name="EPI" /> محمدپور ۾ ماءُ ۽ ٻار جي صحت سان لاڳاپيل مرڪز جي موجودگيءَ جو ذڪر ٻين صحت جي سهولتن واري رڪارڊ ۾ پڻ ملي ٿو، جتي '''ايم سي ايڇ محمدپور''' کي جيڪب آباد ضلعي جي صحت مرڪزن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="HealthCentre">{{cite web |title=Healthcare Centers in Sindh Districts |url=https://www.scribd.com/document/712606904/Centers |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == بنيادي صحت بابت مطالعي ۾ محمدپور == سنڌ جي بنيادي صحت جي سرڪاري-خانگي ڀائيواري واري ماڊل بابت 2019ع جي اثرائتي جائزي واري مطالعي ۾ '''بي ايڇ يو پلس شيرانپور''' کي ان وقت واري '''محمدپور يو سي، تعلقو ڳڙهي خيرو''' هيٺ ڏيکاريو ويو هو.<ref name="HealthStudy">{{cite web |title=Assessing the Health Outcomes of Target Population of Primary Health Care Service Delivery Model Public-Private Partnership |url=https://www.researchgate.net/publication/383850630_Assessing_the_health_outcomes_of_target_population_of_Primary_Health_Care_Service_delivery_model_public-private_partnership_as_compared_to_traditional_public_service_delivery_Key_findings_of_Impact_As |year=2019 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> هي پراڻي حدبنديءَ جو رڪارڊ آهي. موجوده مڪاني حڪومت ۾ [[شيرانپور]] پاڻ الڳ يونين ڪائونسل آهي، تنهنڪري پراڻي صحت واري حدبنديءَ کي موجوده محمدپور يو سي جي حدن طور استعمال نه ڪرڻ گهرجي. == محمدپور اوڍو == '''محمدپور اوڍو''' محمدپور يونين ڪائونسل سان لاڳاپيل مرڪزي ۽ نمايان آبادي آهي. سنڌ حڪومت جي تعليم، صحت ۽ ٻين سرڪاري رڪارڊن ۾ هن نالي جو مسلسل استعمال ملي ٿو.<ref name="Cluster" /><ref name="EPI" /> سنڌ پوليس جي رڪارڊ ۾ محمدپور اوڍو کي صاف لفظن ۾ '''تعلقو ڳڙهي خيرو، ضلعو جيڪب آباد''' سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Police" /> تعليمي ۽ صحت جون اهم سهولتون، جهڙوڪ گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول محمدپور اوڍو ۽ بي ايڇ يو محمدپور، هن آباديءَ جي مقامي مرڪزي حيثيت جي نشاندهي ڪن ٿيون.<ref name="Cluster" /><ref name="EPI" /> == ادب ۽ شخصيتون == محمدپور اوڍو ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو سنڌي ادب سان پڻ تعلق رهيو آهي. سنڌي شاعر ۽ اديب '''صوفي غلام مصطفيٰ ”آثم“ جکراڻي''' 1944ع ڌاري ٺل تعلقي مان لڏي محمدپور اوڍو ڀرسان '''فيض آباد جکراڻي''' ۾ اچي آباد ٿيو.<ref name="Asim">{{cite web |title=صوفي غلام مصطفيٰ آثم جکراڻي |url=https://books.sindhsalamat.com/author/1571/sufi-ghulam-mustafa-asim-jakhrani |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=13 September 2026 }}</ref> هن پنهنجي وڌيڪ ابتدائي تعليم محمدپور اوڍو جي پرائمري اسڪول مان حاصل ڪئي ۽ سنڌي فائنل پاس ڪيو. بعد ۾ 1952ع ۾ ڳڙهي خيرو تعلقي جي گلاب ماڙي رند ۾ پرائمري استاد مقرر ٿيو.<ref name="Asim" /> == ٻولي == سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊ ۾ گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول محمدپور اوڍو ۾ تعليم جو ذريعو '''سنڌي''' درج ٿيل آهي.<ref name="Cluster" /> علائقي جي ڪيترن پرائمري اسڪولن جا سرڪاري رڪارڊ پڻ سنڌي ميڊيم تعليم جي موجودگي ظاهر ڪن ٿا. == معيشت == محمدپور ڳڙهي خيرو تعلقي جي بنيادي طور ڳوٺاڻي ۽ زرعي علائقي ۾ واقع آهي. علائقي جي روزگار ۽ معاشي سرگرمين ۾ زراعت، مال پالڻ ۽ انهن سان لاڳاپيل ڳوٺاڻيون سرگرميون اهم حيثيت رکن ٿيون. ڳڙهي خيرو تعلقي جي ٻين حصن وانگر محمدپور جي آباد زمينن لاءِ نهري آبپاشي اهم آهي. تعلقي جي روينيو جاگرافي ۾ [[نئون واھ]]، [[لال واھ]]، [[هزار واھ (ڳڙهي خيرو)|هزار واھ]]، [[گل واھ (ڳڙهي خيرو)|گل واھ]] ۽ [[سوني واھ]] جهڙيون ديهون پڻ ان نهري زرعي پسمنظر جي عڪاسي ڪن ٿيون.<ref name="Dehs" /> == انتظامي حدن ۾ تبديليون == محمدپور بابت پراڻن سرڪاري دستاويزن کي استعمال ڪرڻ وقت حدبنديءَ جي تبديلين جو خيال رکڻ ضروري آهي. 2015ع جي تعليمي رڪارڊ ۾ ڪيترائي موجوده شيرانپور وارا اسڪول '''5-Muhammad Pur''' هيٺ درج هئا.<ref name="SAT2015" /> بعد ۾ مڪاني حڪومت جي نئين حدبنديءَ ۾ [[شيرانپور]] کي الڳ يونين ڪائونسل جي حيثيت ڏني وئي.<ref name="LG2022" /> ان ڪري پراڻي محمدپور يو سي جو جاگرافيائي دائرو موجوده محمدپور يو سي کان وڏو ٿي سگهي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] * [[ڳڙهي خيرو]] * [[محمدپور اوڍو]] * [[شيرانپور]] * [[ڪور خيرو]] * [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]] * [[خدا آباد يونين ڪائونسل]] * [[جهانپور]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقو]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقي جون ديهون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] lt0ru7qe6ustq0zojgkhhaxyom2vgbx 411970 411969 2026-09-13T15:52:08Z Intisar Ali 8681 411970 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڳڙهي خيرو تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = محمدپور | other_name = محمدپور اوڍو | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ محمدپور جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''محمدپور'''، جنهن جي مرڪزي آباديءَ کي سرڪاري رڪارڊن ۾ '''محمدپور اوڍو''' پڻ لکيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] جي هڪ [[يونين ڪائونسل]] آهي.<ref name="LG2022">{{cite web |title=Names of Councils and their Number of Wards in Larkana Division |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=Local Government & Housing Town Planning Department, Government of Sindh |date=27 April 2022 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> محمدپور نالي هڪ روينيو ديهه پڻ ڳڙهي خيرو تعلقي ۾ موجود آهي.<ref name="Dehs">{{cite web |title=ڳڙهي خيرو |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-garhi-khairo/ |website=سنڌ ائٽلس |language=sd |access-date=13 September 2026 }}</ref> == نالو == مختلف سرڪاري دستاويزن ۾ هن علائقي لاءِ '''محمدپور''' ۽ '''محمدپور اوڍو''' ٻئي نالا استعمال ٿين ٿا. سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري يونين ڪائونسل کي ''محمد پور'' لکي ٿي، جڏهن ته مرڪزي آبادي ۽ تعليمي ادارن لاءِ ''محمد پور اوڍو'' جو نالو پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿيل آهي.<ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=School Directory, District Jacobabad |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/12-District_Jacobabad.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سنڌ پوليس جي سرڪاري رڪارڊ ۾ پڻ پتا '''ڳوٺ محمدپور اوڍو، پوسٽ آفيس محمدپور اوڍو، تعلقو ڳڙهي خيرو، ضلعو جيڪب آباد''' جي صورت ۾ لکيل ملن ٿا.<ref name="Police">{{cite web |title=District Jacobabad Candidates Verification List |url=https://sbvs.sindhpolice.gov.pk/images/67272509a818a.pdf |publisher=سنڌ پوليس |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == انتظام == محمدپور [[ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد]] جي ڳڙهي خيرو تعلقي واري حصي جي يونين ڪائونسلن مان هڪ آهي.<ref name="LG2022" /> سنڌ حڪومت جي تعليمي انتظامي رڪارڊ ۾ به '''جيڪب آباد– ڳڙهي خيرو – محمد پور''' کي هڪ الڳ يونين ڪائونسل طور مسلسل استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="Budget2015">{{cite web |title=District Education Budget 2015–16, Jacobabad |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Jacobabad.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |year=2015 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> پراڻي تعليمي ڪوڊنگ ۾ هن کي '''5-محمد پور ''' لکيو ويندو هو.<ref name="SAT2015">{{cite web |title=Standardized Achievement Test Schedule, District Jacobabad |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SAT/SAT%20Time%20Schedule%2006-02-2015.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |year=2015 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> هي پراڻو تعليمي يو سي نمبر هو؛ ان کي موجوده مڪاني حڪومت جي نمبرنگ سان لازمي طور هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي. == ديهه محمدپور == '''محمدپور''' ڳڙهي خيرو تعلقي جي هڪ روينيو ديهه پڻ آهي. [[بورڊ آف روينيو سنڌ]] تي ٻڌل تعلقي جي ديهن واري فهرست ۾ محمدپور '''ديهه نمبر 42''' طور درج آهي.<ref name="Dehs" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#3E6B89;color:white;" | ديهه نمبر ! style="background:#3E6B89;color:white;" | ديهه |- | 40 || [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]] |- | 41 || [[مراد علي]] |- | 42 || '''محمدپور''' |- | 43 || [[نئون واهه]] |- | 44 || [[ناظم آباد (ڳڙهي خيرو)|ناظم آباد]] |} يونين ڪائونسل محمدپور، ديهه محمدپور ۽ ڳوٺ محمدپور اوڍو انتظامي ۽ شمارياتي لحاظ کان لازمي طور هڪ ئي حد نه آهن؛ تنهنڪري هڪ سطح جي آباديءَ جا انگ ٻي سطح لاءِ استعمال نه ڪرڻ گهرجن. == تعليم == محمدپور ڳڙهي خيرو تعلقي جي اهم ڳوٺاڻن تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جي موجوده تعليمي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول محمدپور اوڍو''' محمدپور ڪلسٽر جو مرڪزي ادارو درج آهي.<ref name="Cluster">{{cite web |title=Cluster Wise School List, District Jacobabad |url=https://www.scribd.com/document/1060812218/New-Remaining-GT-SC-Cluster-Wise-Jacobabad |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> اسڪول جو سيمس ڪوڊ '''412010388''' آهي ۽ تعليم جو ذريعو '''سنڌي''' درج ٿيل آهي.<ref name="Cluster" /> سنڌ جي تعليمي ڊيٽا موجب محمدپور اوڍو ۾ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي لاءِ سيڪنڊري سطح جا ادارا موجود آهن، جن ۾: * '''گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول محمدپور اوڍو''' * '''گورنمينٽ گرلس هاءِ اسڪول محمدپور اوڍو''' شامل آهن.<ref name="EducationData">{{cite web |title=District Jacobabad School Data |url=https://www.stepon.pk/district/Jacobabad |website=Step On |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> تعليمي انگن موجب گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول محمدپور اوڍو ۾ 15 استاد ۽ 1,171 شاگرد، جڏهن ته گورنمينٽ گرلس هاءِ اسڪول محمدپور اوڍو ۾ 9 استاد ۽ 506 شاگرد درج آهن.<ref name="EducationData" /> == پرائمري تعليم == محمدپور يونين ڪائونسل جي مختلف ڳوٺاڻن آبادين ۾ سرڪاري پرائمري اسڪولن جو وسيع نيٽ ورڪ موجود آهي. سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري ۽ تعليمي بجيٽ رڪارڊ ۾ محمدپور هيٺ ڪيترائي اسڪول درج ٿيل آهن.<ref name="SchoolDirectory" /><ref name="Budget2015" /> انهن ۾: * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول امام الدين بروهي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول فيض محمد خان جکراڻي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول عزيز الله کوسو عرف محمد شريف''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول خالق داد بروهي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول نيڪ محمد کوسو''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول نذير جکراڻي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول در محمد بروهي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول شاهه بخش بروهي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول عرض محمد جمالي''' شامل آهن.<ref name="Budget2015" /><ref name="SAT2015" /> سرڪاري اسڪول ڊائريڪٽري ۾ وڌيڪ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول علي شير جکراڻي''' ۽ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول سيد عبدالوهاب شاهه''' پڻ محمدپور يو سي هيٺ درج آهن.<ref name="SchoolDirectory" /> == ڳوٺ ۽ تعليمي آباديون == سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري مان محمدپور يونين ڪائونسل سان لاڳاپيل ڪيترين ننڍين ڳوٺاڻين آبادين جا نالا معلوم ٿين ٿا. انهن ۾ '''علي شير جکراڻي'''، '''پير جان جکراڻي'''، '''علي شاهه'''، '''در محمد بروهي'''، '''شاهه بخش بروهي'''، '''محمد مراد جکراڻي'''، '''نذير جکراڻي''' ۽ ٻين آبادين جا نالا شامل آهن.<ref name="SchoolDirectory" /><ref name="SAT2015" /> اسڪول ڊائريڪٽري ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول قادر بخش جکراڻي عرف اشرف علي ٿهيم'''، '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول پير جان جکراڻي''' ۽ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول علي شاهه''' پڻ محمدپور سان درج ٿيل آهن.<ref name="SchoolDirectory" /> == صحت == محمدپور ۾ سرڪاري بنيادي صحت مرڪز موجود آهي. وفاقي ڊائريڪٽوريٽ آف اميونائيزيشن جي مارچ 2023ع واري سنڌ جي حفاظتي ٽڪن جي مرڪزن جي فهرست ۾: '''ضلعو جيڪب آباد → تعلقو ڳڙهي خيرو → محمدپور اوڍو → بي ايڇ يو محمدپور''' درج ٿيل آهي.<ref name="EPI">{{cite web |title=List of EPI Centers in Sindh |url=https://www.epi.gov.pk/wp-content/uploads/2023/04/List-of-EPI-Centers-in-Sindh_March-2023.pdf |publisher=Federal Directorate of Immunization, Government of Pakistan |date=March 2023 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ان رڪارڊ موجب '''بي ايڇ يو محمدپور''' سرڪاري حفاظتي ٽڪن جي مرڪزن مان هڪ آهي.<ref name="EPI" /> محمدپور ۾ ماءُ ۽ ٻار جي صحت سان لاڳاپيل مرڪز جي موجودگيءَ جو ذڪر ٻين صحت جي سهولتن واري رڪارڊ ۾ پڻ ملي ٿو، جتي '''ايم سي ايڇ محمدپور''' کي جيڪب آباد ضلعي جي صحت مرڪزن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="HealthCentre">{{cite web |title=Healthcare Centers in Sindh Districts |url=https://www.scribd.com/document/712606904/Centers |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == بنيادي صحت بابت مطالعي ۾ محمدپور == سنڌ جي بنيادي صحت جي سرڪاري-خانگي ڀائيواري واري ماڊل بابت 2019ع جي اثرائتي جائزي واري مطالعي ۾ '''بي ايڇ يو پلس شيرانپور''' کي ان وقت واري '''محمدپور يو سي، تعلقو ڳڙهي خيرو''' هيٺ ڏيکاريو ويو هو.<ref name="HealthStudy">{{cite web |title=Assessing the Health Outcomes of Target Population of Primary Health Care Service Delivery Model Public-Private Partnership |url=https://www.researchgate.net/publication/383850630_Assessing_the_health_outcomes_of_target_population_of_Primary_Health_Care_Service_delivery_model_public-private_partnership_as_compared_to_traditional_public_service_delivery_Key_findings_of_Impact_As |year=2019 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> هي پراڻي حدبنديءَ جو رڪارڊ آهي. موجوده مڪاني حڪومت ۾ [[شيرانپور]] پاڻ الڳ يونين ڪائونسل آهي، تنهنڪري پراڻي صحت واري حدبنديءَ کي موجوده محمدپور يو سي جي حدن طور استعمال نه ڪرڻ گهرجي. == محمدپور اوڍو == '''محمدپور اوڍو''' محمدپور يونين ڪائونسل سان لاڳاپيل مرڪزي ۽ نمايان آبادي آهي. سنڌ حڪومت جي تعليم، صحت ۽ ٻين سرڪاري رڪارڊن ۾ هن نالي جو مسلسل استعمال ملي ٿو.<ref name="Cluster" /><ref name="EPI" /> سنڌ پوليس جي رڪارڊ ۾ محمدپور اوڍو کي صاف لفظن ۾ '''تعلقو ڳڙهي خيرو، ضلعو جيڪب آباد''' سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Police" /> تعليمي ۽ صحت جون اهم سهولتون، جهڙوڪ گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول محمدپور اوڍو ۽ بي ايڇ يو محمدپور، هن آباديءَ جي مقامي مرڪزي حيثيت جي نشاندهي ڪن ٿيون.<ref name="Cluster" /><ref name="EPI" /> == ادب ۽ شخصيتون == محمدپور اوڍو ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو سنڌي ادب سان پڻ تعلق رهيو آهي. سنڌي شاعر ۽ اديب '''صوفي غلام مصطفيٰ ”آثم“ جکراڻي''' 1944ع ڌاري ٺل تعلقي مان لڏي محمدپور اوڍو ڀرسان '''فيض آباد جکراڻي''' ۾ اچي آباد ٿيو.<ref name="Asim">{{cite web |title=صوفي غلام مصطفيٰ آثم جکراڻي |url=https://books.sindhsalamat.com/author/1571/sufi-ghulam-mustafa-asim-jakhrani |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=13 September 2026 }}</ref> هن پنهنجي وڌيڪ ابتدائي تعليم محمدپور اوڍو جي پرائمري اسڪول مان حاصل ڪئي ۽ سنڌي فائنل پاس ڪيو. بعد ۾ 1952ع ۾ ڳڙهي خيرو تعلقي جي گلاب ماڙي رند ۾ پرائمري استاد مقرر ٿيو.<ref name="Asim" /> == ٻولي == سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊ ۾ گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول محمدپور اوڍو ۾ تعليم جو ذريعو '''سنڌي''' درج ٿيل آهي.<ref name="Cluster" /> علائقي جي ڪيترن پرائمري اسڪولن جا سرڪاري رڪارڊ پڻ سنڌي ميڊيم تعليم جي موجودگي ظاهر ڪن ٿا. == معيشت == محمدپور ڳڙهي خيرو تعلقي جي بنيادي طور ڳوٺاڻي ۽ زرعي علائقي ۾ واقع آهي. علائقي جي روزگار ۽ معاشي سرگرمين ۾ زراعت، مال پالڻ ۽ انهن سان لاڳاپيل ڳوٺاڻيون سرگرميون اهم حيثيت رکن ٿيون. ڳڙهي خيرو تعلقي جي ٻين حصن وانگر محمدپور جي آباد زمينن لاءِ نهري آبپاشي اهم آهي. تعلقي جي روينيو جاگرافي ۾ [[نئون واھ]]، [[لال واھ]]، [[هزار واھ (ڳڙهي خيرو)|هزار واھ]]، [[گل واھ (ڳڙهي خيرو)|گل واھ]] ۽ [[سوني واھ]] جهڙيون ديهون پڻ ان نهري زرعي پسمنظر جي عڪاسي ڪن ٿيون.<ref name="Dehs" /> == انتظامي حدن ۾ تبديليون == محمدپور بابت پراڻن سرڪاري دستاويزن کي استعمال ڪرڻ وقت حدبنديءَ جي تبديلين جو خيال رکڻ ضروري آهي. 2015ع جي تعليمي رڪارڊ ۾ ڪيترائي موجوده شيرانپور وارا اسڪول '''5-محمد پور''' هيٺ درج هئا.<ref name="SAT2015" /> بعد ۾ مڪاني حڪومت جي نئين حدبنديءَ ۾ [[شيرانپور]] کي الڳ يونين ڪائونسل جي حيثيت ڏني وئي.<ref name="LG2022" /> ان ڪري پراڻي محمدپور يو سي جو جاگرافيائي دائرو موجوده محمدپور يو سي کان وڏو ٿي سگهي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] * [[ڳڙهي خيرو]] * [[محمدپور اوڍو]] * [[شيرانپور]] * [[ڪور خيرو]] * [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]] * [[خدا آباد يونين ڪائونسل]] * [[جهانپور]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقو]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقي جون ديهون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] cihlvefcio90lzc9ck637d9ag7cqijh 3 102777 411973 2026-09-13T17:13:04Z Mfield 22010 Mfield صفحي [[واپرائيندڙ بحث:Binzy Boi]] کي [[واپرائيندڙ بحث:OliveBrittle]] ڏانھن چوريو: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Binzy Boi|Binzy Boi]]" to "[[Special:CentralAuth/OliveBrittle|OliveBrittle]]" 411973 wikitext text/x-wiki #چوريو [[واپرائيندڙ بحث:OliveBrittle]] 6wcsflf5u4o37o8921b4me1k5d95j0d 0 102778 411975 2026-09-13T19:14:01Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/11052354|ریڈار]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 411975 wikitext text/x-wiki [[فائل:Radar_antenna.jpg|کاٻو|thumb|319x319 عڪسلون|هي هڪ ڊگهي فاصلي وارو ريڊار آهي، جنهن جو مقصد خلا ۾ شين کي ڳولڻ آهي.]] '''رئڊار''' (<small>Radar</small>) هڪ اهڙو نظام <small>آهي</small> جيڪو [[برقناطيسيت|برقي مقناطيسي]] لهرن کي استعمال ڪري حرڪت ڪندڙ ۽ بيٺل شين، جهڙوڪ [[ھوائي جھاز|هوائي جهاز]]، [[بحري جھاز]] ۽ [[گاڏي|گاڏين]] جي حد، [[اُوچائي|اوچائي]]، [[رفتار]] ۽ رخ کي سڃاڻي ٿو. rppo7az21vkvd6b2ssfproduaud2dqm 411976 411975 2026-09-13T19:18:12Z Ibne maryam 17680 /* */ 411976 wikitext text/x-wiki [[فائل:Radar_antenna.jpg|کاٻو|thumb|319x319 عڪسلون|هي هڪ ڊگهي فاصلي وارو ريڊار آهي، جنهن جو مقصد خلا ۾ شين کي ڳولڻ آهي.]] '''رئڊار''' (<small>Radar</small>) هڪ اهڙو نظام <small>آهي</small> جيڪو [[برقناطيسيت|برقي مقناطيسي]] لهرن کي استعمال ڪري حرڪت ڪندڙ ۽ بيٺل شين، جهڙوڪ [[ھوائي جھاز]]، [[بحري جھاز]] ۽ [[گاڏي|گاڏين]] جي حد، [[اُوچائي]]، [[رفتار]] ۽ رخ کي سڃاڻي ٿو. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Radars}} {{Wiktionary}} *[http://ocw.mit.edu/resources/res-ll-001-introduction-to-radar-systems-spring-2007/ MIT Video Course: Introduction to Radar Systems] A set of 10 video lectures developed at Lincoln Laboratory to develop an understanding of radar systems and technologies. *[https://www.radartutorial.eu/html/video.en.html A set of educational videos created for air traffic control (ATC) staff.] *[https://cambridgepixel.com/support/radar-terminology/ Glossary of radar terminology] {{Authority control}} 3k11acefg8ss2alstcu9khte7t3rvq5 411977 411976 2026-09-13T19:34:34Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 411977 wikitext text/x-wiki [[فائل:Radar_antenna.jpg|کاٻو|thumb|319x319 عڪسلون|هي هڪ ڊگهي فاصلي وارو ريڊار آهي، جنهن جو مقصد خلا ۾ شين کي ڳولڻ آهي.]] '''رئڊار''' (<small>Radar</small>) هڪ اهڙو نظام <small>آهي</small> جيڪو [[برقناطيسيت|برقي مقناطيسي]] لهرن کي استعمال ڪري حرڪت ڪندڙ ۽ بيٺل شين، جهڙوڪ [[ھوائي جھاز]]، [[بحري جھاز]] ۽ [[گاڏي|گاڏين]] جي حد، [[اُوچائي]]، [[رفتار]] ۽ رخ کي سڃاڻي ٿو. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Radars}} {{Wiktionary}} *[http://ocw.mit.edu/resources/res-ll-001-introduction-to-radar-systems-spring-2007/ MIT Video Course: Introduction to Radar Systems] A set of 10 video lectures developed at Lincoln Laboratory to develop an understanding of radar systems and technologies. *[https://www.radartutorial.eu/html/video.en.html A set of educational videos created for air traffic control (ATC) staff.] *[https://cambridgepixel.com/support/radar-terminology/ Glossary of radar terminology] {{Authority control}} [[زمرو:ريڊار| ]] [[زمرو:ايويونڪس]] [[زمرو:ماپڻ وارا آلا]] [[زمرو:نيويگيشن جا اوزار]] [[زمرو:هوائي جهازن جا آلا]] [[زمرو:بحري جنگي نظام]] [[زمرو:هوائي ٽريفڪ ڪنٽرول]] [[زمرو:مائڪرو ويو ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:ريڊيو اسٽيشنون ۽ سسٽم]] [[زمرو:وائرليس مواصلاتي نظام]] [[زمرو:هدف مقرر ڪرڻ]] [[زمرو:1940ع واري ڏهاڪي جون نيون اصطلاحون]] [[زمرو:ٻئي مهاڀاري جنگ دوران سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:بحري جنگ]] [[زمرو:جنگي نظام]] [[زمرو:ريڊيو اسٽيشن]] [[زمرو:وائرليس]] [[زمرو:مواصلاتي نظام]] [[زمرو:جنگي عمل]] [[زمرو:1940ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:1940ع]] [[زمرو:ويهين صدي]] [[زمرو:ويهين صدي جا ڏهاڪا]] [[زمرو:ڏهائيون بلحاظ صدي]] [[زمرو:سفري رهنمائي]] [[زمرو:هوائي جهاز]] [[زمرو:آلا]] [[زمرو:ٽريفڪ ڪنٽرول]] [[زمرو:ٽريفڪ]] [[زمرو:ٻئي مهاڀاري جنگ]] [[زمرو:سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:مائڪرو ويو]] [[زمرو:ٽيڪنالاجي]] 64nyz4dxjuag4bmvr99mb3i21akbkwe 411978 411977 2026-09-13T19:36:15Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سامونڊي جنگ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 411978 wikitext text/x-wiki [[فائل:Radar_antenna.jpg|کاٻو|thumb|319x319 عڪسلون|هي هڪ ڊگهي فاصلي وارو ريڊار آهي، جنهن جو مقصد خلا ۾ شين کي ڳولڻ آهي.]] '''رئڊار''' (<small>Radar</small>) هڪ اهڙو نظام <small>آهي</small> جيڪو [[برقناطيسيت|برقي مقناطيسي]] لهرن کي استعمال ڪري حرڪت ڪندڙ ۽ بيٺل شين، جهڙوڪ [[ھوائي جھاز]]، [[بحري جھاز]] ۽ [[گاڏي|گاڏين]] جي حد، [[اُوچائي]]، [[رفتار]] ۽ رخ کي سڃاڻي ٿو. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Radars}} {{Wiktionary}} *[http://ocw.mit.edu/resources/res-ll-001-introduction-to-radar-systems-spring-2007/ MIT Video Course: Introduction to Radar Systems] A set of 10 video lectures developed at Lincoln Laboratory to develop an understanding of radar systems and technologies. *[https://www.radartutorial.eu/html/video.en.html A set of educational videos created for air traffic control (ATC) staff.] *[https://cambridgepixel.com/support/radar-terminology/ Glossary of radar terminology] {{Authority control}} [[زمرو:ريڊار| ]] [[زمرو:ايويونڪس]] [[زمرو:ماپڻ وارا آلا]] [[زمرو:نيويگيشن جا اوزار]] [[زمرو:هوائي جهازن جا آلا]] [[زمرو:بحري جنگي نظام]] [[زمرو:هوائي ٽريفڪ ڪنٽرول]] [[زمرو:مائڪرو ويو ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:ريڊيو اسٽيشنون ۽ سسٽم]] [[زمرو:وائرليس مواصلاتي نظام]] [[زمرو:هدف مقرر ڪرڻ]] [[زمرو:1940ع واري ڏهاڪي جون نيون اصطلاحون]] [[زمرو:ٻئي مهاڀاري جنگ دوران سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:بحري جنگ]] [[زمرو:جنگي نظام]] [[زمرو:ريڊيو اسٽيشن]] [[زمرو:وائرليس]] [[زمرو:مواصلاتي نظام]] [[زمرو:جنگي عمل]] [[زمرو:1940ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:1940ع]] [[زمرو:ويهين صدي]] [[زمرو:ويهين صدي جا ڏهاڪا]] [[زمرو:ڏهائيون بلحاظ صدي]] [[زمرو:سفري رهنمائي]] [[زمرو:هوائي جهاز]] [[زمرو:آلا]] [[زمرو:ٽريفڪ ڪنٽرول]] [[زمرو:ٽريفڪ]] [[زمرو:ٻئي مهاڀاري جنگ]] [[زمرو:سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:مائڪرو ويو]] [[زمرو:ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:سامونڊي جنگ]] i9b69pw6d0li21ndv0b9564z5uj2ejq 411979 411978 2026-09-13T19:36:49Z Ibne maryam 17680 added [[Category:جنگي ٽيڪنالاجي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 411979 wikitext text/x-wiki [[فائل:Radar_antenna.jpg|کاٻو|thumb|319x319 عڪسلون|هي هڪ ڊگهي فاصلي وارو ريڊار آهي، جنهن جو مقصد خلا ۾ شين کي ڳولڻ آهي.]] '''رئڊار''' (<small>Radar</small>) هڪ اهڙو نظام <small>آهي</small> جيڪو [[برقناطيسيت|برقي مقناطيسي]] لهرن کي استعمال ڪري حرڪت ڪندڙ ۽ بيٺل شين، جهڙوڪ [[ھوائي جھاز]]، [[بحري جھاز]] ۽ [[گاڏي|گاڏين]] جي حد، [[اُوچائي]]، [[رفتار]] ۽ رخ کي سڃاڻي ٿو. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Radars}} {{Wiktionary}} *[http://ocw.mit.edu/resources/res-ll-001-introduction-to-radar-systems-spring-2007/ MIT Video Course: Introduction to Radar Systems] A set of 10 video lectures developed at Lincoln Laboratory to develop an understanding of radar systems and technologies. *[https://www.radartutorial.eu/html/video.en.html A set of educational videos created for air traffic control (ATC) staff.] *[https://cambridgepixel.com/support/radar-terminology/ Glossary of radar terminology] {{Authority control}} [[زمرو:ريڊار| ]] [[زمرو:ايويونڪس]] [[زمرو:ماپڻ وارا آلا]] [[زمرو:نيويگيشن جا اوزار]] [[زمرو:هوائي جهازن جا آلا]] [[زمرو:بحري جنگي نظام]] [[زمرو:هوائي ٽريفڪ ڪنٽرول]] [[زمرو:مائڪرو ويو ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:ريڊيو اسٽيشنون ۽ سسٽم]] [[زمرو:وائرليس مواصلاتي نظام]] [[زمرو:هدف مقرر ڪرڻ]] [[زمرو:1940ع واري ڏهاڪي جون نيون اصطلاحون]] [[زمرو:ٻئي مهاڀاري جنگ دوران سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:بحري جنگ]] [[زمرو:جنگي نظام]] [[زمرو:ريڊيو اسٽيشن]] [[زمرو:وائرليس]] [[زمرو:مواصلاتي نظام]] [[زمرو:جنگي عمل]] [[زمرو:1940ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:1940ع]] [[زمرو:ويهين صدي]] [[زمرو:ويهين صدي جا ڏهاڪا]] [[زمرو:ڏهائيون بلحاظ صدي]] [[زمرو:سفري رهنمائي]] [[زمرو:هوائي جهاز]] [[زمرو:آلا]] [[زمرو:ٽريفڪ ڪنٽرول]] [[زمرو:ٽريفڪ]] [[زمرو:ٻئي مهاڀاري جنگ]] [[زمرو:سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:مائڪرو ويو]] [[زمرو:ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:سامونڊي جنگ]] [[زمرو:جنگي ٽيڪنالاجي]] ff7hz5djhcn36s0tlpt934qrd6ytgfm 411980 411979 2026-09-13T19:37:33Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ريڊيو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 411980 wikitext text/x-wiki [[فائل:Radar_antenna.jpg|کاٻو|thumb|319x319 عڪسلون|هي هڪ ڊگهي فاصلي وارو ريڊار آهي، جنهن جو مقصد خلا ۾ شين کي ڳولڻ آهي.]] '''رئڊار''' (<small>Radar</small>) هڪ اهڙو نظام <small>آهي</small> جيڪو [[برقناطيسيت|برقي مقناطيسي]] لهرن کي استعمال ڪري حرڪت ڪندڙ ۽ بيٺل شين، جهڙوڪ [[ھوائي جھاز]]، [[بحري جھاز]] ۽ [[گاڏي|گاڏين]] جي حد، [[اُوچائي]]، [[رفتار]] ۽ رخ کي سڃاڻي ٿو. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Radars}} {{Wiktionary}} *[http://ocw.mit.edu/resources/res-ll-001-introduction-to-radar-systems-spring-2007/ MIT Video Course: Introduction to Radar Systems] A set of 10 video lectures developed at Lincoln Laboratory to develop an understanding of radar systems and technologies. *[https://www.radartutorial.eu/html/video.en.html A set of educational videos created for air traffic control (ATC) staff.] *[https://cambridgepixel.com/support/radar-terminology/ Glossary of radar terminology] {{Authority control}} [[زمرو:ريڊار| ]] [[زمرو:ايويونڪس]] [[زمرو:ماپڻ وارا آلا]] [[زمرو:نيويگيشن جا اوزار]] [[زمرو:هوائي جهازن جا آلا]] [[زمرو:بحري جنگي نظام]] [[زمرو:هوائي ٽريفڪ ڪنٽرول]] [[زمرو:مائڪرو ويو ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:ريڊيو اسٽيشنون ۽ سسٽم]] [[زمرو:وائرليس مواصلاتي نظام]] [[زمرو:هدف مقرر ڪرڻ]] [[زمرو:1940ع واري ڏهاڪي جون نيون اصطلاحون]] [[زمرو:ٻئي مهاڀاري جنگ دوران سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:بحري جنگ]] [[زمرو:جنگي نظام]] [[زمرو:ريڊيو اسٽيشن]] [[زمرو:وائرليس]] [[زمرو:مواصلاتي نظام]] [[زمرو:جنگي عمل]] [[زمرو:1940ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:1940ع]] [[زمرو:ويهين صدي]] [[زمرو:ويهين صدي جا ڏهاڪا]] [[زمرو:ڏهائيون بلحاظ صدي]] [[زمرو:سفري رهنمائي]] [[زمرو:هوائي جهاز]] [[زمرو:آلا]] [[زمرو:ٽريفڪ ڪنٽرول]] [[زمرو:ٽريفڪ]] [[زمرو:ٻئي مهاڀاري جنگ]] [[زمرو:سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:مائڪرو ويو]] [[زمرو:ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:سامونڊي جنگ]] [[زمرو:جنگي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:ريڊيو]] oyvw07ef9ra9p0l0aacx9b27u9lyo2d 411981 411980 2026-09-13T19:38:45Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ٽيليڪميونيڪيشن]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 411981 wikitext text/x-wiki [[فائل:Radar_antenna.jpg|کاٻو|thumb|319x319 عڪسلون|هي هڪ ڊگهي فاصلي وارو ريڊار آهي، جنهن جو مقصد خلا ۾ شين کي ڳولڻ آهي.]] '''رئڊار''' (<small>Radar</small>) هڪ اهڙو نظام <small>آهي</small> جيڪو [[برقناطيسيت|برقي مقناطيسي]] لهرن کي استعمال ڪري حرڪت ڪندڙ ۽ بيٺل شين، جهڙوڪ [[ھوائي جھاز]]، [[بحري جھاز]] ۽ [[گاڏي|گاڏين]] جي حد، [[اُوچائي]]، [[رفتار]] ۽ رخ کي سڃاڻي ٿو. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Radars}} {{Wiktionary}} *[http://ocw.mit.edu/resources/res-ll-001-introduction-to-radar-systems-spring-2007/ MIT Video Course: Introduction to Radar Systems] A set of 10 video lectures developed at Lincoln Laboratory to develop an understanding of radar systems and technologies. *[https://www.radartutorial.eu/html/video.en.html A set of educational videos created for air traffic control (ATC) staff.] *[https://cambridgepixel.com/support/radar-terminology/ Glossary of radar terminology] {{Authority control}} [[زمرو:ريڊار| ]] [[زمرو:ايويونڪس]] [[زمرو:ماپڻ وارا آلا]] [[زمرو:نيويگيشن جا اوزار]] [[زمرو:هوائي جهازن جا آلا]] [[زمرو:بحري جنگي نظام]] [[زمرو:هوائي ٽريفڪ ڪنٽرول]] [[زمرو:مائڪرو ويو ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:ريڊيو اسٽيشنون ۽ سسٽم]] [[زمرو:وائرليس مواصلاتي نظام]] [[زمرو:هدف مقرر ڪرڻ]] [[زمرو:1940ع واري ڏهاڪي جون نيون اصطلاحون]] [[زمرو:ٻئي مهاڀاري جنگ دوران سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:بحري جنگ]] [[زمرو:جنگي نظام]] [[زمرو:ريڊيو اسٽيشن]] [[زمرو:وائرليس]] [[زمرو:مواصلاتي نظام]] [[زمرو:جنگي عمل]] [[زمرو:1940ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:1940ع]] [[زمرو:ويهين صدي]] [[زمرو:ويهين صدي جا ڏهاڪا]] [[زمرو:ڏهائيون بلحاظ صدي]] [[زمرو:سفري رهنمائي]] [[زمرو:هوائي جهاز]] [[زمرو:آلا]] [[زمرو:ٽريفڪ ڪنٽرول]] [[زمرو:ٽريفڪ]] [[زمرو:ٻئي مهاڀاري جنگ]] [[زمرو:سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:مائڪرو ويو]] [[زمرو:ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:سامونڊي جنگ]] [[زمرو:جنگي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:ريڊيو]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]] 0zzvr9v4u800ir0refvdpt29z6mxrqv 411982 411981 2026-09-13T19:39:23Z Ibne maryam 17680 added [[Category:نظام]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 411982 wikitext text/x-wiki [[فائل:Radar_antenna.jpg|کاٻو|thumb|319x319 عڪسلون|هي هڪ ڊگهي فاصلي وارو ريڊار آهي، جنهن جو مقصد خلا ۾ شين کي ڳولڻ آهي.]] '''رئڊار''' (<small>Radar</small>) هڪ اهڙو نظام <small>آهي</small> جيڪو [[برقناطيسيت|برقي مقناطيسي]] لهرن کي استعمال ڪري حرڪت ڪندڙ ۽ بيٺل شين، جهڙوڪ [[ھوائي جھاز]]، [[بحري جھاز]] ۽ [[گاڏي|گاڏين]] جي حد، [[اُوچائي]]، [[رفتار]] ۽ رخ کي سڃاڻي ٿو. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Radars}} {{Wiktionary}} *[http://ocw.mit.edu/resources/res-ll-001-introduction-to-radar-systems-spring-2007/ MIT Video Course: Introduction to Radar Systems] A set of 10 video lectures developed at Lincoln Laboratory to develop an understanding of radar systems and technologies. *[https://www.radartutorial.eu/html/video.en.html A set of educational videos created for air traffic control (ATC) staff.] *[https://cambridgepixel.com/support/radar-terminology/ Glossary of radar terminology] {{Authority control}} [[زمرو:ريڊار| ]] [[زمرو:ايويونڪس]] [[زمرو:ماپڻ وارا آلا]] [[زمرو:نيويگيشن جا اوزار]] [[زمرو:هوائي جهازن جا آلا]] [[زمرو:بحري جنگي نظام]] [[زمرو:هوائي ٽريفڪ ڪنٽرول]] [[زمرو:مائڪرو ويو ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:ريڊيو اسٽيشنون ۽ سسٽم]] [[زمرو:وائرليس مواصلاتي نظام]] [[زمرو:هدف مقرر ڪرڻ]] [[زمرو:1940ع واري ڏهاڪي جون نيون اصطلاحون]] [[زمرو:ٻئي مهاڀاري جنگ دوران سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:بحري جنگ]] [[زمرو:جنگي نظام]] [[زمرو:ريڊيو اسٽيشن]] [[زمرو:وائرليس]] [[زمرو:مواصلاتي نظام]] [[زمرو:جنگي عمل]] [[زمرو:1940ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:1940ع]] [[زمرو:ويهين صدي]] [[زمرو:ويهين صدي جا ڏهاڪا]] [[زمرو:ڏهائيون بلحاظ صدي]] [[زمرو:سفري رهنمائي]] [[زمرو:هوائي جهاز]] [[زمرو:آلا]] [[زمرو:ٽريفڪ ڪنٽرول]] [[زمرو:ٽريفڪ]] [[زمرو:ٻئي مهاڀاري جنگ]] [[زمرو:سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:مائڪرو ويو]] [[زمرو:ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:سامونڊي جنگ]] [[زمرو:جنگي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:ريڊيو]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]] [[زمرو:نظام]] 62ci6zwre6scnycj4djl4dia65050zk 411983 411982 2026-09-13T19:40:27Z Ibne maryam 17680 added [[Category:برقناطيسيت]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 411983 wikitext text/x-wiki [[فائل:Radar_antenna.jpg|کاٻو|thumb|319x319 عڪسلون|هي هڪ ڊگهي فاصلي وارو ريڊار آهي، جنهن جو مقصد خلا ۾ شين کي ڳولڻ آهي.]] '''رئڊار''' (<small>Radar</small>) هڪ اهڙو نظام <small>آهي</small> جيڪو [[برقناطيسيت|برقي مقناطيسي]] لهرن کي استعمال ڪري حرڪت ڪندڙ ۽ بيٺل شين، جهڙوڪ [[ھوائي جھاز]]، [[بحري جھاز]] ۽ [[گاڏي|گاڏين]] جي حد، [[اُوچائي]]، [[رفتار]] ۽ رخ کي سڃاڻي ٿو. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Radars}} {{Wiktionary}} *[http://ocw.mit.edu/resources/res-ll-001-introduction-to-radar-systems-spring-2007/ MIT Video Course: Introduction to Radar Systems] A set of 10 video lectures developed at Lincoln Laboratory to develop an understanding of radar systems and technologies. *[https://www.radartutorial.eu/html/video.en.html A set of educational videos created for air traffic control (ATC) staff.] *[https://cambridgepixel.com/support/radar-terminology/ Glossary of radar terminology] {{Authority control}} [[زمرو:ريڊار| ]] [[زمرو:ايويونڪس]] [[زمرو:ماپڻ وارا آلا]] [[زمرو:نيويگيشن جا اوزار]] [[زمرو:هوائي جهازن جا آلا]] [[زمرو:بحري جنگي نظام]] [[زمرو:هوائي ٽريفڪ ڪنٽرول]] [[زمرو:مائڪرو ويو ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:ريڊيو اسٽيشنون ۽ سسٽم]] [[زمرو:وائرليس مواصلاتي نظام]] [[زمرو:هدف مقرر ڪرڻ]] [[زمرو:1940ع واري ڏهاڪي جون نيون اصطلاحون]] [[زمرو:ٻئي مهاڀاري جنگ دوران سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:بحري جنگ]] [[زمرو:جنگي نظام]] [[زمرو:ريڊيو اسٽيشن]] [[زمرو:وائرليس]] [[زمرو:مواصلاتي نظام]] [[زمرو:جنگي عمل]] [[زمرو:1940ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:1940ع]] [[زمرو:ويهين صدي]] [[زمرو:ويهين صدي جا ڏهاڪا]] [[زمرو:ڏهائيون بلحاظ صدي]] [[زمرو:سفري رهنمائي]] [[زمرو:هوائي جهاز]] [[زمرو:آلا]] [[زمرو:ٽريفڪ ڪنٽرول]] [[زمرو:ٽريفڪ]] [[زمرو:ٻئي مهاڀاري جنگ]] [[زمرو:سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:مائڪرو ويو]] [[زمرو:ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:سامونڊي جنگ]] [[زمرو:جنگي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:ريڊيو]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن]] [[زمرو:نظام]] [[زمرو:برقناطيسيت]] jc1py7q4wsgtr0oc0015kwya8yu1f6m 14 102779 411985 2026-09-13T19:53:05Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:تابڪاري]] [[زمرو:برقناطيسيت]] [[زمرو:توانائي جون قسمون]] [[زمرو:بنيادي باهمي عمل]] 411985 wikitext text/x-wiki [[زمرو:تابڪاري]] [[زمرو:برقناطيسيت]] [[زمرو:توانائي جون قسمون]] [[زمرو:بنيادي باهمي عمل]] atuqw22xypzg4ll5m9bs6l3rel85per 14 102780 411986 2026-09-13T19:57:33Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برقناطيسيت]] [[زمرو:موج (طبعيات)]] 411986 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برقناطيسيت]] [[زمرو:موج (طبعيات)]] dfs177rlqnrtvdf793qkg3y4jkj3ol0 14 102781 411987 2026-09-13T19:58:19Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:لهر]] [[زمرو:طبعيات]] 411987 wikitext text/x-wiki [[زمرو:لهر]] [[زمرو:طبعيات]] j7spbnyflefp6xmn38kchp2cpxcp7cy 412072 411987 2026-09-14T05:06:00Z Ibne maryam 17680 412072 wikitext text/x-wiki [[زمرو:لهر]] [[زمرو:طبعيات]] [[زمرو:طبيعيات]] 2ijb88exhh6fpxd09nqbeu0i6ax9t1v 412075 412072 2026-09-14T05:10:44Z Ibne maryam 17680 /* */ 412075 wikitext text/x-wiki [[زمرو:لهر]] [[زمرو:طبيعيات]] 8fwsrs6mxs3jush768iycgranbt95b7 14 102782 411988 2026-09-13T19:58:40Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:شڪليون]] [[زمرو:شڪليات]] 411988 wikitext text/x-wiki [[زمرو:شڪليون]] [[زمرو:شڪليات]] qfdj94z34rlhbwzvsmqlsth2a45dy3b 411989 411988 2026-09-13T19:58:59Z Ibne maryam 17680 /* */ 411989 wikitext text/x-wiki [[زمرو:شڪليات]] hvpe1wbedr77zoxtdf7c6eg7g3h0teg 0 102783 411990 2026-09-13T20:10:28Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:pnb:Special:Redirect/revision/493710|لہر]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 411990 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> '''لهر''' يا '''ڦڙڪو''' [[طبيعيات|فزڪس]] ۾، لهر يا ڦڙڪو توانائي جو هڪ روپ آهي. هڪ لهر توانائي کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪري ٿي.'''ڇل''' هڪ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] لفظ آهي. ڇل جو مطلب آهي لهر، پر اهو [[پاڻي|پاڻيءَ]] جي لهر آهي. [[فائل:Light_dispersion_conceptual_waves.gif|thumb|400x400 عڪسلون]] [[فائل:Shallow_water_wave.gif|ساڄو|thumb|400x400 عڪسلون|پاڻي جي لهر يا موج ]] </div> 5eqzi18kvhgn6vv9vq9uhy480ocmtvq 411991 411990 2026-09-13T20:12:13Z Ibne maryam 17680 added [[Category:فطرت]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 411991 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> '''لهر''' يا '''ڦڙڪو''' [[طبيعيات|فزڪس]] ۾، لهر يا ڦڙڪو توانائي جو هڪ روپ آهي. هڪ لهر توانائي کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪري ٿي.'''ڇل''' هڪ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] لفظ آهي. ڇل جو مطلب آهي لهر، پر اهو [[پاڻي|پاڻيءَ]] جي لهر آهي. [[فائل:Light_dispersion_conceptual_waves.gif|thumb|400x400 عڪسلون]] [[فائل:Shallow_water_wave.gif|ساڄو|thumb|400x400 عڪسلون|پاڻي جي لهر يا موج ]] </div> [[زمرو:فطرت]] 0n72ugolyt0aplw8ys5fhxcwva583cr 411992 411991 2026-09-13T20:12:48Z Ibne maryam 17680 added [[Category:شڪليات]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 411992 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> '''لهر''' يا '''ڦڙڪو''' [[طبيعيات|فزڪس]] ۾، لهر يا ڦڙڪو توانائي جو هڪ روپ آهي. هڪ لهر توانائي کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪري ٿي.'''ڇل''' هڪ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] لفظ آهي. ڇل جو مطلب آهي لهر، پر اهو [[پاڻي|پاڻيءَ]] جي لهر آهي. [[فائل:Light_dispersion_conceptual_waves.gif|thumb|400x400 عڪسلون]] [[فائل:Shallow_water_wave.gif|ساڄو|thumb|400x400 عڪسلون|پاڻي جي لهر يا موج ]] </div> [[زمرو:فطرت]] [[زمرو:شڪليات]] 5cv78jdptgm8mt318s2c9kgbsawyyzo 411993 411992 2026-09-13T20:19:24Z Ibne maryam 17680 /* */ 411993 wikitext text/x-wiki [[طبيعيات|فزڪس]] ۾، لهر يا ڦڙڪو [[توانائي]] جو هڪ روپ آهي. هڪ لهر توانائي کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪري ٿي. ڦڙڪو هڪ [[سنڌي ٻولي]] جو لفظ آهي. ڦڙڪو جو مطلب آهي لهر، پر اها [[واء]] جي لهر آهي. [[فائل:Light_dispersion_conceptual_waves.gif|thumb|400x400 عڪسلون]] [[فائل:Shallow_water_wave.gif|ساڄو|thumb|400x400 عڪسلون|پاڻي جي لهر يا موج]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links| wikt=wave | commons=Wave | b=no | n=no | q=Wave | s=no | v=no | voy=no | species=no | d=no}} * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_51.html The Feynman Lectures on Physics: Waves] * [http://www.scholarpedia.org/article/Linear_and_nonlinear_waves Linear and nonlinear waves] * [https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html Science Aid: Wave properties – Concise guide aimed at teens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904042222/https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html |date=2019-09-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=DovunOxlY1k "AT&T Archives: Similarities of Wave Behavior"] demonstrated by J.N. Shive of Bell Labs (video on [[YouTube]]) {{Authority control}} [[زمرو:لهرون]] [[زمرو:فطرت ۾ شڪليون]] [[زمرو:فطرت]] [[زمرو:شڪليات]] 4m5cvb91focmdjjy02wcbazfz76teaz 411994 411993 2026-09-13T20:28:02Z Ibne maryam 17680 411994 wikitext text/x-wiki [[طبيعيات|فزڪس]] ۾، لهر يا ڦڙڪو [[توانائي]] جو هڪ روپ آهي. هڪ لهر توانائي کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪري ٿي. ڦڙڪو هڪ [[سنڌي ٻولي]] جو لفظ آهي. ڦڙڪو جو مطلب آهي لهر، پر اها [[واء]] جي لهر آهي. [[فائل:Light_dispersion_conceptual_waves.gif|thumb|400x400 عڪسلون]] [[فائل:Shallow_water_wave.gif|ساڄو|thumb|400x400 عڪسلون|پاڻي جي لهر يا موج]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links| wikt=wave | commons=Wave | b=no | n=no | q=Wave | s=no | v=no | voy=no | species=no | d=no}} * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_51.html The Feynman Lectures on Physics: Waves] * [http://www.scholarpedia.org/article/Linear_and_nonlinear_waves Linear and nonlinear waves] * [https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html Science Aid: Wave properties – Concise guide aimed at teens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904042222/https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html |date=2019-09-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=DovunOxlY1k "AT&T Archives: Similarities of Wave Behavior"] demonstrated by J.N. Shive of Bell Labs (video on [[YouTube]]) {{Authority control}} [[زمرو:موجون| ]] [[زمرو:لهرون]] [[زمرو:سائنسي اصطلاح]] [[زمرو:تفاواتي مساواتون]] [[زمرو:فطرت ۾ شڪليون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] 0yr8rowy47cobbrtrkakxgt44n59zf7 412005 411994 2026-09-13T20:41:47Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 412005 wikitext text/x-wiki [[طبيعيات|فزڪس]] ۾، لهر يا ڦڙڪو [[توانائي]] جو هڪ روپ آهي. هڪ لهر توانائي کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪري ٿي. ڦڙڪو هڪ [[سنڌي ٻولي]] جو لفظ آهي. ڦڙڪو جو مطلب آهي لهر، پر اها [[واء]] جي لهر آهي. [[فائل:Light_dispersion_conceptual_waves.gif|thumb|400x400 عڪسلون]] [[فائل:Shallow_water_wave.gif|ساڄو|thumb|400x400 عڪسلون|پاڻي جي لهر يا موج]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links| wikt=wave | commons=Wave | b=no | n=no | q=Wave | s=no | v=no | voy=no | species=no | d=no}} * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_51.html The Feynman Lectures on Physics: Waves] * [http://www.scholarpedia.org/article/Linear_and_nonlinear_waves Linear and nonlinear waves] * [https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html Science Aid: Wave properties – Concise guide aimed at teens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904042222/https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html |date=2019-09-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=DovunOxlY1k "AT&T Archives: Similarities of Wave Behavior"] demonstrated by J.N. Shive of Bell Labs (video on [[YouTube]]) {{Authority control}} [[زمرو:موجون| ]] [[زمرو:لهرون]] [[زمرو:تفاواتي مساواتون]] [[زمرو:فطرت ۾ شڪليون]] [[زمرو:ارضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:رياضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:سامونڊي سائنس جون اصطلاحون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] fmyaqapc2ygxo3cpaor9ehpc16y7h3q 412007 412005 2026-09-13T20:43:41Z Ibne maryam 17680 /* */ 412007 wikitext text/x-wiki [[طبيعيات|فزڪس]] ۾، لهر يا ڦڙڪو [[توانائي]] جو هڪ روپ آهي. هڪ لهر توانائي کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪري ٿي. ڦڙڪو هڪ [[سنڌي ٻولي]] جو لفظ آهي. ڦڙڪو جو مطلب آهي لهر، پر اها [[واء]] جي لهر آهي. [[فائل:Light_dispersion_conceptual_waves.gif|thumb|400x400 عڪسلون]] [[فائل:Shallow_water_wave.gif|ساڄو|thumb|400x400 عڪسلون|پاڻي جي لهر يا موج]] {{Short description|Dynamic disturbance in a medium or field}} {{About|waves as a physical phenomenon|the human hand gesture|Waving|other uses|Wave (disambiguation)|and|Wave motion (disambiguation)}} {{redirect|Waves}} [[File:2006-01-14 Surface waves.jpg|thumb|Surface waves in water showing water ripples]] In [[mathematics]] and [[outline of physical science|physical science]], a '''wave''' is a propagating dynamic disturbance (change from [[List of types of equilibrium|equilibrium]]) of one or more [[quantities]]. ''[[Periodic wave]]s'' oscillate repeatedly about an equilibrium (resting) value at some [[frequency]]. When the entire [[waveform]] moves in one direction, it is said to be a '''traveling wave'''; by contrast, a pair of identical [[superposition principle|superimposed]] periodic waves traveling in opposite directions makes a ''[[standing wave]]''. In a standing wave, the amplitude of vibration has nulls at some positions where the wave amplitude appears smaller or even zero. There are two types of waves that are most commonly studied in [[classical physics]]: [[mechanical wave]]s and [[electromagnetic wave]]s. In a mechanical wave, [[Stress (mechanics)|stress]] and [[Strain (mechanics)|strain]] fields oscillate about a [[mechanical equilibrium]]. A mechanical wave is a local [[deformation (physics)|deformation (strain)]] in some physical medium that propagates from particle to particle by creating local stresses that cause strain in neighboring particles too. For example, [[sound]] waves are variations of the local [[Sound pressure|pressure]] and [[Particle velocity|particle motion]] that propagate through the medium. Other examples of mechanical waves are [[seismic wave]]s, [[gravity wave]]s, [[surface wave]]s and [[string vibration]]s. In an electromagnetic wave (such as light), coupling between the electric and magnetic fields sustains propagation of waves involving these fields according to [[Maxwell's equations]]. Electromagnetic waves can travel through a [[vacuum]] and through some [[dielectric]] media (at wavelengths where they are considered [[transparency and translucency|transparent]]). Electromagnetic waves, as determined by their frequencies (or [[wavelength]]s), have more specific designations including [[radio wave]]s, [[infrared radiation]], [[terahertz waves]], [[visible light]], [[ultraviolet radiation]], [[X-ray]]s and [[gamma ray]]s. Other types of waves include [[gravitational wave]]s, which are disturbances in [[spacetime]] that propagate according to [[general relativity]]; [[heat equation|heat diffusion waves]]; [[plasma wave]]s that combine mechanical deformations and electromagnetic fields; [[reaction–diffusion system|reaction–diffusion waves]], such as in the [[Belousov–Zhabotinsky reaction]]; and many more. Mechanical and electromagnetic waves transfer [[energy]],<ref>{{Harv|Hall|1980| p=8}}</ref> [[momentum (physics)|momentum]] and [[information]]. In the case of waves in a liquid medium, matter can also be transferred (see [[Stokes drift]]). In mathematics and [[electronics]] waves are studied as [[signal]]s.<ref>Pragnan Chakravorty, "What Is a Signal? [Lecture Notes]",&nbsp;IEEE ''Signal Processing Magazine'', vol. 35, no. 5, pp. 175–177, Sept. 2018.&nbsp;{{doi|10.1109/MSP.2018.2832195}}</ref> On the other hand, some waves have [[Envelope (waves)|envelopes]] which do not move at all such as [[standing wave]]s (which are fundamental to music) and [[hydraulic jump]]s. [[File:Santos E et al Neuroimage 2014 .gif|thumb|Example of biological waves expanding over the brain cortex, an example of [[Cortical spreading depression|spreading depolarizations]]<ref>{{Cite journal|last1=Santos|first1=Edgar|last2=Schöll|first2=Michael|last3=Sánchez-Porras|first3=Renán|last4=Dahlem|first4=Markus A.|last5=Silos|first5=Humberto|last6=Unterberg|first6=Andreas|last7=Dickhaus|first7=Hartmut|last8=Sakowitz|first8=Oliver W.|date=2014-10-01|title=Radial, spiral and reverberating waves of spreading depolarization occur in the gyrencephalic brain|journal=NeuroImage|volume=99|pages=244–255|doi=10.1016/j.neuroimage.2014.05.021|issn=1095-9572|pmid=24852458|s2cid=1347927}}</ref>]] A physical wave [[field (physics)|field]] is almost always confined to some finite region of space, called its ''domain''. For example, the seismic waves generated by [[earthquakes]] are significant only in the interior and surface of the planet, so they can be ignored outside it. However, waves with infinite domain, that extend over the whole space, are commonly studied in mathematics, and are very valuable tools for understanding physical waves in finite domains. A ''[[plane wave]]'' is an important mathematical idealization where the disturbance is identical along any (infinite) plane [[Normal (geometry)|normal]] to a specific direction of travel. Mathematically, the simplest wave is a ''[[sinusoidal plane wave]]'' in which at any point the field experiences [[simple harmonic motion]] at one frequency. In linear media, complicated waves can generally be decomposed as the sum of many sinusoidal plane waves having [[Angular spectrum method|different directions of propagation]] and/or [[Fourier transform|different frequencies]]. A plane wave is classified as a ''[[transverse wave]]'' if the field disturbance at each point is described by a vector perpendicular to the direction of propagation (also the direction of energy transfer); or ''[[longitudinal wave]]'' if those vectors are aligned with the propagation direction. Mechanical waves include both transverse and longitudinal waves; on the other hand electromagnetic plane waves are strictly transverse while sound waves in fluids (such as air) can only be longitudinal. That physical direction of an oscillating field relative to the propagation direction is also referred to as the wave's ''[[polarization (waves)|polarization]]'', which can be an important attribute. == Definition == While waves are ubiquitous features of physical systems, no single definition adequately describes the topic. Examples and descriptions of common characteristics are used as an alternative to a single definition.<ref name=Billingham-2001>{{Cite book |last1=Billingham |first1=J. |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511841033/type/book |title=Wave Motion |last2=King |first2=A. C. |date=2001 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-63257-7 |edition=1 |doi=10.1017/cbo9780511841033}}</ref>{{rp|p=2}} In abstract, waves are the dynamic manifestation of time-dependent [[Field (physics)#Field theory|field theory]] analogous to [[ballistics]], the dynamic manifestation of [[particle mechanics]], but this point of view misses the many visually appealing examples of waves like vibrating [[stringed instruments]] and [[capillary wave|fluid ripple]]s.<ref name=Freegarde-2012>{{Cite book |last=Freegarde |first=Tim |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9781139048149/type/book |title=Introduction to the Physics of Waves |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-19757-1 |edition=1 |doi=10.1017/cbo9781139048149}}</ref>{{rp|p=1}} Viewed microscopically, waves are changes in the value of [[physical quantity|physical property]] at a point in space that results from a delayed response to changes in adjacent regions. Examples of properties include pressure, temperature, height, or gravitational force. A physical [[transmission medium|medium]], like vacuum, air, water, or solid rock may exhibit waves in different properties which may or may not be related. Properties like the [[Wave (audience)|heights spectators at a sporting event]] or the level of anxiety among political protestors may also be considered waves when the property depends upon delayed responds to physically adjacent events.<ref name=Freegarde-2012/>{{rp|p=2}} In physics, a physical quantity that has a value at points in space is called a [[field (physics)|field]], so a wave is disturbance in a field resulting from delayed response to adjacent disturbances. Viewed macroscopically, a wave is the dynamic response of a field caused by effects that can only propagate at a finite speed. Rotation of an [[electric dipole]] produce [[electromagnetic wave]]s and the mutual rotation of [[binary star]]s produce [[gravitational wave]]s, each of which propagate at the [[speed of light]].<ref name=Freegarde-2012/>{{rp|p=7}} Periodic or sinusoidal waves are useful idealized examples, but the essential neighbor-to-neighbor interaction with delay means waves may propagate in non-linear, granular, or noisy media which do not produce these ideal results. Temperature waves or [[Reaction–diffusion system|chemical reaction waves]] demonstrate that waves need not be a material displacement.<ref name=Freegarde-2012/>{{rp|p=10}} == Mathematical description == ===Single waves=== {{See also|Solitary wave (disambiguation){{!}}Solitary wave}}{{unreferenced section|date=July 2026}}Mathematically, a wave is described by a [[function (mathematics)|function]] <math>F(x,t)</math> that maps a point in space and time onto a [[Field (physics)|field]]. For a [[scalar field]] its value is a number; for a [[vector field]] it is a [[Vector (mathematics and physics)|vector]]; in general a [[tensor field]] has a [[tensor]] value. The value of <math>x</math> is a point of space, specifically in the region where the wave is defined. In mathematical terms, it is usually a [[vector (mathematics)|vector]] in the [[analytic geometry|Cartesian three-dimensional space]] <math>\mathbb{R}^3</math>. However, in many cases one can ignore one dimension, and let <math>x</math> be a point of the Cartesian plane <math>\mathbb{R}^2</math>. This is the case, for example, when studying vibrations of a drum skin. One may even restrict <math>x</math> to a point of the Cartesian line <math>\R</math> – that is, the set of [[real number]]s. This is the case, for example, when studying vibrations in a [[string (music)|violin string]] or [[recorder (musical instrument)|recorder]]. The time <math>t</math>, on the other hand, is always assumed to be a [[scalar (physics)|scalar]]; that is, a real number. The value of <math>F(x,t)</math> can be any physical quantity of interest assigned to the point <math>x</math> that may vary with time. For example, if <math>F</math> represents the vibrations inside an elastic solid, the value of <math>F(x,t)</math> is usually a vector that gives the current displacement from <math>x</math> of the material particles that would be at the point <math>x</math> in the absence of vibration. For an electromagnetic wave, the value of <math>F</math> can be the [[electric field]] vector <math>\mathbf{E}</math>, or the [[magnetic field]] vector <math>\mathbf{H}</math>, or any related quantity, such as the [[Poynting vector]] <math>\mathbf{E} \times \mathbf{H}</math>. In [[fluid dynamics]], the value of <math>F(x,t)</math> could be the velocity vector of the fluid at the point <math>x</math>, or any scalar property like [[pressure]], [[temperature]], or [[density]]. In a chemical reaction, <math>F(x,t)</math> could be the concentration of some substance in the neighborhood of point <math>x</math> of the reaction medium. For any dimension <math>d</math> (1, 2, or 3), the wave's domain is then a [[subset]] <math>D</math> of <math>\mathbb{R}^d</math>, such that the function value <math>F(x,t)</math> is defined for any point <math>x</math> in <math>D</math>. For example, when describing the motion of a [[drumhead|drum skin]], one can consider <math>D</math> to be a [[disk (mathematics)|disk]] (circle) on the plane <math>\mathbb{R}^2</math> with center at the origin <math>(0,0)</math>, and let <math>F(x,t)</math> be the vertical displacement of the skin at the point <math>x</math> of <math>D</math> and at time <math>t</math>. ===Superposition=== {{main|Superposition principle}}{{unreferenced section|date=July 2026}} Waves of the same type are often superposed and encountered simultaneously at a given point in space and time. The properties at that point are the sum of the properties of each component wave at that point. In general, the velocities are not the same, so the wave form will change over time and space. === Wave spectrum === {{See also|Wind wave#Spectrum|Electromagnetic spectrum|Spectrum (physical sciences)}} A wave spectrum is a representation that describes how the energy of a sea surface (or wave field) is distributed across different wave frequencies (or wave numbers) and directions.<ref>{{Cite journal |last=Wyatt |first=Lucy R. |date=2015-10-02 |title=The Ocean Wave Directional Spectrum |url=https://tos.org/oceanography/article/the-ocean-wave-directional-spectrum |journal=Oceanography |volume=10 |issue=2 |pages=85–89 |doi=10.5670/oceanog.1997.31|doi-access=free }}</ref> Real ocean surfaces consist of many overlapping waves of different wavelengths, periods, amplitudes, and directions. A wave spectrum offers a statistical (spectral) description rather than tracking individual waves.<ref>{{Cite web |date=2024-06-10 |title=16.4: Ocean-Wave Spectra |url=https://geo.libretexts.org/Bookshelves/Oceanography/Introduction_to_Physical_Oceanography_(Stewart)/16%3A_Ocean_Waves/16.4%3A_Ocean-Wave_Spectra |access-date=2025-12-04 |website=Geosciences LibreTexts |language=en}}</ref> The observed sea-surface elevation at a point can be thought of as the sum (superposition) of many sinusoidal wave components; the wave spectrum quantifies how much energy is associated with each component.<ref>{{Citation |last=Folley |first=Matt |chapter=The Wave Energy Resource |date=2017 |title=Handbook of Ocean Wave Energy |series=Ocean Engineering & Oceanography |volume=7 |pages=43–79 |editor-last=Pecher |editor-first=Arthur |chapter-url=https://doi.org/10.1007/978-3-319-39889-1_3 |access-date=2025-12-04 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-319-39889-1_3 |isbn=978-3-319-39889-1 |editor2-last=Kofoed |editor2-first=Jens Peter|doi-access=free }}</ref> ===Wave families=== {{unreferenced section|date=July 2026}} Sometimes one is interested in a single specific wave. More often, however, one needs to understand a large set of possible waves; like all the ways that a drum skin can vibrate after being struck once with a [[drum stick]], or all the possible [[radar]] echoes one could get from an [[airplane]] that may be approaching an [[airport]]. In some of those situations, one may describe such a family of waves by a function <math>F(A,B,\ldots;x,t)</math> that depends on certain [[parameter]]s <math>A,B,\ldots</math>, besides <math>x</math> and <math>t</math>. Then one can obtain different waves – that is, different functions of <math>x</math> and <math>t</math> – by choosing different values for those parameters.[[File:Half-open pipe wave.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|Sound pressure standing wave in a half-open pipe playing the 7th harmonic of the fundamental (''n'' = 4)]]For example, the sound pressure inside a [[recorder (musical instrument)|recorder]] that is playing a "pure" note is typically a [[standing wave]], that can be written as <math display="block">F(A,L,n,c;x,t) = A \left(\cos 2\pi x\frac{2 n - 1}{4 L}\right) \left(\cos 2\pi c t\frac{2n - 1}{4 L}\right)</math> The parameter <math>A</math> defines the amplitude of the wave (that is, the maximum sound pressure in the bore, which is related to the loudness of the note); <math>c</math> is the speed of sound; <math>L</math> is the length of the bore; and <math>n</math> is a positive integer (1,2,3,...) that specifies the number of [[standing wave|nodes]] in the standing wave. (The position <math>x</math> should be measured from the [[wind instrument|mouthpiece]], and the time <math>t</math> from any moment at which the pressure at the mouthpiece is maximum. The quantity <math>\lambda = 4L/(2 n - 1)</math> is the [[wavelength]] of the emitted note, and <math>f = c/\lambda</math> is its [[frequency]].) Many general properties of these waves can be inferred from this general equation, without choosing specific values for the parameters. As another example, it may be that the vibrations of a drum skin after a single strike depend only on the distance <math>r</math> from the center of the skin to the strike point, and on the strength <math>s</math> of the strike. Then the vibration for all possible strikes can be described by a function <math>F(r,s;x,t)</math>. Sometimes the family of waves of interest has infinitely many parameters. For example, one may want to describe what happens to the temperature in a metal bar when it is initially heated at various temperatures at different points along its length, and then allowed to cool by itself in vacuum. In that case, instead of a scalar or vector, the parameter would have to be a function <math>h</math> such that <math>h(x)</math> is the initial temperature at each point <math>x</math> of the bar. Then the temperatures at later times can be expressed by a function <math>F</math> that depends on the function <math>h</math> (that is, a [[operator (mathematics)|functional operator]]), so that the temperature at a later time is <math>F(h;x,t)</math> ===Differential wave equations=== {{unreferenced section|date=July 2026}}Another way to describe and study a family of waves is to give a mathematical equation that, instead of explicitly giving the value of <math>F(x,t)</math>, only constrains how those values can change with time. Then the family of waves in question consists of all functions <math>F</math> that satisfy those constraints – that is, all [[solution (mathematics)|solutions]] of the equation. This approach is extremely important in physics, because the constraints usually are a consequence of the physical processes that cause the wave to evolve. For example, if <math>F(x,t)</math> is the temperature inside a block of some [[homogeneous]] and [[isotropic]] solid material, its evolution is constrained by the [[partial differential equation]] <math display="block">\frac{\partial F}{\partial t}(x,t) = \alpha \left(\frac{\partial^2 F}{\partial x_1^2}(x,t) + \frac{\partial^2 F}{\partial x_2^2}(x,t) + \frac{\partial^2 F}{\partial x_3^2}(x,t) \right) + \beta Q(x,t)</math> where <math>Q(x,t)</math> is the heat that is being generated per unit of volume and time in the neighborhood of <math>x</math> at time <math>t</math> (for example, by chemical reactions happening there); <math>x_1,x_2,x_3</math> are the Cartesian coordinates of the point <math>x</math>; <math>\partial F/\partial t</math> is the (first) derivative of <math>F</math> with respect to <math>t</math>; and <math>\partial^2 F/\partial x_i^2</math> is the second derivative of <math>F</math> relative to <math>x_i</math>. (The symbol "<math>\partial</math>" is meant to signify that, in the derivative with respect to some variable, all other variables must be considered fixed.) This equation can be derived from the laws of physics that govern the [[heat diffusion|diffusion of heat]] in solid media. For that reason, it is called the [[heat equation]] in mathematics, even though it applies to many other physical quantities besides temperatures. For another example, we can describe all possible sounds echoing within a container of gas by a function <math>F(x,t)</math> that gives the pressure at a point <math>x</math> and time <math>t</math> within that container. If the gas was initially at uniform temperature and composition, the evolution of <math>F</math> is constrained by the formula <math display="block">\frac{\partial^2 F}{\partial t^2}(x,t) = \alpha \left(\frac{\partial^2 F}{\partial x_1^2}(x,t) + \frac{\partial^2 F}{\partial x_2^2}(x,t) + \frac{\partial^2 F}{\partial x_3^2}(x,t) \right) + \beta P(x,t)</math> Here <math>P(x,t)</math> is some extra compression force that is being applied to the gas near <math>x</math> by some external process, such as a [[loudspeaker]] or [[piston]] right next to it. This same differential equation describes the behavior of mechanical vibrations and electromagnetic fields in a homogeneous isotropic non-conducting solid. Note that this equation differs from that of heat flow only in that the left-hand side is <math>\partial^2 F/\partial t^2</math>, the second derivative of <math>F</math> with respect to time, rather than the first derivative <math>\partial F/\partial t</math>. Yet this small change makes a huge difference on the set of solutions <math>F</math>. This differential equation is called "the" [[wave equation]] in mathematics, even though it describes only one very special kind of waves. == Wave in elastic medium == <!--Still needs substantial cleanup below this point--> {{Main|Wave equation|d'Alembert's formula}} Consider a traveling [[transverse wave]] (which may be a [[pulse (physics)|pulse]]) on a string (the medium). Consider the string to have a single spatial dimension. Consider this wave as traveling [[File:Nonsinusoidal wavelength.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|200 px|Wavelength {{mvar|λ}} can be measured between any two corresponding points on a waveform.]] [[File:Superpositionprinciple.gif|class=skin-invert-image|thumb|Animation of two waves, the green wave moves to the right while blue wave moves to the left, the net red wave amplitude at each point is the sum of the amplitudes of the individual waves. Note that {{math|1=''f''(''x'', ''t'') + ''g''(''x'', ''t'') = ''u''(''x'', ''t'')}}. |left]] * in the <math>x</math> direction in space. For example, let the positive <math>x</math> direction be to the right, and the negative <math>x</math> direction be to the left. * with constant [[amplitude]] <math>u</math> * with constant velocity <math>v</math>, where <math>v</math> is ** independent of [[wavelength]] (no [[dispersion relation|dispersion]]) ** independent of amplitude ([[linear]] media, not [[Nonlinearity|nonlinear]]).<ref name=Helbig>{{cite book |title = Seismic waves and rays in elastic media |chapter-url = https://books.google.com/books?id=s7bp6ezoRhcC&pg=PA134 |pages = 131 ''ff'' |author = Michael A. Slawinski |chapter = Wave equations |isbn = 978-0-08-043930-3 |year = 2003 |publisher = Elsevier }}</ref><ref name=Ostrovsky>{{cite book |title = Modulated waves: theory and application |url = https://www.amazon.com/gp/product/0801873258 |author1=Lev A. Ostrovsky |author2=Alexander I. Potapov |name-list-style=amp |publisher = Johns Hopkins University Press |isbn = 978-0-8018-7325-6 |year = 2001 }}</ref> * with constant [[waveform]], or shape This wave can then be described by the two-dimensional functions {{unbulleted list | style = padding-left: 1.5em | <math>u(x,t) = F(x - v t)</math> (waveform <math>F</math> traveling to the right) | <math>u(x,t) = G(x + v t)</math> (waveform <math>G</math> traveling to the left) }} or, more generally, by [[d'Alembert's formula]]:<ref name=Graaf>{{cite book |title = Wave motion in elastic solids |last = Graaf |first= Karl F |edition = Reprint of Oxford 1975 |publisher = Dover |year = 1991 |url = https://books.google.com/books?id=5cZFRwLuhdQC |pages = 13–14 |isbn = 978-0-486-66745-4 }}</ref> <math display="block">u(x,t) = F(x - vt) + G(x + vt). </math> representing two component waveforms <math>F</math> and <math>G</math> traveling through the medium in opposite directions. A generalized representation of this wave can be obtained<ref>For an example derivation, see the steps leading up to eq. (17) in {{cite web |url = http://prism.texarkanacollege.edu/physicsjournal/wave-eq.html |title = Kinematic Derivation of the Wave Equation |last = Redfern |first= Francis |work = Physics Journal |access-date = 2012-12-11 |archive-date = 2013-07-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130724011045/http://prism.texarkanacollege.edu/physicsjournal/wave-eq.html |url-status = dead }}</ref> as the [[partial differential equation]] <math display="block">\frac{1}{v^2}\frac{\partial^2 u}{\partial t^2}=\frac{\partial^2 u}{\partial x^2}.</math> General solutions are based upon [[Duhamel's principle]].<ref name=Struwe>{{cite book |title = Geometric wave equations |author1=Jalal M. Ihsan Shatah |author2=Michael Struwe |chapter-url = https://books.google.com/books?id=zsasG2axbSoC&pg=PA37 |chapter = The linear wave equation |pages = 37''ff'' |isbn = 978-0-8218-2749-9 |year = 2000 |publisher = American Mathematical Society Bookstore }}</ref> === Wave forms === {{main|Waveform}} [[File:Waveforms.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|280 px|[[Sine wave|Sine]], [[Square wave (waveform)|square]], [[Triangle wave|triangle]] and [[Sawtooth wave|sawtooth]] waveforms]] The form or shape of {{math|''F''}} in [[d'Alembert's formula]] involves the argument {{math|''x'' − ''vt''}}. Constant values of this argument correspond to constant values of {{math|''F''}}, and these constant values occur if {{mvar|x}} increases at the same rate that {{math|''vt''}} increases. That is, the wave shaped like the function {{math|''F''}} will move in the positive {{mvar|x}}-direction at velocity {{mvar|v}} (and {{math|''G''}} will propagate at the same speed in the negative {{mvar|x}}-direction).<ref name=Lyons>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=WdPGzHG3DN0C&pg=PA128 |pages = 128 ''ff'' |title = All you wanted to know about mathematics but were afraid to ask |author = Louis Lyons |isbn = 978-0-521-43601-4 |publisher = Cambridge University Press |year = 1998 }}</ref> In the case of a periodic function {{math|''F''}} with period {{mvar|λ}}, that is, {{math|1=''F''(''x'' + ''λ'' − ''vt'') = ''F''(''x'' − ''vt'')}}, the periodicity of {{math|''F''}} in space means that a snapshot of the wave at a given time {{mvar|t}} finds the wave varying periodically in space with period {{mvar|λ}} (the [[wavelength]] of the wave). In a similar fashion, this periodicity of {{math|''F''}} implies a periodicity in time as well: {{math|1=''F''(''x'' − ''v''(''t'' + ''T'')) = ''F''(''x'' − ''vt'')}} provided {{math|1=''vT'' = ''λ''}}, so an observation of the wave at a fixed location {{mvar|x}} finds the wave undulating periodically in time with period {{math|1=''T'' = ''λ''/''v''}}.<ref name="McPherson0">{{cite book |title = Introduction to Macromolecular Crystallography |last = McPherson |first= Alexander |chapter-url = https://books.google.com/books?id=o7sXm2GSr9IC&pg=PA77 |page = 77 |chapter = Waves and their properties |isbn = 978-0-470-18590-2 |year = 2009 |edition = 2 |publisher = Wiley }}</ref> === Amplitude and modulation === {{Main|Amplitude modulation}} {{See also|Frequency modulation|Phase modulation}} [[File:Amplitudemodulation.gif|class=skin-invert-image|thumb|Amplitude modulation can be achieved through {{math|1=''f''(''x'',''t'') = 1.00×sin(2π/0.10×(''x''−1.00×''t''))}} and {{math|1=''g''(''x'',''t'') = 1.00×sin(2π/0.11×(''x''−1.00×''t''))}}. Only the resultant is visible to improve clarity of waveform.|left]] [[File:Wave packet.svg|class=skin-invert-image|right|thumb|Illustration of the ''envelope'' (the slowly varying red curve) of an amplitude-modulated wave. The fast varying blue curve is the ''carrier'' wave, which is being modulated.]] The amplitude of a wave may be constant (in which case the wave is a ''c.w.'' or ''[[continuous wave]]''), or may be ''modulated'' so as to vary with time and/or position. The outline of the variation in amplitude is called the ''envelope'' of the wave. Mathematically, the [[Amplitude modulation|modulated wave]] can be written in the form:<ref name=Jirauschek>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=6kOoT_AX2CwC&pg=PA9 |page = 9 |title = FEW-cycle Laser Dynamics and Carrier-envelope Phase Detection |author = Christian Jirauschek |isbn = 978-3-86537-419-6 |year = 2005 |publisher = Cuvillier Verlag }}</ref><ref name="Kneubühl">{{cite book |title = Oscillations and waves |author = Fritz Kurt Kneubühl |url = https://books.google.com/books?id=geYKPFoLgoMC&pg=PA365 |page = 365 |year = 1997 |isbn = 978-3-540-62001-3 |publisher = Springer }}</ref><ref name=Lundstrom>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=FTdDMtpkSkIC&pg=PA33 |page = 33 |author = Mark Lundstrom |isbn = 978-0-521-63134-1 |year = 2000 |title = Fundamentals of carrier transport |publisher = Cambridge University Press }}</ref> <math display="block">u(x,t) = A(x,t) \sin \left(kx - \omega t + \phi \right) , </math> where <math>A(x, t)</math> is the amplitude envelope of the wave, <math>k</math> is the ''[[wavenumber]]'' and <math>\phi</math> is the ''[[phase (waves)|phase]]''. If the [[group velocity]] <math>v_g</math> (see below) is wavelength-independent, this equation can be simplified as:<ref name=Chen>{{cite book |chapter-url = https://books.google.com/books?id=LxzWPskhns0C&pg=PA363 |author = Chin-Lin Chen |title = Foundations for guided-wave optics |page = 363 |chapter = §13.7.3 Pulse envelope in nondispersive media |isbn = 978-0-471-75687-3 |year = 2006 |publisher = Wiley }}</ref> <math display="block">u(x,t) = A(x - v_g t) \sin \left(kx - \omega t + \phi \right) , </math> showing that the envelope moves with the group velocity and retains its shape. Otherwise, in cases where the group velocity varies with wavelength, the pulse shape changes in a manner often described using an ''envelope equation''.<ref name=Chen/><ref name="Recami">{{cite book |last1=Longhi |first1=Stefano |title=Localized Waves |last2=Janner |first2=Davide |publisher=Wiley-Interscience |year=2008 |isbn=978-0-470-10885-7 |editor1=Hugo E. Hernández-Figueroa |page=329 |chapter=Localization and Wannier wave packets in photonic crystals |editor2=Michel Zamboni-Rached |editor3=Erasmo Recami |chapter-url=https://books.google.com/books?id=xxbXgL967PwC&pg=PA329}}</ref> ===Phase velocity and group velocity=== {{Main|Phase velocity|Group velocity}} {{See also|Envelope (waves)#Phase and group velocity}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[Image:Wave group.gif|class=skin-invert-image|thumb|The red square moves with the [[phase velocity]], while the green circles propagate with the [[group velocity]].|left]]There are two velocities that are associated with waves, the [[phase velocity]] and the [[group velocity]]. Phase velocity is the rate at which the [[phase (waves)|phase]] of the wave [[Wave propagation|propagates in space]]: any given phase of the wave (for example, the [[crest (physics)|crest]]) will appear to travel at the phase velocity. The phase velocity is given in terms of the [[wavelength]] {{mvar|λ}} (lambda) and [[Wave period|period]] {{mvar|T}} as <math display="block">v_\mathrm{p} = \frac{\lambda}{T}.</math>[[Image:Wave opposite-group-phase-velocity.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|A wave with the group and phase velocities going in different directions]]Group velocity is a property of waves that have a defined envelope, measuring propagation through space (that is, phase velocity) of the overall shape of the waves' amplitudes—modulation or envelope of the wave. ==Special waves== {{unreferenced section|date=July 2026}} ===Sine waves=== {{excerpt|Sine wave}} ===Plane waves=== {{Main|Plane wave}}A [[plane wave]] is a kind of wave whose value varies only in one spatial direction. That is, its value is constant on a plane that is perpendicular to that direction. Plane waves can be specified by a vector of unit length <math>\hat{\mathbf{n}}</math> indicating the direction that the wave varies in, and a wave profile describing how the wave varies as a function of the displacement along that direction (<math>\hat \mathbf{n} \cdot \mathbf{x}</math>) and time (<math>t</math>). Since the wave profile only depends on the position <math>\mathbf{x}</math> in the combination <math>\hat{\mathbf{n}} \cdot \mathbf{x}</math>, any displacement in directions perpendicular to <math>\hat n</math> cannot affect the value of the field. Plane waves are often used to model [[electromagnetic waves]] far from a source. For electromagnetic plane waves, the electric and magnetic fields themselves are transverse to the direction of propagation, and also perpendicular to each other. ===Standing waves=== {{Main|Standing wave|Acoustic resonance|Helmholtz resonance|Organ pipe}}[[File:Standing wave.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|300px|Standing wave. The red dots represent the wave [[Node (physics)|nodes]].]]A standing wave, also known as a ''stationary wave'', is a wave whose [[Envelope (waves)|envelope]] remains in a constant position. This phenomenon arises as a result of [[Interference (wave propagation)|interference]] between two waves traveling in opposite directions. The ''sum'' of two counter-propagating waves (of equal amplitude and frequency) creates a ''standing wave''. Standing waves commonly arise when a boundary blocks further propagation of the wave, thus causing wave reflection, and therefore introducing a counter-propagating wave. For example, when a [[violin]] string is displaced, transverse waves propagate out to where the string is held in place at the [[Bridge (instrument)|bridge]] and the [[Nut (string instrument)|nut]], where the waves are reflected back. At the bridge and nut, the two opposed waves are in [[antiphase]] and cancel each other, producing a [[node (physics)|node]]. Halfway between two nodes there is an [[antinode]], where the two counter-propagating waves ''enhance'' each other maximally. There is no net [[Energy transfer|propagation of energy]] over time.<gallery> Image:Standing waves on a string.gif|One-dimensional standing waves; the [[fundamental frequency|fundamental]] mode and the first 5 [[overtone]]s Image:Drum vibration mode01.gif|A two-dimensional [[Vibrations of a circular drum|standing wave on a disk]]; this is the fundamental mode. Image:Drum vibration mode21.gif|A [[Vibrations of a circular drum|standing wave on a disk]] with two nodal lines crossing at the center; this is an overtone.</gallery> ===Solitary waves=== {{Main|Soliton}}[[File:Soliton hydro.jpg|thumb|[[Solitary wave (water waves)|Solitary wave]] in a laboratory [[wave channel]]]]A '''soliton''' or '''solitary wave''' is a self-reinforcing [[wave packet]] that maintains its shape while it propagates at a constant velocity. Solitons are caused by a cancellation of [[nonlinearity|nonlinear]] and [[dispersion relation|dispersive effects]] in the medium. (Dispersive effects are a property of certain systems where the speed of a wave depends on its frequency.) Solitons are the solutions of a widespread class of weakly nonlinear dispersive [[partial differential equation]]s describing physical systems. == Physical properties == === Propagation=== Wave propagation is any of the ways in which waves travel. With respect to the direction of the [[oscillation]] relative to the propagation direction, we can distinguish between [[longitudinal wave]] and [[transverse wave]]s. [[Electromagnetic wave]]s propagate in [[vacuum]] as well as in material media. Propagation of other wave types such as sound may occur only in a [[transmission medium]]. ====Reflection of plane waves in a half-space==== {{further|Reflection coefficient}}{{unreferenced section|date=July 2026}}The propagation and reflection of plane waves—e.g. Pressure waves ([[P wave]]) or [[S-wave|Shear waves (SH or SV-waves)]] are phenomena that were first characterized within the field of classical [[seismology]], and are now considered fundamental concepts in modern [[seismic tomography]]. The analytical solution to this problem exists and is well known. The frequency domain solution can be obtained by first finding the [[Helmholtz decomposition]] of the displacement field, which is then substituted into the [[wave equation]]. From here, the [[Wave equation#Plane-wave eigenmodes|plane wave eigenmodes]] can be calculated.{{citation needed|date=May 2023}}{{clarify|Unintelligible to the ordinary reader|date=May 2023}} ==== SV wave propagation ==== [[File:SV wave propagation.gif|thumb|upright=1.4|The propagation of SV-wave in a homogeneous half-space (the horizontal displacement field)]] [[File:SV wave propagation y.gif|thumb|upright=1.4|The propagation of SV-wave in a homogeneous half-space (The vertical displacement field){{clarify|date=May 2023}}]] The analytical solution of SV-wave in a half-space indicates that the plane SV wave reflects back to the domain as a P and SV waves, leaving out special cases. The angle of the reflected SV wave is identical to the incidence wave, while the angle of the reflected P wave is greater than the SV wave. For the same wave frequency, the SV wavelength is smaller than the P wavelength. This fact has been depicted in this animated picture.<ref>The animations are taken from {{cite web | url = https://sites.google.com/a/utexas.edu/babakpoursartip/research | title = Topographic amplification of seismic waves | last = Poursartip | first = Babak | year = 2015 | department = UT Austin | access-date = 2023-02-24 | archive-date = 2017-01-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170109184014/https://sites.google.com/a/utexas.edu/babakpoursartip/research | url-status = dead }}</ref> ====P wave propagation==== {{unreferenced section|date=July 2026}} Similar to the SV wave, the P incidence, in general, reflects as the P and SV wave. There are some special cases where the regime is different.{{clarify|unintelligible to the ordinary reader|date=May 2023}} ===Wave velocity=== {{further|Phase velocity|Group velocity|Signal velocity}}{{unreferenced section|date=July 2026}} [[Image:Seismic wave prop mine.gif|thumb|upright=1.4|[[Seismic wave]] propagation in 2D modelled using [[FDTD]] method in the presence of a landmine]]Wave velocity is a general concept, of various kinds of wave velocities, for a wave's [[phase (waves)|phase]] and [[speed]] concerning energy (and information) propagation. The [[phase velocity]] is given as: <math display="block">v_\text{p} = \frac{\omega}{k},</math> where: * {{math|''v''<sub>p</sub>}} is the phase velocity (with SI unit m/s), * {{mvar|ω}} is the [[angular frequency]] (with SI unit rad/s), * {{mvar|k}} is the [[wavenumber]] (with SI unit rad/m). The phase speed gives you the speed at which a point of constant [[phase (waves)|phase]] of the wave will travel for a discrete frequency. The angular frequency {{mvar|ω}} cannot be chosen independently from the wavenumber {{mvar|k}}, but both are related through the [[dispersion relation]]ship: <math display="block">\omega = \Omega(k).</math> In the special case {{math|1=Ω(''k'') = ''ck''}}, with {{mvar|c}} a constant, the waves are called non-dispersive, since all frequencies travel at the same phase speed {{mvar|c}}. For instance [[electromagnetic wave]]s in [[vacuum]] are non-dispersive. In case of other forms of the dispersion relation, we have dispersive waves. The dispersion relationship depends on the medium through which the waves propagate and on the type of waves (for instance electromagnetic, [[sound wave|sound]] or [[ocean surface wave|water]] waves). The speed at which a resultant [[wave packet]] from a narrow range of frequencies will travel is called the [[group velocity]] and is determined from the [[gradient]] of the [[dispersion relation]]: <math display="block">v_\text{g} = \frac{\partial \omega}{\partial k}</math> In almost all cases, a wave is mainly a movement of energy through a medium. Most often, the group velocity is the velocity at which the energy moves through this medium.[[File:Light dispersion of a mercury-vapor lamp with a flint glass prism IPNr°0125.jpg|thumb|right|upright|Light beam exhibiting reflection, refraction, transmission and dispersion when encountering a prism]]Waves exhibit common behaviors under a number of standard situations, for example: ===Transmission and media=== {{Main|Rectilinear propagation|Transmittance|Transmission medium}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Waves normally move in a straight line (that is, rectilinearly) through a ''[[transmission medium]]''. Such media can be classified into one or more of the following categories: *A ''bounded medium'' if it is finite in extent, otherwise an ''unbounded medium'' *A ''linear medium'' if the amplitudes of different waves at any particular point in the medium can be added *A ''uniform medium'' or ''homogeneous medium'' if its physical properties are unchanged at different locations in space *An ''anisotropic medium'' if one or more of its physical properties differ in one or more directions *An ''isotropic medium'' if its physical properties are the ''same'' in all directions ===Absorption=== {{Main|Absorption (acoustics)|Absorption (electromagnetic radiation)}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Waves are usually defined in media which allow most or all of a wave's energy to propagate without [[Insertion loss|loss]]. However materials may be characterized as "lossy" if they remove energy from a wave, usually converting it into heat. This is termed "absorption." A material which absorbs a wave's energy, either in transmission or reflection, is characterized by a [[refractive index]] which is [[Complex number|complex]]. The amount of absorption will generally depend on the frequency (wavelength) of the wave, which, for instance, explains why objects may appear colored. ===Reflection=== {{Main|Reflection (physics)}} {{unreferenced section|date=July 2026}} When a wave strikes a reflective surface, it changes direction, such that the angle made by the [[incident ray|incident wave]] and line [[perpendicular|normal]] to the surface equals the angle made by the reflected wave and the same normal line. ===Refraction=== {{Main|Refraction}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[File:Wave refraction.gif|thumb|right|200 px|Sinusoidal traveling plane wave entering a region of lower wave velocity at an angle, illustrating the decrease in wavelength and change of direction (refraction) that results]] Refraction is the phenomenon of a wave changing its speed. Mathematically, this means that the size of the [[phase velocity]] changes. Typically, refraction occurs when a wave passes from one [[Transmission medium|medium]] into another. The amount by which a wave is refracted by a material is given by the [[refractive index]] of the material. The directions of incidence and refraction are related to the refractive indices of the two materials by [[Snell's law]]. ===Diffraction=== {{Main|Diffraction}} {{unreferenced section|date=July 2026}} A wave exhibits diffraction when it encounters an obstacle that bends the wave or when it spreads after emerging from an opening. Diffraction effects are more pronounced when the size of the obstacle or opening is comparable to the wavelength of the wave. ===Interference=== {{Main|Wave interference}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[Image:Two sources interference.gif|right|frame|Identical waves from two sources undergoing [[Interference (wave propagation)|interference]]. Observed at the bottom one sees 5 positions where the waves add in phase, but in between which they are out of phase and cancel.]] When waves in a linear medium (the usual case) cross each other in a region of space, they do not actually interact with each other, but continue on as if the other one were not present. However at any point ''in'' that region the ''field quantities'' describing those waves add according to the [[superposition principle]]. If the waves are of the same frequency in a fixed [[phase (waves)|phase]] relationship, then there will generally be positions at which the two waves are ''in phase'' and their amplitudes ''add'', and other positions where they are ''out of phase'' and their amplitudes (partially or fully) ''cancel''. This is called an [[Interference (wave propagation)|interference pattern]]. ===Polarization=== {{Main|Polarization (waves)}} {{unreferenced section|date=July 2026}}[[File:Circular.Polarization.Circularly.Polarized.Light Circular.Polarizer Creating.Left.Handed.Helix.View.svg|class=skin-invert-image|thumb|left]] The phenomenon of polarization arises when wave motion can occur simultaneously in two [[orthogonal]] directions. [[Transverse wave]]s can be polarized, for instance. When polarization is used as a descriptor without qualification, it usually refers to the special, simple case of [[linear polarization]]. A transverse wave is linearly polarized if it oscillates in only one direction or plane. In the case of linear polarization, it is often useful to add the relative orientation of that plane, perpendicular to the direction of travel, in which the oscillation occurs, such as "horizontal" for instance, if the plane of polarization is parallel to the ground. [[Electromagnetic waves]] propagating in free space, for instance, are transverse; they can be polarized by the use of a [[polarizer|polarizing filter]]. Longitudinal waves, such as sound waves, do not exhibit polarization. For these waves there is only one direction of oscillation, that is, along the direction of travel. === Dispersion === [[File:Light dispersion conceptual waves.gif|thumb|right|270 px|Schematic of light being dispersed by a prism. Click to see animation.]] {{Main|Dispersion relation|Dispersion (optics)|Dispersion (water waves)}} Dispersion is the frequency dependence of the [[refractive index]], a consequence of the atomic nature of materials.<ref name=hecht>{{Cite book |last=Hecht |first=Eugene |title=Optics |date=1998 |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0-201-83887-9 |edition=3 |location=Reading, Mass. Harlow}}</ref>{{rp|p=67}} A wave undergoes dispersion when either the [[phase velocity]] or the [[group velocity]] depends on the wave frequency. Dispersion is seen by letting white light pass through a [[prism (optics)|prism]], the result of which is to produce the spectrum of colors of the rainbow. [[Isaac Newton]] was the first to recognize that this meant that white light was a mixture of light of different colors.<ref name=hecht/>{{rp|p=190}} === Doppler effect === {{main|Doppler effect}} The Doppler effect or Doppler shift is the change in [[frequency]] of a wave in relation to an observer who is moving relative to the wave source.<ref name="Giordano">{{cite book | last1 = Giordano | first1 = Nicholas | title = College Physics: Reasoning and Relationships | publisher = Cengage Learning | date = 2009 | pages = 421–424 | url = https://books.google.com/books?id=BwistUlpZ7cC&pg=PA424 | isbn = 978-0534424718 }}</ref> It is named after the [[Austria]]n physicist [[Christian Doppler]], who described the phenomenon in 1842. == Mechanical waves == {{Main|Mechanical wave}} A mechanical wave is an oscillation of [[matter]], and therefore transfers energy through a [[transmission medium|medium]].<ref>Giancoli, D. C. (2009) Physics for scientists & engineers with modern physics (4th ed.). Upper Saddle River, N.J.: Pearson Prentice Hall.</ref> While waves can move over long distances, the movement of the medium of transmission—the material—is limited. Therefore, the oscillating material does not move far from its initial position. Mechanical waves can be produced only in media which possess [[Elasticity (physics)|elasticity]] and [[inertia]]. There are three types of mechanical waves: [[transverse wave]]s, [[longitudinal wave]]s, and [[surface wave]]s. ===Waves on strings=== {{Main|String vibration}} {{unreferenced section|date=July 2026}} The transverse vibration of a string is a function of tension and inertia, and is constrained by the length of the string as the ends are fixed. This constraint limits the steady state modes that are possible, and thereby the frequencies. The speed of a transverse wave traveling along a [[vibrating string]] ({{mvar|v}}) is directly proportional to the square root of the [[Tension (mechanics)|tension]] of the string ({{mvar|T}}) over the [[linear mass density]] ({{mvar|μ}}): <math display="block"> v = \sqrt{\frac{T}{\mu}}, </math> where the linear density {{mvar|μ}} is the mass per unit length of the string. ===Acoustic waves=== {{Main|Acoustic wave}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Acoustic or [[sound]] waves are compression waves that propagate through gases, liquids, solids and plasmas. They travel at the speed given by: <math display="block"> v = \sqrt{\frac{B}{\rho_0}}, </math> or the square root of the adiabatic [[bulk modulus]] divided by the ambient density of the medium (see [[speed of sound]]). ===Gravity waves=== {{main|Gravity wave|Water waves}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[File:Shallow water wave.gif|thumb|right|400px]]Gravity waves are waves generated in a fluid medium or at the interface between two media when the force of gravity or buoyancy works to restore equilibrium. Surface waves on water are the most familiar example. *[[ripple tank|Ripples]] on the surface of a pond are actually a combination of transverse and longitudinal waves; therefore, the points on the surface follow orbital paths. *[[Inertial waves]], which occur in rotating fluids and are restored by the [[Coriolis effect]]. *[[Ocean surface wave]]s, which are perturbations that propagate through water. ===Body waves=== {{main|Body wave (seismology)}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Body waves travel through the interior of the medium along paths controlled by the material properties in terms of density and modulus (stiffness). The density and modulus, in turn, vary according to temperature, composition, and material phase. This effect resembles the refraction of light waves. Two types of particle motion result in two types of body waves: Primary and Secondary waves. === Seismic waves === {{Main|Seismic wave}} Seismic waves are waves of energy that travel through the Earth's layers, and are a result of earthquakes, volcanic eruptions, magma movement, large landslides and large man-made explosions that give out low-frequency acoustic energy. They include body waves—the primary ([[P wave]]s) and secondary waves ([[S wave]]s)—and surface waves, such as [[Rayleigh waves]], [[Love waves]], and [[Stoneley wave]]s.<ref>{{Cite web |title=seismic wave |url=https://www.britannica.com/science/seismic-wave |website=Britannica}}</ref> === Shock waves === [[File:Transonico-en.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|300 px|Formation of a shock wave by a plane]] {{Main|Shock wave}} A shock wave is a type of propagating disturbance. When a wave moves faster than the local [[speed of sound]] in a [[fluid]], it is a shock wave. Like an ordinary wave, a shock wave carries energy and can propagate through a medium; however, it is characterized by an abrupt, nearly discontinuous change in [[pressure]], [[temperature]] and [[density]] of the medium.<ref>{{citation | last = Anderson | first = John D. Jr. | title = Fundamentals of Aerodynamics | orig-year = 1984 | edition = 3rd | publisher = [[McGraw-Hill|McGraw-Hill Science/Engineering/Math]] |date=January 2001 | isbn = 978-0-07-237335-6 }}</ref> {{See also|Sonic boom|Cherenkov radiation}} ===Shear waves=== {{main|Shear wave}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Shear waves are body waves due to shear rigidity and inertia. They can only be transmitted through solids and to a lesser extent through liquids with a sufficiently high viscosity. === Gravitational waves === {{Main|Gravitational wave}} [[File:GravitationalWave CrossPolarization.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|Animation showing the effect of a cross-polarized gravitational wave on a ring of [[test particles]]]] [[gravitational radiation|Gravitational waves]] also travel through space. The first observation of gravitational waves was announced on 11 February 2016.<ref>{{cite web|title=Gravitational waves detected for 1st time, 'opens a brand new window on the universe'|url=http://www.cbc.ca/news/technology/ligo-gravitational-wave-1.3443697|publisher=Canadian Broadcasting Corporation|date=11 February 2016}}</ref> Gravitational waves are disturbances in the curvature of [[spacetime]], predicted by Einstein's theory of [[general relativity]]. === Other === * Waves of [[Traffic wave|traffic]], that is, propagation of different densities of motor vehicles, and so forth, which can be modeled as kinematic waves<ref name=Lighthill>{{cite journal |author1 = M.J. Lighthill | author1-link=James Lighthill |author2 = G.B. Whitham | author2-link=Gerald B. Whitham |year = 1955 |title = On kinematic waves. II. A theory of traffic flow on long crowded roads |journal = Proceedings of the Royal Society of London. Series A |volume = 229 | issue=1178 |pages = 281–345 |bibcode = 1955RSPSA.229..281L |doi = 10.1098/rspa.1955.0088 | s2cid=18301080 }}</ref><ref>{{cite journal |doi = 10.1287/opre.4.1.42 |author = P.I. Richards |year = 1956 |title = Shockwaves on the highway |journal = Operations Research |volume = 4 |issue = 1 |pages = 42–51 }}</ref> * [[metachronal rhythm|Metachronal wave]] refers to the appearance of a traveling wave produced by coordinated sequential actions. ==Electromagnetic waves== {{Main|Electromagnetic wave}} {{Further|Electromagnetic spectrum}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[File:Onde electromagnétique.png|class=skin-invert-image|thumb|right|300 px]] An electromagnetic wave consists of two waves that are oscillations of the [[electric field|electric]] and [[magnetic field|magnetic]] fields. An electromagnetic wave travels in a direction that is at right angles to the oscillation direction of both fields. In the 19th century, [[James Clerk Maxwell]] showed that, in [[vacuum]], the electric and magnetic fields satisfy the [[wave equation]] both with speed equal to that of the [[speed of light]]. From this emerged the idea that [[visible light|light]] is an electromagnetic wave. The unification of light and electromagnetic waves was experimentally confirmed by [[Heinrich Hertz|Hertz]] in the end of the 1880s. Electromagnetic waves can have different frequencies (and thus wavelengths), and are classified accordingly in wavebands, such as [[radio waves]], [[microwaves]], [[infrared]], [[visible light]], [[ultraviolet]], [[X-rays]], and [[gamma ray]]s. The range of frequencies in each of these bands is continuous, and the limits of each band are mostly arbitrary, with the exception of visible light, which must be visible to the normal human eye. == Quantum mechanical waves == {{Main|Schrödinger equation}} {{See also|Wave function}} ===Schrödinger equation=== {{unreferenced section|date=July 2026}} The [[Schrödinger equation]] describes the wave-like behavior of [[particle]]s in [[quantum mechanics]]. Solutions of this equation are [[wave function]]s which can be used to describe the probability density of a particle. === Dirac equation === The [[Dirac equation]] is a relativistic wave equation detailing electromagnetic interactions. Dirac waves accounted for the fine details of the hydrogen spectrum in a completely rigorous way. The wave equation also implied the existence of a new form of matter, antimatter, previously unsuspected and unobserved and which was experimentally confirmed. In the context of quantum field theory, the Dirac equation is reinterpreted to describe quantum fields corresponding to spin-{{frac|1|2}} particles. [[File:Wave packet (dispersion).gif|class=skin-invert-image|thumb|A propagating wave packet; in general, the ''envelope'' of the wave packet moves at a different speed than the constituent waves.<ref name=Fromhold>{{cite book |title = Quantum Mechanics for Applied Physics and Engineering |author = A.T. Fromhold |chapter = Wave packet solutions |pages = 59 ''ff'' |quote = (p. 61) ...the individual waves move more slowly than the packet and therefore pass back through the packet as it advances |chapter-url = https://books.google.com/books?id=3SOwc6npkIwC&pg=PA59 |isbn = 978-0-486-66741-6 |publisher = Courier Dover Publications |year = 1991 |edition = Reprint of Academic Press 1981 }}</ref>]] === de Broglie waves === {{Main|Wave packet|Matter wave}} [[Louis de Broglie]] postulated that all particles with [[momentum]] have a wavelength <math display="block">\lambda = \frac{h}{p},</math> where {{math|''h''}} is the [[Planck constant]], and {{mvar|p}} is the magnitude of the [[momentum]] of the particle. This hypothesis was at the basis of [[quantum mechanics]]. Nowadays, this wavelength is called the [[de Broglie wavelength|de&nbsp;Broglie wavelength]]. For example, the [[electron]]s in a [[cathode-ray tube|CRT]] display have a de&nbsp;Broglie wavelength of about {{val|e=13|u=m}}. A wave representing such a particle traveling in the {{mvar|k}}-direction is expressed by the wave function as follows: <math display="block">\psi (\mathbf{r}, \, t=0) = A e^{i\mathbf{k \cdot r}} , </math> where the wavelength is determined by the [[wave vector]] {{math|'''k'''}} as: <math display="block"> \lambda = \frac {2 \pi}{k} , </math> and the momentum by: <math display="block"> \mathbf{p} = \hbar \mathbf{k} . </math> However, a wave like this with definite wavelength is not localized in space, and so cannot represent a particle localized in space. To localize a particle, de&nbsp;Broglie proposed a superposition of different wavelengths ranging around a central value in a [[wave packet]],<ref name=Marton>{{cite book |title = Advances in Electronics and Electron Physics |page = 271 |chapter-url = https://books.google.com/books?id=g5q6tZRwUu4C&pg=PA271 |isbn = 978-0-12-014653-6 |year = 1980 |publisher = Academic Press |volume = 53 |editor1=L. Marton |editor2=Claire Marton |author = Ming Chiang Li |chapter = Electron Interference }}</ref> a waveform often used in [[quantum mechanics]] to describe the [[wave function]] of a particle. In a wave packet, the wavelength of the particle is not precise, and the local wavelength deviates on either side of the main wavelength value. In representing the wave function of a localized particle, the [[wave packet]] is often taken to have a [[Gaussian function|Gaussian shape]] and is called a ''Gaussian wave packet''.<ref name=wavepacket>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=7qCMUfwoQcAC&pg=PA60 |title = Quantum Mechanics |author1=Walter Greiner |author2=D. Allan Bromley |page = 60 |isbn = 978-3-540-67458-0 |edition = 2 |year = 2007 |publisher = Springer }}</ref><ref>{{cite book |title = Electronic basis of the strength of materials |author = John Joseph Gilman |url = https://books.google.com/books?id=YWd7zHU0U7UC&pg=PA57 |page = 57 |year = 2003 |isbn = 978-0-521-62005-5 |publisher = Cambridge University Press }}</ref><ref>{{cite book |title = Principles of quantum mechanics |author = Donald D. Fitts |url = https://books.google.com/books?id=8t4DiXKIvRgC&pg=PA17 |page = 17 |isbn = 978-0-521-65841-6 |publisher = Cambridge University Press |year = 1999 }}</ref> Gaussian wave packets also are used to analyze water waves.<ref name=Mei>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=WHMNEL-9lqkC&pg=PA47 | page = 47 |author = Chiang C. Mei |author-link=Chiang C. Mei |title = The applied dynamics of ocean surface waves |isbn = 978-9971-5-0789-3 |year = 1989 |edition = 2nd |publisher = World Scientific }}</ref> For example, a Gaussian wavefunction {{math|''ψ''}} might take the form:<ref name="Bromley">{{cite book |last1=Greiner |first1=Walter |url=https://books.google.com/books?id=7qCMUfwoQcAC&pg=PA60 |title=Quantum Mechanics |last2=Bromley |first2=D. Allan |publisher=Springer |year=2007 |isbn=978-3-540-67458-0 |edition=2nd |page=60}}</ref> <math display="block"> \psi(x,\, t{=}0) = A \exp \left( -\frac{x^2}{2\sigma^2} + i k_0 x \right) , </math> at some initial time {{math|1=''t'' = 0}}, where the central wavelength is related to the central wave vector {{math|''k''<sub>0</sub>}} as {{math|1=''λ''<sub>0</sub> = 2''π'' / ''k''<sub>0</sub>}}. It is well known from the theory of [[Fourier analysis]],<ref name=Brandt> {{cite book |page = 23 |url = https://books.google.com/books?id=VM4GFlzHg34C&pg=PA23 |title = The picture book of quantum mechanics |author1=Siegmund Brandt |author2=Hans Dieter Dahmen |isbn = 978-0-387-95141-6 |year = 2001 |edition = 3rd |publisher = Springer }} </ref> or from the [[Heisenberg uncertainty principle]] (in the case of quantum mechanics) that a narrow range of wavelengths is necessary to produce a localized wave packet, and the more localized the envelope, the larger the spread in required wavelengths. The [[Fourier transform]] of a Gaussian is itself a Gaussian.<ref name=Gaussian> {{cite book |title = Modern mathematical methods for physicists and engineers |author = Cyrus D. Cantrell |page = [https://archive.org/details/modernmathematic0000cant/page/677 677] |url = https://archive.org/details/modernmathematic0000cant |url-access = registration |isbn = 978-0-521-59827-9 |publisher = Cambridge University Press |year = 2000 }} </ref> Given the Gaussian: <math display="block">f(x) = e^{-x^2 / \left(2\sigma^2\right)} , </math> the Fourier transform is: <math display="block">\tilde{ f}\!(k) = \sigma e^{-\sigma^2 k^2 / 2} . </math> The Gaussian in space therefore is made up of waves: <math display="block">f(x) = \frac{1}{\sqrt{2 \pi}} \int_{-\infty}^{\infty} \tilde{f}\!(k) \, e^{ikx} \ dk ; </math> that is, a number of waves of wavelengths {{mvar|λ}} such that {{math|1=''kλ'' = 2''π''}}. The parameter {{mvar|σ}} decides the spatial spread of the Gaussian along the {{mvar|x}}-axis, while the Fourier transform shows a spread in [[wave vector]] {{math|'''k'''}} determined by {{math|1/''σ''}}. That is, the smaller the extent in space, the larger the extent in {{mvar|k}}, and hence in {{math|1=''λ'' = 2''π''/''k''}}. == See also == * [[Index of wave articles]] === Waves in general === {{columns-list| * [[Mechanical wave]], in media transmission * [[Wave equation]], general * [[Wave interference]], a phenomenon in which two waves superpose to form a resultant wave * [[Wave Motion (journal)|''Wave Motion'' (journal)]], a scientific journal * [[Wavefront]], an advancing surface of wave propagation }} ==== Parameters ==== {{columns-list| * [[Frequency]] * [[Phase (waves)]], offset or angle of a sinusoidal wave function at its origin * [[Standing wave ratio]], in telecommunications * [[Wavelength]] * [[Wavenumber]] }} ==== Waveforms ==== {{columns-list| * [[Creeping wave]], a wave diffracted around a sphere * [[Evanescent field]] * [[Longitudinal wave]] * [[Periodic travelling wave]] * [[Sine wave]] * [[Square wave (waveform)|Square wave]] * [[Standing wave]] * [[Transverse wave]] }} === Electromagnetic waves === {{columns-list| * [[Dyakonov surface wave]] * [[Dyakonov–Voigt wave]] * [[Earth–ionosphere waveguide]], in radio transmission * [[Electromagnetic radiation]] * [[Electromagnetic wave equation]], describes electromagnetic wave propagation * [[Microwave]], a form of electromagnetic radiation }} === In fluids === {{cols}} * [[Airy wave theory]], in fluid dynamics * [[Capillary wave]], in fluid dynamics * [[Cnoidal wave]], in fluid dynamics * [[Edge wave]], a surface gravity wave fixed by refraction against a rigid boundary * [[Faraday wave]], a type of wave in liquids * [[Gravity wave]], in fluid dynamics * [[Internal wave]], a wave within a fluid medium * [[Shock wave]], in aerodynamics * Sound wave, a wave of [[sound]] through a medium such as air or water * Tidal wave, a scientifically incorrect name for a [[tsunami]] * [[Tollmien–Schlichting wave]], in fluid dynamics * [[Wind wave]] {{colend}} === In quantum mechanics === {{columns-list| * [[Bloch's theorem]] * [[Matter wave]] * [[Pilot wave theory]], in Bohmian mechanics * [[Wave function]] * [[Wave packet]] * [[Wave–particle duality]] }} === In relativity === {{columns-list| * [[Gravitational wave]], in relativity theory * [[Relativistic wave equations]], wave equations that consider special relativity * [[pp-wave spacetime]], a set of exact solutions to Einstein's field equation }} === Other specific types of waves === {{cols}} * [[Alfvén wave]], in plasma physics * [[Atmospheric wave]], a periodic disturbance in the fields of atmospheric variables * [[Fir wave]], a forest configuration * [[Lamb waves]], in solid materials * [[Rayleigh wave]], surface acoustic waves that travel on solids * [[Spin wave]], in magnetism * [[Spin density wave]], in solid materials * [[Trojan wave packet]], in particle science * [[Waves in plasmas]], in plasma physics {{colend}} === Related topics === {{cols}} * [[Absorption (electromagnetic radiation)]] * [[Antenna (radio)]] * [[Beat (acoustics)]] * [[Branched flow]] * [[Cymatics]] * [[Diffraction]] * [[Dispersion (water waves)]] * [[Doppler effect]] * [[Envelope detector]] * [[Fourier transform]] for computing periodicity in evenly spaced data * [[Group velocity]] * [[Harmonic]] * [[Huygens–Fresnel principle]] * [[Index of wave articles]] * [[Inertial wave]] * [[Least-squares spectral analysis]] for computing periodicity in unevenly spaced data * [[List of waves named after people]] * [[Phase velocity]] * [[Photon]] * [[Polarization (physics)]] * [[Propagation constant]] * [[Radio propagation]] * [[Ray (optics)]] * [[Reaction–diffusion system]] * [[Reflection (physics)]] * [[Refraction]] * [[Resonance]] * [[Ripple tank]] * [[Rogue wave]] * [[Scattering]] * [[Shallow water equations]] * [[John N. Shive#Shive wave machine|Shive wave machine]] * [[Sound]] * [[Standing wave]] * [[Transmission medium]] * [[Velocity factor]] * [[Wave equation]] * [[Wave power]] * [[Wave turbulence]] * [[Wind wave]] * [[Wind wave#Formation]] {{colend}} == References == {{reflist}} == Sources == {{refbegin}} * {{cite book |last1 = Fleisch |first1 = D. |last2 = Kinnaman |first2 = L. |year = 2015 |title = A student's guide to waves |location = Cambridge|publisher = Cambridge University Press |isbn = 978-1107643260 |bibcode = 2015sgw..book.....F }} * {{cite book|last1=Campbell|first1=Murray|title=The musician's guide to acoustics|year=2001|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0198165057|edition=Repr.|last2=Greated |first2=Clive}} * {{cite book |first = A.P. |last = French |title = Vibrations and Waves (M.I.T. Introductory physics series) |publisher = Nelson Thornes |year = 1971 |isbn = 978-0-393-09936-2 |oclc = 163810889 }} * {{cite book |last = Hall |first = D.E. |year = 1980 |title = Musical Acoustics: An Introduction |location = Belmont, CA |publisher = Wadsworth Publishing Company |isbn = 978-0-534-00758-4 }}. * {{cite book|last=Hunt|first=Frederick Vinton |title=Origins in acoustics.|year=1978|publisher=Published for the Acoustical Society of America through the American Institute of Physics|location=Woodbury, NY|isbn=978-0300022209}} * {{cite book |last1 = Ostrovsky |first1 = L.A. |last2 = Potapov |first2 = A.S. |year = 1999 |title = Modulated Waves, Theory and Applications |location = Baltimore |publisher = The Johns Hopkins University Press |isbn = 978-0-8018-5870-3 }}. * {{Cite book | publisher = Academic Press | isbn = 9780123846532 | last1 = Griffiths | first1 = G. | first2 = W.E. | last2 = Schiesser | title = Traveling Wave Analysis of Partial Differential Equations: Numerical and Analytical Methods with Matlab and Maple | year = 2010 }} * Crawford jr., Frank S. (1968). ''Waves (Berkeley Physics Course, Vol. 3)'', McGraw-Hill, {{ISBN|978-0070048607}} [https://archive.org/details/Waves_371 Free online version] * {{cite book |author=A. E. H. Love |author-link=Augustus Edward Hough Love |title=A Treatise on The Mathematical Theory of Elasticity |year=1944 |url=https://archive.org/details/treatiseonmathem0000love|url-access=registration|publisher=[[Dover Publications|Dover]] |location=New York }} * {{cite web |author=E.W. Weisstein |url=http://scienceworld.wolfram.com/physics/WaveVelocity.html |title=Wave velocity |work=[[ScienceWorld]] |access-date=2009-05-30 }} {{refend}} == External links == {{Sister project links| wikt=wave | commons=Wave | b=no | n=no | q=Wave | s=no | v=no | voy=no | species=no | d=no}} * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_51.html The Feynman Lectures on Physics: Waves] * [http://www.scholarpedia.org/article/Linear_and_nonlinear_waves Linear and nonlinear waves] * [https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html Science Aid: Wave properties – Concise guide aimed at teens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904042222/https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html |date=2019-09-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=DovunOxlY1k "AT&T Archives: Similarities of Wave Behavior"] demonstrated by J.N. Shive of Bell Labs (video on [[YouTube]]) {{Velocities of Waves}} {{Patterns in nature}} {{Authority control}} [[Category:Waves| ]] [[Category:Differential equations]] [[Category:Articles containing video clips]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links| wikt=wave | commons=Wave | b=no | n=no | q=Wave | s=no | v=no | voy=no | species=no | d=no}} * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_51.html The Feynman Lectures on Physics: Waves] * [http://www.scholarpedia.org/article/Linear_and_nonlinear_waves Linear and nonlinear waves] * [https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html Science Aid: Wave properties – Concise guide aimed at teens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904042222/https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html |date=2019-09-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=DovunOxlY1k "AT&T Archives: Similarities of Wave Behavior"] demonstrated by J.N. Shive of Bell Labs (video on [[YouTube]]) {{Authority control}} [[زمرو:موجون| ]] [[زمرو:لهرون]] [[زمرو:تفاواتي مساواتون]] [[زمرو:فطرت ۾ شڪليون]] [[زمرو:ارضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:رياضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:سامونڊي سائنس جون اصطلاحون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] msu99n51nyszi5oojudt7nzn5ri0530 412008 412007 2026-09-13T20:51:52Z Ibne maryam 17680 /* */ 412008 wikitext text/x-wiki [[طبيعيات|فزڪس]] ۾، لهر يا ڦڙڪو [[توانائي]] جو هڪ روپ آهي. هڪ لهر توانائي کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪري ٿي. ڦڙڪو هڪ [[سنڌي ٻولي]] جو لفظ آهي. ڦڙڪو جو مطلب آهي لهر، پر اها [[واء]] جي لهر آهي. [[فائل:Light_dispersion_conceptual_waves.gif|thumb|400x400 عڪسلون]] [[فائل:Shallow_water_wave.gif|ساڄو|thumb|400x400 عڪسلون|پاڻي جي لهر يا موج]] {{Short description|Dynamic disturbance in a medium or field}} {{About|waves as a physical phenomenon|the human hand gesture|Waving|other uses|Wave (disambiguation)|and|Wave motion (disambiguation)}} {{redirect|Waves}} [[File:2006-01-14 Surface waves.jpg|thumb|پاڻيءَ جي مٿاڇري تي لهرون (جيڪي پاڻيءَ ۾ ننڍيون لهرون يا 'ريپلز' ٺاهين ٿيون)]] رياضيات ۽ طبعي سائنس ۾، لهر (wave) هڪ يا وڌيڪ مقدارن ۾ پکڙجندڙ متحرڪ خلل (يعني توازن واري حالت مان تبديلي) کي چئبو آهي. دوري لهرون (periodic waves) ڪنهن خاص فريڪوئنسي تي توازن (يا سڪون) واري قدر جي چوڌاري بار بار حرڪت ڪنديون آهن. جڏهن لهر جي پوري شڪل هڪ طرف حرڪت ڪري ٿي، ته ان کي 'هلندڙ لهر' (traveling wave) چيو ويندو آهي؛ ان جي برعڪس، مخالف طرفن ۾ هلندڙ ٻه هڪجهڙيون ۽ مٿان چڙهيل (superimposed) دوري لهرون ملي ڪري 'اسٽينڊنگ ويو' (standing wave) يا بيهڪ واري لهر ٺاهينديون آهن. اسٽينڊنگ ويو ۾، وائبريشن يا ڏڪڻ جو ايمپليٽيوڊ (وسعت) ڪجهه هنڌن تي بلڪل گهٽ يا صفر هوندو آهي، جن کي 'نلز' (nulls) چيو ويندو آهي. ڪلاسيڪل فزڪس ۾ عام طور تي ٻن قسمن جي لهرن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي: ميڪانياتي لهرون (mechanical waves) ۽ برقي مقناطيسي لهرون (electromagnetic waves). ميڪانياتي لهر ۾، دٻاءُ (stress) ۽ ڇڪاءُ (strain) جا ميدان ميڪانياتي توازن جي چوڌاري حرڪت ڪندا آهن. ميڪانياتي لهر ڪنهن طبعي ذريعي (medium) ۾ مقامي تبديلي يا بگاڙ (strain) هوندي آهي، جيڪا ذري کان ذري تائين پکڙجي ٿي؛ اهو عمل مقامي دٻاءُ پيدا ڪرڻ ذريعي ٿيندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ڀرپاسي وارن ذرن ۾ به ڇڪاءُ پيدا ٿيندو آهي. مثال طور، آواز جون لهرون مقامي دٻاءُ ۽ ذرن جي حرڪت ۾ تبديليون آهن جيڪي ڪنهن ذريعي مان گذرندي اڳتي وڌن ٿيون. ميڪانياتي لهرن جا ٻيا مثال زلزلي جون لهرون (seismic waves)، ڪشش ثقل جون لهرون (gravity waves)، مٿاڇري واريون لهرون ۽ تارن جي ڏڪڻ (string vibrations) آهن. برقي مقناطيسي لهر (جهڙوڪ روشني) ۾، برقي ۽ مقناطيسي ميدانن جي وچ ۾ لاڳاپو (coupling) ميڪسويل جي مساواتن مطابق انهن ميدانن تي مشتمل لهرن جي پکيڙ کي برقرار رکي ٿو. برقي مقناطيسي لهرون خلا (vacuum) ۽ ڪجهه ڊائي اليڪٽرڪ (dielectric) ذريعن مان گذري سگهن ٿيون (انهن موج جي ڊيگهه وارن علائقن ۾ جتي اهي شفاف سمجهيون وڃن ٿيون). برقي مقناطيسي لهرن کي انهن جي فريڪوئنسي (يا موج جي ڊيگهه) جي بنياد تي مختلف نالن سان سڃاتو وڃي ٿو، جن ۾ ريڊيو لهرون، انفراريڊ شعاع، ٽيراهرٽز لهرون، ڏسڻ جوڳي روشني، الٽرا وائلٽ شعاع، ايڪس-ريز ۽ گاما شعاع شامل آهن. ٻين قسمن جي لهرن ۾ ڪشش ثقل جون لهرون (gravitational waves) شامل آهن، جيڪي اسپيس ٽائيم (خلائي وقت) ۾ خلل آهن ۽ عام نسبتن جي نظريي (general relativity) جي اصولن مطابق پکڙجن ٿيون؛ ان کان علاوه گرمي جي پکيڙ واريون لهرون (heat diffusion waves)؛ پلازما لهرون جيڪي ميڪانياتي تبديلين ۽ برقي مقناطيسي ميدانن کي ملائين ٿيون؛ ري ايڪشن-ڊفيوژن لهرون (جهڙوڪ بيلوسوف-زابوٽنسڪي ري ايڪشن ۾)؛ ۽ ٻيون ڪيت [[mathematics]] and [[outline of physical science|physical science]], a '''wave''' is a propagating dynamic disturbance (change from [[List of types of equilibrium|equilibrium]]) of one or more [[quantities]]. ''[[Periodic wave]]s'' oscillate repeatedly about an equilibrium (resting) value at some [[frequency]]. When the entire [[waveform]] moves in one direction, it is said to be a '''traveling wave'''; by contrast, a pair of identical [[superposition principle|superimposed]] periodic waves traveling in opposite directions makes a ''[[standing wave]]''. In a standing wave, the amplitude of vibration has nulls at some positions where the wave amplitude appears smaller or even zero. There are two types of waves that are most commonly studied in [[classical physics]]: [[mechanical wave]]s and [[electromagnetic wave]]s. In a mechanical wave, [[Stress (mechanics)|stress]] and [[Strain (mechanics)|strain]] fields oscillate about a [[mechanical equilibrium]]. A mechanical wave is a local [[deformation (physics)|deformation (strain)]] in some physical medium that propagates from particle to particle by creating local stresses that cause strain in neighboring particles too. For example, [[sound]] waves are variations of the local [[Sound pressure|pressure]] and [[Particle velocity|particle motion]] that propagate through the medium. Other examples of mechanical waves are [[seismic wave]]s, [[gravity wave]]s, [[surface wave]]s and [[string vibration]]s. In an electromagnetic wave (such as light), coupling between the electric and magnetic fields sustains propagation of waves involving these fields according to [[Maxwell's equations]]. Electromagnetic waves can travel through a [[vacuum]] and through some [[dielectric]] media (at wavelengths where they are considered [[transparency and translucency|transparent]]). Electromagnetic waves, as determined by their frequencies (or [[wavelength]]s), have more specific designations including [[radio wave]]s, [[infrared radiation]], [[terahertz waves]], [[visible light]], [[ultraviolet radiation]], [[X-ray]]s and [[gamma ray]]s. Other types of waves include [[gravitational wave]]s, which are disturbances in [[spacetime]] that propagate according to [[general relativity]]; [[heat equation|heat diffusion waves]]; [[plasma wave]]s that combine mechanical deformations and electromagnetic fields; [[reaction–diffusion system|reaction–diffusion waves]], such as in the [[Belousov–Zhabotinsky reaction]]; and many more. Mechanical and electromagnetic waves transfer [[energy]],<ref>{{Harv|Hall|1980| p=8}}</ref> [[momentum (physics)|momentum]] and [[information]]. In the case of waves in a liquid medium, matter can also be transferred (see [[Stokes drift]]). In mathematics and [[electronics]] waves are studied as [[signal]]s.<ref>Pragnan Chakravorty, "What Is a Signal? [Lecture Notes]",&nbsp;IEEE ''Signal Processing Magazine'', vol. 35, no. 5, pp. 175–177, Sept. 2018.&nbsp;{{doi|10.1109/MSP.2018.2832195}}</ref> On the other hand, some waves have [[Envelope (waves)|envelopes]] which do not move at all such as [[standing wave]]s (which are fundamental to music) and [[hydraulic jump]]s. [[File:Santos E et al Neuroimage 2014 .gif|thumb|Example of biological waves expanding over the brain cortex, an example of [[Cortical spreading depression|spreading depolarizations]]<ref>{{Cite journal|last1=Santos|first1=Edgar|last2=Schöll|first2=Michael|last3=Sánchez-Porras|first3=Renán|last4=Dahlem|first4=Markus A.|last5=Silos|first5=Humberto|last6=Unterberg|first6=Andreas|last7=Dickhaus|first7=Hartmut|last8=Sakowitz|first8=Oliver W.|date=2014-10-01|title=Radial, spiral and reverberating waves of spreading depolarization occur in the gyrencephalic brain|journal=NeuroImage|volume=99|pages=244–255|doi=10.1016/j.neuroimage.2014.05.021|issn=1095-9572|pmid=24852458|s2cid=1347927}}</ref>]] A physical wave [[field (physics)|field]] is almost always confined to some finite region of space, called its ''domain''. For example, the seismic waves generated by [[earthquakes]] are significant only in the interior and surface of the planet, so they can be ignored outside it. However, waves with infinite domain, that extend over the whole space, are commonly studied in mathematics, and are very valuable tools for understanding physical waves in finite domains. A ''[[plane wave]]'' is an important mathematical idealization where the disturbance is identical along any (infinite) plane [[Normal (geometry)|normal]] to a specific direction of travel. Mathematically, the simplest wave is a ''[[sinusoidal plane wave]]'' in which at any point the field experiences [[simple harmonic motion]] at one frequency. In linear media, complicated waves can generally be decomposed as the sum of many sinusoidal plane waves having [[Angular spectrum method|different directions of propagation]] and/or [[Fourier transform|different frequencies]]. A plane wave is classified as a ''[[transverse wave]]'' if the field disturbance at each point is described by a vector perpendicular to the direction of propagation (also the direction of energy transfer); or ''[[longitudinal wave]]'' if those vectors are aligned with the propagation direction. Mechanical waves include both transverse and longitudinal waves; on the other hand electromagnetic plane waves are strictly transverse while sound waves in fluids (such as air) can only be longitudinal. That physical direction of an oscillating field relative to the propagation direction is also referred to as the wave's ''[[polarization (waves)|polarization]]'', which can be an important attribute. == Definition == While waves are ubiquitous features of physical systems, no single definition adequately describes the topic. Examples and descriptions of common characteristics are used as an alternative to a single definition.<ref name=Billingham-2001>{{Cite book |last1=Billingham |first1=J. |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511841033/type/book |title=Wave Motion |last2=King |first2=A. C. |date=2001 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-63257-7 |edition=1 |doi=10.1017/cbo9780511841033}}</ref>{{rp|p=2}} In abstract, waves are the dynamic manifestation of time-dependent [[Field (physics)#Field theory|field theory]] analogous to [[ballistics]], the dynamic manifestation of [[particle mechanics]], but this point of view misses the many visually appealing examples of waves like vibrating [[stringed instruments]] and [[capillary wave|fluid ripple]]s.<ref name=Freegarde-2012>{{Cite book |last=Freegarde |first=Tim |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9781139048149/type/book |title=Introduction to the Physics of Waves |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-19757-1 |edition=1 |doi=10.1017/cbo9781139048149}}</ref>{{rp|p=1}} Viewed microscopically, waves are changes in the value of [[physical quantity|physical property]] at a point in space that results from a delayed response to changes in adjacent regions. Examples of properties include pressure, temperature, height, or gravitational force. A physical [[transmission medium|medium]], like vacuum, air, water, or solid rock may exhibit waves in different properties which may or may not be related. Properties like the [[Wave (audience)|heights spectators at a sporting event]] or the level of anxiety among political protestors may also be considered waves when the property depends upon delayed responds to physically adjacent events.<ref name=Freegarde-2012/>{{rp|p=2}} In physics, a physical quantity that has a value at points in space is called a [[field (physics)|field]], so a wave is disturbance in a field resulting from delayed response to adjacent disturbances. Viewed macroscopically, a wave is the dynamic response of a field caused by effects that can only propagate at a finite speed. Rotation of an [[electric dipole]] produce [[electromagnetic wave]]s and the mutual rotation of [[binary star]]s produce [[gravitational wave]]s, each of which propagate at the [[speed of light]].<ref name=Freegarde-2012/>{{rp|p=7}} Periodic or sinusoidal waves are useful idealized examples, but the essential neighbor-to-neighbor interaction with delay means waves may propagate in non-linear, granular, or noisy media which do not produce these ideal results. Temperature waves or [[Reaction–diffusion system|chemical reaction waves]] demonstrate that waves need not be a material displacement.<ref name=Freegarde-2012/>{{rp|p=10}} == Mathematical description == ===Single waves=== {{See also|Solitary wave (disambiguation){{!}}Solitary wave}}{{unreferenced section|date=July 2026}}Mathematically, a wave is described by a [[function (mathematics)|function]] <math>F(x,t)</math> that maps a point in space and time onto a [[Field (physics)|field]]. For a [[scalar field]] its value is a number; for a [[vector field]] it is a [[Vector (mathematics and physics)|vector]]; in general a [[tensor field]] has a [[tensor]] value. The value of <math>x</math> is a point of space, specifically in the region where the wave is defined. In mathematical terms, it is usually a [[vector (mathematics)|vector]] in the [[analytic geometry|Cartesian three-dimensional space]] <math>\mathbb{R}^3</math>. However, in many cases one can ignore one dimension, and let <math>x</math> be a point of the Cartesian plane <math>\mathbb{R}^2</math>. This is the case, for example, when studying vibrations of a drum skin. One may even restrict <math>x</math> to a point of the Cartesian line <math>\R</math> – that is, the set of [[real number]]s. This is the case, for example, when studying vibrations in a [[string (music)|violin string]] or [[recorder (musical instrument)|recorder]]. The time <math>t</math>, on the other hand, is always assumed to be a [[scalar (physics)|scalar]]; that is, a real number. The value of <math>F(x,t)</math> can be any physical quantity of interest assigned to the point <math>x</math> that may vary with time. For example, if <math>F</math> represents the vibrations inside an elastic solid, the value of <math>F(x,t)</math> is usually a vector that gives the current displacement from <math>x</math> of the material particles that would be at the point <math>x</math> in the absence of vibration. For an electromagnetic wave, the value of <math>F</math> can be the [[electric field]] vector <math>\mathbf{E}</math>, or the [[magnetic field]] vector <math>\mathbf{H}</math>, or any related quantity, such as the [[Poynting vector]] <math>\mathbf{E} \times \mathbf{H}</math>. In [[fluid dynamics]], the value of <math>F(x,t)</math> could be the velocity vector of the fluid at the point <math>x</math>, or any scalar property like [[pressure]], [[temperature]], or [[density]]. In a chemical reaction, <math>F(x,t)</math> could be the concentration of some substance in the neighborhood of point <math>x</math> of the reaction medium. For any dimension <math>d</math> (1, 2, or 3), the wave's domain is then a [[subset]] <math>D</math> of <math>\mathbb{R}^d</math>, such that the function value <math>F(x,t)</math> is defined for any point <math>x</math> in <math>D</math>. For example, when describing the motion of a [[drumhead|drum skin]], one can consider <math>D</math> to be a [[disk (mathematics)|disk]] (circle) on the plane <math>\mathbb{R}^2</math> with center at the origin <math>(0,0)</math>, and let <math>F(x,t)</math> be the vertical displacement of the skin at the point <math>x</math> of <math>D</math> and at time <math>t</math>. ===Superposition=== {{main|Superposition principle}}{{unreferenced section|date=July 2026}} Waves of the same type are often superposed and encountered simultaneously at a given point in space and time. The properties at that point are the sum of the properties of each component wave at that point. In general, the velocities are not the same, so the wave form will change over time and space. === Wave spectrum === {{See also|Wind wave#Spectrum|Electromagnetic spectrum|Spectrum (physical sciences)}} A wave spectrum is a representation that describes how the energy of a sea surface (or wave field) is distributed across different wave frequencies (or wave numbers) and directions.<ref>{{Cite journal |last=Wyatt |first=Lucy R. |date=2015-10-02 |title=The Ocean Wave Directional Spectrum |url=https://tos.org/oceanography/article/the-ocean-wave-directional-spectrum |journal=Oceanography |volume=10 |issue=2 |pages=85–89 |doi=10.5670/oceanog.1997.31|doi-access=free }}</ref> Real ocean surfaces consist of many overlapping waves of different wavelengths, periods, amplitudes, and directions. A wave spectrum offers a statistical (spectral) description rather than tracking individual waves.<ref>{{Cite web |date=2024-06-10 |title=16.4: Ocean-Wave Spectra |url=https://geo.libretexts.org/Bookshelves/Oceanography/Introduction_to_Physical_Oceanography_(Stewart)/16%3A_Ocean_Waves/16.4%3A_Ocean-Wave_Spectra |access-date=2025-12-04 |website=Geosciences LibreTexts |language=en}}</ref> The observed sea-surface elevation at a point can be thought of as the sum (superposition) of many sinusoidal wave components; the wave spectrum quantifies how much energy is associated with each component.<ref>{{Citation |last=Folley |first=Matt |chapter=The Wave Energy Resource |date=2017 |title=Handbook of Ocean Wave Energy |series=Ocean Engineering & Oceanography |volume=7 |pages=43–79 |editor-last=Pecher |editor-first=Arthur |chapter-url=https://doi.org/10.1007/978-3-319-39889-1_3 |access-date=2025-12-04 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-319-39889-1_3 |isbn=978-3-319-39889-1 |editor2-last=Kofoed |editor2-first=Jens Peter|doi-access=free }}</ref> ===Wave families=== {{unreferenced section|date=July 2026}} Sometimes one is interested in a single specific wave. More often, however, one needs to understand a large set of possible waves; like all the ways that a drum skin can vibrate after being struck once with a [[drum stick]], or all the possible [[radar]] echoes one could get from an [[airplane]] that may be approaching an [[airport]]. In some of those situations, one may describe such a family of waves by a function <math>F(A,B,\ldots;x,t)</math> that depends on certain [[parameter]]s <math>A,B,\ldots</math>, besides <math>x</math> and <math>t</math>. Then one can obtain different waves – that is, different functions of <math>x</math> and <math>t</math> – by choosing different values for those parameters.[[File:Half-open pipe wave.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|Sound pressure standing wave in a half-open pipe playing the 7th harmonic of the fundamental (''n'' = 4)]]For example, the sound pressure inside a [[recorder (musical instrument)|recorder]] that is playing a "pure" note is typically a [[standing wave]], that can be written as <math display="block">F(A,L,n,c;x,t) = A \left(\cos 2\pi x\frac{2 n - 1}{4 L}\right) \left(\cos 2\pi c t\frac{2n - 1}{4 L}\right)</math> The parameter <math>A</math> defines the amplitude of the wave (that is, the maximum sound pressure in the bore, which is related to the loudness of the note); <math>c</math> is the speed of sound; <math>L</math> is the length of the bore; and <math>n</math> is a positive integer (1,2,3,...) that specifies the number of [[standing wave|nodes]] in the standing wave. (The position <math>x</math> should be measured from the [[wind instrument|mouthpiece]], and the time <math>t</math> from any moment at which the pressure at the mouthpiece is maximum. The quantity <math>\lambda = 4L/(2 n - 1)</math> is the [[wavelength]] of the emitted note, and <math>f = c/\lambda</math> is its [[frequency]].) Many general properties of these waves can be inferred from this general equation, without choosing specific values for the parameters. As another example, it may be that the vibrations of a drum skin after a single strike depend only on the distance <math>r</math> from the center of the skin to the strike point, and on the strength <math>s</math> of the strike. Then the vibration for all possible strikes can be described by a function <math>F(r,s;x,t)</math>. Sometimes the family of waves of interest has infinitely many parameters. For example, one may want to describe what happens to the temperature in a metal bar when it is initially heated at various temperatures at different points along its length, and then allowed to cool by itself in vacuum. In that case, instead of a scalar or vector, the parameter would have to be a function <math>h</math> such that <math>h(x)</math> is the initial temperature at each point <math>x</math> of the bar. Then the temperatures at later times can be expressed by a function <math>F</math> that depends on the function <math>h</math> (that is, a [[operator (mathematics)|functional operator]]), so that the temperature at a later time is <math>F(h;x,t)</math> ===Differential wave equations=== {{unreferenced section|date=July 2026}}Another way to describe and study a family of waves is to give a mathematical equation that, instead of explicitly giving the value of <math>F(x,t)</math>, only constrains how those values can change with time. Then the family of waves in question consists of all functions <math>F</math> that satisfy those constraints – that is, all [[solution (mathematics)|solutions]] of the equation. This approach is extremely important in physics, because the constraints usually are a consequence of the physical processes that cause the wave to evolve. For example, if <math>F(x,t)</math> is the temperature inside a block of some [[homogeneous]] and [[isotropic]] solid material, its evolution is constrained by the [[partial differential equation]] <math display="block">\frac{\partial F}{\partial t}(x,t) = \alpha \left(\frac{\partial^2 F}{\partial x_1^2}(x,t) + \frac{\partial^2 F}{\partial x_2^2}(x,t) + \frac{\partial^2 F}{\partial x_3^2}(x,t) \right) + \beta Q(x,t)</math> where <math>Q(x,t)</math> is the heat that is being generated per unit of volume and time in the neighborhood of <math>x</math> at time <math>t</math> (for example, by chemical reactions happening there); <math>x_1,x_2,x_3</math> are the Cartesian coordinates of the point <math>x</math>; <math>\partial F/\partial t</math> is the (first) derivative of <math>F</math> with respect to <math>t</math>; and <math>\partial^2 F/\partial x_i^2</math> is the second derivative of <math>F</math> relative to <math>x_i</math>. (The symbol "<math>\partial</math>" is meant to signify that, in the derivative with respect to some variable, all other variables must be considered fixed.) This equation can be derived from the laws of physics that govern the [[heat diffusion|diffusion of heat]] in solid media. For that reason, it is called the [[heat equation]] in mathematics, even though it applies to many other physical quantities besides temperatures. For another example, we can describe all possible sounds echoing within a container of gas by a function <math>F(x,t)</math> that gives the pressure at a point <math>x</math> and time <math>t</math> within that container. If the gas was initially at uniform temperature and composition, the evolution of <math>F</math> is constrained by the formula <math display="block">\frac{\partial^2 F}{\partial t^2}(x,t) = \alpha \left(\frac{\partial^2 F}{\partial x_1^2}(x,t) + \frac{\partial^2 F}{\partial x_2^2}(x,t) + \frac{\partial^2 F}{\partial x_3^2}(x,t) \right) + \beta P(x,t)</math> Here <math>P(x,t)</math> is some extra compression force that is being applied to the gas near <math>x</math> by some external process, such as a [[loudspeaker]] or [[piston]] right next to it. This same differential equation describes the behavior of mechanical vibrations and electromagnetic fields in a homogeneous isotropic non-conducting solid. Note that this equation differs from that of heat flow only in that the left-hand side is <math>\partial^2 F/\partial t^2</math>, the second derivative of <math>F</math> with respect to time, rather than the first derivative <math>\partial F/\partial t</math>. Yet this small change makes a huge difference on the set of solutions <math>F</math>. This differential equation is called "the" [[wave equation]] in mathematics, even though it describes only one very special kind of waves. == Wave in elastic medium == <!--Still needs substantial cleanup below this point--> {{Main|Wave equation|d'Alembert's formula}} Consider a traveling [[transverse wave]] (which may be a [[pulse (physics)|pulse]]) on a string (the medium). Consider the string to have a single spatial dimension. Consider this wave as traveling [[File:Nonsinusoidal wavelength.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|200 px|Wavelength {{mvar|λ}} can be measured between any two corresponding points on a waveform.]] [[File:Superpositionprinciple.gif|class=skin-invert-image|thumb|Animation of two waves, the green wave moves to the right while blue wave moves to the left, the net red wave amplitude at each point is the sum of the amplitudes of the individual waves. Note that {{math|1=''f''(''x'', ''t'') + ''g''(''x'', ''t'') = ''u''(''x'', ''t'')}}. |left]] * in the <math>x</math> direction in space. For example, let the positive <math>x</math> direction be to the right, and the negative <math>x</math> direction be to the left. * with constant [[amplitude]] <math>u</math> * with constant velocity <math>v</math>, where <math>v</math> is ** independent of [[wavelength]] (no [[dispersion relation|dispersion]]) ** independent of amplitude ([[linear]] media, not [[Nonlinearity|nonlinear]]).<ref name=Helbig>{{cite book |title = Seismic waves and rays in elastic media |chapter-url = https://books.google.com/books?id=s7bp6ezoRhcC&pg=PA134 |pages = 131 ''ff'' |author = Michael A. Slawinski |chapter = Wave equations |isbn = 978-0-08-043930-3 |year = 2003 |publisher = Elsevier }}</ref><ref name=Ostrovsky>{{cite book |title = Modulated waves: theory and application |url = https://www.amazon.com/gp/product/0801873258 |author1=Lev A. Ostrovsky |author2=Alexander I. Potapov |name-list-style=amp |publisher = Johns Hopkins University Press |isbn = 978-0-8018-7325-6 |year = 2001 }}</ref> * with constant [[waveform]], or shape This wave can then be described by the two-dimensional functions {{unbulleted list | style = padding-left: 1.5em | <math>u(x,t) = F(x - v t)</math> (waveform <math>F</math> traveling to the right) | <math>u(x,t) = G(x + v t)</math> (waveform <math>G</math> traveling to the left) }} or, more generally, by [[d'Alembert's formula]]:<ref name=Graaf>{{cite book |title = Wave motion in elastic solids |last = Graaf |first= Karl F |edition = Reprint of Oxford 1975 |publisher = Dover |year = 1991 |url = https://books.google.com/books?id=5cZFRwLuhdQC |pages = 13–14 |isbn = 978-0-486-66745-4 }}</ref> <math display="block">u(x,t) = F(x - vt) + G(x + vt). </math> representing two component waveforms <math>F</math> and <math>G</math> traveling through the medium in opposite directions. A generalized representation of this wave can be obtained<ref>For an example derivation, see the steps leading up to eq. (17) in {{cite web |url = http://prism.texarkanacollege.edu/physicsjournal/wave-eq.html |title = Kinematic Derivation of the Wave Equation |last = Redfern |first= Francis |work = Physics Journal |access-date = 2012-12-11 |archive-date = 2013-07-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130724011045/http://prism.texarkanacollege.edu/physicsjournal/wave-eq.html |url-status = dead }}</ref> as the [[partial differential equation]] <math display="block">\frac{1}{v^2}\frac{\partial^2 u}{\partial t^2}=\frac{\partial^2 u}{\partial x^2}.</math> General solutions are based upon [[Duhamel's principle]].<ref name=Struwe>{{cite book |title = Geometric wave equations |author1=Jalal M. Ihsan Shatah |author2=Michael Struwe |chapter-url = https://books.google.com/books?id=zsasG2axbSoC&pg=PA37 |chapter = The linear wave equation |pages = 37''ff'' |isbn = 978-0-8218-2749-9 |year = 2000 |publisher = American Mathematical Society Bookstore }}</ref> === Wave forms === {{main|Waveform}} [[File:Waveforms.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|280 px|[[Sine wave|Sine]], [[Square wave (waveform)|square]], [[Triangle wave|triangle]] and [[Sawtooth wave|sawtooth]] waveforms]] The form or shape of {{math|''F''}} in [[d'Alembert's formula]] involves the argument {{math|''x'' − ''vt''}}. Constant values of this argument correspond to constant values of {{math|''F''}}, and these constant values occur if {{mvar|x}} increases at the same rate that {{math|''vt''}} increases. That is, the wave shaped like the function {{math|''F''}} will move in the positive {{mvar|x}}-direction at velocity {{mvar|v}} (and {{math|''G''}} will propagate at the same speed in the negative {{mvar|x}}-direction).<ref name=Lyons>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=WdPGzHG3DN0C&pg=PA128 |pages = 128 ''ff'' |title = All you wanted to know about mathematics but were afraid to ask |author = Louis Lyons |isbn = 978-0-521-43601-4 |publisher = Cambridge University Press |year = 1998 }}</ref> In the case of a periodic function {{math|''F''}} with period {{mvar|λ}}, that is, {{math|1=''F''(''x'' + ''λ'' − ''vt'') = ''F''(''x'' − ''vt'')}}, the periodicity of {{math|''F''}} in space means that a snapshot of the wave at a given time {{mvar|t}} finds the wave varying periodically in space with period {{mvar|λ}} (the [[wavelength]] of the wave). In a similar fashion, this periodicity of {{math|''F''}} implies a periodicity in time as well: {{math|1=''F''(''x'' − ''v''(''t'' + ''T'')) = ''F''(''x'' − ''vt'')}} provided {{math|1=''vT'' = ''λ''}}, so an observation of the wave at a fixed location {{mvar|x}} finds the wave undulating periodically in time with period {{math|1=''T'' = ''λ''/''v''}}.<ref name="McPherson0">{{cite book |title = Introduction to Macromolecular Crystallography |last = McPherson |first= Alexander |chapter-url = https://books.google.com/books?id=o7sXm2GSr9IC&pg=PA77 |page = 77 |chapter = Waves and their properties |isbn = 978-0-470-18590-2 |year = 2009 |edition = 2 |publisher = Wiley }}</ref> === Amplitude and modulation === {{Main|Amplitude modulation}} {{See also|Frequency modulation|Phase modulation}} [[File:Amplitudemodulation.gif|class=skin-invert-image|thumb|Amplitude modulation can be achieved through {{math|1=''f''(''x'',''t'') = 1.00×sin(2π/0.10×(''x''−1.00×''t''))}} and {{math|1=''g''(''x'',''t'') = 1.00×sin(2π/0.11×(''x''−1.00×''t''))}}. Only the resultant is visible to improve clarity of waveform.|left]] [[File:Wave packet.svg|class=skin-invert-image|right|thumb|Illustration of the ''envelope'' (the slowly varying red curve) of an amplitude-modulated wave. The fast varying blue curve is the ''carrier'' wave, which is being modulated.]] The amplitude of a wave may be constant (in which case the wave is a ''c.w.'' or ''[[continuous wave]]''), or may be ''modulated'' so as to vary with time and/or position. The outline of the variation in amplitude is called the ''envelope'' of the wave. Mathematically, the [[Amplitude modulation|modulated wave]] can be written in the form:<ref name=Jirauschek>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=6kOoT_AX2CwC&pg=PA9 |page = 9 |title = FEW-cycle Laser Dynamics and Carrier-envelope Phase Detection |author = Christian Jirauschek |isbn = 978-3-86537-419-6 |year = 2005 |publisher = Cuvillier Verlag }}</ref><ref name="Kneubühl">{{cite book |title = Oscillations and waves |author = Fritz Kurt Kneubühl |url = https://books.google.com/books?id=geYKPFoLgoMC&pg=PA365 |page = 365 |year = 1997 |isbn = 978-3-540-62001-3 |publisher = Springer }}</ref><ref name=Lundstrom>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=FTdDMtpkSkIC&pg=PA33 |page = 33 |author = Mark Lundstrom |isbn = 978-0-521-63134-1 |year = 2000 |title = Fundamentals of carrier transport |publisher = Cambridge University Press }}</ref> <math display="block">u(x,t) = A(x,t) \sin \left(kx - \omega t + \phi \right) , </math> where <math>A(x, t)</math> is the amplitude envelope of the wave, <math>k</math> is the ''[[wavenumber]]'' and <math>\phi</math> is the ''[[phase (waves)|phase]]''. If the [[group velocity]] <math>v_g</math> (see below) is wavelength-independent, this equation can be simplified as:<ref name=Chen>{{cite book |chapter-url = https://books.google.com/books?id=LxzWPskhns0C&pg=PA363 |author = Chin-Lin Chen |title = Foundations for guided-wave optics |page = 363 |chapter = §13.7.3 Pulse envelope in nondispersive media |isbn = 978-0-471-75687-3 |year = 2006 |publisher = Wiley }}</ref> <math display="block">u(x,t) = A(x - v_g t) \sin \left(kx - \omega t + \phi \right) , </math> showing that the envelope moves with the group velocity and retains its shape. Otherwise, in cases where the group velocity varies with wavelength, the pulse shape changes in a manner often described using an ''envelope equation''.<ref name=Chen/><ref name="Recami">{{cite book |last1=Longhi |first1=Stefano |title=Localized Waves |last2=Janner |first2=Davide |publisher=Wiley-Interscience |year=2008 |isbn=978-0-470-10885-7 |editor1=Hugo E. Hernández-Figueroa |page=329 |chapter=Localization and Wannier wave packets in photonic crystals |editor2=Michel Zamboni-Rached |editor3=Erasmo Recami |chapter-url=https://books.google.com/books?id=xxbXgL967PwC&pg=PA329}}</ref> ===Phase velocity and group velocity=== {{Main|Phase velocity|Group velocity}} {{See also|Envelope (waves)#Phase and group velocity}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[Image:Wave group.gif|class=skin-invert-image|thumb|The red square moves with the [[phase velocity]], while the green circles propagate with the [[group velocity]].|left]]There are two velocities that are associated with waves, the [[phase velocity]] and the [[group velocity]]. Phase velocity is the rate at which the [[phase (waves)|phase]] of the wave [[Wave propagation|propagates in space]]: any given phase of the wave (for example, the [[crest (physics)|crest]]) will appear to travel at the phase velocity. The phase velocity is given in terms of the [[wavelength]] {{mvar|λ}} (lambda) and [[Wave period|period]] {{mvar|T}} as <math display="block">v_\mathrm{p} = \frac{\lambda}{T}.</math>[[Image:Wave opposite-group-phase-velocity.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|A wave with the group and phase velocities going in different directions]]Group velocity is a property of waves that have a defined envelope, measuring propagation through space (that is, phase velocity) of the overall shape of the waves' amplitudes—modulation or envelope of the wave. ==Special waves== {{unreferenced section|date=July 2026}} ===Sine waves=== {{excerpt|Sine wave}} ===Plane waves=== {{Main|Plane wave}}A [[plane wave]] is a kind of wave whose value varies only in one spatial direction. That is, its value is constant on a plane that is perpendicular to that direction. Plane waves can be specified by a vector of unit length <math>\hat{\mathbf{n}}</math> indicating the direction that the wave varies in, and a wave profile describing how the wave varies as a function of the displacement along that direction (<math>\hat \mathbf{n} \cdot \mathbf{x}</math>) and time (<math>t</math>). Since the wave profile only depends on the position <math>\mathbf{x}</math> in the combination <math>\hat{\mathbf{n}} \cdot \mathbf{x}</math>, any displacement in directions perpendicular to <math>\hat n</math> cannot affect the value of the field. Plane waves are often used to model [[electromagnetic waves]] far from a source. For electromagnetic plane waves, the electric and magnetic fields themselves are transverse to the direction of propagation, and also perpendicular to each other. ===Standing waves=== {{Main|Standing wave|Acoustic resonance|Helmholtz resonance|Organ pipe}}[[File:Standing wave.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|300px|Standing wave. The red dots represent the wave [[Node (physics)|nodes]].]]A standing wave, also known as a ''stationary wave'', is a wave whose [[Envelope (waves)|envelope]] remains in a constant position. This phenomenon arises as a result of [[Interference (wave propagation)|interference]] between two waves traveling in opposite directions. The ''sum'' of two counter-propagating waves (of equal amplitude and frequency) creates a ''standing wave''. Standing waves commonly arise when a boundary blocks further propagation of the wave, thus causing wave reflection, and therefore introducing a counter-propagating wave. For example, when a [[violin]] string is displaced, transverse waves propagate out to where the string is held in place at the [[Bridge (instrument)|bridge]] and the [[Nut (string instrument)|nut]], where the waves are reflected back. At the bridge and nut, the two opposed waves are in [[antiphase]] and cancel each other, producing a [[node (physics)|node]]. Halfway between two nodes there is an [[antinode]], where the two counter-propagating waves ''enhance'' each other maximally. There is no net [[Energy transfer|propagation of energy]] over time.<gallery> Image:Standing waves on a string.gif|One-dimensional standing waves; the [[fundamental frequency|fundamental]] mode and the first 5 [[overtone]]s Image:Drum vibration mode01.gif|A two-dimensional [[Vibrations of a circular drum|standing wave on a disk]]; this is the fundamental mode. Image:Drum vibration mode21.gif|A [[Vibrations of a circular drum|standing wave on a disk]] with two nodal lines crossing at the center; this is an overtone.</gallery> ===Solitary waves=== {{Main|Soliton}}[[File:Soliton hydro.jpg|thumb|[[Solitary wave (water waves)|Solitary wave]] in a laboratory [[wave channel]]]]A '''soliton''' or '''solitary wave''' is a self-reinforcing [[wave packet]] that maintains its shape while it propagates at a constant velocity. Solitons are caused by a cancellation of [[nonlinearity|nonlinear]] and [[dispersion relation|dispersive effects]] in the medium. (Dispersive effects are a property of certain systems where the speed of a wave depends on its frequency.) Solitons are the solutions of a widespread class of weakly nonlinear dispersive [[partial differential equation]]s describing physical systems. == Physical properties == === Propagation=== Wave propagation is any of the ways in which waves travel. With respect to the direction of the [[oscillation]] relative to the propagation direction, we can distinguish between [[longitudinal wave]] and [[transverse wave]]s. [[Electromagnetic wave]]s propagate in [[vacuum]] as well as in material media. Propagation of other wave types such as sound may occur only in a [[transmission medium]]. ====Reflection of plane waves in a half-space==== {{further|Reflection coefficient}}{{unreferenced section|date=July 2026}}The propagation and reflection of plane waves—e.g. Pressure waves ([[P wave]]) or [[S-wave|Shear waves (SH or SV-waves)]] are phenomena that were first characterized within the field of classical [[seismology]], and are now considered fundamental concepts in modern [[seismic tomography]]. The analytical solution to this problem exists and is well known. The frequency domain solution can be obtained by first finding the [[Helmholtz decomposition]] of the displacement field, which is then substituted into the [[wave equation]]. From here, the [[Wave equation#Plane-wave eigenmodes|plane wave eigenmodes]] can be calculated.{{citation needed|date=May 2023}}{{clarify|Unintelligible to the ordinary reader|date=May 2023}} ==== SV wave propagation ==== [[File:SV wave propagation.gif|thumb|upright=1.4|The propagation of SV-wave in a homogeneous half-space (the horizontal displacement field)]] [[File:SV wave propagation y.gif|thumb|upright=1.4|The propagation of SV-wave in a homogeneous half-space (The vertical displacement field){{clarify|date=May 2023}}]] The analytical solution of SV-wave in a half-space indicates that the plane SV wave reflects back to the domain as a P and SV waves, leaving out special cases. The angle of the reflected SV wave is identical to the incidence wave, while the angle of the reflected P wave is greater than the SV wave. For the same wave frequency, the SV wavelength is smaller than the P wavelength. This fact has been depicted in this animated picture.<ref>The animations are taken from {{cite web | url = https://sites.google.com/a/utexas.edu/babakpoursartip/research | title = Topographic amplification of seismic waves | last = Poursartip | first = Babak | year = 2015 | department = UT Austin | access-date = 2023-02-24 | archive-date = 2017-01-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170109184014/https://sites.google.com/a/utexas.edu/babakpoursartip/research | url-status = dead }}</ref> ====P wave propagation==== {{unreferenced section|date=July 2026}} Similar to the SV wave, the P incidence, in general, reflects as the P and SV wave. There are some special cases where the regime is different.{{clarify|unintelligible to the ordinary reader|date=May 2023}} ===Wave velocity=== {{further|Phase velocity|Group velocity|Signal velocity}}{{unreferenced section|date=July 2026}} [[Image:Seismic wave prop mine.gif|thumb|upright=1.4|[[Seismic wave]] propagation in 2D modelled using [[FDTD]] method in the presence of a landmine]]Wave velocity is a general concept, of various kinds of wave velocities, for a wave's [[phase (waves)|phase]] and [[speed]] concerning energy (and information) propagation. The [[phase velocity]] is given as: <math display="block">v_\text{p} = \frac{\omega}{k},</math> where: * {{math|''v''<sub>p</sub>}} is the phase velocity (with SI unit m/s), * {{mvar|ω}} is the [[angular frequency]] (with SI unit rad/s), * {{mvar|k}} is the [[wavenumber]] (with SI unit rad/m). The phase speed gives you the speed at which a point of constant [[phase (waves)|phase]] of the wave will travel for a discrete frequency. The angular frequency {{mvar|ω}} cannot be chosen independently from the wavenumber {{mvar|k}}, but both are related through the [[dispersion relation]]ship: <math display="block">\omega = \Omega(k).</math> In the special case {{math|1=Ω(''k'') = ''ck''}}, with {{mvar|c}} a constant, the waves are called non-dispersive, since all frequencies travel at the same phase speed {{mvar|c}}. For instance [[electromagnetic wave]]s in [[vacuum]] are non-dispersive. In case of other forms of the dispersion relation, we have dispersive waves. The dispersion relationship depends on the medium through which the waves propagate and on the type of waves (for instance electromagnetic, [[sound wave|sound]] or [[ocean surface wave|water]] waves). The speed at which a resultant [[wave packet]] from a narrow range of frequencies will travel is called the [[group velocity]] and is determined from the [[gradient]] of the [[dispersion relation]]: <math display="block">v_\text{g} = \frac{\partial \omega}{\partial k}</math> In almost all cases, a wave is mainly a movement of energy through a medium. Most often, the group velocity is the velocity at which the energy moves through this medium.[[File:Light dispersion of a mercury-vapor lamp with a flint glass prism IPNr°0125.jpg|thumb|right|upright|Light beam exhibiting reflection, refraction, transmission and dispersion when encountering a prism]]Waves exhibit common behaviors under a number of standard situations, for example: ===Transmission and media=== {{Main|Rectilinear propagation|Transmittance|Transmission medium}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Waves normally move in a straight line (that is, rectilinearly) through a ''[[transmission medium]]''. Such media can be classified into one or more of the following categories: *A ''bounded medium'' if it is finite in extent, otherwise an ''unbounded medium'' *A ''linear medium'' if the amplitudes of different waves at any particular point in the medium can be added *A ''uniform medium'' or ''homogeneous medium'' if its physical properties are unchanged at different locations in space *An ''anisotropic medium'' if one or more of its physical properties differ in one or more directions *An ''isotropic medium'' if its physical properties are the ''same'' in all directions ===Absorption=== {{Main|Absorption (acoustics)|Absorption (electromagnetic radiation)}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Waves are usually defined in media which allow most or all of a wave's energy to propagate without [[Insertion loss|loss]]. However materials may be characterized as "lossy" if they remove energy from a wave, usually converting it into heat. This is termed "absorption." A material which absorbs a wave's energy, either in transmission or reflection, is characterized by a [[refractive index]] which is [[Complex number|complex]]. The amount of absorption will generally depend on the frequency (wavelength) of the wave, which, for instance, explains why objects may appear colored. ===Reflection=== {{Main|Reflection (physics)}} {{unreferenced section|date=July 2026}} When a wave strikes a reflective surface, it changes direction, such that the angle made by the [[incident ray|incident wave]] and line [[perpendicular|normal]] to the surface equals the angle made by the reflected wave and the same normal line. ===Refraction=== {{Main|Refraction}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[File:Wave refraction.gif|thumb|right|200 px|Sinusoidal traveling plane wave entering a region of lower wave velocity at an angle, illustrating the decrease in wavelength and change of direction (refraction) that results]] Refraction is the phenomenon of a wave changing its speed. Mathematically, this means that the size of the [[phase velocity]] changes. Typically, refraction occurs when a wave passes from one [[Transmission medium|medium]] into another. The amount by which a wave is refracted by a material is given by the [[refractive index]] of the material. The directions of incidence and refraction are related to the refractive indices of the two materials by [[Snell's law]]. ===Diffraction=== {{Main|Diffraction}} {{unreferenced section|date=July 2026}} A wave exhibits diffraction when it encounters an obstacle that bends the wave or when it spreads after emerging from an opening. Diffraction effects are more pronounced when the size of the obstacle or opening is comparable to the wavelength of the wave. ===Interference=== {{Main|Wave interference}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[Image:Two sources interference.gif|right|frame|Identical waves from two sources undergoing [[Interference (wave propagation)|interference]]. Observed at the bottom one sees 5 positions where the waves add in phase, but in between which they are out of phase and cancel.]] When waves in a linear medium (the usual case) cross each other in a region of space, they do not actually interact with each other, but continue on as if the other one were not present. However at any point ''in'' that region the ''field quantities'' describing those waves add according to the [[superposition principle]]. If the waves are of the same frequency in a fixed [[phase (waves)|phase]] relationship, then there will generally be positions at which the two waves are ''in phase'' and their amplitudes ''add'', and other positions where they are ''out of phase'' and their amplitudes (partially or fully) ''cancel''. This is called an [[Interference (wave propagation)|interference pattern]]. ===Polarization=== {{Main|Polarization (waves)}} {{unreferenced section|date=July 2026}}[[File:Circular.Polarization.Circularly.Polarized.Light Circular.Polarizer Creating.Left.Handed.Helix.View.svg|class=skin-invert-image|thumb|left]] The phenomenon of polarization arises when wave motion can occur simultaneously in two [[orthogonal]] directions. [[Transverse wave]]s can be polarized, for instance. When polarization is used as a descriptor without qualification, it usually refers to the special, simple case of [[linear polarization]]. A transverse wave is linearly polarized if it oscillates in only one direction or plane. In the case of linear polarization, it is often useful to add the relative orientation of that plane, perpendicular to the direction of travel, in which the oscillation occurs, such as "horizontal" for instance, if the plane of polarization is parallel to the ground. [[Electromagnetic waves]] propagating in free space, for instance, are transverse; they can be polarized by the use of a [[polarizer|polarizing filter]]. Longitudinal waves, such as sound waves, do not exhibit polarization. For these waves there is only one direction of oscillation, that is, along the direction of travel. === Dispersion === [[File:Light dispersion conceptual waves.gif|thumb|right|270 px|Schematic of light being dispersed by a prism. Click to see animation.]] {{Main|Dispersion relation|Dispersion (optics)|Dispersion (water waves)}} Dispersion is the frequency dependence of the [[refractive index]], a consequence of the atomic nature of materials.<ref name=hecht>{{Cite book |last=Hecht |first=Eugene |title=Optics |date=1998 |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0-201-83887-9 |edition=3 |location=Reading, Mass. Harlow}}</ref>{{rp|p=67}} A wave undergoes dispersion when either the [[phase velocity]] or the [[group velocity]] depends on the wave frequency. Dispersion is seen by letting white light pass through a [[prism (optics)|prism]], the result of which is to produce the spectrum of colors of the rainbow. [[Isaac Newton]] was the first to recognize that this meant that white light was a mixture of light of different colors.<ref name=hecht/>{{rp|p=190}} === Doppler effect === {{main|Doppler effect}} The Doppler effect or Doppler shift is the change in [[frequency]] of a wave in relation to an observer who is moving relative to the wave source.<ref name="Giordano">{{cite book | last1 = Giordano | first1 = Nicholas | title = College Physics: Reasoning and Relationships | publisher = Cengage Learning | date = 2009 | pages = 421–424 | url = https://books.google.com/books?id=BwistUlpZ7cC&pg=PA424 | isbn = 978-0534424718 }}</ref> It is named after the [[Austria]]n physicist [[Christian Doppler]], who described the phenomenon in 1842. == Mechanical waves == {{Main|Mechanical wave}} A mechanical wave is an oscillation of [[matter]], and therefore transfers energy through a [[transmission medium|medium]].<ref>Giancoli, D. C. (2009) Physics for scientists & engineers with modern physics (4th ed.). Upper Saddle River, N.J.: Pearson Prentice Hall.</ref> While waves can move over long distances, the movement of the medium of transmission—the material—is limited. Therefore, the oscillating material does not move far from its initial position. Mechanical waves can be produced only in media which possess [[Elasticity (physics)|elasticity]] and [[inertia]]. There are three types of mechanical waves: [[transverse wave]]s, [[longitudinal wave]]s, and [[surface wave]]s. ===Waves on strings=== {{Main|String vibration}} {{unreferenced section|date=July 2026}} The transverse vibration of a string is a function of tension and inertia, and is constrained by the length of the string as the ends are fixed. This constraint limits the steady state modes that are possible, and thereby the frequencies. The speed of a transverse wave traveling along a [[vibrating string]] ({{mvar|v}}) is directly proportional to the square root of the [[Tension (mechanics)|tension]] of the string ({{mvar|T}}) over the [[linear mass density]] ({{mvar|μ}}): <math display="block"> v = \sqrt{\frac{T}{\mu}}, </math> where the linear density {{mvar|μ}} is the mass per unit length of the string. ===Acoustic waves=== {{Main|Acoustic wave}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Acoustic or [[sound]] waves are compression waves that propagate through gases, liquids, solids and plasmas. They travel at the speed given by: <math display="block"> v = \sqrt{\frac{B}{\rho_0}}, </math> or the square root of the adiabatic [[bulk modulus]] divided by the ambient density of the medium (see [[speed of sound]]). ===Gravity waves=== {{main|Gravity wave|Water waves}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[File:Shallow water wave.gif|thumb|right|400px]]Gravity waves are waves generated in a fluid medium or at the interface between two media when the force of gravity or buoyancy works to restore equilibrium. Surface waves on water are the most familiar example. *[[ripple tank|Ripples]] on the surface of a pond are actually a combination of transverse and longitudinal waves; therefore, the points on the surface follow orbital paths. *[[Inertial waves]], which occur in rotating fluids and are restored by the [[Coriolis effect]]. *[[Ocean surface wave]]s, which are perturbations that propagate through water. ===Body waves=== {{main|Body wave (seismology)}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Body waves travel through the interior of the medium along paths controlled by the material properties in terms of density and modulus (stiffness). The density and modulus, in turn, vary according to temperature, composition, and material phase. This effect resembles the refraction of light waves. Two types of particle motion result in two types of body waves: Primary and Secondary waves. === Seismic waves === {{Main|Seismic wave}} Seismic waves are waves of energy that travel through the Earth's layers, and are a result of earthquakes, volcanic eruptions, magma movement, large landslides and large man-made explosions that give out low-frequency acoustic energy. They include body waves—the primary ([[P wave]]s) and secondary waves ([[S wave]]s)—and surface waves, such as [[Rayleigh waves]], [[Love waves]], and [[Stoneley wave]]s.<ref>{{Cite web |title=seismic wave |url=https://www.britannica.com/science/seismic-wave |website=Britannica}}</ref> === Shock waves === [[File:Transonico-en.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|300 px|Formation of a shock wave by a plane]] {{Main|Shock wave}} A shock wave is a type of propagating disturbance. When a wave moves faster than the local [[speed of sound]] in a [[fluid]], it is a shock wave. Like an ordinary wave, a shock wave carries energy and can propagate through a medium; however, it is characterized by an abrupt, nearly discontinuous change in [[pressure]], [[temperature]] and [[density]] of the medium.<ref>{{citation | last = Anderson | first = John D. Jr. | title = Fundamentals of Aerodynamics | orig-year = 1984 | edition = 3rd | publisher = [[McGraw-Hill|McGraw-Hill Science/Engineering/Math]] |date=January 2001 | isbn = 978-0-07-237335-6 }}</ref> {{See also|Sonic boom|Cherenkov radiation}} ===Shear waves=== {{main|Shear wave}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Shear waves are body waves due to shear rigidity and inertia. They can only be transmitted through solids and to a lesser extent through liquids with a sufficiently high viscosity. === Gravitational waves === {{Main|Gravitational wave}} [[File:GravitationalWave CrossPolarization.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|Animation showing the effect of a cross-polarized gravitational wave on a ring of [[test particles]]]] [[gravitational radiation|Gravitational waves]] also travel through space. The first observation of gravitational waves was announced on 11 February 2016.<ref>{{cite web|title=Gravitational waves detected for 1st time, 'opens a brand new window on the universe'|url=http://www.cbc.ca/news/technology/ligo-gravitational-wave-1.3443697|publisher=Canadian Broadcasting Corporation|date=11 February 2016}}</ref> Gravitational waves are disturbances in the curvature of [[spacetime]], predicted by Einstein's theory of [[general relativity]]. === Other === * Waves of [[Traffic wave|traffic]], that is, propagation of different densities of motor vehicles, and so forth, which can be modeled as kinematic waves<ref name=Lighthill>{{cite journal |author1 = M.J. Lighthill | author1-link=James Lighthill |author2 = G.B. Whitham | author2-link=Gerald B. Whitham |year = 1955 |title = On kinematic waves. II. A theory of traffic flow on long crowded roads |journal = Proceedings of the Royal Society of London. Series A |volume = 229 | issue=1178 |pages = 281–345 |bibcode = 1955RSPSA.229..281L |doi = 10.1098/rspa.1955.0088 | s2cid=18301080 }}</ref><ref>{{cite journal |doi = 10.1287/opre.4.1.42 |author = P.I. Richards |year = 1956 |title = Shockwaves on the highway |journal = Operations Research |volume = 4 |issue = 1 |pages = 42–51 }}</ref> * [[metachronal rhythm|Metachronal wave]] refers to the appearance of a traveling wave produced by coordinated sequential actions. ==Electromagnetic waves== {{Main|Electromagnetic wave}} {{Further|Electromagnetic spectrum}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[File:Onde electromagnétique.png|class=skin-invert-image|thumb|right|300 px]] An electromagnetic wave consists of two waves that are oscillations of the [[electric field|electric]] and [[magnetic field|magnetic]] fields. An electromagnetic wave travels in a direction that is at right angles to the oscillation direction of both fields. In the 19th century, [[James Clerk Maxwell]] showed that, in [[vacuum]], the electric and magnetic fields satisfy the [[wave equation]] both with speed equal to that of the [[speed of light]]. From this emerged the idea that [[visible light|light]] is an electromagnetic wave. The unification of light and electromagnetic waves was experimentally confirmed by [[Heinrich Hertz|Hertz]] in the end of the 1880s. Electromagnetic waves can have different frequencies (and thus wavelengths), and are classified accordingly in wavebands, such as [[radio waves]], [[microwaves]], [[infrared]], [[visible light]], [[ultraviolet]], [[X-rays]], and [[gamma ray]]s. The range of frequencies in each of these bands is continuous, and the limits of each band are mostly arbitrary, with the exception of visible light, which must be visible to the normal human eye. == Quantum mechanical waves == {{Main|Schrödinger equation}} {{See also|Wave function}} ===Schrödinger equation=== {{unreferenced section|date=July 2026}} The [[Schrödinger equation]] describes the wave-like behavior of [[particle]]s in [[quantum mechanics]]. Solutions of this equation are [[wave function]]s which can be used to describe the probability density of a particle. === Dirac equation === The [[Dirac equation]] is a relativistic wave equation detailing electromagnetic interactions. Dirac waves accounted for the fine details of the hydrogen spectrum in a completely rigorous way. The wave equation also implied the existence of a new form of matter, antimatter, previously unsuspected and unobserved and which was experimentally confirmed. In the context of quantum field theory, the Dirac equation is reinterpreted to describe quantum fields corresponding to spin-{{frac|1|2}} particles. [[File:Wave packet (dispersion).gif|class=skin-invert-image|thumb|A propagating wave packet; in general, the ''envelope'' of the wave packet moves at a different speed than the constituent waves.<ref name=Fromhold>{{cite book |title = Quantum Mechanics for Applied Physics and Engineering |author = A.T. Fromhold |chapter = Wave packet solutions |pages = 59 ''ff'' |quote = (p. 61) ...the individual waves move more slowly than the packet and therefore pass back through the packet as it advances |chapter-url = https://books.google.com/books?id=3SOwc6npkIwC&pg=PA59 |isbn = 978-0-486-66741-6 |publisher = Courier Dover Publications |year = 1991 |edition = Reprint of Academic Press 1981 }}</ref>]] === de Broglie waves === {{Main|Wave packet|Matter wave}} [[Louis de Broglie]] postulated that all particles with [[momentum]] have a wavelength <math display="block">\lambda = \frac{h}{p},</math> where {{math|''h''}} is the [[Planck constant]], and {{mvar|p}} is the magnitude of the [[momentum]] of the particle. This hypothesis was at the basis of [[quantum mechanics]]. Nowadays, this wavelength is called the [[de Broglie wavelength|de&nbsp;Broglie wavelength]]. For example, the [[electron]]s in a [[cathode-ray tube|CRT]] display have a de&nbsp;Broglie wavelength of about {{val|e=13|u=m}}. A wave representing such a particle traveling in the {{mvar|k}}-direction is expressed by the wave function as follows: <math display="block">\psi (\mathbf{r}, \, t=0) = A e^{i\mathbf{k \cdot r}} , </math> where the wavelength is determined by the [[wave vector]] {{math|'''k'''}} as: <math display="block"> \lambda = \frac {2 \pi}{k} , </math> and the momentum by: <math display="block"> \mathbf{p} = \hbar \mathbf{k} . </math> However, a wave like this with definite wavelength is not localized in space, and so cannot represent a particle localized in space. To localize a particle, de&nbsp;Broglie proposed a superposition of different wavelengths ranging around a central value in a [[wave packet]],<ref name=Marton>{{cite book |title = Advances in Electronics and Electron Physics |page = 271 |chapter-url = https://books.google.com/books?id=g5q6tZRwUu4C&pg=PA271 |isbn = 978-0-12-014653-6 |year = 1980 |publisher = Academic Press |volume = 53 |editor1=L. Marton |editor2=Claire Marton |author = Ming Chiang Li |chapter = Electron Interference }}</ref> a waveform often used in [[quantum mechanics]] to describe the [[wave function]] of a particle. In a wave packet, the wavelength of the particle is not precise, and the local wavelength deviates on either side of the main wavelength value. In representing the wave function of a localized particle, the [[wave packet]] is often taken to have a [[Gaussian function|Gaussian shape]] and is called a ''Gaussian wave packet''.<ref name=wavepacket>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=7qCMUfwoQcAC&pg=PA60 |title = Quantum Mechanics |author1=Walter Greiner |author2=D. Allan Bromley |page = 60 |isbn = 978-3-540-67458-0 |edition = 2 |year = 2007 |publisher = Springer }}</ref><ref>{{cite book |title = Electronic basis of the strength of materials |author = John Joseph Gilman |url = https://books.google.com/books?id=YWd7zHU0U7UC&pg=PA57 |page = 57 |year = 2003 |isbn = 978-0-521-62005-5 |publisher = Cambridge University Press }}</ref><ref>{{cite book |title = Principles of quantum mechanics |author = Donald D. Fitts |url = https://books.google.com/books?id=8t4DiXKIvRgC&pg=PA17 |page = 17 |isbn = 978-0-521-65841-6 |publisher = Cambridge University Press |year = 1999 }}</ref> Gaussian wave packets also are used to analyze water waves.<ref name=Mei>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=WHMNEL-9lqkC&pg=PA47 | page = 47 |author = Chiang C. Mei |author-link=Chiang C. Mei |title = The applied dynamics of ocean surface waves |isbn = 978-9971-5-0789-3 |year = 1989 |edition = 2nd |publisher = World Scientific }}</ref> For example, a Gaussian wavefunction {{math|''ψ''}} might take the form:<ref name="Bromley">{{cite book |last1=Greiner |first1=Walter |url=https://books.google.com/books?id=7qCMUfwoQcAC&pg=PA60 |title=Quantum Mechanics |last2=Bromley |first2=D. Allan |publisher=Springer |year=2007 |isbn=978-3-540-67458-0 |edition=2nd |page=60}}</ref> <math display="block"> \psi(x,\, t{=}0) = A \exp \left( -\frac{x^2}{2\sigma^2} + i k_0 x \right) , </math> at some initial time {{math|1=''t'' = 0}}, where the central wavelength is related to the central wave vector {{math|''k''<sub>0</sub>}} as {{math|1=''λ''<sub>0</sub> = 2''π'' / ''k''<sub>0</sub>}}. It is well known from the theory of [[Fourier analysis]],<ref name=Brandt> {{cite book |page = 23 |url = https://books.google.com/books?id=VM4GFlzHg34C&pg=PA23 |title = The picture book of quantum mechanics |author1=Siegmund Brandt |author2=Hans Dieter Dahmen |isbn = 978-0-387-95141-6 |year = 2001 |edition = 3rd |publisher = Springer }} </ref> or from the [[Heisenberg uncertainty principle]] (in the case of quantum mechanics) that a narrow range of wavelengths is necessary to produce a localized wave packet, and the more localized the envelope, the larger the spread in required wavelengths. The [[Fourier transform]] of a Gaussian is itself a Gaussian.<ref name=Gaussian> {{cite book |title = Modern mathematical methods for physicists and engineers |author = Cyrus D. Cantrell |page = [https://archive.org/details/modernmathematic0000cant/page/677 677] |url = https://archive.org/details/modernmathematic0000cant |url-access = registration |isbn = 978-0-521-59827-9 |publisher = Cambridge University Press |year = 2000 }} </ref> Given the Gaussian: <math display="block">f(x) = e^{-x^2 / \left(2\sigma^2\right)} , </math> the Fourier transform is: <math display="block">\tilde{ f}\!(k) = \sigma e^{-\sigma^2 k^2 / 2} . </math> The Gaussian in space therefore is made up of waves: <math display="block">f(x) = \frac{1}{\sqrt{2 \pi}} \int_{-\infty}^{\infty} \tilde{f}\!(k) \, e^{ikx} \ dk ; </math> that is, a number of waves of wavelengths {{mvar|λ}} such that {{math|1=''kλ'' = 2''π''}}. The parameter {{mvar|σ}} decides the spatial spread of the Gaussian along the {{mvar|x}}-axis, while the Fourier transform shows a spread in [[wave vector]] {{math|'''k'''}} determined by {{math|1/''σ''}}. That is, the smaller the extent in space, the larger the extent in {{mvar|k}}, and hence in {{math|1=''λ'' = 2''π''/''k''}}. == See also == * [[Index of wave articles]] === Waves in general === {{columns-list| * [[Mechanical wave]], in media transmission * [[Wave equation]], general * [[Wave interference]], a phenomenon in which two waves superpose to form a resultant wave * [[Wave Motion (journal)|''Wave Motion'' (journal)]], a scientific journal * [[Wavefront]], an advancing surface of wave propagation }} ==== Parameters ==== {{columns-list| * [[Frequency]] * [[Phase (waves)]], offset or angle of a sinusoidal wave function at its origin * [[Standing wave ratio]], in telecommunications * [[Wavelength]] * [[Wavenumber]] }} ==== Waveforms ==== {{columns-list| * [[Creeping wave]], a wave diffracted around a sphere * [[Evanescent field]] * [[Longitudinal wave]] * [[Periodic travelling wave]] * [[Sine wave]] * [[Square wave (waveform)|Square wave]] * [[Standing wave]] * [[Transverse wave]] }} === Electromagnetic waves === {{columns-list| * [[Dyakonov surface wave]] * [[Dyakonov–Voigt wave]] * [[Earth–ionosphere waveguide]], in radio transmission * [[Electromagnetic radiation]] * [[Electromagnetic wave equation]], describes electromagnetic wave propagation * [[Microwave]], a form of electromagnetic radiation }} === In fluids === {{cols}} * [[Airy wave theory]], in fluid dynamics * [[Capillary wave]], in fluid dynamics * [[Cnoidal wave]], in fluid dynamics * [[Edge wave]], a surface gravity wave fixed by refraction against a rigid boundary * [[Faraday wave]], a type of wave in liquids * [[Gravity wave]], in fluid dynamics * [[Internal wave]], a wave within a fluid medium * [[Shock wave]], in aerodynamics * Sound wave, a wave of [[sound]] through a medium such as air or water * Tidal wave, a scientifically incorrect name for a [[tsunami]] * [[Tollmien–Schlichting wave]], in fluid dynamics * [[Wind wave]] {{colend}} === In quantum mechanics === {{columns-list| * [[Bloch's theorem]] * [[Matter wave]] * [[Pilot wave theory]], in Bohmian mechanics * [[Wave function]] * [[Wave packet]] * [[Wave–particle duality]] }} === In relativity === {{columns-list| * [[Gravitational wave]], in relativity theory * [[Relativistic wave equations]], wave equations that consider special relativity * [[pp-wave spacetime]], a set of exact solutions to Einstein's field equation }} === Other specific types of waves === {{cols}} * [[Alfvén wave]], in plasma physics * [[Atmospheric wave]], a periodic disturbance in the fields of atmospheric variables * [[Fir wave]], a forest configuration * [[Lamb waves]], in solid materials * [[Rayleigh wave]], surface acoustic waves that travel on solids * [[Spin wave]], in magnetism * [[Spin density wave]], in solid materials * [[Trojan wave packet]], in particle science * [[Waves in plasmas]], in plasma physics {{colend}} === Related topics === {{cols}} * [[Absorption (electromagnetic radiation)]] * [[Antenna (radio)]] * [[Beat (acoustics)]] * [[Branched flow]] * [[Cymatics]] * [[Diffraction]] * [[Dispersion (water waves)]] * [[Doppler effect]] * [[Envelope detector]] * [[Fourier transform]] for computing periodicity in evenly spaced data * [[Group velocity]] * [[Harmonic]] * [[Huygens–Fresnel principle]] * [[Index of wave articles]] * [[Inertial wave]] * [[Least-squares spectral analysis]] for computing periodicity in unevenly spaced data * [[List of waves named after people]] * [[Phase velocity]] * [[Photon]] * [[Polarization (physics)]] * [[Propagation constant]] * [[Radio propagation]] * [[Ray (optics)]] * [[Reaction–diffusion system]] * [[Reflection (physics)]] * [[Refraction]] * [[Resonance]] * [[Ripple tank]] * [[Rogue wave]] * [[Scattering]] * [[Shallow water equations]] * [[John N. Shive#Shive wave machine|Shive wave machine]] * [[Sound]] * [[Standing wave]] * [[Transmission medium]] * [[Velocity factor]] * [[Wave equation]] * [[Wave power]] * [[Wave turbulence]] * [[Wind wave]] * [[Wind wave#Formation]] {{colend}} == References == {{reflist}} == Sources == {{refbegin}} * {{cite book |last1 = Fleisch |first1 = D. |last2 = Kinnaman |first2 = L. |year = 2015 |title = A student's guide to waves |location = Cambridge|publisher = Cambridge University Press |isbn = 978-1107643260 |bibcode = 2015sgw..book.....F }} * {{cite book|last1=Campbell|first1=Murray|title=The musician's guide to acoustics|year=2001|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0198165057|edition=Repr.|last2=Greated |first2=Clive}} * {{cite book |first = A.P. |last = French |title = Vibrations and Waves (M.I.T. Introductory physics series) |publisher = Nelson Thornes |year = 1971 |isbn = 978-0-393-09936-2 |oclc = 163810889 }} * {{cite book |last = Hall |first = D.E. |year = 1980 |title = Musical Acoustics: An Introduction |location = Belmont, CA |publisher = Wadsworth Publishing Company |isbn = 978-0-534-00758-4 }}. * {{cite book|last=Hunt|first=Frederick Vinton |title=Origins in acoustics.|year=1978|publisher=Published for the Acoustical Society of America through the American Institute of Physics|location=Woodbury, NY|isbn=978-0300022209}} * {{cite book |last1 = Ostrovsky |first1 = L.A. |last2 = Potapov |first2 = A.S. |year = 1999 |title = Modulated Waves, Theory and Applications |location = Baltimore |publisher = The Johns Hopkins University Press |isbn = 978-0-8018-5870-3 }}. * {{Cite book | publisher = Academic Press | isbn = 9780123846532 | last1 = Griffiths | first1 = G. | first2 = W.E. | last2 = Schiesser | title = Traveling Wave Analysis of Partial Differential Equations: Numerical and Analytical Methods with Matlab and Maple | year = 2010 }} * Crawford jr., Frank S. (1968). ''Waves (Berkeley Physics Course, Vol. 3)'', McGraw-Hill, {{ISBN|978-0070048607}} [https://archive.org/details/Waves_371 Free online version] * {{cite book |author=A. E. H. Love |author-link=Augustus Edward Hough Love |title=A Treatise on The Mathematical Theory of Elasticity |year=1944 |url=https://archive.org/details/treatiseonmathem0000love|url-access=registration|publisher=[[Dover Publications|Dover]] |location=New York }} * {{cite web |author=E.W. Weisstein |url=http://scienceworld.wolfram.com/physics/WaveVelocity.html |title=Wave velocity |work=[[ScienceWorld]] |access-date=2009-05-30 }} {{refend}} == External links == {{Sister project links| wikt=wave | commons=Wave | b=no | n=no | q=Wave | s=no | v=no | voy=no | species=no | d=no}} * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_51.html The Feynman Lectures on Physics: Waves] * [http://www.scholarpedia.org/article/Linear_and_nonlinear_waves Linear and nonlinear waves] * [https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html Science Aid: Wave properties – Concise guide aimed at teens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904042222/https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html |date=2019-09-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=DovunOxlY1k "AT&T Archives: Similarities of Wave Behavior"] demonstrated by J.N. Shive of Bell Labs (video on [[YouTube]]) {{Velocities of Waves}} {{Patterns in nature}} {{Authority control}} [[Category:Waves| ]] [[Category:Differential equations]] [[Category:Articles containing video clips]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links| wikt=wave | commons=Wave | b=no | n=no | q=Wave | s=no | v=no | voy=no | species=no | d=no}} * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_51.html The Feynman Lectures on Physics: Waves] * [http://www.scholarpedia.org/article/Linear_and_nonlinear_waves Linear and nonlinear waves] * [https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html Science Aid: Wave properties – Concise guide aimed at teens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904042222/https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html |date=2019-09-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=DovunOxlY1k "AT&T Archives: Similarities of Wave Behavior"] demonstrated by J.N. Shive of Bell Labs (video on [[YouTube]]) {{Authority control}} [[زمرو:موجون| ]] [[زمرو:لهرون]] [[زمرو:تفاواتي مساواتون]] [[زمرو:فطرت ۾ شڪليون]] [[زمرو:ارضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:رياضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:سامونڊي سائنس جون اصطلاحون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] 35a6uabkigr9cv2zs518ha8jsviqntg 412038 412008 2026-09-14T03:17:32Z Ibne maryam 17680 /* */ 412038 wikitext text/x-wiki {{Short description|Dynamic disturbance in a medium or field}} {{About|waves as a physical phenomenon|the human hand gesture|Waving|other uses|Wave (disambiguation)|and|Wave motion (disambiguation)}} {{redirect|Waves}} [[File:2006-01-14 Surface waves.jpg|thumb|پاڻيءَ جي مٿاڇري تي لهرون، جيڪي پاڻيءَ ۾ ننڍيون لهرون (ripples) ٺاهين ٿيون]] رياضيات ۽ طبعي سائنس ۾، لهر (wave) هڪ يا وڌيڪ مقدارن ۾ پکڙجندڙ متحرڪ خلل (يعني توازن واري حالت مان تبديلي) کي چئبو آهي. دوري لهرون (periodic waves) ڪنهن خاص فريڪوئنسي تي توازن (يا سڪون) واري قدر جي چوڌاري بار بار حرڪت ڪنديون آهن. جڏهن لهر جي پوري شڪل هڪ طرف حرڪت ڪري ٿي، ته ان کي 'هلندڙ لهر' (traveling wave) چيو ويندو آهي؛ ان جي برعڪس، مخالف طرفن ۾ هلندڙ ٻه هڪجهڙيون ۽ مٿان چڙهيل (superimposed) دوري لهرون ملي ڪري 'اسٽينڊنگ ويو' (standing wave) يا بيهڪ واري لهر ٺاهينديون آهن. اسٽينڊنگ ويو ۾، وائبريشن يا ڏڪڻ جو ايمپليٽيوڊ (وسعت) ڪجهه هنڌن تي بلڪل گهٽ يا صفر هوندو آهي، جن کي 'نلز' (nulls) چيو ويندو آهي. ڪلاسيڪل فزڪس ۾ عام طور تي ٻن قسمن جي لهرن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي: ميڪانياتي لهرون (mechanical waves) ۽ برقي مقناطيسي لهرون (electromagnetic waves). ميڪانياتي لهر ۾، دٻاءُ (stress) ۽ ڇڪاءُ (strain) جا ميدان ميڪانياتي توازن جي چوڌاري حرڪت ڪندا آهن. ميڪانياتي لهر ڪنهن طبعي ذريعي (medium) ۾ مقامي تبديلي يا بگاڙ (strain) هوندي آهي، جيڪا ذري کان ذري تائين پکڙجي ٿي؛ اهو عمل مقامي دٻاءُ پيدا ڪرڻ ذريعي ٿيندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ڀرپاسي وارن ذرن ۾ به ڇڪاءُ پيدا ٿيندو آهي. مثال طور، آواز جون لهرون مقامي دٻاءُ ۽ ذرن جي حرڪت ۾ تبديليون آهن جيڪي ڪنهن ذريعي مان گذرندي اڳتي وڌن ٿيون. ميڪانياتي لهرن جا ٻيا مثال زلزلي جون لهرون (seismic waves)، ڪشش ثقل جون لهرون (gravity waves)، مٿاڇري واريون لهرون ۽ تارن جي ڏڪڻ (string vibrations) آهن. برقي مقناطيسي لهر (جهڙوڪ روشني) ۾، برقي ۽ مقناطيسي ميدانن جي وچ ۾ لاڳاپو (coupling) ميڪسويل جي مساواتن مطابق انهن ميدانن تي مشتمل لهرن جي پکيڙ کي برقرار رکي ٿو. برقي مقناطيسي لهرون خلا (vacuum) ۽ ڪجهه ڊائي اليڪٽرڪ (dielectric) ذريعن مان گذري سگهن ٿيون (انهن موج جي ڊيگهه وارن علائقن ۾ جتي اهي شفاف سمجهيون وڃن ٿيون). برقي مقناطيسي لهرن کي انهن جي فريڪوئنسي (يا موج جي ڊيگهه) جي بنياد تي مختلف نالن سان سڃاتو وڃي ٿو، جن ۾ ريڊيو لهرون، انفراريڊ شعاع، ٽيراهرٽز لهرون، ڏسڻ جوڳي روشني، الٽرا وائلٽ شعاع، ايڪس-ريز ۽ گاما شعاع شامل آهن. ٻين قسمن جي لهرن ۾ ڪشش ثقل جون لهرون (gravitational waves) شامل آهن، جيڪي اسپيس ٽائيم (خلائي وقت) ۾ خلل آهن ۽ عام نسبتن جي نظريي (general relativity) جي اصولن مطابق پکڙجن ٿيون؛ ان کان علاوه گرمي جي پکيڙ واريون لهرون (heat diffusion waves)؛ پلازما لهرون جيڪي ميڪانياتي تبديلين ۽ برقي مقناطيسي ميدانن کي ملائين ٿيون؛ ري ايڪشن-ڊفيوژن لهرون (جهڙوڪ بيلوسوف-زابوٽنسڪي ري ايڪشن ۾)؛ ۽ ٻيون ڪيت [[mathematics]] and [[outline of physical science|physical science]], a '''wave''' is a propagating dynamic disturbance (change from [[List of types of equilibrium|equilibrium]]) of one or more [[quantities]]. ''[[Periodic wave]]s'' oscillate repeatedly about an equilibrium (resting) value at some [[frequency]]. When the entire [[waveform]] moves in one direction, it is said to be a '''traveling wave'''; by contrast, a pair of identical [[superposition principle|superimposed]] periodic waves traveling in opposite directions makes a ''[[standing wave]]''. In a standing wave, the amplitude of vibration has nulls at some positions where the wave amplitude appears smaller or even zero. There are two types of waves that are most commonly studied in [[classical physics]]: [[mechanical wave]]s and [[electromagnetic wave]]s. In a mechanical wave, [[Stress (mechanics)|stress]] and [[Strain (mechanics)|strain]] fields oscillate about a [[mechanical equilibrium]]. A mechanical wave is a local [[deformation (physics)|deformation (strain)]] in some physical medium that propagates from particle to particle by creating local stresses that cause strain in neighboring particles too. For example, [[sound]] waves are variations of the local [[Sound pressure|pressure]] and [[Particle velocity|particle motion]] that propagate through the medium. Other examples of mechanical waves are [[seismic wave]]s, [[gravity wave]]s, [[surface wave]]s and [[string vibration]]s. In an electromagnetic wave (such as light), coupling between the electric and magnetic fields sustains propagation of waves involving these fields according to [[Maxwell's equations]]. Electromagnetic waves can travel through a [[vacuum]] and through some [[dielectric]] media (at wavelengths where they are considered [[transparency and translucency|transparent]]). Electromagnetic waves, as determined by their frequencies (or [[wavelength]]s), have more specific designations including [[radio wave]]s, [[infrared radiation]], [[terahertz waves]], [[visible light]], [[ultraviolet radiation]], [[X-ray]]s and [[gamma ray]]s. Other types of waves include [[gravitational wave]]s, which are disturbances in [[spacetime]] that propagate according to [[general relativity]]; [[heat equation|heat diffusion waves]]; [[plasma wave]]s that combine mechanical deformations and electromagnetic fields; [[reaction–diffusion system|reaction–diffusion waves]], such as in the [[Belousov–Zhabotinsky reaction]]; and many more. Mechanical and electromagnetic waves transfer [[energy]],<ref>{{Harv|Hall|1980| p=8}}</ref> [[momentum (physics)|momentum]] and [[information]]. In the case of waves in a liquid medium, matter can also be transferred (see [[Stokes drift]]). In mathematics and [[electronics]] waves are studied as [[signal]]s.<ref>Pragnan Chakravorty, "What Is a Signal? [Lecture Notes]",&nbsp;IEEE ''Signal Processing Magazine'', vol. 35, no. 5, pp. 175–177, Sept. 2018.&nbsp;{{doi|10.1109/MSP.2018.2832195}}</ref> On the other hand, some waves have [[Envelope (waves)|envelopes]] which do not move at all such as [[standing wave]]s (which are fundamental to music) and [[hydraulic jump]]s. [[File:Santos E et al Neuroimage 2014 .gif|thumb|Example of biological waves expanding over the brain cortex, an example of [[Cortical spreading depression|spreading depolarizations]]<ref>{{Cite journal|last1=Santos|first1=Edgar|last2=Schöll|first2=Michael|last3=Sánchez-Porras|first3=Renán|last4=Dahlem|first4=Markus A.|last5=Silos|first5=Humberto|last6=Unterberg|first6=Andreas|last7=Dickhaus|first7=Hartmut|last8=Sakowitz|first8=Oliver W.|date=2014-10-01|title=Radial, spiral and reverberating waves of spreading depolarization occur in the gyrencephalic brain|journal=NeuroImage|volume=99|pages=244–255|doi=10.1016/j.neuroimage.2014.05.021|issn=1095-9572|pmid=24852458|s2cid=1347927}}</ref>]] A physical wave [[field (physics)|field]] is almost always confined to some finite region of space, called its ''domain''. For example, the seismic waves generated by [[earthquakes]] are significant only in the interior and surface of the planet, so they can be ignored outside it. However, waves with infinite domain, that extend over the whole space, are commonly studied in mathematics, and are very valuable tools for understanding physical waves in finite domains. A ''[[plane wave]]'' is an important mathematical idealization where the disturbance is identical along any (infinite) plane [[Normal (geometry)|normal]] to a specific direction of travel. Mathematically, the simplest wave is a ''[[sinusoidal plane wave]]'' in which at any point the field experiences [[simple harmonic motion]] at one frequency. In linear media, complicated waves can generally be decomposed as the sum of many sinusoidal plane waves having [[Angular spectrum method|different directions of propagation]] and/or [[Fourier transform|different frequencies]]. A plane wave is classified as a ''[[transverse wave]]'' if the field disturbance at each point is described by a vector perpendicular to the direction of propagation (also the direction of energy transfer); or ''[[longitudinal wave]]'' if those vectors are aligned with the propagation direction. Mechanical waves include both transverse and longitudinal waves; on the other hand electromagnetic plane waves are strictly transverse while sound waves in fluids (such as air) can only be longitudinal. That physical direction of an oscillating field relative to the propagation direction is also referred to as the wave's ''[[polarization (waves)|polarization]]'', which can be an important attribute. == Definition == While waves are ubiquitous features of physical systems, no single definition adequately describes the topic. Examples and descriptions of common characteristics are used as an alternative to a single definition.<ref name=Billingham-2001>{{Cite book |last1=Billingham |first1=J. |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511841033/type/book |title=Wave Motion |last2=King |first2=A. C. |date=2001 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-63257-7 |edition=1 |doi=10.1017/cbo9780511841033}}</ref>{{rp|p=2}} In abstract, waves are the dynamic manifestation of time-dependent [[Field (physics)#Field theory|field theory]] analogous to [[ballistics]], the dynamic manifestation of [[particle mechanics]], but this point of view misses the many visually appealing examples of waves like vibrating [[stringed instruments]] and [[capillary wave|fluid ripple]]s.<ref name=Freegarde-2012>{{Cite book |last=Freegarde |first=Tim |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9781139048149/type/book |title=Introduction to the Physics of Waves |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-19757-1 |edition=1 |doi=10.1017/cbo9781139048149}}</ref>{{rp|p=1}} Viewed microscopically, waves are changes in the value of [[physical quantity|physical property]] at a point in space that results from a delayed response to changes in adjacent regions. Examples of properties include pressure, temperature, height, or gravitational force. A physical [[transmission medium|medium]], like vacuum, air, water, or solid rock may exhibit waves in different properties which may or may not be related. Properties like the [[Wave (audience)|heights spectators at a sporting event]] or the level of anxiety among political protestors may also be considered waves when the property depends upon delayed responds to physically adjacent events.<ref name=Freegarde-2012/>{{rp|p=2}} In physics, a physical quantity that has a value at points in space is called a [[field (physics)|field]], so a wave is disturbance in a field resulting from delayed response to adjacent disturbances. Viewed macroscopically, a wave is the dynamic response of a field caused by effects that can only propagate at a finite speed. Rotation of an [[electric dipole]] produce [[electromagnetic wave]]s and the mutual rotation of [[binary star]]s produce [[gravitational wave]]s, each of which propagate at the [[speed of light]].<ref name=Freegarde-2012/>{{rp|p=7}} Periodic or sinusoidal waves are useful idealized examples, but the essential neighbor-to-neighbor interaction with delay means waves may propagate in non-linear, granular, or noisy media which do not produce these ideal results. Temperature waves or [[Reaction–diffusion system|chemical reaction waves]] demonstrate that waves need not be a material displacement.<ref name=Freegarde-2012/>{{rp|p=10}} == Mathematical description == ===Single waves=== {{See also|Solitary wave (disambiguation){{!}}Solitary wave}}{{unreferenced section|date=July 2026}}Mathematically, a wave is described by a [[function (mathematics)|function]] <math>F(x,t)</math> that maps a point in space and time onto a [[Field (physics)|field]]. For a [[scalar field]] its value is a number; for a [[vector field]] it is a [[Vector (mathematics and physics)|vector]]; in general a [[tensor field]] has a [[tensor]] value. The value of <math>x</math> is a point of space, specifically in the region where the wave is defined. In mathematical terms, it is usually a [[vector (mathematics)|vector]] in the [[analytic geometry|Cartesian three-dimensional space]] <math>\mathbb{R}^3</math>. However, in many cases one can ignore one dimension, and let <math>x</math> be a point of the Cartesian plane <math>\mathbb{R}^2</math>. This is the case, for example, when studying vibrations of a drum skin. One may even restrict <math>x</math> to a point of the Cartesian line <math>\R</math> – that is, the set of [[real number]]s. This is the case, for example, when studying vibrations in a [[string (music)|violin string]] or [[recorder (musical instrument)|recorder]]. The time <math>t</math>, on the other hand, is always assumed to be a [[scalar (physics)|scalar]]; that is, a real number. The value of <math>F(x,t)</math> can be any physical quantity of interest assigned to the point <math>x</math> that may vary with time. For example, if <math>F</math> represents the vibrations inside an elastic solid, the value of <math>F(x,t)</math> is usually a vector that gives the current displacement from <math>x</math> of the material particles that would be at the point <math>x</math> in the absence of vibration. For an electromagnetic wave, the value of <math>F</math> can be the [[electric field]] vector <math>\mathbf{E}</math>, or the [[magnetic field]] vector <math>\mathbf{H}</math>, or any related quantity, such as the [[Poynting vector]] <math>\mathbf{E} \times \mathbf{H}</math>. In [[fluid dynamics]], the value of <math>F(x,t)</math> could be the velocity vector of the fluid at the point <math>x</math>, or any scalar property like [[pressure]], [[temperature]], or [[density]]. In a chemical reaction, <math>F(x,t)</math> could be the concentration of some substance in the neighborhood of point <math>x</math> of the reaction medium. For any dimension <math>d</math> (1, 2, or 3), the wave's domain is then a [[subset]] <math>D</math> of <math>\mathbb{R}^d</math>, such that the function value <math>F(x,t)</math> is defined for any point <math>x</math> in <math>D</math>. For example, when describing the motion of a [[drumhead|drum skin]], one can consider <math>D</math> to be a [[disk (mathematics)|disk]] (circle) on the plane <math>\mathbb{R}^2</math> with center at the origin <math>(0,0)</math>, and let <math>F(x,t)</math> be the vertical displacement of the skin at the point <math>x</math> of <math>D</math> and at time <math>t</math>. ===Superposition=== {{main|Superposition principle}}{{unreferenced section|date=July 2026}} Waves of the same type are often superposed and encountered simultaneously at a given point in space and time. The properties at that point are the sum of the properties of each component wave at that point. In general, the velocities are not the same, so the wave form will change over time and space. === Wave spectrum === {{See also|Wind wave#Spectrum|Electromagnetic spectrum|Spectrum (physical sciences)}} A wave spectrum is a representation that describes how the energy of a sea surface (or wave field) is distributed across different wave frequencies (or wave numbers) and directions.<ref>{{Cite journal |last=Wyatt |first=Lucy R. |date=2015-10-02 |title=The Ocean Wave Directional Spectrum |url=https://tos.org/oceanography/article/the-ocean-wave-directional-spectrum |journal=Oceanography |volume=10 |issue=2 |pages=85–89 |doi=10.5670/oceanog.1997.31|doi-access=free }}</ref> Real ocean surfaces consist of many overlapping waves of different wavelengths, periods, amplitudes, and directions. A wave spectrum offers a statistical (spectral) description rather than tracking individual waves.<ref>{{Cite web |date=2024-06-10 |title=16.4: Ocean-Wave Spectra |url=https://geo.libretexts.org/Bookshelves/Oceanography/Introduction_to_Physical_Oceanography_(Stewart)/16%3A_Ocean_Waves/16.4%3A_Ocean-Wave_Spectra |access-date=2025-12-04 |website=Geosciences LibreTexts |language=en}}</ref> The observed sea-surface elevation at a point can be thought of as the sum (superposition) of many sinusoidal wave components; the wave spectrum quantifies how much energy is associated with each component.<ref>{{Citation |last=Folley |first=Matt |chapter=The Wave Energy Resource |date=2017 |title=Handbook of Ocean Wave Energy |series=Ocean Engineering & Oceanography |volume=7 |pages=43–79 |editor-last=Pecher |editor-first=Arthur |chapter-url=https://doi.org/10.1007/978-3-319-39889-1_3 |access-date=2025-12-04 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-319-39889-1_3 |isbn=978-3-319-39889-1 |editor2-last=Kofoed |editor2-first=Jens Peter|doi-access=free }}</ref> ===Wave families=== {{unreferenced section|date=July 2026}} Sometimes one is interested in a single specific wave. More often, however, one needs to understand a large set of possible waves; like all the ways that a drum skin can vibrate after being struck once with a [[drum stick]], or all the possible [[radar]] echoes one could get from an [[airplane]] that may be approaching an [[airport]]. In some of those situations, one may describe such a family of waves by a function <math>F(A,B,\ldots;x,t)</math> that depends on certain [[parameter]]s <math>A,B,\ldots</math>, besides <math>x</math> and <math>t</math>. Then one can obtain different waves – that is, different functions of <math>x</math> and <math>t</math> – by choosing different values for those parameters.[[File:Half-open pipe wave.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|Sound pressure standing wave in a half-open pipe playing the 7th harmonic of the fundamental (''n'' = 4)]]For example, the sound pressure inside a [[recorder (musical instrument)|recorder]] that is playing a "pure" note is typically a [[standing wave]], that can be written as <math display="block">F(A,L,n,c;x,t) = A \left(\cos 2\pi x\frac{2 n - 1}{4 L}\right) \left(\cos 2\pi c t\frac{2n - 1}{4 L}\right)</math> The parameter <math>A</math> defines the amplitude of the wave (that is, the maximum sound pressure in the bore, which is related to the loudness of the note); <math>c</math> is the speed of sound; <math>L</math> is the length of the bore; and <math>n</math> is a positive integer (1,2,3,...) that specifies the number of [[standing wave|nodes]] in the standing wave. (The position <math>x</math> should be measured from the [[wind instrument|mouthpiece]], and the time <math>t</math> from any moment at which the pressure at the mouthpiece is maximum. The quantity <math>\lambda = 4L/(2 n - 1)</math> is the [[wavelength]] of the emitted note, and <math>f = c/\lambda</math> is its [[frequency]].) Many general properties of these waves can be inferred from this general equation, without choosing specific values for the parameters. As another example, it may be that the vibrations of a drum skin after a single strike depend only on the distance <math>r</math> from the center of the skin to the strike point, and on the strength <math>s</math> of the strike. Then the vibration for all possible strikes can be described by a function <math>F(r,s;x,t)</math>. Sometimes the family of waves of interest has infinitely many parameters. For example, one may want to describe what happens to the temperature in a metal bar when it is initially heated at various temperatures at different points along its length, and then allowed to cool by itself in vacuum. In that case, instead of a scalar or vector, the parameter would have to be a function <math>h</math> such that <math>h(x)</math> is the initial temperature at each point <math>x</math> of the bar. Then the temperatures at later times can be expressed by a function <math>F</math> that depends on the function <math>h</math> (that is, a [[operator (mathematics)|functional operator]]), so that the temperature at a later time is <math>F(h;x,t)</math> ===Differential wave equations=== {{unreferenced section|date=July 2026}}Another way to describe and study a family of waves is to give a mathematical equation that, instead of explicitly giving the value of <math>F(x,t)</math>, only constrains how those values can change with time. Then the family of waves in question consists of all functions <math>F</math> that satisfy those constraints – that is, all [[solution (mathematics)|solutions]] of the equation. This approach is extremely important in physics, because the constraints usually are a consequence of the physical processes that cause the wave to evolve. For example, if <math>F(x,t)</math> is the temperature inside a block of some [[homogeneous]] and [[isotropic]] solid material, its evolution is constrained by the [[partial differential equation]] <math display="block">\frac{\partial F}{\partial t}(x,t) = \alpha \left(\frac{\partial^2 F}{\partial x_1^2}(x,t) + \frac{\partial^2 F}{\partial x_2^2}(x,t) + \frac{\partial^2 F}{\partial x_3^2}(x,t) \right) + \beta Q(x,t)</math> where <math>Q(x,t)</math> is the heat that is being generated per unit of volume and time in the neighborhood of <math>x</math> at time <math>t</math> (for example, by chemical reactions happening there); <math>x_1,x_2,x_3</math> are the Cartesian coordinates of the point <math>x</math>; <math>\partial F/\partial t</math> is the (first) derivative of <math>F</math> with respect to <math>t</math>; and <math>\partial^2 F/\partial x_i^2</math> is the second derivative of <math>F</math> relative to <math>x_i</math>. (The symbol "<math>\partial</math>" is meant to signify that, in the derivative with respect to some variable, all other variables must be considered fixed.) This equation can be derived from the laws of physics that govern the [[heat diffusion|diffusion of heat]] in solid media. For that reason, it is called the [[heat equation]] in mathematics, even though it applies to many other physical quantities besides temperatures. For another example, we can describe all possible sounds echoing within a container of gas by a function <math>F(x,t)</math> that gives the pressure at a point <math>x</math> and time <math>t</math> within that container. If the gas was initially at uniform temperature and composition, the evolution of <math>F</math> is constrained by the formula <math display="block">\frac{\partial^2 F}{\partial t^2}(x,t) = \alpha \left(\frac{\partial^2 F}{\partial x_1^2}(x,t) + \frac{\partial^2 F}{\partial x_2^2}(x,t) + \frac{\partial^2 F}{\partial x_3^2}(x,t) \right) + \beta P(x,t)</math> Here <math>P(x,t)</math> is some extra compression force that is being applied to the gas near <math>x</math> by some external process, such as a [[loudspeaker]] or [[piston]] right next to it. This same differential equation describes the behavior of mechanical vibrations and electromagnetic fields in a homogeneous isotropic non-conducting solid. Note that this equation differs from that of heat flow only in that the left-hand side is <math>\partial^2 F/\partial t^2</math>, the second derivative of <math>F</math> with respect to time, rather than the first derivative <math>\partial F/\partial t</math>. Yet this small change makes a huge difference on the set of solutions <math>F</math>. This differential equation is called "the" [[wave equation]] in mathematics, even though it describes only one very special kind of waves. == Wave in elastic medium == <!--Still needs substantial cleanup below this point--> {{Main|Wave equation|d'Alembert's formula}} Consider a traveling [[transverse wave]] (which may be a [[pulse (physics)|pulse]]) on a string (the medium). Consider the string to have a single spatial dimension. Consider this wave as traveling [[File:Nonsinusoidal wavelength.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|200 px|Wavelength {{mvar|λ}} can be measured between any two corresponding points on a waveform.]] [[File:Superpositionprinciple.gif|class=skin-invert-image|thumb|Animation of two waves, the green wave moves to the right while blue wave moves to the left, the net red wave amplitude at each point is the sum of the amplitudes of the individual waves. Note that {{math|1=''f''(''x'', ''t'') + ''g''(''x'', ''t'') = ''u''(''x'', ''t'')}}. |left]] * in the <math>x</math> direction in space. For example, let the positive <math>x</math> direction be to the right, and the negative <math>x</math> direction be to the left. * with constant [[amplitude]] <math>u</math> * with constant velocity <math>v</math>, where <math>v</math> is ** independent of [[wavelength]] (no [[dispersion relation|dispersion]]) ** independent of amplitude ([[linear]] media, not [[Nonlinearity|nonlinear]]).<ref name=Helbig>{{cite book |title = Seismic waves and rays in elastic media |chapter-url = https://books.google.com/books?id=s7bp6ezoRhcC&pg=PA134 |pages = 131 ''ff'' |author = Michael A. Slawinski |chapter = Wave equations |isbn = 978-0-08-043930-3 |year = 2003 |publisher = Elsevier }}</ref><ref name=Ostrovsky>{{cite book |title = Modulated waves: theory and application |url = https://www.amazon.com/gp/product/0801873258 |author1=Lev A. Ostrovsky |author2=Alexander I. Potapov |name-list-style=amp |publisher = Johns Hopkins University Press |isbn = 978-0-8018-7325-6 |year = 2001 }}</ref> * with constant [[waveform]], or shape This wave can then be described by the two-dimensional functions {{unbulleted list | style = padding-left: 1.5em | <math>u(x,t) = F(x - v t)</math> (waveform <math>F</math> traveling to the right) | <math>u(x,t) = G(x + v t)</math> (waveform <math>G</math> traveling to the left) }} or, more generally, by [[d'Alembert's formula]]:<ref name=Graaf>{{cite book |title = Wave motion in elastic solids |last = Graaf |first= Karl F |edition = Reprint of Oxford 1975 |publisher = Dover |year = 1991 |url = https://books.google.com/books?id=5cZFRwLuhdQC |pages = 13–14 |isbn = 978-0-486-66745-4 }}</ref> <math display="block">u(x,t) = F(x - vt) + G(x + vt). </math> representing two component waveforms <math>F</math> and <math>G</math> traveling through the medium in opposite directions. A generalized representation of this wave can be obtained<ref>For an example derivation, see the steps leading up to eq. (17) in {{cite web |url = http://prism.texarkanacollege.edu/physicsjournal/wave-eq.html |title = Kinematic Derivation of the Wave Equation |last = Redfern |first= Francis |work = Physics Journal |access-date = 2012-12-11 |archive-date = 2013-07-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130724011045/http://prism.texarkanacollege.edu/physicsjournal/wave-eq.html |url-status = dead }}</ref> as the [[partial differential equation]] <math display="block">\frac{1}{v^2}\frac{\partial^2 u}{\partial t^2}=\frac{\partial^2 u}{\partial x^2}.</math> General solutions are based upon [[Duhamel's principle]].<ref name=Struwe>{{cite book |title = Geometric wave equations |author1=Jalal M. Ihsan Shatah |author2=Michael Struwe |chapter-url = https://books.google.com/books?id=zsasG2axbSoC&pg=PA37 |chapter = The linear wave equation |pages = 37''ff'' |isbn = 978-0-8218-2749-9 |year = 2000 |publisher = American Mathematical Society Bookstore }}</ref> === Wave forms === {{main|Waveform}} [[File:Waveforms.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|280 px|[[Sine wave|Sine]], [[Square wave (waveform)|square]], [[Triangle wave|triangle]] and [[Sawtooth wave|sawtooth]] waveforms]] The form or shape of {{math|''F''}} in [[d'Alembert's formula]] involves the argument {{math|''x'' − ''vt''}}. Constant values of this argument correspond to constant values of {{math|''F''}}, and these constant values occur if {{mvar|x}} increases at the same rate that {{math|''vt''}} increases. That is, the wave shaped like the function {{math|''F''}} will move in the positive {{mvar|x}}-direction at velocity {{mvar|v}} (and {{math|''G''}} will propagate at the same speed in the negative {{mvar|x}}-direction).<ref name=Lyons>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=WdPGzHG3DN0C&pg=PA128 |pages = 128 ''ff'' |title = All you wanted to know about mathematics but were afraid to ask |author = Louis Lyons |isbn = 978-0-521-43601-4 |publisher = Cambridge University Press |year = 1998 }}</ref> In the case of a periodic function {{math|''F''}} with period {{mvar|λ}}, that is, {{math|1=''F''(''x'' + ''λ'' − ''vt'') = ''F''(''x'' − ''vt'')}}, the periodicity of {{math|''F''}} in space means that a snapshot of the wave at a given time {{mvar|t}} finds the wave varying periodically in space with period {{mvar|λ}} (the [[wavelength]] of the wave). In a similar fashion, this periodicity of {{math|''F''}} implies a periodicity in time as well: {{math|1=''F''(''x'' − ''v''(''t'' + ''T'')) = ''F''(''x'' − ''vt'')}} provided {{math|1=''vT'' = ''λ''}}, so an observation of the wave at a fixed location {{mvar|x}} finds the wave undulating periodically in time with period {{math|1=''T'' = ''λ''/''v''}}.<ref name="McPherson0">{{cite book |title = Introduction to Macromolecular Crystallography |last = McPherson |first= Alexander |chapter-url = https://books.google.com/books?id=o7sXm2GSr9IC&pg=PA77 |page = 77 |chapter = Waves and their properties |isbn = 978-0-470-18590-2 |year = 2009 |edition = 2 |publisher = Wiley }}</ref> === Amplitude and modulation === {{Main|Amplitude modulation}} {{See also|Frequency modulation|Phase modulation}} [[File:Amplitudemodulation.gif|class=skin-invert-image|thumb|Amplitude modulation can be achieved through {{math|1=''f''(''x'',''t'') = 1.00×sin(2π/0.10×(''x''−1.00×''t''))}} and {{math|1=''g''(''x'',''t'') = 1.00×sin(2π/0.11×(''x''−1.00×''t''))}}. Only the resultant is visible to improve clarity of waveform.|left]] [[File:Wave packet.svg|class=skin-invert-image|right|thumb|Illustration of the ''envelope'' (the slowly varying red curve) of an amplitude-modulated wave. The fast varying blue curve is the ''carrier'' wave, which is being modulated.]] The amplitude of a wave may be constant (in which case the wave is a ''c.w.'' or ''[[continuous wave]]''), or may be ''modulated'' so as to vary with time and/or position. The outline of the variation in amplitude is called the ''envelope'' of the wave. Mathematically, the [[Amplitude modulation|modulated wave]] can be written in the form:<ref name=Jirauschek>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=6kOoT_AX2CwC&pg=PA9 |page = 9 |title = FEW-cycle Laser Dynamics and Carrier-envelope Phase Detection |author = Christian Jirauschek |isbn = 978-3-86537-419-6 |year = 2005 |publisher = Cuvillier Verlag }}</ref><ref name="Kneubühl">{{cite book |title = Oscillations and waves |author = Fritz Kurt Kneubühl |url = https://books.google.com/books?id=geYKPFoLgoMC&pg=PA365 |page = 365 |year = 1997 |isbn = 978-3-540-62001-3 |publisher = Springer }}</ref><ref name=Lundstrom>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=FTdDMtpkSkIC&pg=PA33 |page = 33 |author = Mark Lundstrom |isbn = 978-0-521-63134-1 |year = 2000 |title = Fundamentals of carrier transport |publisher = Cambridge University Press }}</ref> <math display="block">u(x,t) = A(x,t) \sin \left(kx - \omega t + \phi \right) , </math> where <math>A(x, t)</math> is the amplitude envelope of the wave, <math>k</math> is the ''[[wavenumber]]'' and <math>\phi</math> is the ''[[phase (waves)|phase]]''. If the [[group velocity]] <math>v_g</math> (see below) is wavelength-independent, this equation can be simplified as:<ref name=Chen>{{cite book |chapter-url = https://books.google.com/books?id=LxzWPskhns0C&pg=PA363 |author = Chin-Lin Chen |title = Foundations for guided-wave optics |page = 363 |chapter = §13.7.3 Pulse envelope in nondispersive media |isbn = 978-0-471-75687-3 |year = 2006 |publisher = Wiley }}</ref> <math display="block">u(x,t) = A(x - v_g t) \sin \left(kx - \omega t + \phi \right) , </math> showing that the envelope moves with the group velocity and retains its shape. Otherwise, in cases where the group velocity varies with wavelength, the pulse shape changes in a manner often described using an ''envelope equation''.<ref name=Chen/><ref name="Recami">{{cite book |last1=Longhi |first1=Stefano |title=Localized Waves |last2=Janner |first2=Davide |publisher=Wiley-Interscience |year=2008 |isbn=978-0-470-10885-7 |editor1=Hugo E. Hernández-Figueroa |page=329 |chapter=Localization and Wannier wave packets in photonic crystals |editor2=Michel Zamboni-Rached |editor3=Erasmo Recami |chapter-url=https://books.google.com/books?id=xxbXgL967PwC&pg=PA329}}</ref> ===Phase velocity and group velocity=== {{Main|Phase velocity|Group velocity}} {{See also|Envelope (waves)#Phase and group velocity}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[Image:Wave group.gif|class=skin-invert-image|thumb|The red square moves with the [[phase velocity]], while the green circles propagate with the [[group velocity]].|left]]There are two velocities that are associated with waves, the [[phase velocity]] and the [[group velocity]]. Phase velocity is the rate at which the [[phase (waves)|phase]] of the wave [[Wave propagation|propagates in space]]: any given phase of the wave (for example, the [[crest (physics)|crest]]) will appear to travel at the phase velocity. The phase velocity is given in terms of the [[wavelength]] {{mvar|λ}} (lambda) and [[Wave period|period]] {{mvar|T}} as <math display="block">v_\mathrm{p} = \frac{\lambda}{T}.</math>[[Image:Wave opposite-group-phase-velocity.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|A wave with the group and phase velocities going in different directions]]Group velocity is a property of waves that have a defined envelope, measuring propagation through space (that is, phase velocity) of the overall shape of the waves' amplitudes—modulation or envelope of the wave. ==Special waves== {{unreferenced section|date=July 2026}} ===Sine waves=== {{excerpt|Sine wave}} ===Plane waves=== {{Main|Plane wave}}A [[plane wave]] is a kind of wave whose value varies only in one spatial direction. That is, its value is constant on a plane that is perpendicular to that direction. Plane waves can be specified by a vector of unit length <math>\hat{\mathbf{n}}</math> indicating the direction that the wave varies in, and a wave profile describing how the wave varies as a function of the displacement along that direction (<math>\hat \mathbf{n} \cdot \mathbf{x}</math>) and time (<math>t</math>). Since the wave profile only depends on the position <math>\mathbf{x}</math> in the combination <math>\hat{\mathbf{n}} \cdot \mathbf{x}</math>, any displacement in directions perpendicular to <math>\hat n</math> cannot affect the value of the field. Plane waves are often used to model [[electromagnetic waves]] far from a source. For electromagnetic plane waves, the electric and magnetic fields themselves are transverse to the direction of propagation, and also perpendicular to each other. ===Standing waves=== {{Main|Standing wave|Acoustic resonance|Helmholtz resonance|Organ pipe}}[[File:Standing wave.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|300px|Standing wave. The red dots represent the wave [[Node (physics)|nodes]].]]A standing wave, also known as a ''stationary wave'', is a wave whose [[Envelope (waves)|envelope]] remains in a constant position. This phenomenon arises as a result of [[Interference (wave propagation)|interference]] between two waves traveling in opposite directions. The ''sum'' of two counter-propagating waves (of equal amplitude and frequency) creates a ''standing wave''. Standing waves commonly arise when a boundary blocks further propagation of the wave, thus causing wave reflection, and therefore introducing a counter-propagating wave. For example, when a [[violin]] string is displaced, transverse waves propagate out to where the string is held in place at the [[Bridge (instrument)|bridge]] and the [[Nut (string instrument)|nut]], where the waves are reflected back. At the bridge and nut, the two opposed waves are in [[antiphase]] and cancel each other, producing a [[node (physics)|node]]. Halfway between two nodes there is an [[antinode]], where the two counter-propagating waves ''enhance'' each other maximally. There is no net [[Energy transfer|propagation of energy]] over time.<gallery> Image:Standing waves on a string.gif|One-dimensional standing waves; the [[fundamental frequency|fundamental]] mode and the first 5 [[overtone]]s Image:Drum vibration mode01.gif|A two-dimensional [[Vibrations of a circular drum|standing wave on a disk]]; this is the fundamental mode. Image:Drum vibration mode21.gif|A [[Vibrations of a circular drum|standing wave on a disk]] with two nodal lines crossing at the center; this is an overtone.</gallery> ===Solitary waves=== {{Main|Soliton}}[[File:Soliton hydro.jpg|thumb|[[Solitary wave (water waves)|Solitary wave]] in a laboratory [[wave channel]]]]A '''soliton''' or '''solitary wave''' is a self-reinforcing [[wave packet]] that maintains its shape while it propagates at a constant velocity. Solitons are caused by a cancellation of [[nonlinearity|nonlinear]] and [[dispersion relation|dispersive effects]] in the medium. (Dispersive effects are a property of certain systems where the speed of a wave depends on its frequency.) Solitons are the solutions of a widespread class of weakly nonlinear dispersive [[partial differential equation]]s describing physical systems. == Physical properties == === Propagation=== Wave propagation is any of the ways in which waves travel. With respect to the direction of the [[oscillation]] relative to the propagation direction, we can distinguish between [[longitudinal wave]] and [[transverse wave]]s. [[Electromagnetic wave]]s propagate in [[vacuum]] as well as in material media. Propagation of other wave types such as sound may occur only in a [[transmission medium]]. ====Reflection of plane waves in a half-space==== {{further|Reflection coefficient}}{{unreferenced section|date=July 2026}}The propagation and reflection of plane waves—e.g. Pressure waves ([[P wave]]) or [[S-wave|Shear waves (SH or SV-waves)]] are phenomena that were first characterized within the field of classical [[seismology]], and are now considered fundamental concepts in modern [[seismic tomography]]. The analytical solution to this problem exists and is well known. The frequency domain solution can be obtained by first finding the [[Helmholtz decomposition]] of the displacement field, which is then substituted into the [[wave equation]]. From here, the [[Wave equation#Plane-wave eigenmodes|plane wave eigenmodes]] can be calculated.{{citation needed|date=May 2023}}{{clarify|Unintelligible to the ordinary reader|date=May 2023}} ==== SV wave propagation ==== [[File:SV wave propagation.gif|thumb|upright=1.4|The propagation of SV-wave in a homogeneous half-space (the horizontal displacement field)]] [[File:SV wave propagation y.gif|thumb|upright=1.4|The propagation of SV-wave in a homogeneous half-space (The vertical displacement field){{clarify|date=May 2023}}]] The analytical solution of SV-wave in a half-space indicates that the plane SV wave reflects back to the domain as a P and SV waves, leaving out special cases. The angle of the reflected SV wave is identical to the incidence wave, while the angle of the reflected P wave is greater than the SV wave. For the same wave frequency, the SV wavelength is smaller than the P wavelength. This fact has been depicted in this animated picture.<ref>The animations are taken from {{cite web | url = https://sites.google.com/a/utexas.edu/babakpoursartip/research | title = Topographic amplification of seismic waves | last = Poursartip | first = Babak | year = 2015 | department = UT Austin | access-date = 2023-02-24 | archive-date = 2017-01-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170109184014/https://sites.google.com/a/utexas.edu/babakpoursartip/research | url-status = dead }}</ref> ====P wave propagation==== {{unreferenced section|date=July 2026}} Similar to the SV wave, the P incidence, in general, reflects as the P and SV wave. There are some special cases where the regime is different.{{clarify|unintelligible to the ordinary reader|date=May 2023}} ===Wave velocity=== {{further|Phase velocity|Group velocity|Signal velocity}}{{unreferenced section|date=July 2026}} [[Image:Seismic wave prop mine.gif|thumb|upright=1.4|[[Seismic wave]] propagation in 2D modelled using [[FDTD]] method in the presence of a landmine]]Wave velocity is a general concept, of various kinds of wave velocities, for a wave's [[phase (waves)|phase]] and [[speed]] concerning energy (and information) propagation. The [[phase velocity]] is given as: <math display="block">v_\text{p} = \frac{\omega}{k},</math> where: * {{math|''v''<sub>p</sub>}} is the phase velocity (with SI unit m/s), * {{mvar|ω}} is the [[angular frequency]] (with SI unit rad/s), * {{mvar|k}} is the [[wavenumber]] (with SI unit rad/m). The phase speed gives you the speed at which a point of constant [[phase (waves)|phase]] of the wave will travel for a discrete frequency. The angular frequency {{mvar|ω}} cannot be chosen independently from the wavenumber {{mvar|k}}, but both are related through the [[dispersion relation]]ship: <math display="block">\omega = \Omega(k).</math> In the special case {{math|1=Ω(''k'') = ''ck''}}, with {{mvar|c}} a constant, the waves are called non-dispersive, since all frequencies travel at the same phase speed {{mvar|c}}. For instance [[electromagnetic wave]]s in [[vacuum]] are non-dispersive. In case of other forms of the dispersion relation, we have dispersive waves. The dispersion relationship depends on the medium through which the waves propagate and on the type of waves (for instance electromagnetic, [[sound wave|sound]] or [[ocean surface wave|water]] waves). The speed at which a resultant [[wave packet]] from a narrow range of frequencies will travel is called the [[group velocity]] and is determined from the [[gradient]] of the [[dispersion relation]]: <math display="block">v_\text{g} = \frac{\partial \omega}{\partial k}</math> In almost all cases, a wave is mainly a movement of energy through a medium. Most often, the group velocity is the velocity at which the energy moves through this medium.[[File:Light dispersion of a mercury-vapor lamp with a flint glass prism IPNr°0125.jpg|thumb|right|upright|Light beam exhibiting reflection, refraction, transmission and dispersion when encountering a prism]]Waves exhibit common behaviors under a number of standard situations, for example: ===Transmission and media=== {{Main|Rectilinear propagation|Transmittance|Transmission medium}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Waves normally move in a straight line (that is, rectilinearly) through a ''[[transmission medium]]''. Such media can be classified into one or more of the following categories: *A ''bounded medium'' if it is finite in extent, otherwise an ''unbounded medium'' *A ''linear medium'' if the amplitudes of different waves at any particular point in the medium can be added *A ''uniform medium'' or ''homogeneous medium'' if its physical properties are unchanged at different locations in space *An ''anisotropic medium'' if one or more of its physical properties differ in one or more directions *An ''isotropic medium'' if its physical properties are the ''same'' in all directions ===Absorption=== {{Main|Absorption (acoustics)|Absorption (electromagnetic radiation)}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Waves are usually defined in media which allow most or all of a wave's energy to propagate without [[Insertion loss|loss]]. However materials may be characterized as "lossy" if they remove energy from a wave, usually converting it into heat. This is termed "absorption." A material which absorbs a wave's energy, either in transmission or reflection, is characterized by a [[refractive index]] which is [[Complex number|complex]]. The amount of absorption will generally depend on the frequency (wavelength) of the wave, which, for instance, explains why objects may appear colored. ===Reflection=== {{Main|Reflection (physics)}} {{unreferenced section|date=July 2026}} When a wave strikes a reflective surface, it changes direction, such that the angle made by the [[incident ray|incident wave]] and line [[perpendicular|normal]] to the surface equals the angle made by the reflected wave and the same normal line. ===Refraction=== {{Main|Refraction}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[File:Wave refraction.gif|thumb|right|200 px|Sinusoidal traveling plane wave entering a region of lower wave velocity at an angle, illustrating the decrease in wavelength and change of direction (refraction) that results]] Refraction is the phenomenon of a wave changing its speed. Mathematically, this means that the size of the [[phase velocity]] changes. Typically, refraction occurs when a wave passes from one [[Transmission medium|medium]] into another. The amount by which a wave is refracted by a material is given by the [[refractive index]] of the material. The directions of incidence and refraction are related to the refractive indices of the two materials by [[Snell's law]]. ===Diffraction=== {{Main|Diffraction}} {{unreferenced section|date=July 2026}} A wave exhibits diffraction when it encounters an obstacle that bends the wave or when it spreads after emerging from an opening. Diffraction effects are more pronounced when the size of the obstacle or opening is comparable to the wavelength of the wave. ===Interference=== {{Main|Wave interference}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[Image:Two sources interference.gif|right|frame|Identical waves from two sources undergoing [[Interference (wave propagation)|interference]]. Observed at the bottom one sees 5 positions where the waves add in phase, but in between which they are out of phase and cancel.]] When waves in a linear medium (the usual case) cross each other in a region of space, they do not actually interact with each other, but continue on as if the other one were not present. However at any point ''in'' that region the ''field quantities'' describing those waves add according to the [[superposition principle]]. If the waves are of the same frequency in a fixed [[phase (waves)|phase]] relationship, then there will generally be positions at which the two waves are ''in phase'' and their amplitudes ''add'', and other positions where they are ''out of phase'' and their amplitudes (partially or fully) ''cancel''. This is called an [[Interference (wave propagation)|interference pattern]]. ===Polarization=== {{Main|Polarization (waves)}} {{unreferenced section|date=July 2026}}[[File:Circular.Polarization.Circularly.Polarized.Light Circular.Polarizer Creating.Left.Handed.Helix.View.svg|class=skin-invert-image|thumb|left]] The phenomenon of polarization arises when wave motion can occur simultaneously in two [[orthogonal]] directions. [[Transverse wave]]s can be polarized, for instance. When polarization is used as a descriptor without qualification, it usually refers to the special, simple case of [[linear polarization]]. A transverse wave is linearly polarized if it oscillates in only one direction or plane. In the case of linear polarization, it is often useful to add the relative orientation of that plane, perpendicular to the direction of travel, in which the oscillation occurs, such as "horizontal" for instance, if the plane of polarization is parallel to the ground. [[Electromagnetic waves]] propagating in free space, for instance, are transverse; they can be polarized by the use of a [[polarizer|polarizing filter]]. Longitudinal waves, such as sound waves, do not exhibit polarization. For these waves there is only one direction of oscillation, that is, along the direction of travel. === Dispersion === [[File:Light dispersion conceptual waves.gif|thumb|right|270 px|Schematic of light being dispersed by a prism. Click to see animation.]] {{Main|Dispersion relation|Dispersion (optics)|Dispersion (water waves)}} Dispersion is the frequency dependence of the [[refractive index]], a consequence of the atomic nature of materials.<ref name=hecht>{{Cite book |last=Hecht |first=Eugene |title=Optics |date=1998 |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0-201-83887-9 |edition=3 |location=Reading, Mass. Harlow}}</ref>{{rp|p=67}} A wave undergoes dispersion when either the [[phase velocity]] or the [[group velocity]] depends on the wave frequency. Dispersion is seen by letting white light pass through a [[prism (optics)|prism]], the result of which is to produce the spectrum of colors of the rainbow. [[Isaac Newton]] was the first to recognize that this meant that white light was a mixture of light of different colors.<ref name=hecht/>{{rp|p=190}} === Doppler effect === {{main|Doppler effect}} The Doppler effect or Doppler shift is the change in [[frequency]] of a wave in relation to an observer who is moving relative to the wave source.<ref name="Giordano">{{cite book | last1 = Giordano | first1 = Nicholas | title = College Physics: Reasoning and Relationships | publisher = Cengage Learning | date = 2009 | pages = 421–424 | url = https://books.google.com/books?id=BwistUlpZ7cC&pg=PA424 | isbn = 978-0534424718 }}</ref> It is named after the [[Austria]]n physicist [[Christian Doppler]], who described the phenomenon in 1842. == Mechanical waves == {{Main|Mechanical wave}} A mechanical wave is an oscillation of [[matter]], and therefore transfers energy through a [[transmission medium|medium]].<ref>Giancoli, D. C. (2009) Physics for scientists & engineers with modern physics (4th ed.). Upper Saddle River, N.J.: Pearson Prentice Hall.</ref> While waves can move over long distances, the movement of the medium of transmission—the material—is limited. Therefore, the oscillating material does not move far from its initial position. Mechanical waves can be produced only in media which possess [[Elasticity (physics)|elasticity]] and [[inertia]]. There are three types of mechanical waves: [[transverse wave]]s, [[longitudinal wave]]s, and [[surface wave]]s. ===Waves on strings=== {{Main|String vibration}} {{unreferenced section|date=July 2026}} The transverse vibration of a string is a function of tension and inertia, and is constrained by the length of the string as the ends are fixed. This constraint limits the steady state modes that are possible, and thereby the frequencies. The speed of a transverse wave traveling along a [[vibrating string]] ({{mvar|v}}) is directly proportional to the square root of the [[Tension (mechanics)|tension]] of the string ({{mvar|T}}) over the [[linear mass density]] ({{mvar|μ}}): <math display="block"> v = \sqrt{\frac{T}{\mu}}, </math> where the linear density {{mvar|μ}} is the mass per unit length of the string. ===Acoustic waves=== {{Main|Acoustic wave}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Acoustic or [[sound]] waves are compression waves that propagate through gases, liquids, solids and plasmas. They travel at the speed given by: <math display="block"> v = \sqrt{\frac{B}{\rho_0}}, </math> or the square root of the adiabatic [[bulk modulus]] divided by the ambient density of the medium (see [[speed of sound]]). ===Gravity waves=== {{main|Gravity wave|Water waves}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[File:Shallow water wave.gif|thumb|right|400px]]Gravity waves are waves generated in a fluid medium or at the interface between two media when the force of gravity or buoyancy works to restore equilibrium. Surface waves on water are the most familiar example. *[[ripple tank|Ripples]] on the surface of a pond are actually a combination of transverse and longitudinal waves; therefore, the points on the surface follow orbital paths. *[[Inertial waves]], which occur in rotating fluids and are restored by the [[Coriolis effect]]. *[[Ocean surface wave]]s, which are perturbations that propagate through water. ===Body waves=== {{main|Body wave (seismology)}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Body waves travel through the interior of the medium along paths controlled by the material properties in terms of density and modulus (stiffness). The density and modulus, in turn, vary according to temperature, composition, and material phase. This effect resembles the refraction of light waves. Two types of particle motion result in two types of body waves: Primary and Secondary waves. === Seismic waves === {{Main|Seismic wave}} Seismic waves are waves of energy that travel through the Earth's layers, and are a result of earthquakes, volcanic eruptions, magma movement, large landslides and large man-made explosions that give out low-frequency acoustic energy. They include body waves—the primary ([[P wave]]s) and secondary waves ([[S wave]]s)—and surface waves, such as [[Rayleigh waves]], [[Love waves]], and [[Stoneley wave]]s.<ref>{{Cite web |title=seismic wave |url=https://www.britannica.com/science/seismic-wave |website=Britannica}}</ref> === Shock waves === [[File:Transonico-en.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|300 px|Formation of a shock wave by a plane]] {{Main|Shock wave}} A shock wave is a type of propagating disturbance. When a wave moves faster than the local [[speed of sound]] in a [[fluid]], it is a shock wave. Like an ordinary wave, a shock wave carries energy and can propagate through a medium; however, it is characterized by an abrupt, nearly discontinuous change in [[pressure]], [[temperature]] and [[density]] of the medium.<ref>{{citation | last = Anderson | first = John D. Jr. | title = Fundamentals of Aerodynamics | orig-year = 1984 | edition = 3rd | publisher = [[McGraw-Hill|McGraw-Hill Science/Engineering/Math]] |date=January 2001 | isbn = 978-0-07-237335-6 }}</ref> {{See also|Sonic boom|Cherenkov radiation}} ===Shear waves=== {{main|Shear wave}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Shear waves are body waves due to shear rigidity and inertia. They can only be transmitted through solids and to a lesser extent through liquids with a sufficiently high viscosity. === Gravitational waves === {{Main|Gravitational wave}} [[File:GravitationalWave CrossPolarization.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|Animation showing the effect of a cross-polarized gravitational wave on a ring of [[test particles]]]] [[gravitational radiation|Gravitational waves]] also travel through space. The first observation of gravitational waves was announced on 11 February 2016.<ref>{{cite web|title=Gravitational waves detected for 1st time, 'opens a brand new window on the universe'|url=http://www.cbc.ca/news/technology/ligo-gravitational-wave-1.3443697|publisher=Canadian Broadcasting Corporation|date=11 February 2016}}</ref> Gravitational waves are disturbances in the curvature of [[spacetime]], predicted by Einstein's theory of [[general relativity]]. === Other === * Waves of [[Traffic wave|traffic]], that is, propagation of different densities of motor vehicles, and so forth, which can be modeled as kinematic waves<ref name=Lighthill>{{cite journal |author1 = M.J. Lighthill | author1-link=James Lighthill |author2 = G.B. Whitham | author2-link=Gerald B. Whitham |year = 1955 |title = On kinematic waves. II. A theory of traffic flow on long crowded roads |journal = Proceedings of the Royal Society of London. Series A |volume = 229 | issue=1178 |pages = 281–345 |bibcode = 1955RSPSA.229..281L |doi = 10.1098/rspa.1955.0088 | s2cid=18301080 }}</ref><ref>{{cite journal |doi = 10.1287/opre.4.1.42 |author = P.I. Richards |year = 1956 |title = Shockwaves on the highway |journal = Operations Research |volume = 4 |issue = 1 |pages = 42–51 }}</ref> * [[metachronal rhythm|Metachronal wave]] refers to the appearance of a traveling wave produced by coordinated sequential actions. ==Electromagnetic waves== {{Main|Electromagnetic wave}} {{Further|Electromagnetic spectrum}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[File:Onde electromagnétique.png|class=skin-invert-image|thumb|right|300 px]] An electromagnetic wave consists of two waves that are oscillations of the [[electric field|electric]] and [[magnetic field|magnetic]] fields. An electromagnetic wave travels in a direction that is at right angles to the oscillation direction of both fields. In the 19th century, [[James Clerk Maxwell]] showed that, in [[vacuum]], the electric and magnetic fields satisfy the [[wave equation]] both with speed equal to that of the [[speed of light]]. From this emerged the idea that [[visible light|light]] is an electromagnetic wave. The unification of light and electromagnetic waves was experimentally confirmed by [[Heinrich Hertz|Hertz]] in the end of the 1880s. Electromagnetic waves can have different frequencies (and thus wavelengths), and are classified accordingly in wavebands, such as [[radio waves]], [[microwaves]], [[infrared]], [[visible light]], [[ultraviolet]], [[X-rays]], and [[gamma ray]]s. The range of frequencies in each of these bands is continuous, and the limits of each band are mostly arbitrary, with the exception of visible light, which must be visible to the normal human eye. == Quantum mechanical waves == {{Main|Schrödinger equation}} {{See also|Wave function}} ===Schrödinger equation=== {{unreferenced section|date=July 2026}} The [[Schrödinger equation]] describes the wave-like behavior of [[particle]]s in [[quantum mechanics]]. Solutions of this equation are [[wave function]]s which can be used to describe the probability density of a particle. === Dirac equation === The [[Dirac equation]] is a relativistic wave equation detailing electromagnetic interactions. Dirac waves accounted for the fine details of the hydrogen spectrum in a completely rigorous way. The wave equation also implied the existence of a new form of matter, antimatter, previously unsuspected and unobserved and which was experimentally confirmed. In the context of quantum field theory, the Dirac equation is reinterpreted to describe quantum fields corresponding to spin-{{frac|1|2}} particles. [[File:Wave packet (dispersion).gif|class=skin-invert-image|thumb|A propagating wave packet; in general, the ''envelope'' of the wave packet moves at a different speed than the constituent waves.<ref name=Fromhold>{{cite book |title = Quantum Mechanics for Applied Physics and Engineering |author = A.T. Fromhold |chapter = Wave packet solutions |pages = 59 ''ff'' |quote = (p. 61) ...the individual waves move more slowly than the packet and therefore pass back through the packet as it advances |chapter-url = https://books.google.com/books?id=3SOwc6npkIwC&pg=PA59 |isbn = 978-0-486-66741-6 |publisher = Courier Dover Publications |year = 1991 |edition = Reprint of Academic Press 1981 }}</ref>]] === de Broglie waves === {{Main|Wave packet|Matter wave}} [[Louis de Broglie]] postulated that all particles with [[momentum]] have a wavelength <math display="block">\lambda = \frac{h}{p},</math> where {{math|''h''}} is the [[Planck constant]], and {{mvar|p}} is the magnitude of the [[momentum]] of the particle. This hypothesis was at the basis of [[quantum mechanics]]. Nowadays, this wavelength is called the [[de Broglie wavelength|de&nbsp;Broglie wavelength]]. For example, the [[electron]]s in a [[cathode-ray tube|CRT]] display have a de&nbsp;Broglie wavelength of about {{val|e=13|u=m}}. A wave representing such a particle traveling in the {{mvar|k}}-direction is expressed by the wave function as follows: <math display="block">\psi (\mathbf{r}, \, t=0) = A e^{i\mathbf{k \cdot r}} , </math> where the wavelength is determined by the [[wave vector]] {{math|'''k'''}} as: <math display="block"> \lambda = \frac {2 \pi}{k} , </math> and the momentum by: <math display="block"> \mathbf{p} = \hbar \mathbf{k} . </math> However, a wave like this with definite wavelength is not localized in space, and so cannot represent a particle localized in space. To localize a particle, de&nbsp;Broglie proposed a superposition of different wavelengths ranging around a central value in a [[wave packet]],<ref name=Marton>{{cite book |title = Advances in Electronics and Electron Physics |page = 271 |chapter-url = https://books.google.com/books?id=g5q6tZRwUu4C&pg=PA271 |isbn = 978-0-12-014653-6 |year = 1980 |publisher = Academic Press |volume = 53 |editor1=L. Marton |editor2=Claire Marton |author = Ming Chiang Li |chapter = Electron Interference }}</ref> a waveform often used in [[quantum mechanics]] to describe the [[wave function]] of a particle. In a wave packet, the wavelength of the particle is not precise, and the local wavelength deviates on either side of the main wavelength value. In representing the wave function of a localized particle, the [[wave packet]] is often taken to have a [[Gaussian function|Gaussian shape]] and is called a ''Gaussian wave packet''.<ref name=wavepacket>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=7qCMUfwoQcAC&pg=PA60 |title = Quantum Mechanics |author1=Walter Greiner |author2=D. Allan Bromley |page = 60 |isbn = 978-3-540-67458-0 |edition = 2 |year = 2007 |publisher = Springer }}</ref><ref>{{cite book |title = Electronic basis of the strength of materials |author = John Joseph Gilman |url = https://books.google.com/books?id=YWd7zHU0U7UC&pg=PA57 |page = 57 |year = 2003 |isbn = 978-0-521-62005-5 |publisher = Cambridge University Press }}</ref><ref>{{cite book |title = Principles of quantum mechanics |author = Donald D. Fitts |url = https://books.google.com/books?id=8t4DiXKIvRgC&pg=PA17 |page = 17 |isbn = 978-0-521-65841-6 |publisher = Cambridge University Press |year = 1999 }}</ref> Gaussian wave packets also are used to analyze water waves.<ref name=Mei>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=WHMNEL-9lqkC&pg=PA47 | page = 47 |author = Chiang C. Mei |author-link=Chiang C. Mei |title = The applied dynamics of ocean surface waves |isbn = 978-9971-5-0789-3 |year = 1989 |edition = 2nd |publisher = World Scientific }}</ref> For example, a Gaussian wavefunction {{math|''ψ''}} might take the form:<ref name="Bromley">{{cite book |last1=Greiner |first1=Walter |url=https://books.google.com/books?id=7qCMUfwoQcAC&pg=PA60 |title=Quantum Mechanics |last2=Bromley |first2=D. Allan |publisher=Springer |year=2007 |isbn=978-3-540-67458-0 |edition=2nd |page=60}}</ref> <math display="block"> \psi(x,\, t{=}0) = A \exp \left( -\frac{x^2}{2\sigma^2} + i k_0 x \right) , </math> at some initial time {{math|1=''t'' = 0}}, where the central wavelength is related to the central wave vector {{math|''k''<sub>0</sub>}} as {{math|1=''λ''<sub>0</sub> = 2''π'' / ''k''<sub>0</sub>}}. It is well known from the theory of [[Fourier analysis]],<ref name=Brandt> {{cite book |page = 23 |url = https://books.google.com/books?id=VM4GFlzHg34C&pg=PA23 |title = The picture book of quantum mechanics |author1=Siegmund Brandt |author2=Hans Dieter Dahmen |isbn = 978-0-387-95141-6 |year = 2001 |edition = 3rd |publisher = Springer }} </ref> or from the [[Heisenberg uncertainty principle]] (in the case of quantum mechanics) that a narrow range of wavelengths is necessary to produce a localized wave packet, and the more localized the envelope, the larger the spread in required wavelengths. The [[Fourier transform]] of a Gaussian is itself a Gaussian.<ref name=Gaussian> {{cite book |title = Modern mathematical methods for physicists and engineers |author = Cyrus D. Cantrell |page = [https://archive.org/details/modernmathematic0000cant/page/677 677] |url = https://archive.org/details/modernmathematic0000cant |url-access = registration |isbn = 978-0-521-59827-9 |publisher = Cambridge University Press |year = 2000 }} </ref> Given the Gaussian: <math display="block">f(x) = e^{-x^2 / \left(2\sigma^2\right)} , </math> the Fourier transform is: <math display="block">\tilde{ f}\!(k) = \sigma e^{-\sigma^2 k^2 / 2} . </math> The Gaussian in space therefore is made up of waves: <math display="block">f(x) = \frac{1}{\sqrt{2 \pi}} \int_{-\infty}^{\infty} \tilde{f}\!(k) \, e^{ikx} \ dk ; </math> that is, a number of waves of wavelengths {{mvar|λ}} such that {{math|1=''kλ'' = 2''π''}}. The parameter {{mvar|σ}} decides the spatial spread of the Gaussian along the {{mvar|x}}-axis, while the Fourier transform shows a spread in [[wave vector]] {{math|'''k'''}} determined by {{math|1/''σ''}}. That is, the smaller the extent in space, the larger the extent in {{mvar|k}}, and hence in {{math|1=''λ'' = 2''π''/''k''}}. == See also == * [[Index of wave articles]] === Waves in general === {{columns-list| * [[Mechanical wave]], in media transmission * [[Wave equation]], general * [[Wave interference]], a phenomenon in which two waves superpose to form a resultant wave * [[Wave Motion (journal)|''Wave Motion'' (journal)]], a scientific journal * [[Wavefront]], an advancing surface of wave propagation }} ==== Parameters ==== {{columns-list| * [[Frequency]] * [[Phase (waves)]], offset or angle of a sinusoidal wave function at its origin * [[Standing wave ratio]], in telecommunications * [[Wavelength]] * [[Wavenumber]] }} ==== Waveforms ==== {{columns-list| * [[Creeping wave]], a wave diffracted around a sphere * [[Evanescent field]] * [[Longitudinal wave]] * [[Periodic travelling wave]] * [[Sine wave]] * [[Square wave (waveform)|Square wave]] * [[Standing wave]] * [[Transverse wave]] }} === Electromagnetic waves === {{columns-list| * [[Dyakonov surface wave]] * [[Dyakonov–Voigt wave]] * [[Earth–ionosphere waveguide]], in radio transmission * [[Electromagnetic radiation]] * [[Electromagnetic wave equation]], describes electromagnetic wave propagation * [[Microwave]], a form of electromagnetic radiation }} === In fluids === {{cols}} * [[Airy wave theory]], in fluid dynamics * [[Capillary wave]], in fluid dynamics * [[Cnoidal wave]], in fluid dynamics * [[Edge wave]], a surface gravity wave fixed by refraction against a rigid boundary * [[Faraday wave]], a type of wave in liquids * [[Gravity wave]], in fluid dynamics * [[Internal wave]], a wave within a fluid medium * [[Shock wave]], in aerodynamics * Sound wave, a wave of [[sound]] through a medium such as air or water * Tidal wave, a scientifically incorrect name for a [[tsunami]] * [[Tollmien–Schlichting wave]], in fluid dynamics * [[Wind wave]] {{colend}} === In quantum mechanics === {{columns-list| * [[Bloch's theorem]] * [[Matter wave]] * [[Pilot wave theory]], in Bohmian mechanics * [[Wave function]] * [[Wave packet]] * [[Wave–particle duality]] }} === In relativity === {{columns-list| * [[Gravitational wave]], in relativity theory * [[Relativistic wave equations]], wave equations that consider special relativity * [[pp-wave spacetime]], a set of exact solutions to Einstein's field equation }} === Other specific types of waves === {{cols}} * [[Alfvén wave]], in plasma physics * [[Atmospheric wave]], a periodic disturbance in the fields of atmospheric variables * [[Fir wave]], a forest configuration * [[Lamb waves]], in solid materials * [[Rayleigh wave]], surface acoustic waves that travel on solids * [[Spin wave]], in magnetism * [[Spin density wave]], in solid materials * [[Trojan wave packet]], in particle science * [[Waves in plasmas]], in plasma physics {{colend}} === Related topics === {{cols}} * [[Absorption (electromagnetic radiation)]] * [[Antenna (radio)]] * [[Beat (acoustics)]] * [[Branched flow]] * [[Cymatics]] * [[Diffraction]] * [[Dispersion (water waves)]] * [[Doppler effect]] * [[Envelope detector]] * [[Fourier transform]] for computing periodicity in evenly spaced data * [[Group velocity]] * [[Harmonic]] * [[Huygens–Fresnel principle]] * [[Index of wave articles]] * [[Inertial wave]] * [[Least-squares spectral analysis]] for computing periodicity in unevenly spaced data * [[List of waves named after people]] * [[Phase velocity]] * [[Photon]] * [[Polarization (physics)]] * [[Propagation constant]] * [[Radio propagation]] * [[Ray (optics)]] * [[Reaction–diffusion system]] * [[Reflection (physics)]] * [[Refraction]] * [[Resonance]] * [[Ripple tank]] * [[Rogue wave]] * [[Scattering]] * [[Shallow water equations]] * [[John N. Shive#Shive wave machine|Shive wave machine]] * [[Sound]] * [[Standing wave]] * [[Transmission medium]] * [[Velocity factor]] * [[Wave equation]] * [[Wave power]] * [[Wave turbulence]] * [[Wind wave]] * [[Wind wave#Formation]] {{colend}} == References == {{reflist}} == Sources == {{refbegin}} * {{cite book |last1 = Fleisch |first1 = D. |last2 = Kinnaman |first2 = L. |year = 2015 |title = A student's guide to waves |location = Cambridge|publisher = Cambridge University Press |isbn = 978-1107643260 |bibcode = 2015sgw..book.....F }} * {{cite book|last1=Campbell|first1=Murray|title=The musician's guide to acoustics|year=2001|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0198165057|edition=Repr.|last2=Greated |first2=Clive}} * {{cite book |first = A.P. |last = French |title = Vibrations and Waves (M.I.T. Introductory physics series) |publisher = Nelson Thornes |year = 1971 |isbn = 978-0-393-09936-2 |oclc = 163810889 }} * {{cite book |last = Hall |first = D.E. |year = 1980 |title = Musical Acoustics: An Introduction |location = Belmont, CA |publisher = Wadsworth Publishing Company |isbn = 978-0-534-00758-4 }}. * {{cite book|last=Hunt|first=Frederick Vinton |title=Origins in acoustics.|year=1978|publisher=Published for the Acoustical Society of America through the American Institute of Physics|location=Woodbury, NY|isbn=978-0300022209}} * {{cite book |last1 = Ostrovsky |first1 = L.A. |last2 = Potapov |first2 = A.S. |year = 1999 |title = Modulated Waves, Theory and Applications |location = Baltimore |publisher = The Johns Hopkins University Press |isbn = 978-0-8018-5870-3 }}. * {{Cite book | publisher = Academic Press | isbn = 9780123846532 | last1 = Griffiths | first1 = G. | first2 = W.E. | last2 = Schiesser | title = Traveling Wave Analysis of Partial Differential Equations: Numerical and Analytical Methods with Matlab and Maple | year = 2010 }} * Crawford jr., Frank S. (1968). ''Waves (Berkeley Physics Course, Vol. 3)'', McGraw-Hill, {{ISBN|978-0070048607}} [https://archive.org/details/Waves_371 Free online version] * {{cite book |author=A. E. H. Love |author-link=Augustus Edward Hough Love |title=A Treatise on The Mathematical Theory of Elasticity |year=1944 |url=https://archive.org/details/treatiseonmathem0000love|url-access=registration|publisher=[[Dover Publications|Dover]] |location=New York }} * {{cite web |author=E.W. Weisstein |url=http://scienceworld.wolfram.com/physics/WaveVelocity.html |title=Wave velocity |work=[[ScienceWorld]] |access-date=2009-05-30 }} {{refend}} == External links == {{Sister project links| wikt=wave | commons=Wave | b=no | n=no | q=Wave | s=no | v=no | voy=no | species=no | d=no}} * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_51.html The Feynman Lectures on Physics: Waves] * [http://www.scholarpedia.org/article/Linear_and_nonlinear_waves Linear and nonlinear waves] * [https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html Science Aid: Wave properties – Concise guide aimed at teens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904042222/https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html |date=2019-09-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=DovunOxlY1k "AT&T Archives: Similarities of Wave Behavior"] demonstrated by J.N. Shive of Bell Labs (video on [[YouTube]]) {{Velocities of Waves}} {{Patterns in nature}} {{Authority control}} [[Category:Waves| ]] [[Category:Differential equations]] [[Category:Articles containing video clips]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links| wikt=wave | commons=Wave | b=no | n=no | q=Wave | s=no | v=no | voy=no | species=no | d=no}} * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_51.html The Feynman Lectures on Physics: Waves] * [http://www.scholarpedia.org/article/Linear_and_nonlinear_waves Linear and nonlinear waves] * [https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html Science Aid: Wave properties – Concise guide aimed at teens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904042222/https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html |date=2019-09-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=DovunOxlY1k "AT&T Archives: Similarities of Wave Behavior"] demonstrated by J.N. Shive of Bell Labs (video on [[YouTube]]) {{Authority control}} [[زمرو:موجون| ]] [[زمرو:لهرون]] [[زمرو:تفاواتي مساواتون]] [[زمرو:فطرت ۾ شڪليون]] [[زمرو:ارضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:رياضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:سامونڊي سائنس جون اصطلاحون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] 1j3r2jraisq8jmtloaypzaraef58buf 412039 412038 2026-09-14T03:19:22Z Ibne maryam 17680 412039 wikitext text/x-wiki {{Short description|Dynamic disturbance in a medium or field}} {{About|waves as a physical phenomenon|the human hand gesture|Waving|other uses|Wave (disambiguation)|and|Wave motion (disambiguation)}} {{redirect|Waves}} [[File:2006-01-14 Surface waves.jpg|thumb|پاڻيءَ جي مٿاڇري تي لهرون، جيڪي پاڻيءَ ۾ ننڍيون لهرون (ripples) ٺاهين ٿيون]] رياضيات ۽ طبعي سائنس ۾، لهر (wave) هڪ يا وڌيڪ مقدارن ۾ پکڙجندڙ متحرڪ خلل (يعني توازن واري حالت مان تبديلي) کي چئبو آهي. دوري لهرون (periodic waves) ڪنهن خاص فريڪوئنسي تي توازن (يا سڪون) واري قدر جي چوڌاري بار بار حرڪت ڪنديون آهن. جڏهن لهر جي پوري شڪل هڪ طرف حرڪت ڪري ٿي، ته ان کي 'هلندڙ لهر' (traveling wave) چيو ويندو آهي؛ ان جي برعڪس، مخالف طرفن ۾ هلندڙ ٻه هڪجهڙيون ۽ مٿان چڙهيل (superimposed) دوري لهرون ملي ڪري 'اسٽينڊنگ ويو' (standing wave) يا بيهڪ واري لهر ٺاهينديون آهن. اسٽينڊنگ ويو ۾، وائبريشن يا ڏڪڻ جو ايمپليٽيوڊ (وسعت) ڪجهه هنڌن تي بلڪل گهٽ يا صفر هوندو آهي، جن کي 'نلز' (nulls) چيو ويندو آهي. ڪلاسيڪل فزڪس ۾ عام طور تي ٻن قسمن جي لهرن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي: ميڪانياتي لهرون (mechanical waves) ۽ برقي مقناطيسي لهرون (electromagnetic waves). ميڪانياتي لهر ۾، دٻاءُ (stress) ۽ ڇڪاءُ (strain) جا ميدان ميڪانياتي توازن جي چوڌاري حرڪت ڪندا آهن. ميڪانياتي لهر ڪنهن طبعي ذريعي (medium) ۾ مقامي تبديلي يا بگاڙ (strain) هوندي آهي، جيڪا ذري کان ذري تائين پکڙجي ٿي؛ اهو عمل مقامي دٻاءُ پيدا ڪرڻ ذريعي ٿيندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ڀرپاسي وارن ذرن ۾ به ڇڪاءُ پيدا ٿيندو آهي. مثال طور، آواز جون لهرون مقامي دٻاءُ ۽ ذرن جي حرڪت ۾ تبديليون آهن جيڪي ڪنهن ذريعي مان گذرندي اڳتي وڌن ٿيون. ميڪانياتي لهرن جا ٻيا مثال زلزلي جون لهرون (seismic waves)، ڪشش ثقل جون لهرون (gravity waves)، مٿاڇري واريون لهرون ۽ تارن جي ڏڪڻ (string vibrations) آهن. برقي مقناطيسي لهر (جهڙوڪ روشني) ۾، برقي ۽ مقناطيسي ميدانن جي وچ ۾ لاڳاپو (coupling) ميڪسويل جي مساواتن مطابق انهن ميدانن تي مشتمل لهرن جي پکيڙ کي برقرار رکي ٿو. برقي مقناطيسي لهرون خلا (vacuum) ۽ ڪجهه ڊائي اليڪٽرڪ (dielectric) ذريعن مان گذري سگهن ٿيون (انهن موج جي ڊيگهه وارن علائقن ۾ جتي اهي شفاف سمجهيون وڃن ٿيون). برقي مقناطيسي لهرن کي انهن جي فريڪوئنسي (يا موج جي ڊيگهه) جي بنياد تي مختلف نالن سان سڃاتو وڃي ٿو، جن ۾ ريڊيو لهرون، انفراريڊ شعاع، ٽيراهرٽز لهرون، ڏسڻ جوڳي روشني، الٽرا وائلٽ شعاع، ايڪس-ريز ۽ گاما شعاع شامل آهن. ٻين قسمن جي لهرن ۾ ڪشش ثقل جون لهرون (gravitational waves) شامل آهن، جيڪي اسپيس ٽائيم (خلائي وقت) ۾ خلل آهن ۽ عام نسبتن جي نظريي (general relativity) جي اصولن مطابق پکڙجن ٿيون؛ ان کان علاوه گرمي جي پکيڙ واريون لهرون (heat diffusion waves)؛ پلازما لهرون جيڪي ميڪانياتي تبديلين ۽ برقي مقناطيسي ميدانن کي ملائين ٿيون؛ ري ايڪشن-ڊفيوژن لهرون (جهڙوڪ بيلوسوف-زابوٽنسڪي ري ايڪشن ۾)؛ ۽ ٻيون ڪيت [[mathematics]] and [[outline of physical science|physical science]], a '''wave''' is a propagating dynamic disturbance (change from [[List of types of equilibrium|equilibrium]]) of one or more [[quantities]]. ''[[Periodic wave]]s'' oscillate repeatedly about an equilibrium (resting) value at some [[frequency]]. When the entire [[waveform]] moves in one direction, it is said to be a '''traveling wave'''; by contrast, a pair of identical [[superposition principle|superimposed]] periodic waves traveling in opposite directions makes a ''[[standing wave]]''. In a standing wave, the amplitude of vibration has nulls at some positions where the wave amplitude appears smaller or even zero. There are two types of waves that are most commonly studied in [[classical physics]]: [[mechanical wave]]s and [[electromagnetic wave]]s. In a mechanical wave, [[Stress (mechanics)|stress]] and [[Strain (mechanics)|strain]] fields oscillate about a [[mechanical equilibrium]]. A mechanical wave is a local [[deformation (physics)|deformation (strain)]] in some physical medium that propagates from particle to particle by creating local stresses that cause strain in neighboring particles too. For example, [[sound]] waves are variations of the local [[Sound pressure|pressure]] and [[Particle velocity|particle motion]] that propagate through the medium. Other examples of mechanical waves are [[seismic wave]]s, [[gravity wave]]s, [[surface wave]]s and [[string vibration]]s. In an electromagnetic wave (such as light), coupling between the electric and magnetic fields sustains propagation of waves involving these fields according to [[Maxwell's equations]]. Electromagnetic waves can travel through a [[vacuum]] and through some [[dielectric]] media (at wavelengths where they are considered [[transparency and translucency|transparent]]). Electromagnetic waves, as determined by their frequencies (or [[wavelength]]s), have more specific designations including [[radio wave]]s, [[infrared radiation]], [[terahertz waves]], [[visible light]], [[ultraviolet radiation]], [[X-ray]]s and [[gamma ray]]s. Other types of waves include [[gravitational wave]]s, which are disturbances in [[spacetime]] that propagate according to [[general relativity]]; [[heat equation|heat diffusion waves]]; [[plasma wave]]s that combine mechanical deformations and electromagnetic fields; [[reaction–diffusion system|reaction–diffusion waves]], such as in the [[Belousov–Zhabotinsky reaction]]; and many more. Mechanical and electromagnetic waves transfer [[energy]],<ref>{{Harv|Hall|1980| p=8}}</ref> [[momentum (physics)|momentum]] and [[information]]. In the case of waves in a liquid medium, matter can also be transferred (see [[Stokes drift]]). In mathematics and [[electronics]] waves are studied as [[signal]]s.<ref>Pragnan Chakravorty, "What Is a Signal? [Lecture Notes]",&nbsp;IEEE ''Signal Processing Magazine'', vol. 35, no. 5, pp. 175–177, Sept. 2018.&nbsp;{{doi|10.1109/MSP.2018.2832195}}</ref> On the other hand, some waves have [[Envelope (waves)|envelopes]] which do not move at all such as [[standing wave]]s (which are fundamental to music) and [[hydraulic jump]]s. [[File:Santos E et al Neuroimage 2014 .gif|thumb|Example of biological waves expanding over the brain cortex, an example of [[Cortical spreading depression|spreading depolarizations]]<ref>{{Cite journal|last1=Santos|first1=Edgar|last2=Schöll|first2=Michael|last3=Sánchez-Porras|first3=Renán|last4=Dahlem|first4=Markus A.|last5=Silos|first5=Humberto|last6=Unterberg|first6=Andreas|last7=Dickhaus|first7=Hartmut|last8=Sakowitz|first8=Oliver W.|date=2014-10-01|title=Radial, spiral and reverberating waves of spreading depolarization occur in the gyrencephalic brain|journal=NeuroImage|volume=99|pages=244–255|doi=10.1016/j.neuroimage.2014.05.021|issn=1095-9572|pmid=24852458|s2cid=1347927}}</ref>]] A physical wave [[field (physics)|field]] is almost always confined to some finite region of space, called its ''domain''. For example, the seismic waves generated by [[earthquakes]] are significant only in the interior and surface of the planet, so they can be ignored outside it. However, waves with infinite domain, that extend over the whole space, are commonly studied in mathematics, and are very valuable tools for understanding physical waves in finite domains. A ''[[plane wave]]'' is an important mathematical idealization where the disturbance is identical along any (infinite) plane [[Normal (geometry)|normal]] to a specific direction of travel. Mathematically, the simplest wave is a ''[[sinusoidal plane wave]]'' in which at any point the field experiences [[simple harmonic motion]] at one frequency. In linear media, complicated waves can generally be decomposed as the sum of many sinusoidal plane waves having [[Angular spectrum method|different directions of propagation]] and/or [[Fourier transform|different frequencies]]. A plane wave is classified as a ''[[transverse wave]]'' if the field disturbance at each point is described by a vector perpendicular to the direction of propagation (also the direction of energy transfer); or ''[[longitudinal wave]]'' if those vectors are aligned with the propagation direction. Mechanical waves include both transverse and longitudinal waves; on the other hand electromagnetic plane waves are strictly transverse while sound waves in fluids (such as air) can only be longitudinal. That physical direction of an oscillating field relative to the propagation direction is also referred to as the wave's ''[[polarization (waves)|polarization]]'', which can be an important attribute. == Definition == While waves are ubiquitous features of physical systems, no single definition adequately describes the topic. Examples and descriptions of common characteristics are used as an alternative to a single definition.<ref name=Billingham-2001>{{Cite book |last1=Billingham |first1=J. |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511841033/type/book |title=Wave Motion |last2=King |first2=A. C. |date=2001 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-63257-7 |edition=1 |doi=10.1017/cbo9780511841033}}</ref>{{rp|p=2}} In abstract, waves are the dynamic manifestation of time-dependent [[Field (physics)#Field theory|field theory]] analogous to [[ballistics]], the dynamic manifestation of [[particle mechanics]], but this point of view misses the many visually appealing examples of waves like vibrating [[stringed instruments]] and [[capillary wave|fluid ripple]]s.<ref name=Freegarde-2012>{{Cite book |last=Freegarde |first=Tim |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9781139048149/type/book |title=Introduction to the Physics of Waves |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-19757-1 |edition=1 |doi=10.1017/cbo9781139048149}}</ref>{{rp|p=1}} Viewed microscopically, waves are changes in the value of [[physical quantity|physical property]] at a point in space that results from a delayed response to changes in adjacent regions. Examples of properties include pressure, temperature, height, or gravitational force. A physical [[transmission medium|medium]], like vacuum, air, water, or solid rock may exhibit waves in different properties which may or may not be related. Properties like the [[Wave (audience)|heights spectators at a sporting event]] or the level of anxiety among political protestors may also be considered waves when the property depends upon delayed responds to physically adjacent events.<ref name=Freegarde-2012/>{{rp|p=2}} In physics, a physical quantity that has a value at points in space is called a [[field (physics)|field]], so a wave is disturbance in a field resulting from delayed response to adjacent disturbances. Viewed macroscopically, a wave is the dynamic response of a field caused by effects that can only propagate at a finite speed. Rotation of an [[electric dipole]] produce [[electromagnetic wave]]s and the mutual rotation of [[binary star]]s produce [[gravitational wave]]s, each of which propagate at the [[speed of light]].<ref name=Freegarde-2012/>{{rp|p=7}} Periodic or sinusoidal waves are useful idealized examples, but the essential neighbor-to-neighbor interaction with delay means waves may propagate in non-linear, granular, or noisy media which do not produce these ideal results. Temperature waves or [[Reaction–diffusion system|chemical reaction waves]] demonstrate that waves need not be a material displacement.<ref name=Freegarde-2012/>{{rp|p=10}} == Mathematical description == ===Single waves=== {{See also|Solitary wave (disambiguation){{!}}Solitary wave}}{{unreferenced section|date=July 2026}}Mathematically, a wave is described by a [[function (mathematics)|function]] <math>F(x,t)</math> that maps a point in space and time onto a [[Field (physics)|field]]. For a [[scalar field]] its value is a number; for a [[vector field]] it is a [[Vector (mathematics and physics)|vector]]; in general a [[tensor field]] has a [[tensor]] value. The value of <math>x</math> is a point of space, specifically in the region where the wave is defined. In mathematical terms, it is usually a [[vector (mathematics)|vector]] in the [[analytic geometry|Cartesian three-dimensional space]] <math>\mathbb{R}^3</math>. However, in many cases one can ignore one dimension, and let <math>x</math> be a point of the Cartesian plane <math>\mathbb{R}^2</math>. This is the case, for example, when studying vibrations of a drum skin. One may even restrict <math>x</math> to a point of the Cartesian line <math>\R</math> – that is, the set of [[real number]]s. This is the case, for example, when studying vibrations in a [[string (music)|violin string]] or [[recorder (musical instrument)|recorder]]. The time <math>t</math>, on the other hand, is always assumed to be a [[scalar (physics)|scalar]]; that is, a real number. The value of <math>F(x,t)</math> can be any physical quantity of interest assigned to the point <math>x</math> that may vary with time. For example, if <math>F</math> represents the vibrations inside an elastic solid, the value of <math>F(x,t)</math> is usually a vector that gives the current displacement from <math>x</math> of the material particles that would be at the point <math>x</math> in the absence of vibration. For an electromagnetic wave, the value of <math>F</math> can be the [[electric field]] vector <math>\mathbf{E}</math>, or the [[magnetic field]] vector <math>\mathbf{H}</math>, or any related quantity, such as the [[Poynting vector]] <math>\mathbf{E} \times \mathbf{H}</math>. In [[fluid dynamics]], the value of <math>F(x,t)</math> could be the velocity vector of the fluid at the point <math>x</math>, or any scalar property like [[pressure]], [[temperature]], or [[density]]. In a chemical reaction, <math>F(x,t)</math> could be the concentration of some substance in the neighborhood of point <math>x</math> of the reaction medium. For any dimension <math>d</math> (1, 2, or 3), the wave's domain is then a [[subset]] <math>D</math> of <math>\mathbb{R}^d</math>, such that the function value <math>F(x,t)</math> is defined for any point <math>x</math> in <math>D</math>. For example, when describing the motion of a [[drumhead|drum skin]], one can consider <math>D</math> to be a [[disk (mathematics)|disk]] (circle) on the plane <math>\mathbb{R}^2</math> with center at the origin <math>(0,0)</math>, and let <math>F(x,t)</math> be the vertical displacement of the skin at the point <math>x</math> of <math>D</math> and at time <math>t</math>. ===Superposition=== {{main|Superposition principle}}{{unreferenced section|date=July 2026}} Waves of the same type are often superposed and encountered simultaneously at a given point in space and time. The properties at that point are the sum of the properties of each component wave at that point. In general, the velocities are not the same, so the wave form will change over time and space. === Wave spectrum === {{See also|Wind wave#Spectrum|Electromagnetic spectrum|Spectrum (physical sciences)}} A wave spectrum is a representation that describes how the energy of a sea surface (or wave field) is distributed across different wave frequencies (or wave numbers) and directions.<ref>{{Cite journal |last=Wyatt |first=Lucy R. |date=2015-10-02 |title=The Ocean Wave Directional Spectrum |url=https://tos.org/oceanography/article/the-ocean-wave-directional-spectrum |journal=Oceanography |volume=10 |issue=2 |pages=85–89 |doi=10.5670/oceanog.1997.31|doi-access=free }}</ref> Real ocean surfaces consist of many overlapping waves of different wavelengths, periods, amplitudes, and directions. A wave spectrum offers a statistical (spectral) description rather than tracking individual waves.<ref>{{Cite web |date=2024-06-10 |title=16.4: Ocean-Wave Spectra |url=https://geo.libretexts.org/Bookshelves/Oceanography/Introduction_to_Physical_Oceanography_(Stewart)/16%3A_Ocean_Waves/16.4%3A_Ocean-Wave_Spectra |access-date=2025-12-04 |website=Geosciences LibreTexts |language=en}}</ref> The observed sea-surface elevation at a point can be thought of as the sum (superposition) of many sinusoidal wave components; the wave spectrum quantifies how much energy is associated with each component.<ref>{{Citation |last=Folley |first=Matt |chapter=The Wave Energy Resource |date=2017 |title=Handbook of Ocean Wave Energy |series=Ocean Engineering & Oceanography |volume=7 |pages=43–79 |editor-last=Pecher |editor-first=Arthur |chapter-url=https://doi.org/10.1007/978-3-319-39889-1_3 |access-date=2025-12-04 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-319-39889-1_3 |isbn=978-3-319-39889-1 |editor2-last=Kofoed |editor2-first=Jens Peter|doi-access=free }}</ref> ===Wave families=== {{unreferenced section|date=July 2026}} Sometimes one is interested in a single specific wave. More often, however, one needs to understand a large set of possible waves; like all the ways that a drum skin can vibrate after being struck once with a [[drum stick]], or all the possible [[radar]] echoes one could get from an [[airplane]] that may be approaching an [[airport]]. In some of those situations, one may describe such a family of waves by a function <math>F(A,B,\ldots;x,t)</math> that depends on certain [[parameter]]s <math>A,B,\ldots</math>, besides <math>x</math> and <math>t</math>. Then one can obtain different waves – that is, different functions of <math>x</math> and <math>t</math> – by choosing different values for those parameters.[[File:Half-open pipe wave.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|Sound pressure standing wave in a half-open pipe playing the 7th harmonic of the fundamental (''n'' = 4)]]For example, the sound pressure inside a [[recorder (musical instrument)|recorder]] that is playing a "pure" note is typically a [[standing wave]], that can be written as <math display="block">F(A,L,n,c;x,t) = A \left(\cos 2\pi x\frac{2 n - 1}{4 L}\right) \left(\cos 2\pi c t\frac{2n - 1}{4 L}\right)</math> The parameter <math>A</math> defines the amplitude of the wave (that is, the maximum sound pressure in the bore, which is related to the loudness of the note); <math>c</math> is the speed of sound; <math>L</math> is the length of the bore; and <math>n</math> is a positive integer (1,2,3,...) that specifies the number of [[standing wave|nodes]] in the standing wave. (The position <math>x</math> should be measured from the [[wind instrument|mouthpiece]], and the time <math>t</math> from any moment at which the pressure at the mouthpiece is maximum. The quantity <math>\lambda = 4L/(2 n - 1)</math> is the [[wavelength]] of the emitted note, and <math>f = c/\lambda</math> is its [[frequency]].) Many general properties of these waves can be inferred from this general equation, without choosing specific values for the parameters. As another example, it may be that the vibrations of a drum skin after a single strike depend only on the distance <math>r</math> from the center of the skin to the strike point, and on the strength <math>s</math> of the strike. Then the vibration for all possible strikes can be described by a function <math>F(r,s;x,t)</math>. Sometimes the family of waves of interest has infinitely many parameters. For example, one may want to describe what happens to the temperature in a metal bar when it is initially heated at various temperatures at different points along its length, and then allowed to cool by itself in vacuum. In that case, instead of a scalar or vector, the parameter would have to be a function <math>h</math> such that <math>h(x)</math> is the initial temperature at each point <math>x</math> of the bar. Then the temperatures at later times can be expressed by a function <math>F</math> that depends on the function <math>h</math> (that is, a [[operator (mathematics)|functional operator]]), so that the temperature at a later time is <math>F(h;x,t)</math> ===Differential wave equations=== {{unreferenced section|date=July 2026}}Another way to describe and study a family of waves is to give a mathematical equation that, instead of explicitly giving the value of <math>F(x,t)</math>, only constrains how those values can change with time. Then the family of waves in question consists of all functions <math>F</math> that satisfy those constraints – that is, all [[solution (mathematics)|solutions]] of the equation. This approach is extremely important in physics, because the constraints usually are a consequence of the physical processes that cause the wave to evolve. For example, if <math>F(x,t)</math> is the temperature inside a block of some [[homogeneous]] and [[isotropic]] solid material, its evolution is constrained by the [[partial differential equation]] <math display="block">\frac{\partial F}{\partial t}(x,t) = \alpha \left(\frac{\partial^2 F}{\partial x_1^2}(x,t) + \frac{\partial^2 F}{\partial x_2^2}(x,t) + \frac{\partial^2 F}{\partial x_3^2}(x,t) \right) + \beta Q(x,t)</math> where <math>Q(x,t)</math> is the heat that is being generated per unit of volume and time in the neighborhood of <math>x</math> at time <math>t</math> (for example, by chemical reactions happening there); <math>x_1,x_2,x_3</math> are the Cartesian coordinates of the point <math>x</math>; <math>\partial F/\partial t</math> is the (first) derivative of <math>F</math> with respect to <math>t</math>; and <math>\partial^2 F/\partial x_i^2</math> is the second derivative of <math>F</math> relative to <math>x_i</math>. (The symbol "<math>\partial</math>" is meant to signify that, in the derivative with respect to some variable, all other variables must be considered fixed.) This equation can be derived from the laws of physics that govern the [[heat diffusion|diffusion of heat]] in solid media. For that reason, it is called the [[heat equation]] in mathematics, even though it applies to many other physical quantities besides temperatures. For another example, we can describe all possible sounds echoing within a container of gas by a function <math>F(x,t)</math> that gives the pressure at a point <math>x</math> and time <math>t</math> within that container. If the gas was initially at uniform temperature and composition, the evolution of <math>F</math> is constrained by the formula <math display="block">\frac{\partial^2 F}{\partial t^2}(x,t) = \alpha \left(\frac{\partial^2 F}{\partial x_1^2}(x,t) + \frac{\partial^2 F}{\partial x_2^2}(x,t) + \frac{\partial^2 F}{\partial x_3^2}(x,t) \right) + \beta P(x,t)</math> Here <math>P(x,t)</math> is some extra compression force that is being applied to the gas near <math>x</math> by some external process, such as a [[loudspeaker]] or [[piston]] right next to it. This same differential equation describes the behavior of mechanical vibrations and electromagnetic fields in a homogeneous isotropic non-conducting solid. Note that this equation differs from that of heat flow only in that the left-hand side is <math>\partial^2 F/\partial t^2</math>, the second derivative of <math>F</math> with respect to time, rather than the first derivative <math>\partial F/\partial t</math>. Yet this small change makes a huge difference on the set of solutions <math>F</math>. This differential equation is called "the" [[wave equation]] in mathematics, even though it describes only one very special kind of waves. == Wave in elastic medium == <!--Still needs substantial cleanup below this point--> {{Main|Wave equation|d'Alembert's formula}} Consider a traveling [[transverse wave]] (which may be a [[pulse (physics)|pulse]]) on a string (the medium). Consider the string to have a single spatial dimension. Consider this wave as traveling [[File:Nonsinusoidal wavelength.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|200 px|Wavelength {{mvar|λ}} can be measured between any two corresponding points on a waveform.]] [[File:Superpositionprinciple.gif|class=skin-invert-image|thumb|Animation of two waves, the green wave moves to the right while blue wave moves to the left, the net red wave amplitude at each point is the sum of the amplitudes of the individual waves. Note that {{math|1=''f''(''x'', ''t'') + ''g''(''x'', ''t'') = ''u''(''x'', ''t'')}}. |left]] * in the <math>x</math> direction in space. For example, let the positive <math>x</math> direction be to the right, and the negative <math>x</math> direction be to the left. * with constant [[amplitude]] <math>u</math> * with constant velocity <math>v</math>, where <math>v</math> is ** independent of [[wavelength]] (no [[dispersion relation|dispersion]]) ** independent of amplitude ([[linear]] media, not [[Nonlinearity|nonlinear]]).<ref name=Helbig>{{cite book |title = Seismic waves and rays in elastic media |chapter-url = https://books.google.com/books?id=s7bp6ezoRhcC&pg=PA134 |pages = 131 ''ff'' |author = Michael A. Slawinski |chapter = Wave equations |isbn = 978-0-08-043930-3 |year = 2003 |publisher = Elsevier }}</ref><ref name=Ostrovsky>{{cite book |title = Modulated waves: theory and application |url = https://www.amazon.com/gp/product/0801873258 |author1=Lev A. Ostrovsky |author2=Alexander I. Potapov |name-list-style=amp |publisher = Johns Hopkins University Press |isbn = 978-0-8018-7325-6 |year = 2001 }}</ref> * with constant [[waveform]], or shape This wave can then be described by the two-dimensional functions {{unbulleted list | style = padding-left: 1.5em | <math>u(x,t) = F(x - v t)</math> (waveform <math>F</math> traveling to the right) | <math>u(x,t) = G(x + v t)</math> (waveform <math>G</math> traveling to the left) }} or, more generally, by [[d'Alembert's formula]]:<ref name=Graaf>{{cite book |title = Wave motion in elastic solids |last = Graaf |first= Karl F |edition = Reprint of Oxford 1975 |publisher = Dover |year = 1991 |url = https://books.google.com/books?id=5cZFRwLuhdQC |pages = 13–14 |isbn = 978-0-486-66745-4 }}</ref> <math display="block">u(x,t) = F(x - vt) + G(x + vt). </math> representing two component waveforms <math>F</math> and <math>G</math> traveling through the medium in opposite directions. A generalized representation of this wave can be obtained<ref>For an example derivation, see the steps leading up to eq. (17) in {{cite web |url = http://prism.texarkanacollege.edu/physicsjournal/wave-eq.html |title = Kinematic Derivation of the Wave Equation |last = Redfern |first= Francis |work = Physics Journal |access-date = 2012-12-11 |archive-date = 2013-07-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130724011045/http://prism.texarkanacollege.edu/physicsjournal/wave-eq.html |url-status = dead }}</ref> as the [[partial differential equation]] <math display="block">\frac{1}{v^2}\frac{\partial^2 u}{\partial t^2}=\frac{\partial^2 u}{\partial x^2}.</math> General solutions are based upon [[Duhamel's principle]].<ref name=Struwe>{{cite book |title = Geometric wave equations |author1=Jalal M. Ihsan Shatah |author2=Michael Struwe |chapter-url = https://books.google.com/books?id=zsasG2axbSoC&pg=PA37 |chapter = The linear wave equation |pages = 37''ff'' |isbn = 978-0-8218-2749-9 |year = 2000 |publisher = American Mathematical Society Bookstore }}</ref> === Wave forms === {{main|Waveform}} [[File:Waveforms.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|280 px|[[Sine wave|Sine]], [[Square wave (waveform)|square]], [[Triangle wave|triangle]] and [[Sawtooth wave|sawtooth]] waveforms]] The form or shape of {{math|''F''}} in [[d'Alembert's formula]] involves the argument {{math|''x'' − ''vt''}}. Constant values of this argument correspond to constant values of {{math|''F''}}, and these constant values occur if {{mvar|x}} increases at the same rate that {{math|''vt''}} increases. That is, the wave shaped like the function {{math|''F''}} will move in the positive {{mvar|x}}-direction at velocity {{mvar|v}} (and {{math|''G''}} will propagate at the same speed in the negative {{mvar|x}}-direction).<ref name=Lyons>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=WdPGzHG3DN0C&pg=PA128 |pages = 128 ''ff'' |title = All you wanted to know about mathematics but were afraid to ask |author = Louis Lyons |isbn = 978-0-521-43601-4 |publisher = Cambridge University Press |year = 1998 }}</ref> In the case of a periodic function {{math|''F''}} with period {{mvar|λ}}, that is, {{math|1=''F''(''x'' + ''λ'' − ''vt'') = ''F''(''x'' − ''vt'')}}, the periodicity of {{math|''F''}} in space means that a snapshot of the wave at a given time {{mvar|t}} finds the wave varying periodically in space with period {{mvar|λ}} (the [[wavelength]] of the wave). In a similar fashion, this periodicity of {{math|''F''}} implies a periodicity in time as well: {{math|1=''F''(''x'' − ''v''(''t'' + ''T'')) = ''F''(''x'' − ''vt'')}} provided {{math|1=''vT'' = ''λ''}}, so an observation of the wave at a fixed location {{mvar|x}} finds the wave undulating periodically in time with period {{math|1=''T'' = ''λ''/''v''}}.<ref name="McPherson0">{{cite book |title = Introduction to Macromolecular Crystallography |last = McPherson |first= Alexander |chapter-url = https://books.google.com/books?id=o7sXm2GSr9IC&pg=PA77 |page = 77 |chapter = Waves and their properties |isbn = 978-0-470-18590-2 |year = 2009 |edition = 2 |publisher = Wiley }}</ref> === Amplitude and modulation === {{Main|Amplitude modulation}} {{See also|Frequency modulation|Phase modulation}} [[File:Amplitudemodulation.gif|class=skin-invert-image|thumb|Amplitude modulation can be achieved through {{math|1=''f''(''x'',''t'') = 1.00×sin(2π/0.10×(''x''−1.00×''t''))}} and {{math|1=''g''(''x'',''t'') = 1.00×sin(2π/0.11×(''x''−1.00×''t''))}}. Only the resultant is visible to improve clarity of waveform.|left]] [[File:Wave packet.svg|class=skin-invert-image|right|thumb|Illustration of the ''envelope'' (the slowly varying red curve) of an amplitude-modulated wave. The fast varying blue curve is the ''carrier'' wave, which is being modulated.]] The amplitude of a wave may be constant (in which case the wave is a ''c.w.'' or ''[[continuous wave]]''), or may be ''modulated'' so as to vary with time and/or position. The outline of the variation in amplitude is called the ''envelope'' of the wave. Mathematically, the [[Amplitude modulation|modulated wave]] can be written in the form:<ref name=Jirauschek>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=6kOoT_AX2CwC&pg=PA9 |page = 9 |title = FEW-cycle Laser Dynamics and Carrier-envelope Phase Detection |author = Christian Jirauschek |isbn = 978-3-86537-419-6 |year = 2005 |publisher = Cuvillier Verlag }}</ref><ref name="Kneubühl">{{cite book |title = Oscillations and waves |author = Fritz Kurt Kneubühl |url = https://books.google.com/books?id=geYKPFoLgoMC&pg=PA365 |page = 365 |year = 1997 |isbn = 978-3-540-62001-3 |publisher = Springer }}</ref><ref name=Lundstrom>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=FTdDMtpkSkIC&pg=PA33 |page = 33 |author = Mark Lundstrom |isbn = 978-0-521-63134-1 |year = 2000 |title = Fundamentals of carrier transport |publisher = Cambridge University Press }}</ref> <math display="block">u(x,t) = A(x,t) \sin \left(kx - \omega t + \phi \right) , </math> where <math>A(x, t)</math> is the amplitude envelope of the wave, <math>k</math> is the ''[[wavenumber]]'' and <math>\phi</math> is the ''[[phase (waves)|phase]]''. If the [[group velocity]] <math>v_g</math> (see below) is wavelength-independent, this equation can be simplified as:<ref name=Chen>{{cite book |chapter-url = https://books.google.com/books?id=LxzWPskhns0C&pg=PA363 |author = Chin-Lin Chen |title = Foundations for guided-wave optics |page = 363 |chapter = §13.7.3 Pulse envelope in nondispersive media |isbn = 978-0-471-75687-3 |year = 2006 |publisher = Wiley }}</ref> <math display="block">u(x,t) = A(x - v_g t) \sin \left(kx - \omega t + \phi \right) , </math> showing that the envelope moves with the group velocity and retains its shape. Otherwise, in cases where the group velocity varies with wavelength, the pulse shape changes in a manner often described using an ''envelope equation''.<ref name=Chen/><ref name="Recami">{{cite book |last1=Longhi |first1=Stefano |title=Localized Waves |last2=Janner |first2=Davide |publisher=Wiley-Interscience |year=2008 |isbn=978-0-470-10885-7 |editor1=Hugo E. Hernández-Figueroa |page=329 |chapter=Localization and Wannier wave packets in photonic crystals |editor2=Michel Zamboni-Rached |editor3=Erasmo Recami |chapter-url=https://books.google.com/books?id=xxbXgL967PwC&pg=PA329}}</ref> ===Phase velocity and group velocity=== {{Main|Phase velocity|Group velocity}} {{See also|Envelope (waves)#Phase and group velocity}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[Image:Wave group.gif|class=skin-invert-image|thumb|The red square moves with the [[phase velocity]], while the green circles propagate with the [[group velocity]].|left]]There are two velocities that are associated with waves, the [[phase velocity]] and the [[group velocity]]. Phase velocity is the rate at which the [[phase (waves)|phase]] of the wave [[Wave propagation|propagates in space]]: any given phase of the wave (for example, the [[crest (physics)|crest]]) will appear to travel at the phase velocity. The phase velocity is given in terms of the [[wavelength]] {{mvar|λ}} (lambda) and [[Wave period|period]] {{mvar|T}} as <math display="block">v_\mathrm{p} = \frac{\lambda}{T}.</math>[[Image:Wave opposite-group-phase-velocity.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|A wave with the group and phase velocities going in different directions]]Group velocity is a property of waves that have a defined envelope, measuring propagation through space (that is, phase velocity) of the overall shape of the waves' amplitudes—modulation or envelope of the wave. ==Special waves== {{unreferenced section|date=July 2026}} ===Sine waves=== {{excerpt|Sine wave}} ===Plane waves=== {{Main|Plane wave}}A [[plane wave]] is a kind of wave whose value varies only in one spatial direction. That is, its value is constant on a plane that is perpendicular to that direction. Plane waves can be specified by a vector of unit length <math>\hat{\mathbf{n}}</math> indicating the direction that the wave varies in, and a wave profile describing how the wave varies as a function of the displacement along that direction (<math>\hat \mathbf{n} \cdot \mathbf{x}</math>) and time (<math>t</math>). Since the wave profile only depends on the position <math>\mathbf{x}</math> in the combination <math>\hat{\mathbf{n}} \cdot \mathbf{x}</math>, any displacement in directions perpendicular to <math>\hat n</math> cannot affect the value of the field. Plane waves are often used to model [[electromagnetic waves]] far from a source. For electromagnetic plane waves, the electric and magnetic fields themselves are transverse to the direction of propagation, and also perpendicular to each other. ===Standing waves=== {{Main|Standing wave|Acoustic resonance|Helmholtz resonance|Organ pipe}}[[File:Standing wave.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|300px|Standing wave. The red dots represent the wave [[Node (physics)|nodes]].]]A standing wave, also known as a ''stationary wave'', is a wave whose [[Envelope (waves)|envelope]] remains in a constant position. This phenomenon arises as a result of [[Interference (wave propagation)|interference]] between two waves traveling in opposite directions. The ''sum'' of two counter-propagating waves (of equal amplitude and frequency) creates a ''standing wave''. Standing waves commonly arise when a boundary blocks further propagation of the wave, thus causing wave reflection, and therefore introducing a counter-propagating wave. For example, when a [[violin]] string is displaced, transverse waves propagate out to where the string is held in place at the [[Bridge (instrument)|bridge]] and the [[Nut (string instrument)|nut]], where the waves are reflected back. At the bridge and nut, the two opposed waves are in [[antiphase]] and cancel each other, producing a [[node (physics)|node]]. Halfway between two nodes there is an [[antinode]], where the two counter-propagating waves ''enhance'' each other maximally. There is no net [[Energy transfer|propagation of energy]] over time.<gallery> Image:Standing waves on a string.gif|One-dimensional standing waves; the [[fundamental frequency|fundamental]] mode and the first 5 [[overtone]]s Image:Drum vibration mode01.gif|A two-dimensional [[Vibrations of a circular drum|standing wave on a disk]]; this is the fundamental mode. Image:Drum vibration mode21.gif|A [[Vibrations of a circular drum|standing wave on a disk]] with two nodal lines crossing at the center; this is an overtone.</gallery> ===Solitary waves=== {{Main|Soliton}}[[File:Soliton hydro.jpg|thumb|[[Solitary wave (water waves)|Solitary wave]] in a laboratory [[wave channel]]]]A '''soliton''' or '''solitary wave''' is a self-reinforcing [[wave packet]] that maintains its shape while it propagates at a constant velocity. Solitons are caused by a cancellation of [[nonlinearity|nonlinear]] and [[dispersion relation|dispersive effects]] in the medium. (Dispersive effects are a property of certain systems where the speed of a wave depends on its frequency.) Solitons are the solutions of a widespread class of weakly nonlinear dispersive [[partial differential equation]]s describing physical systems. == Physical properties == === Propagation=== Wave propagation is any of the ways in which waves travel. With respect to the direction of the [[oscillation]] relative to the propagation direction, we can distinguish between [[longitudinal wave]] and [[transverse wave]]s. [[Electromagnetic wave]]s propagate in [[vacuum]] as well as in material media. Propagation of other wave types such as sound may occur only in a [[transmission medium]]. ====Reflection of plane waves in a half-space==== {{further|Reflection coefficient}}{{unreferenced section|date=July 2026}}The propagation and reflection of plane waves—e.g. Pressure waves ([[P wave]]) or [[S-wave|Shear waves (SH or SV-waves)]] are phenomena that were first characterized within the field of classical [[seismology]], and are now considered fundamental concepts in modern [[seismic tomography]]. The analytical solution to this problem exists and is well known. The frequency domain solution can be obtained by first finding the [[Helmholtz decomposition]] of the displacement field, which is then substituted into the [[wave equation]]. From here, the [[Wave equation#Plane-wave eigenmodes|plane wave eigenmodes]] can be calculated.{{citation needed|date=May 2023}}{{clarify|Unintelligible to the ordinary reader|date=May 2023}} ==== SV wave propagation ==== [[File:SV wave propagation.gif|thumb|upright=1.4|The propagation of SV-wave in a homogeneous half-space (the horizontal displacement field)]] [[File:SV wave propagation y.gif|thumb|upright=1.4|The propagation of SV-wave in a homogeneous half-space (The vertical displacement field){{clarify|date=May 2023}}]] The analytical solution of SV-wave in a half-space indicates that the plane SV wave reflects back to the domain as a P and SV waves, leaving out special cases. The angle of the reflected SV wave is identical to the incidence wave, while the angle of the reflected P wave is greater than the SV wave. For the same wave frequency, the SV wavelength is smaller than the P wavelength. This fact has been depicted in this animated picture.<ref>The animations are taken from {{cite web | url = https://sites.google.com/a/utexas.edu/babakpoursartip/research | title = Topographic amplification of seismic waves | last = Poursartip | first = Babak | year = 2015 | department = UT Austin | access-date = 2023-02-24 | archive-date = 2017-01-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170109184014/https://sites.google.com/a/utexas.edu/babakpoursartip/research | url-status = dead }}</ref> ====P wave propagation==== {{unreferenced section|date=July 2026}} Similar to the SV wave, the P incidence, in general, reflects as the P and SV wave. There are some special cases where the regime is different.{{clarify|unintelligible to the ordinary reader|date=May 2023}} ===Wave velocity=== {{further|Phase velocity|Group velocity|Signal velocity}}{{unreferenced section|date=July 2026}} [[Image:Seismic wave prop mine.gif|thumb|upright=1.4|[[Seismic wave]] propagation in 2D modelled using [[FDTD]] method in the presence of a landmine]]Wave velocity is a general concept, of various kinds of wave velocities, for a wave's [[phase (waves)|phase]] and [[speed]] concerning energy (and information) propagation. The [[phase velocity]] is given as: <math display="block">v_\text{p} = \frac{\omega}{k},</math> where: * {{math|''v''<sub>p</sub>}} is the phase velocity (with SI unit m/s), * {{mvar|ω}} is the [[angular frequency]] (with SI unit rad/s), * {{mvar|k}} is the [[wavenumber]] (with SI unit rad/m). The phase speed gives you the speed at which a point of constant [[phase (waves)|phase]] of the wave will travel for a discrete frequency. The angular frequency {{mvar|ω}} cannot be chosen independently from the wavenumber {{mvar|k}}, but both are related through the [[dispersion relation]]ship: <math display="block">\omega = \Omega(k).</math> In the special case {{math|1=Ω(''k'') = ''ck''}}, with {{mvar|c}} a constant, the waves are called non-dispersive, since all frequencies travel at the same phase speed {{mvar|c}}. For instance [[electromagnetic wave]]s in [[vacuum]] are non-dispersive. In case of other forms of the dispersion relation, we have dispersive waves. The dispersion relationship depends on the medium through which the waves propagate and on the type of waves (for instance electromagnetic, [[sound wave|sound]] or [[ocean surface wave|water]] waves). The speed at which a resultant [[wave packet]] from a narrow range of frequencies will travel is called the [[group velocity]] and is determined from the [[gradient]] of the [[dispersion relation]]: <math display="block">v_\text{g} = \frac{\partial \omega}{\partial k}</math> In almost all cases, a wave is mainly a movement of energy through a medium. Most often, the group velocity is the velocity at which the energy moves through this medium.[[File:Light dispersion of a mercury-vapor lamp with a flint glass prism IPNr°0125.jpg|thumb|right|upright|Light beam exhibiting reflection, refraction, transmission and dispersion when encountering a prism]]Waves exhibit common behaviors under a number of standard situations, for example: ===Transmission and media=== {{Main|Rectilinear propagation|Transmittance|Transmission medium}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Waves normally move in a straight line (that is, rectilinearly) through a ''[[transmission medium]]''. Such media can be classified into one or more of the following categories: *A ''bounded medium'' if it is finite in extent, otherwise an ''unbounded medium'' *A ''linear medium'' if the amplitudes of different waves at any particular point in the medium can be added *A ''uniform medium'' or ''homogeneous medium'' if its physical properties are unchanged at different locations in space *An ''anisotropic medium'' if one or more of its physical properties differ in one or more directions *An ''isotropic medium'' if its physical properties are the ''same'' in all directions ===Absorption=== {{Main|Absorption (acoustics)|Absorption (electromagnetic radiation)}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Waves are usually defined in media which allow most or all of a wave's energy to propagate without [[Insertion loss|loss]]. However materials may be characterized as "lossy" if they remove energy from a wave, usually converting it into heat. This is termed "absorption." A material which absorbs a wave's energy, either in transmission or reflection, is characterized by a [[refractive index]] which is [[Complex number|complex]]. The amount of absorption will generally depend on the frequency (wavelength) of the wave, which, for instance, explains why objects may appear colored. ===Reflection=== {{Main|Reflection (physics)}} {{unreferenced section|date=July 2026}} When a wave strikes a reflective surface, it changes direction, such that the angle made by the [[incident ray|incident wave]] and line [[perpendicular|normal]] to the surface equals the angle made by the reflected wave and the same normal line. ===Refraction=== {{Main|Refraction}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[File:Wave refraction.gif|thumb|right|200 px|Sinusoidal traveling plane wave entering a region of lower wave velocity at an angle, illustrating the decrease in wavelength and change of direction (refraction) that results]] Refraction is the phenomenon of a wave changing its speed. Mathematically, this means that the size of the [[phase velocity]] changes. Typically, refraction occurs when a wave passes from one [[Transmission medium|medium]] into another. The amount by which a wave is refracted by a material is given by the [[refractive index]] of the material. The directions of incidence and refraction are related to the refractive indices of the two materials by [[Snell's law]]. ===Diffraction=== {{Main|Diffraction}} {{unreferenced section|date=July 2026}} A wave exhibits diffraction when it encounters an obstacle that bends the wave or when it spreads after emerging from an opening. Diffraction effects are more pronounced when the size of the obstacle or opening is comparable to the wavelength of the wave. ===Interference=== {{Main|Wave interference}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[Image:Two sources interference.gif|right|frame|Identical waves from two sources undergoing [[Interference (wave propagation)|interference]]. Observed at the bottom one sees 5 positions where the waves add in phase, but in between which they are out of phase and cancel.]] When waves in a linear medium (the usual case) cross each other in a region of space, they do not actually interact with each other, but continue on as if the other one were not present. However at any point ''in'' that region the ''field quantities'' describing those waves add according to the [[superposition principle]]. If the waves are of the same frequency in a fixed [[phase (waves)|phase]] relationship, then there will generally be positions at which the two waves are ''in phase'' and their amplitudes ''add'', and other positions where they are ''out of phase'' and their amplitudes (partially or fully) ''cancel''. This is called an [[Interference (wave propagation)|interference pattern]]. ===Polarization=== {{Main|Polarization (waves)}} {{unreferenced section|date=July 2026}}[[File:Circular.Polarization.Circularly.Polarized.Light Circular.Polarizer Creating.Left.Handed.Helix.View.svg|class=skin-invert-image|thumb|left]] The phenomenon of polarization arises when wave motion can occur simultaneously in two [[orthogonal]] directions. [[Transverse wave]]s can be polarized, for instance. When polarization is used as a descriptor without qualification, it usually refers to the special, simple case of [[linear polarization]]. A transverse wave is linearly polarized if it oscillates in only one direction or plane. In the case of linear polarization, it is often useful to add the relative orientation of that plane, perpendicular to the direction of travel, in which the oscillation occurs, such as "horizontal" for instance, if the plane of polarization is parallel to the ground. [[Electromagnetic waves]] propagating in free space, for instance, are transverse; they can be polarized by the use of a [[polarizer|polarizing filter]]. Longitudinal waves, such as sound waves, do not exhibit polarization. For these waves there is only one direction of oscillation, that is, along the direction of travel. === Dispersion === [[File:Light dispersion conceptual waves.gif|thumb|right|270 px|Schematic of light being dispersed by a prism. Click to see animation.]] {{Main|Dispersion relation|Dispersion (optics)|Dispersion (water waves)}} Dispersion is the frequency dependence of the [[refractive index]], a consequence of the atomic nature of materials.<ref name=hecht>{{Cite book |last=Hecht |first=Eugene |title=Optics |date=1998 |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0-201-83887-9 |edition=3 |location=Reading, Mass. Harlow}}</ref>{{rp|p=67}} A wave undergoes dispersion when either the [[phase velocity]] or the [[group velocity]] depends on the wave frequency. Dispersion is seen by letting white light pass through a [[prism (optics)|prism]], the result of which is to produce the spectrum of colors of the rainbow. [[Isaac Newton]] was the first to recognize that this meant that white light was a mixture of light of different colors.<ref name=hecht/>{{rp|p=190}} === Doppler effect === {{main|Doppler effect}} The Doppler effect or Doppler shift is the change in [[frequency]] of a wave in relation to an observer who is moving relative to the wave source.<ref name="Giordano">{{cite book | last1 = Giordano | first1 = Nicholas | title = College Physics: Reasoning and Relationships | publisher = Cengage Learning | date = 2009 | pages = 421–424 | url = https://books.google.com/books?id=BwistUlpZ7cC&pg=PA424 | isbn = 978-0534424718 }}</ref> It is named after the [[Austria]]n physicist [[Christian Doppler]], who described the phenomenon in 1842. == Mechanical waves == {{Main|Mechanical wave}} A mechanical wave is an oscillation of [[matter]], and therefore transfers energy through a [[transmission medium|medium]].<ref>Giancoli, D. C. (2009) Physics for scientists & engineers with modern physics (4th ed.). Upper Saddle River, N.J.: Pearson Prentice Hall.</ref> While waves can move over long distances, the movement of the medium of transmission—the material—is limited. Therefore, the oscillating material does not move far from its initial position. Mechanical waves can be produced only in media which possess [[Elasticity (physics)|elasticity]] and [[inertia]]. There are three types of mechanical waves: [[transverse wave]]s, [[longitudinal wave]]s, and [[surface wave]]s. ===Waves on strings=== {{Main|String vibration}} {{unreferenced section|date=July 2026}} The transverse vibration of a string is a function of tension and inertia, and is constrained by the length of the string as the ends are fixed. This constraint limits the steady state modes that are possible, and thereby the frequencies. The speed of a transverse wave traveling along a [[vibrating string]] ({{mvar|v}}) is directly proportional to the square root of the [[Tension (mechanics)|tension]] of the string ({{mvar|T}}) over the [[linear mass density]] ({{mvar|μ}}): <math display="block"> v = \sqrt{\frac{T}{\mu}}, </math> where the linear density {{mvar|μ}} is the mass per unit length of the string. ===Acoustic waves=== {{Main|Acoustic wave}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Acoustic or [[sound]] waves are compression waves that propagate through gases, liquids, solids and plasmas. They travel at the speed given by: <math display="block"> v = \sqrt{\frac{B}{\rho_0}}, </math> or the square root of the adiabatic [[bulk modulus]] divided by the ambient density of the medium (see [[speed of sound]]). ===Gravity waves=== {{main|Gravity wave|Water waves}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[File:Shallow water wave.gif|thumb|right|400px]]Gravity waves are waves generated in a fluid medium or at the interface between two media when the force of gravity or buoyancy works to restore equilibrium. Surface waves on water are the most familiar example. *[[ripple tank|Ripples]] on the surface of a pond are actually a combination of transverse and longitudinal waves; therefore, the points on the surface follow orbital paths. *[[Inertial waves]], which occur in rotating fluids and are restored by the [[Coriolis effect]]. *[[Ocean surface wave]]s, which are perturbations that propagate through water. ===Body waves=== {{main|Body wave (seismology)}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Body waves travel through the interior of the medium along paths controlled by the material properties in terms of density and modulus (stiffness). The density and modulus, in turn, vary according to temperature, composition, and material phase. This effect resembles the refraction of light waves. Two types of particle motion result in two types of body waves: Primary and Secondary waves. === Seismic waves === {{Main|Seismic wave}} Seismic waves are waves of energy that travel through the Earth's layers, and are a result of earthquakes, volcanic eruptions, magma movement, large landslides and large man-made explosions that give out low-frequency acoustic energy. They include body waves—the primary ([[P wave]]s) and secondary waves ([[S wave]]s)—and surface waves, such as [[Rayleigh waves]], [[Love waves]], and [[Stoneley wave]]s.<ref>{{Cite web |title=seismic wave |url=https://www.britannica.com/science/seismic-wave |website=Britannica}}</ref> === Shock waves === [[File:Transonico-en.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|300 px|Formation of a shock wave by a plane]] {{Main|Shock wave}} A shock wave is a type of propagating disturbance. When a wave moves faster than the local [[speed of sound]] in a [[fluid]], it is a shock wave. Like an ordinary wave, a shock wave carries energy and can propagate through a medium; however, it is characterized by an abrupt, nearly discontinuous change in [[pressure]], [[temperature]] and [[density]] of the medium.<ref>{{citation | last = Anderson | first = John D. Jr. | title = Fundamentals of Aerodynamics | orig-year = 1984 | edition = 3rd | publisher = [[McGraw-Hill|McGraw-Hill Science/Engineering/Math]] |date=January 2001 | isbn = 978-0-07-237335-6 }}</ref> {{See also|Sonic boom|Cherenkov radiation}} ===Shear waves=== {{main|Shear wave}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Shear waves are body waves due to shear rigidity and inertia. They can only be transmitted through solids and to a lesser extent through liquids with a sufficiently high viscosity. === Gravitational waves === {{Main|Gravitational wave}} [[File:GravitationalWave CrossPolarization.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|Animation showing the effect of a cross-polarized gravitational wave on a ring of [[test particles]]]] [[gravitational radiation|Gravitational waves]] also travel through space. The first observation of gravitational waves was announced on 11 February 2016.<ref>{{cite web|title=Gravitational waves detected for 1st time, 'opens a brand new window on the universe'|url=http://www.cbc.ca/news/technology/ligo-gravitational-wave-1.3443697|publisher=Canadian Broadcasting Corporation|date=11 February 2016}}</ref> Gravitational waves are disturbances in the curvature of [[spacetime]], predicted by Einstein's theory of [[general relativity]]. === Other === * Waves of [[Traffic wave|traffic]], that is, propagation of different densities of motor vehicles, and so forth, which can be modeled as kinematic waves<ref name=Lighthill>{{cite journal |author1 = M.J. Lighthill | author1-link=James Lighthill |author2 = G.B. Whitham | author2-link=Gerald B. Whitham |year = 1955 |title = On kinematic waves. II. A theory of traffic flow on long crowded roads |journal = Proceedings of the Royal Society of London. Series A |volume = 229 | issue=1178 |pages = 281–345 |bibcode = 1955RSPSA.229..281L |doi = 10.1098/rspa.1955.0088 | s2cid=18301080 }}</ref><ref>{{cite journal |doi = 10.1287/opre.4.1.42 |author = P.I. Richards |year = 1956 |title = Shockwaves on the highway |journal = Operations Research |volume = 4 |issue = 1 |pages = 42–51 }}</ref> * [[metachronal rhythm|Metachronal wave]] refers to the appearance of a traveling wave produced by coordinated sequential actions. ==Electromagnetic waves== {{Main|Electromagnetic wave}} {{Further|Electromagnetic spectrum}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[File:Onde electromagnétique.png|class=skin-invert-image|thumb|right|300 px]] An electromagnetic wave consists of two waves that are oscillations of the [[electric field|electric]] and [[magnetic field|magnetic]] fields. An electromagnetic wave travels in a direction that is at right angles to the oscillation direction of both fields. In the 19th century, [[James Clerk Maxwell]] showed that, in [[vacuum]], the electric and magnetic fields satisfy the [[wave equation]] both with speed equal to that of the [[speed of light]]. From this emerged the idea that [[visible light|light]] is an electromagnetic wave. The unification of light and electromagnetic waves was experimentally confirmed by [[Heinrich Hertz|Hertz]] in the end of the 1880s. Electromagnetic waves can have different frequencies (and thus wavelengths), and are classified accordingly in wavebands, such as [[radio waves]], [[microwaves]], [[infrared]], [[visible light]], [[ultraviolet]], [[X-rays]], and [[gamma ray]]s. The range of frequencies in each of these bands is continuous, and the limits of each band are mostly arbitrary, with the exception of visible light, which must be visible to the normal human eye. == Quantum mechanical waves == {{Main|Schrödinger equation}} {{See also|Wave function}} ===Schrödinger equation=== {{unreferenced section|date=July 2026}} The [[Schrödinger equation]] describes the wave-like behavior of [[particle]]s in [[quantum mechanics]]. Solutions of this equation are [[wave function]]s which can be used to describe the probability density of a particle. === Dirac equation === The [[Dirac equation]] is a relativistic wave equation detailing electromagnetic interactions. Dirac waves accounted for the fine details of the hydrogen spectrum in a completely rigorous way. The wave equation also implied the existence of a new form of matter, antimatter, previously unsuspected and unobserved and which was experimentally confirmed. In the context of quantum field theory, the Dirac equation is reinterpreted to describe quantum fields corresponding to spin-{{frac|1|2}} particles. [[File:Wave packet (dispersion).gif|class=skin-invert-image|thumb|A propagating wave packet; in general, the ''envelope'' of the wave packet moves at a different speed than the constituent waves.<ref name=Fromhold>{{cite book |title = Quantum Mechanics for Applied Physics and Engineering |author = A.T. Fromhold |chapter = Wave packet solutions |pages = 59 ''ff'' |quote = (p. 61) ...the individual waves move more slowly than the packet and therefore pass back through the packet as it advances |chapter-url = https://books.google.com/books?id=3SOwc6npkIwC&pg=PA59 |isbn = 978-0-486-66741-6 |publisher = Courier Dover Publications |year = 1991 |edition = Reprint of Academic Press 1981 }}</ref>]] === de Broglie waves === {{Main|Wave packet|Matter wave}} [[Louis de Broglie]] postulated that all particles with [[momentum]] have a wavelength <math display="block">\lambda = \frac{h}{p},</math> where {{math|''h''}} is the [[Planck constant]], and {{mvar|p}} is the magnitude of the [[momentum]] of the particle. This hypothesis was at the basis of [[quantum mechanics]]. Nowadays, this wavelength is called the [[de Broglie wavelength|de&nbsp;Broglie wavelength]]. For example, the [[electron]]s in a [[cathode-ray tube|CRT]] display have a de&nbsp;Broglie wavelength of about {{val|e=13|u=m}}. A wave representing such a particle traveling in the {{mvar|k}}-direction is expressed by the wave function as follows: <math display="block">\psi (\mathbf{r}, \, t=0) = A e^{i\mathbf{k \cdot r}} , </math> where the wavelength is determined by the [[wave vector]] {{math|'''k'''}} as: <math display="block"> \lambda = \frac {2 \pi}{k} , </math> and the momentum by: <math display="block"> \mathbf{p} = \hbar \mathbf{k} . </math> However, a wave like this with definite wavelength is not localized in space, and so cannot represent a particle localized in space. To localize a particle, de&nbsp;Broglie proposed a superposition of different wavelengths ranging around a central value in a [[wave packet]],<ref name=Marton>{{cite book |title = Advances in Electronics and Electron Physics |page = 271 |chapter-url = https://books.google.com/books?id=g5q6tZRwUu4C&pg=PA271 |isbn = 978-0-12-014653-6 |year = 1980 |publisher = Academic Press |volume = 53 |editor1=L. Marton |editor2=Claire Marton |author = Ming Chiang Li |chapter = Electron Interference }}</ref> a waveform often used in [[quantum mechanics]] to describe the [[wave function]] of a particle. In a wave packet, the wavelength of the particle is not precise, and the local wavelength deviates on either side of the main wavelength value. In representing the wave function of a localized particle, the [[wave packet]] is often taken to have a [[Gaussian function|Gaussian shape]] and is called a ''Gaussian wave packet''.<ref name=wavepacket>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=7qCMUfwoQcAC&pg=PA60 |title = Quantum Mechanics |author1=Walter Greiner |author2=D. Allan Bromley |page = 60 |isbn = 978-3-540-67458-0 |edition = 2 |year = 2007 |publisher = Springer }}</ref><ref>{{cite book |title = Electronic basis of the strength of materials |author = John Joseph Gilman |url = https://books.google.com/books?id=YWd7zHU0U7UC&pg=PA57 |page = 57 |year = 2003 |isbn = 978-0-521-62005-5 |publisher = Cambridge University Press }}</ref><ref>{{cite book |title = Principles of quantum mechanics |author = Donald D. Fitts |url = https://books.google.com/books?id=8t4DiXKIvRgC&pg=PA17 |page = 17 |isbn = 978-0-521-65841-6 |publisher = Cambridge University Press |year = 1999 }}</ref> Gaussian wave packets also are used to analyze water waves.<ref name=Mei>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=WHMNEL-9lqkC&pg=PA47 | page = 47 |author = Chiang C. Mei |author-link=Chiang C. Mei |title = The applied dynamics of ocean surface waves |isbn = 978-9971-5-0789-3 |year = 1989 |edition = 2nd |publisher = World Scientific }}</ref> For example, a Gaussian wavefunction {{math|''ψ''}} might take the form:<ref name="Bromley">{{cite book |last1=Greiner |first1=Walter |url=https://books.google.com/books?id=7qCMUfwoQcAC&pg=PA60 |title=Quantum Mechanics |last2=Bromley |first2=D. Allan |publisher=Springer |year=2007 |isbn=978-3-540-67458-0 |edition=2nd |page=60}}</ref> <math display="block"> \psi(x,\, t{=}0) = A \exp \left( -\frac{x^2}{2\sigma^2} + i k_0 x \right) , </math> at some initial time {{math|1=''t'' = 0}}, where the central wavelength is related to the central wave vector {{math|''k''<sub>0</sub>}} as {{math|1=''λ''<sub>0</sub> = 2''π'' / ''k''<sub>0</sub>}}. It is well known from the theory of [[Fourier analysis]],<ref name=Brandt> {{cite book |page = 23 |url = https://books.google.com/books?id=VM4GFlzHg34C&pg=PA23 |title = The picture book of quantum mechanics |author1=Siegmund Brandt |author2=Hans Dieter Dahmen |isbn = 978-0-387-95141-6 |year = 2001 |edition = 3rd |publisher = Springer }} </ref> or from the [[Heisenberg uncertainty principle]] (in the case of quantum mechanics) that a narrow range of wavelengths is necessary to produce a localized wave packet, and the more localized the envelope, the larger the spread in required wavelengths. The [[Fourier transform]] of a Gaussian is itself a Gaussian.<ref name=Gaussian> {{cite book |title = Modern mathematical methods for physicists and engineers |author = Cyrus D. Cantrell |page = [https://archive.org/details/modernmathematic0000cant/page/677 677] |url = https://archive.org/details/modernmathematic0000cant |url-access = registration |isbn = 978-0-521-59827-9 |publisher = Cambridge University Press |year = 2000 }} </ref> Given the Gaussian: <math display="block">f(x) = e^{-x^2 / \left(2\sigma^2\right)} , </math> the Fourier transform is: <math display="block">\tilde{ f}\!(k) = \sigma e^{-\sigma^2 k^2 / 2} . </math> The Gaussian in space therefore is made up of waves: <math display="block">f(x) = \frac{1}{\sqrt{2 \pi}} \int_{-\infty}^{\infty} \tilde{f}\!(k) \, e^{ikx} \ dk ; </math> that is, a number of waves of wavelengths {{mvar|λ}} such that {{math|1=''kλ'' = 2''π''}}. The parameter {{mvar|σ}} decides the spatial spread of the Gaussian along the {{mvar|x}}-axis, while the Fourier transform shows a spread in [[wave vector]] {{math|'''k'''}} determined by {{math|1/''σ''}}. That is, the smaller the extent in space, the larger the extent in {{mvar|k}}, and hence in {{math|1=''λ'' = 2''π''/''k''}}. ==پڻ ڏسو== * [[Index of wave articles]] [[طبيعيات|فزڪس]] ۾، لهر يا ڦڙڪو [[توانائي]] جو هڪ روپ آهي. هڪ لهر توانائي کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪري ٿي. ڦڙڪو هڪ [[سنڌي ٻولي]] جو لفظ آهي. ڦڙڪو جو مطلب آهي لهر، پر اها [[واء]] جي لهر آهي. [[فائل:Light_dispersion_conceptual_waves.gif|thumb|400x400 عڪسلون]] [[فائل:Shallow_water_wave.gif|ساڄو|thumb|400x400 عڪسلون|پاڻي جي لهر يا موج]] === Waves in general === {{columns-list| * [[Mechanical wave]], in media transmission * [[Wave equation]], general * [[Wave interference]], a phenomenon in which two waves superpose to form a resultant wave * [[Wave Motion (journal)|''Wave Motion'' (journal)]], a scientific journal * [[Wavefront]], an advancing surface of wave propagation }} ==== Parameters ==== {{columns-list| * [[Frequency]] * [[Phase (waves)]], offset or angle of a sinusoidal wave function at its origin * [[Standing wave ratio]], in telecommunications * [[Wavelength]] * [[Wavenumber]] }} ==== Waveforms ==== {{columns-list| * [[Creeping wave]], a wave diffracted around a sphere * [[Evanescent field]] * [[Longitudinal wave]] * [[Periodic travelling wave]] * [[Sine wave]] * [[Square wave (waveform)|Square wave]] * [[Standing wave]] * [[Transverse wave]] }} === Electromagnetic waves === {{columns-list| * [[Dyakonov surface wave]] * [[Dyakonov–Voigt wave]] * [[Earth–ionosphere waveguide]], in radio transmission * [[Electromagnetic radiation]] * [[Electromagnetic wave equation]], describes electromagnetic wave propagation * [[Microwave]], a form of electromagnetic radiation }} === In fluids === {{cols}} * [[Airy wave theory]], in fluid dynamics * [[Capillary wave]], in fluid dynamics * [[Cnoidal wave]], in fluid dynamics * [[Edge wave]], a surface gravity wave fixed by refraction against a rigid boundary * [[Faraday wave]], a type of wave in liquids * [[Gravity wave]], in fluid dynamics * [[Internal wave]], a wave within a fluid medium * [[Shock wave]], in aerodynamics * Sound wave, a wave of [[sound]] through a medium such as air or water * Tidal wave, a scientifically incorrect name for a [[tsunami]] * [[Tollmien–Schlichting wave]], in fluid dynamics * [[Wind wave]] {{colend}} === In quantum mechanics === {{columns-list| * [[Bloch's theorem]] * [[Matter wave]] * [[Pilot wave theory]], in Bohmian mechanics * [[Wave function]] * [[Wave packet]] * [[Wave–particle duality]] }} === In relativity === {{columns-list| * [[Gravitational wave]], in relativity theory * [[Relativistic wave equations]], wave equations that consider special relativity * [[pp-wave spacetime]], a set of exact solutions to Einstein's field equation }} === Other specific types of waves === {{cols}} * [[Alfvén wave]], in plasma physics * [[Atmospheric wave]], a periodic disturbance in the fields of atmospheric variables * [[Fir wave]], a forest configuration * [[Lamb waves]], in solid materials * [[Rayleigh wave]], surface acoustic waves that travel on solids * [[Spin wave]], in magnetism * [[Spin density wave]], in solid materials * [[Trojan wave packet]], in particle science * [[Waves in plasmas]], in plasma physics {{colend}} === Related topics === {{cols}} * [[Absorption (electromagnetic radiation)]] * [[Antenna (radio)]] * [[Beat (acoustics)]] * [[Branched flow]] * [[Cymatics]] * [[Diffraction]] * [[Dispersion (water waves)]] * [[Doppler effect]] * [[Envelope detector]] * [[Fourier transform]] for computing periodicity in evenly spaced data * [[Group velocity]] * [[Harmonic]] * [[Huygens–Fresnel principle]] * [[Index of wave articles]] * [[Inertial wave]] * [[Least-squares spectral analysis]] for computing periodicity in unevenly spaced data * [[List of waves named after people]] * [[Phase velocity]] * [[Photon]] * [[Polarization (physics)]] * [[Propagation constant]] * [[Radio propagation]] * [[Ray (optics)]] * [[Reaction–diffusion system]] * [[Reflection (physics)]] * [[Refraction]] * [[Resonance]] * [[Ripple tank]] * [[Rogue wave]] * [[Scattering]] * [[Shallow water equations]] * [[John N. Shive#Shive wave machine|Shive wave machine]] * [[Sound]] * [[Standing wave]] * [[Transmission medium]] * [[Velocity factor]] * [[Wave equation]] * [[Wave power]] * [[Wave turbulence]] * [[Wind wave]] * [[Wind wave#Formation]] {{colend}} == References == {{reflist}} == Sources == {{refbegin}} * {{cite book |last1 = Fleisch |first1 = D. |last2 = Kinnaman |first2 = L. |year = 2015 |title = A student's guide to waves |location = Cambridge|publisher = Cambridge University Press |isbn = 978-1107643260 |bibcode = 2015sgw..book.....F }} * {{cite book|last1=Campbell|first1=Murray|title=The musician's guide to acoustics|year=2001|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0198165057|edition=Repr.|last2=Greated |first2=Clive}} * {{cite book |first = A.P. |last = French |title = Vibrations and Waves (M.I.T. Introductory physics series) |publisher = Nelson Thornes |year = 1971 |isbn = 978-0-393-09936-2 |oclc = 163810889 }} * {{cite book |last = Hall |first = D.E. |year = 1980 |title = Musical Acoustics: An Introduction |location = Belmont, CA |publisher = Wadsworth Publishing Company |isbn = 978-0-534-00758-4 }}. * {{cite book|last=Hunt|first=Frederick Vinton |title=Origins in acoustics.|year=1978|publisher=Published for the Acoustical Society of America through the American Institute of Physics|location=Woodbury, NY|isbn=978-0300022209}} * {{cite book |last1 = Ostrovsky |first1 = L.A. |last2 = Potapov |first2 = A.S. |year = 1999 |title = Modulated Waves, Theory and Applications |location = Baltimore |publisher = The Johns Hopkins University Press |isbn = 978-0-8018-5870-3 }}. * {{Cite book | publisher = Academic Press | isbn = 9780123846532 | last1 = Griffiths | first1 = G. | first2 = W.E. | last2 = Schiesser | title = Traveling Wave Analysis of Partial Differential Equations: Numerical and Analytical Methods with Matlab and Maple | year = 2010 }} * Crawford jr., Frank S. (1968). ''Waves (Berkeley Physics Course, Vol. 3)'', McGraw-Hill, {{ISBN|978-0070048607}} [https://archive.org/details/Waves_371 Free online version] * {{cite book |author=A. E. H. Love |author-link=Augustus Edward Hough Love |title=A Treatise on The Mathematical Theory of Elasticity |year=1944 |url=https://archive.org/details/treatiseonmathem0000love|url-access=registration|publisher=[[Dover Publications|Dover]] |location=New York }} * {{cite web |author=E.W. Weisstein |url=http://scienceworld.wolfram.com/physics/WaveVelocity.html |title=Wave velocity |work=[[ScienceWorld]] |access-date=2009-05-30 }} {{refend}} == External links == {{Sister project links| wikt=wave | commons=Wave | b=no | n=no | q=Wave | s=no | v=no | voy=no | species=no | d=no}} * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_51.html The Feynman Lectures on Physics: Waves] * [http://www.scholarpedia.org/article/Linear_and_nonlinear_waves Linear and nonlinear waves] * [https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html Science Aid: Wave properties – Concise guide aimed at teens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904042222/https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html |date=2019-09-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=DovunOxlY1k "AT&T Archives: Similarities of Wave Behavior"] demonstrated by J.N. Shive of Bell Labs (video on [[YouTube]]) {{Velocities of Waves}} {{Patterns in nature}} {{Authority control}} [[Category:Waves| ]] [[Category:Differential equations]] [[Category:Articles containing video clips]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links| wikt=wave | commons=Wave | b=no | n=no | q=Wave | s=no | v=no | voy=no | species=no | d=no}} * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_51.html The Feynman Lectures on Physics: Waves] * [http://www.scholarpedia.org/article/Linear_and_nonlinear_waves Linear and nonlinear waves] * [https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html Science Aid: Wave properties – Concise guide aimed at teens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904042222/https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html |date=2019-09-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=DovunOxlY1k "AT&T Archives: Similarities of Wave Behavior"] demonstrated by J.N. Shive of Bell Labs (video on [[YouTube]]) {{Authority control}} [[زمرو:موجون| ]] [[زمرو:لهرون]] [[زمرو:تفاواتي مساواتون]] [[زمرو:فطرت ۾ شڪليون]] [[زمرو:ارضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:رياضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:سامونڊي سائنس جون اصطلاحون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] nu0ikszsdp9anh389re5k0gx882vifh 412042 412039 2026-09-14T03:53:42Z Ibne maryam 17680 /* */ 412042 wikitext text/x-wiki {{Short description|Dynamic disturbance in a medium or field}} {{About|لهر هڪ طبعي مظهر |هٿ هلائڻ لاء ڏسو |Waving|other uses|Wave (disambiguation)|and|Wave motion (disambiguation)}} {{redirect|لهر}} [[File:2006-01-14 Surface waves.jpg|thumb|پاڻيءَ جي مٿاڇري تي لهرون، جيڪي پاڻيءَ ۾ ننڍيون لهرون (<small>ripples</small>) ٺاهين ٿيون]] [[علم رياضيات|رياضيات]] ۽ [[طبعي سائنس]] ۾، '''لهر''' هڪ يا وڌيڪ مقدارن ۾ پکڙجندڙ متحرڪ خلل (يعني توازن واري حالت مان تبديلي) کي چئبو آهي. [[دوري لهرون]] (<small>periodic</small> <small>waves</small>) ڪنهن خاص [[فريڪوئنسي]] تي توازن (يا سڪون) واري قدر جي چوڌاري بار بار حرڪت ڪنديون آهن. جڏهن لهر جي پوري شڪل هڪ طرف حرڪت ڪري ٿي، ته ان کي "هلندڙ لهر" (<small>traveling</small> <small>wave</small>) چيو ويندو آهي؛ ان جي برعڪس، مخالف طرفن ۾ هلندڙ ٻه هڪجهڙي ۽ مٿان چڙهيل (<small>superimposed</small>) دوري لهرون ملي ڪري "ساڪت لهرون" (<small>standing wave</small>) يا "بيهڪ واري لهر" ٺاهينديون آهن. ساڪت لهرن ۾، وائبريشن يا ڏڪڻ جي وسعت (<small>amplitude</small>) ڪجهه هنڌن تي بلڪل گهٽ يا صفر هوندي آهي، جن کي (<small>nulls</small>) چيو ويندو آهي. فزڪس ۾ عام طور تي ٻن قسمن جي لهرن: ميڪاني لهرن (<small>mechanical waves</small>) ۽ برقناطيسي لهرن (<small>electromagnetic waves</small>)، جو مطالعو ڪيو ويندو آهي ميڪاني لهر ۾، دٻاءُ (<small>stress</small>) ۽ ڇڪاءُ (<small>strain</small>) جا ميدان ميڪاني توازن جي چوڌاري حرڪت ڪندا آهن. ميڪاني لهر ڪنهن طبعي وچولي (<small>medium</small>) ۾ مقامي تبديلي يا بگاڙ (<small>strain</small>) هوندي آهي، جيڪا ذرڙي کان ذرڙي تائين پکڙجي ٿي؛ اهو عمل مقامي دٻاءُ پيدا ڪرڻ ذريعي ٿيندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ڀرپاسي وارن ذرڙن ۾ به ڇڪاءُ پيدا ٿيندو آهي. مثال طور، آواز جون لهرون مقامي دٻاءُ ۽ ذرڙن جي حرڪت ۾ تبديليون آهن جيڪي ڪنهن وچولي مان گذرندي اڳتي وڌن ٿيون. ميڪاني لهرن جا ٻيا مثال زلزلي جون لهرون (<small>seismic waves</small>)، ڪشش ثقل جون لهرون (<small>gravity waves</small>)، مٿاڇري واريون لهرون ۽ تارن جي ڏڪڻ (<small>string</small> <small>vibrations</small>) آهن. برقناطيسي لهر (جهڙوڪ روشني) ۾، برقي ۽ مقناطيسي ميدانن جي وچ ۾ لاڳاپو (<small>coupling</small>) ميڪسويل جي مساواتن مطابق انهن ميدانن تي مشتمل لهرن جي پکيڙ کي برقرار رکي ٿو. برقي مقناطيسي لهرون خلا (<small>vacuum</small>) ۽ ڪجهه ڊائي اليڪٽرڪ (<small>dielectric</small>) ذريعن مان گذري سگهن ٿيون (انهن موج جي ڊيگهه وارن علائقن ۾ جتي اهي شفاف سمجهيون وڃن ٿيون). برقي مقناطيسي لهرن کي انهن جي فريڪوئنسي (يا موج جي ڊيگهه) جي بنياد تي مختلف نالن سان سڃاتو وڃي ٿو، جن ۾ ريڊيو لهرون، انفراريڊ شعاع، ٽيراهرٽز لهرون، ڏسڻ جوڳي روشني، الٽرا وائلٽ شعاع، ايڪس-ريز ۽ گاما شعاع شامل آهن. ٻين قسمن جي لهرن ۾ ڪشش ثقل لهرون، جيڪيون خلا-وقت (<small>space-time</small>) ۾ خلل آهن ۽ عام نسبتن جي نظريي (<small>general</small> <small>relativity</small>) جي اصولن مطابق پکڙجن ٿيون؛ ان کان علاوه گرمي جي پکيڙ واريون لهرون (<small>heat diffusion waves</small>)؛ پلازما لهرون جيڪي ميڪانياتي تبديلين ۽ برقي مقناطيسي ميدانن کي ملائين ٿيون؛ ري ايڪشن-ڊفيوژن لهرون، جيئن ته ”بيلوسوف-زابوٽنسڪي“ (<small>Belousov</small>–<small>Zhabotinsky</small>) واري عمل ۾؛ ۽ ٻيون ڪيتريون ئي قسمون شامل آهن. . ميڪاني ۽ برقناطيسي (<small>electromagnetic</small>) موجون توانائي، <ref>{{Harv|Hall|1980| p=8}}</ref> مومينٽم (<small>momentum</small>) ۽ معلومات جي منتقلي ڪن ٿيون. مائع واري وچولي (<small>medium</small>) ۾ هلندڙ موجن جي صورت ۾، مادي جي منتقلي به ٿي سگهي ٿي (ڏسو: اسٽوڪس ڊرفٽ / <small>Stokes drift</small>). رياضيات ۽ اليڪٽرانڪس ۾ موجن جو مطالعو ”سگنلز“ طور ڪيو ويندو آهي.<ref>Pragnan Chakravorty, "What Is a Signal? [Lecture Notes]",&nbsp;IEEE ''Signal Processing Magazine'', vol. 35, no. 5, pp. 175–177, Sept. 2018.&nbsp;{{doi|10.1109/MSP.2018.2832195}}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه موجن جا "لفافا" (<small>envelopes</small>) هوندا آهن جيڪي بلڪل به حرڪت نٿا ڪن، جيئن ته "هائيڊرولڪ جمپ" ۽ "ساڪت موجون" (<small>standing waves</small>) - جيڪي موسيقيءَ لاءِ بنيادي حيثيت رکن ٿيون.[[File:Santos E et al Neuroimage 2014 .gif|thumb|Example of biological waves expanding over the brain cortex, an example of [[Cortical spreading depression|spreading depolarizations]]<ref>{{Cite journal|last1=Santos|first1=Edgar|last2=Schöll|first2=Michael|last3=Sánchez-Porras|first3=Renán|last4=Dahlem|first4=Markus A.|last5=Silos|first5=Humberto|last6=Unterberg|first6=Andreas|last7=Dickhaus|first7=Hartmut|last8=Sakowitz|first8=Oliver W.|date=2014-10-01|title=Radial, spiral and reverberating waves of spreading depolarization occur in the gyrencephalic brain|journal=NeuroImage|volume=99|pages=244–255|doi=10.1016/j.neuroimage.2014.05.021|issn=1095-9572|pmid=24852458|s2cid=1347927}}</ref>]] A physical wave [[field (physics)|field]] is almost always confined to some finite region of space, called its ''domain''. For example, the seismic waves generated by [[earthquakes]] are significant only in the interior and surface of the planet, so they can be ignored outside it. However, waves with infinite domain, that extend over the whole space, are commonly studied in mathematics, and are very valuable tools for understanding physical waves in finite domains. A ''[[plane wave]]'' is an important mathematical idealization where the disturbance is identical along any (infinite) plane [[Normal (geometry)|normal]] to a specific direction of travel. Mathematically, the simplest wave is a ''[[sinusoidal plane wave]]'' in which at any point the field experiences [[simple harmonic motion]] at one frequency. In linear media, complicated waves can generally be decomposed as the sum of many sinusoidal plane waves having [[Angular spectrum method|different directions of propagation]] and/or [[Fourier transform|different frequencies]]. A plane wave is classified as a ''[[transverse wave]]'' if the field disturbance at each point is described by a vector perpendicular to the direction of propagation (also the direction of energy transfer); or ''[[longitudinal wave]]'' if those vectors are aligned with the propagation direction. Mechanical waves include both transverse and longitudinal waves; on the other hand electromagnetic plane waves are strictly transverse while sound waves in fluids (such as air) can only be longitudinal. That physical direction of an oscillating field relative to the propagation direction is also referred to as the wave's ''[[polarization (waves)|polarization]]'', which can be an important attribute. == Definition == While waves are ubiquitous features of physical systems, no single definition adequately describes the topic. Examples and descriptions of common characteristics are used as an alternative to a single definition.<ref name=Billingham-2001>{{Cite book |last1=Billingham |first1=J. |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511841033/type/book |title=Wave Motion |last2=King |first2=A. C. |date=2001 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-63257-7 |edition=1 |doi=10.1017/cbo9780511841033}}</ref>{{rp|p=2}} In abstract, waves are the dynamic manifestation of time-dependent [[Field (physics)#Field theory|field theory]] analogous to [[ballistics]], the dynamic manifestation of [[particle mechanics]], but this point of view misses the many visually appealing examples of waves like vibrating [[stringed instruments]] and [[capillary wave|fluid ripple]]s.<ref name=Freegarde-2012>{{Cite book |last=Freegarde |first=Tim |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9781139048149/type/book |title=Introduction to the Physics of Waves |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-19757-1 |edition=1 |doi=10.1017/cbo9781139048149}}</ref>{{rp|p=1}} Viewed microscopically, waves are changes in the value of [[physical quantity|physical property]] at a point in space that results from a delayed response to changes in adjacent regions. Examples of properties include pressure, temperature, height, or gravitational force. A physical [[transmission medium|medium]], like vacuum, air, water, or solid rock may exhibit waves in different properties which may or may not be related. Properties like the [[Wave (audience)|heights spectators at a sporting event]] or the level of anxiety among political protestors may also be considered waves when the property depends upon delayed responds to physically adjacent events.<ref name=Freegarde-2012/>{{rp|p=2}} In physics, a physical quantity that has a value at points in space is called a [[field (physics)|field]], so a wave is disturbance in a field resulting from delayed response to adjacent disturbances. Viewed macroscopically, a wave is the dynamic response of a field caused by effects that can only propagate at a finite speed. Rotation of an [[electric dipole]] produce [[electromagnetic wave]]s and the mutual rotation of [[binary star]]s produce [[gravitational wave]]s, each of which propagate at the [[speed of light]].<ref name=Freegarde-2012/>{{rp|p=7}} Periodic or sinusoidal waves are useful idealized examples, but the essential neighbor-to-neighbor interaction with delay means waves may propagate in non-linear, granular, or noisy media which do not produce these ideal results. Temperature waves or [[Reaction–diffusion system|chemical reaction waves]] demonstrate that waves need not be a material displacement.<ref name=Freegarde-2012/>{{rp|p=10}} == Mathematical description == ===Single waves=== {{See also|Solitary wave (disambiguation){{!}}Solitary wave}}{{unreferenced section|date=July 2026}}Mathematically, a wave is described by a [[function (mathematics)|function]] <math>F(x,t)</math> that maps a point in space and time onto a [[Field (physics)|field]]. For a [[scalar field]] its value is a number; for a [[vector field]] it is a [[Vector (mathematics and physics)|vector]]; in general a [[tensor field]] has a [[tensor]] value. The value of <math>x</math> is a point of space, specifically in the region where the wave is defined. In mathematical terms, it is usually a [[vector (mathematics)|vector]] in the [[analytic geometry|Cartesian three-dimensional space]] <math>\mathbb{R}^3</math>. However, in many cases one can ignore one dimension, and let <math>x</math> be a point of the Cartesian plane <math>\mathbb{R}^2</math>. This is the case, for example, when studying vibrations of a drum skin. One may even restrict <math>x</math> to a point of the Cartesian line <math>\R</math> – that is, the set of [[real number]]s. This is the case, for example, when studying vibrations in a [[string (music)|violin string]] or [[recorder (musical instrument)|recorder]]. The time <math>t</math>, on the other hand, is always assumed to be a [[scalar (physics)|scalar]]; that is, a real number. The value of <math>F(x,t)</math> can be any physical quantity of interest assigned to the point <math>x</math> that may vary with time. For example, if <math>F</math> represents the vibrations inside an elastic solid, the value of <math>F(x,t)</math> is usually a vector that gives the current displacement from <math>x</math> of the material particles that would be at the point <math>x</math> in the absence of vibration. For an electromagnetic wave, the value of <math>F</math> can be the [[electric field]] vector <math>\mathbf{E}</math>, or the [[magnetic field]] vector <math>\mathbf{H}</math>, or any related quantity, such as the [[Poynting vector]] <math>\mathbf{E} \times \mathbf{H}</math>. In [[fluid dynamics]], the value of <math>F(x,t)</math> could be the velocity vector of the fluid at the point <math>x</math>, or any scalar property like [[pressure]], [[temperature]], or [[density]]. In a chemical reaction, <math>F(x,t)</math> could be the concentration of some substance in the neighborhood of point <math>x</math> of the reaction medium. For any dimension <math>d</math> (1, 2, or 3), the wave's domain is then a [[subset]] <math>D</math> of <math>\mathbb{R}^d</math>, such that the function value <math>F(x,t)</math> is defined for any point <math>x</math> in <math>D</math>. For example, when describing the motion of a [[drumhead|drum skin]], one can consider <math>D</math> to be a [[disk (mathematics)|disk]] (circle) on the plane <math>\mathbb{R}^2</math> with center at the origin <math>(0,0)</math>, and let <math>F(x,t)</math> be the vertical displacement of the skin at the point <math>x</math> of <math>D</math> and at time <math>t</math>. ===Superposition=== {{main|Superposition principle}}{{unreferenced section|date=July 2026}} Waves of the same type are often superposed and encountered simultaneously at a given point in space and time. The properties at that point are the sum of the properties of each component wave at that point. In general, the velocities are not the same, so the wave form will change over time and space. === Wave spectrum === {{See also|Wind wave#Spectrum|Electromagnetic spectrum|Spectrum (physical sciences)}} A wave spectrum is a representation that describes how the energy of a sea surface (or wave field) is distributed across different wave frequencies (or wave numbers) and directions.<ref>{{Cite journal |last=Wyatt |first=Lucy R. |date=2015-10-02 |title=The Ocean Wave Directional Spectrum |url=https://tos.org/oceanography/article/the-ocean-wave-directional-spectrum |journal=Oceanography |volume=10 |issue=2 |pages=85–89 |doi=10.5670/oceanog.1997.31|doi-access=free }}</ref> Real ocean surfaces consist of many overlapping waves of different wavelengths, periods, amplitudes, and directions. A wave spectrum offers a statistical (spectral) description rather than tracking individual waves.<ref>{{Cite web |date=2024-06-10 |title=16.4: Ocean-Wave Spectra |url=https://geo.libretexts.org/Bookshelves/Oceanography/Introduction_to_Physical_Oceanography_(Stewart)/16%3A_Ocean_Waves/16.4%3A_Ocean-Wave_Spectra |access-date=2025-12-04 |website=Geosciences LibreTexts |language=en}}</ref> The observed sea-surface elevation at a point can be thought of as the sum (superposition) of many sinusoidal wave components; the wave spectrum quantifies how much energy is associated with each component.<ref>{{Citation |last=Folley |first=Matt |chapter=The Wave Energy Resource |date=2017 |title=Handbook of Ocean Wave Energy |series=Ocean Engineering & Oceanography |volume=7 |pages=43–79 |editor-last=Pecher |editor-first=Arthur |chapter-url=https://doi.org/10.1007/978-3-319-39889-1_3 |access-date=2025-12-04 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-319-39889-1_3 |isbn=978-3-319-39889-1 |editor2-last=Kofoed |editor2-first=Jens Peter|doi-access=free }}</ref> ===Wave families=== {{unreferenced section|date=July 2026}} Sometimes one is interested in a single specific wave. More often, however, one needs to understand a large set of possible waves; like all the ways that a drum skin can vibrate after being struck once with a [[drum stick]], or all the possible [[radar]] echoes one could get from an [[airplane]] that may be approaching an [[airport]]. In some of those situations, one may describe such a family of waves by a function <math>F(A,B,\ldots;x,t)</math> that depends on certain [[parameter]]s <math>A,B,\ldots</math>, besides <math>x</math> and <math>t</math>. Then one can obtain different waves – that is, different functions of <math>x</math> and <math>t</math> – by choosing different values for those parameters.[[File:Half-open pipe wave.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|Sound pressure standing wave in a half-open pipe playing the 7th harmonic of the fundamental (''n'' = 4)]]For example, the sound pressure inside a [[recorder (musical instrument)|recorder]] that is playing a "pure" note is typically a [[standing wave]], that can be written as <math display="block">F(A,L,n,c;x,t) = A \left(\cos 2\pi x\frac{2 n - 1}{4 L}\right) \left(\cos 2\pi c t\frac{2n - 1}{4 L}\right)</math> The parameter <math>A</math> defines the amplitude of the wave (that is, the maximum sound pressure in the bore, which is related to the loudness of the note); <math>c</math> is the speed of sound; <math>L</math> is the length of the bore; and <math>n</math> is a positive integer (1,2,3,...) that specifies the number of [[standing wave|nodes]] in the standing wave. (The position <math>x</math> should be measured from the [[wind instrument|mouthpiece]], and the time <math>t</math> from any moment at which the pressure at the mouthpiece is maximum. The quantity <math>\lambda = 4L/(2 n - 1)</math> is the [[wavelength]] of the emitted note, and <math>f = c/\lambda</math> is its [[frequency]].) Many general properties of these waves can be inferred from this general equation, without choosing specific values for the parameters. As another example, it may be that the vibrations of a drum skin after a single strike depend only on the distance <math>r</math> from the center of the skin to the strike point, and on the strength <math>s</math> of the strike. Then the vibration for all possible strikes can be described by a function <math>F(r,s;x,t)</math>. Sometimes the family of waves of interest has infinitely many parameters. For example, one may want to describe what happens to the temperature in a metal bar when it is initially heated at various temperatures at different points along its length, and then allowed to cool by itself in vacuum. In that case, instead of a scalar or vector, the parameter would have to be a function <math>h</math> such that <math>h(x)</math> is the initial temperature at each point <math>x</math> of the bar. Then the temperatures at later times can be expressed by a function <math>F</math> that depends on the function <math>h</math> (that is, a [[operator (mathematics)|functional operator]]), so that the temperature at a later time is <math>F(h;x,t)</math> ===Differential wave equations=== {{unreferenced section|date=July 2026}}Another way to describe and study a family of waves is to give a mathematical equation that, instead of explicitly giving the value of <math>F(x,t)</math>, only constrains how those values can change with time. Then the family of waves in question consists of all functions <math>F</math> that satisfy those constraints – that is, all [[solution (mathematics)|solutions]] of the equation. This approach is extremely important in physics, because the constraints usually are a consequence of the physical processes that cause the wave to evolve. For example, if <math>F(x,t)</math> is the temperature inside a block of some [[homogeneous]] and [[isotropic]] solid material, its evolution is constrained by the [[partial differential equation]] <math display="block">\frac{\partial F}{\partial t}(x,t) = \alpha \left(\frac{\partial^2 F}{\partial x_1^2}(x,t) + \frac{\partial^2 F}{\partial x_2^2}(x,t) + \frac{\partial^2 F}{\partial x_3^2}(x,t) \right) + \beta Q(x,t)</math> where <math>Q(x,t)</math> is the heat that is being generated per unit of volume and time in the neighborhood of <math>x</math> at time <math>t</math> (for example, by chemical reactions happening there); <math>x_1,x_2,x_3</math> are the Cartesian coordinates of the point <math>x</math>; <math>\partial F/\partial t</math> is the (first) derivative of <math>F</math> with respect to <math>t</math>; and <math>\partial^2 F/\partial x_i^2</math> is the second derivative of <math>F</math> relative to <math>x_i</math>. (The symbol "<math>\partial</math>" is meant to signify that, in the derivative with respect to some variable, all other variables must be considered fixed.) This equation can be derived from the laws of physics that govern the [[heat diffusion|diffusion of heat]] in solid media. For that reason, it is called the [[heat equation]] in mathematics, even though it applies to many other physical quantities besides temperatures. For another example, we can describe all possible sounds echoing within a container of gas by a function <math>F(x,t)</math> that gives the pressure at a point <math>x</math> and time <math>t</math> within that container. If the gas was initially at uniform temperature and composition, the evolution of <math>F</math> is constrained by the formula <math display="block">\frac{\partial^2 F}{\partial t^2}(x,t) = \alpha \left(\frac{\partial^2 F}{\partial x_1^2}(x,t) + \frac{\partial^2 F}{\partial x_2^2}(x,t) + \frac{\partial^2 F}{\partial x_3^2}(x,t) \right) + \beta P(x,t)</math> Here <math>P(x,t)</math> is some extra compression force that is being applied to the gas near <math>x</math> by some external process, such as a [[loudspeaker]] or [[piston]] right next to it. This same differential equation describes the behavior of mechanical vibrations and electromagnetic fields in a homogeneous isotropic non-conducting solid. Note that this equation differs from that of heat flow only in that the left-hand side is <math>\partial^2 F/\partial t^2</math>, the second derivative of <math>F</math> with respect to time, rather than the first derivative <math>\partial F/\partial t</math>. Yet this small change makes a huge difference on the set of solutions <math>F</math>. This differential equation is called "the" [[wave equation]] in mathematics, even though it describes only one very special kind of waves. == Wave in elastic medium == <!--Still needs substantial cleanup below this point--> {{Main|Wave equation|d'Alembert's formula}} Consider a traveling [[transverse wave]] (which may be a [[pulse (physics)|pulse]]) on a string (the medium). Consider the string to have a single spatial dimension. Consider this wave as traveling [[File:Nonsinusoidal wavelength.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|200 px|Wavelength {{mvar|λ}} can be measured between any two corresponding points on a waveform.]] [[File:Superpositionprinciple.gif|class=skin-invert-image|thumb|Animation of two waves, the green wave moves to the right while blue wave moves to the left, the net red wave amplitude at each point is the sum of the amplitudes of the individual waves. Note that {{math|1=''f''(''x'', ''t'') + ''g''(''x'', ''t'') = ''u''(''x'', ''t'')}}. |left]] * in the <math>x</math> direction in space. For example, let the positive <math>x</math> direction be to the right, and the negative <math>x</math> direction be to the left. * with constant [[amplitude]] <math>u</math> * with constant velocity <math>v</math>, where <math>v</math> is ** independent of [[wavelength]] (no [[dispersion relation|dispersion]]) ** independent of amplitude ([[linear]] media, not [[Nonlinearity|nonlinear]]).<ref name=Helbig>{{cite book |title = Seismic waves and rays in elastic media |chapter-url = https://books.google.com/books?id=s7bp6ezoRhcC&pg=PA134 |pages = 131 ''ff'' |author = Michael A. Slawinski |chapter = Wave equations |isbn = 978-0-08-043930-3 |year = 2003 |publisher = Elsevier }}</ref><ref name=Ostrovsky>{{cite book |title = Modulated waves: theory and application |url = https://www.amazon.com/gp/product/0801873258 |author1=Lev A. Ostrovsky |author2=Alexander I. Potapov |name-list-style=amp |publisher = Johns Hopkins University Press |isbn = 978-0-8018-7325-6 |year = 2001 }}</ref> * with constant [[waveform]], or shape This wave can then be described by the two-dimensional functions {{unbulleted list | style = padding-left: 1.5em | <math>u(x,t) = F(x - v t)</math> (waveform <math>F</math> traveling to the right) | <math>u(x,t) = G(x + v t)</math> (waveform <math>G</math> traveling to the left) }} or, more generally, by [[d'Alembert's formula]]:<ref name=Graaf>{{cite book |title = Wave motion in elastic solids |last = Graaf |first= Karl F |edition = Reprint of Oxford 1975 |publisher = Dover |year = 1991 |url = https://books.google.com/books?id=5cZFRwLuhdQC |pages = 13–14 |isbn = 978-0-486-66745-4 }}</ref> <math display="block">u(x,t) = F(x - vt) + G(x + vt). </math> representing two component waveforms <math>F</math> and <math>G</math> traveling through the medium in opposite directions. A generalized representation of this wave can be obtained<ref>For an example derivation, see the steps leading up to eq. (17) in {{cite web |url = http://prism.texarkanacollege.edu/physicsjournal/wave-eq.html |title = Kinematic Derivation of the Wave Equation |last = Redfern |first= Francis |work = Physics Journal |access-date = 2012-12-11 |archive-date = 2013-07-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130724011045/http://prism.texarkanacollege.edu/physicsjournal/wave-eq.html |url-status = dead }}</ref> as the [[partial differential equation]] <math display="block">\frac{1}{v^2}\frac{\partial^2 u}{\partial t^2}=\frac{\partial^2 u}{\partial x^2}.</math> General solutions are based upon [[Duhamel's principle]].<ref name=Struwe>{{cite book |title = Geometric wave equations |author1=Jalal M. Ihsan Shatah |author2=Michael Struwe |chapter-url = https://books.google.com/books?id=zsasG2axbSoC&pg=PA37 |chapter = The linear wave equation |pages = 37''ff'' |isbn = 978-0-8218-2749-9 |year = 2000 |publisher = American Mathematical Society Bookstore }}</ref> === Wave forms === {{main|Waveform}} [[File:Waveforms.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|280 px|[[Sine wave|Sine]], [[Square wave (waveform)|square]], [[Triangle wave|triangle]] and [[Sawtooth wave|sawtooth]] waveforms]] The form or shape of {{math|''F''}} in [[d'Alembert's formula]] involves the argument {{math|''x'' − ''vt''}}. Constant values of this argument correspond to constant values of {{math|''F''}}, and these constant values occur if {{mvar|x}} increases at the same rate that {{math|''vt''}} increases. That is, the wave shaped like the function {{math|''F''}} will move in the positive {{mvar|x}}-direction at velocity {{mvar|v}} (and {{math|''G''}} will propagate at the same speed in the negative {{mvar|x}}-direction).<ref name=Lyons>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=WdPGzHG3DN0C&pg=PA128 |pages = 128 ''ff'' |title = All you wanted to know about mathematics but were afraid to ask |author = Louis Lyons |isbn = 978-0-521-43601-4 |publisher = Cambridge University Press |year = 1998 }}</ref> In the case of a periodic function {{math|''F''}} with period {{mvar|λ}}, that is, {{math|1=''F''(''x'' + ''λ'' − ''vt'') = ''F''(''x'' − ''vt'')}}, the periodicity of {{math|''F''}} in space means that a snapshot of the wave at a given time {{mvar|t}} finds the wave varying periodically in space with period {{mvar|λ}} (the [[wavelength]] of the wave). In a similar fashion, this periodicity of {{math|''F''}} implies a periodicity in time as well: {{math|1=''F''(''x'' − ''v''(''t'' + ''T'')) = ''F''(''x'' − ''vt'')}} provided {{math|1=''vT'' = ''λ''}}, so an observation of the wave at a fixed location {{mvar|x}} finds the wave undulating periodically in time with period {{math|1=''T'' = ''λ''/''v''}}.<ref name="McPherson0">{{cite book |title = Introduction to Macromolecular Crystallography |last = McPherson |first= Alexander |chapter-url = https://books.google.com/books?id=o7sXm2GSr9IC&pg=PA77 |page = 77 |chapter = Waves and their properties |isbn = 978-0-470-18590-2 |year = 2009 |edition = 2 |publisher = Wiley }}</ref> === Amplitude and modulation === {{Main|Amplitude modulation}} {{See also|Frequency modulation|Phase modulation}} [[File:Amplitudemodulation.gif|class=skin-invert-image|thumb|Amplitude modulation can be achieved through {{math|1=''f''(''x'',''t'') = 1.00×sin(2π/0.10×(''x''−1.00×''t''))}} and {{math|1=''g''(''x'',''t'') = 1.00×sin(2π/0.11×(''x''−1.00×''t''))}}. Only the resultant is visible to improve clarity of waveform.|left]] [[File:Wave packet.svg|class=skin-invert-image|right|thumb|Illustration of the ''envelope'' (the slowly varying red curve) of an amplitude-modulated wave. The fast varying blue curve is the ''carrier'' wave, which is being modulated.]] The amplitude of a wave may be constant (in which case the wave is a ''c.w.'' or ''[[continuous wave]]''), or may be ''modulated'' so as to vary with time and/or position. The outline of the variation in amplitude is called the ''envelope'' of the wave. Mathematically, the [[Amplitude modulation|modulated wave]] can be written in the form:<ref name=Jirauschek>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=6kOoT_AX2CwC&pg=PA9 |page = 9 |title = FEW-cycle Laser Dynamics and Carrier-envelope Phase Detection |author = Christian Jirauschek |isbn = 978-3-86537-419-6 |year = 2005 |publisher = Cuvillier Verlag }}</ref><ref name="Kneubühl">{{cite book |title = Oscillations and waves |author = Fritz Kurt Kneubühl |url = https://books.google.com/books?id=geYKPFoLgoMC&pg=PA365 |page = 365 |year = 1997 |isbn = 978-3-540-62001-3 |publisher = Springer }}</ref><ref name=Lundstrom>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=FTdDMtpkSkIC&pg=PA33 |page = 33 |author = Mark Lundstrom |isbn = 978-0-521-63134-1 |year = 2000 |title = Fundamentals of carrier transport |publisher = Cambridge University Press }}</ref> <math display="block">u(x,t) = A(x,t) \sin \left(kx - \omega t + \phi \right) , </math> where <math>A(x, t)</math> is the amplitude envelope of the wave, <math>k</math> is the ''[[wavenumber]]'' and <math>\phi</math> is the ''[[phase (waves)|phase]]''. If the [[group velocity]] <math>v_g</math> (see below) is wavelength-independent, this equation can be simplified as:<ref name=Chen>{{cite book |chapter-url = https://books.google.com/books?id=LxzWPskhns0C&pg=PA363 |author = Chin-Lin Chen |title = Foundations for guided-wave optics |page = 363 |chapter = §13.7.3 Pulse envelope in nondispersive media |isbn = 978-0-471-75687-3 |year = 2006 |publisher = Wiley }}</ref> <math display="block">u(x,t) = A(x - v_g t) \sin \left(kx - \omega t + \phi \right) , </math> showing that the envelope moves with the group velocity and retains its shape. Otherwise, in cases where the group velocity varies with wavelength, the pulse shape changes in a manner often described using an ''envelope equation''.<ref name=Chen/><ref name="Recami">{{cite book |last1=Longhi |first1=Stefano |title=Localized Waves |last2=Janner |first2=Davide |publisher=Wiley-Interscience |year=2008 |isbn=978-0-470-10885-7 |editor1=Hugo E. Hernández-Figueroa |page=329 |chapter=Localization and Wannier wave packets in photonic crystals |editor2=Michel Zamboni-Rached |editor3=Erasmo Recami |chapter-url=https://books.google.com/books?id=xxbXgL967PwC&pg=PA329}}</ref> ===Phase velocity and group velocity=== {{Main|Phase velocity|Group velocity}} {{See also|Envelope (waves)#Phase and group velocity}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[Image:Wave group.gif|class=skin-invert-image|thumb|The red square moves with the [[phase velocity]], while the green circles propagate with the [[group velocity]].|left]]There are two velocities that are associated with waves, the [[phase velocity]] and the [[group velocity]]. Phase velocity is the rate at which the [[phase (waves)|phase]] of the wave [[Wave propagation|propagates in space]]: any given phase of the wave (for example, the [[crest (physics)|crest]]) will appear to travel at the phase velocity. The phase velocity is given in terms of the [[wavelength]] {{mvar|λ}} (lambda) and [[Wave period|period]] {{mvar|T}} as <math display="block">v_\mathrm{p} = \frac{\lambda}{T}.</math>[[Image:Wave opposite-group-phase-velocity.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|A wave with the group and phase velocities going in different directions]]Group velocity is a property of waves that have a defined envelope, measuring propagation through space (that is, phase velocity) of the overall shape of the waves' amplitudes—modulation or envelope of the wave. ==Special waves== {{unreferenced section|date=July 2026}} ===Sine waves=== {{excerpt|Sine wave}} ===Plane waves=== {{Main|Plane wave}}A [[plane wave]] is a kind of wave whose value varies only in one spatial direction. That is, its value is constant on a plane that is perpendicular to that direction. Plane waves can be specified by a vector of unit length <math>\hat{\mathbf{n}}</math> indicating the direction that the wave varies in, and a wave profile describing how the wave varies as a function of the displacement along that direction (<math>\hat \mathbf{n} \cdot \mathbf{x}</math>) and time (<math>t</math>). Since the wave profile only depends on the position <math>\mathbf{x}</math> in the combination <math>\hat{\mathbf{n}} \cdot \mathbf{x}</math>, any displacement in directions perpendicular to <math>\hat n</math> cannot affect the value of the field. Plane waves are often used to model [[electromagnetic waves]] far from a source. For electromagnetic plane waves, the electric and magnetic fields themselves are transverse to the direction of propagation, and also perpendicular to each other. ===Standing waves=== {{Main|Standing wave|Acoustic resonance|Helmholtz resonance|Organ pipe}}[[File:Standing wave.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|300px|Standing wave. The red dots represent the wave [[Node (physics)|nodes]].]]A standing wave, also known as a ''stationary wave'', is a wave whose [[Envelope (waves)|envelope]] remains in a constant position. This phenomenon arises as a result of [[Interference (wave propagation)|interference]] between two waves traveling in opposite directions. The ''sum'' of two counter-propagating waves (of equal amplitude and frequency) creates a ''standing wave''. Standing waves commonly arise when a boundary blocks further propagation of the wave, thus causing wave reflection, and therefore introducing a counter-propagating wave. For example, when a [[violin]] string is displaced, transverse waves propagate out to where the string is held in place at the [[Bridge (instrument)|bridge]] and the [[Nut (string instrument)|nut]], where the waves are reflected back. At the bridge and nut, the two opposed waves are in [[antiphase]] and cancel each other, producing a [[node (physics)|node]]. Halfway between two nodes there is an [[antinode]], where the two counter-propagating waves ''enhance'' each other maximally. There is no net [[Energy transfer|propagation of energy]] over time.<gallery> Image:Standing waves on a string.gif|One-dimensional standing waves; the [[fundamental frequency|fundamental]] mode and the first 5 [[overtone]]s Image:Drum vibration mode01.gif|A two-dimensional [[Vibrations of a circular drum|standing wave on a disk]]; this is the fundamental mode. Image:Drum vibration mode21.gif|A [[Vibrations of a circular drum|standing wave on a disk]] with two nodal lines crossing at the center; this is an overtone.</gallery> ===Solitary waves=== {{Main|Soliton}}[[File:Soliton hydro.jpg|thumb|[[Solitary wave (water waves)|Solitary wave]] in a laboratory [[wave channel]]]]A '''soliton''' or '''solitary wave''' is a self-reinforcing [[wave packet]] that maintains its shape while it propagates at a constant velocity. Solitons are caused by a cancellation of [[nonlinearity|nonlinear]] and [[dispersion relation|dispersive effects]] in the medium. (Dispersive effects are a property of certain systems where the speed of a wave depends on its frequency.) Solitons are the solutions of a widespread class of weakly nonlinear dispersive [[partial differential equation]]s describing physical systems. == Physical properties == === Propagation=== Wave propagation is any of the ways in which waves travel. With respect to the direction of the [[oscillation]] relative to the propagation direction, we can distinguish between [[longitudinal wave]] and [[transverse wave]]s. [[Electromagnetic wave]]s propagate in [[vacuum]] as well as in material media. Propagation of other wave types such as sound may occur only in a [[transmission medium]]. ====Reflection of plane waves in a half-space==== {{further|Reflection coefficient}}{{unreferenced section|date=July 2026}}The propagation and reflection of plane waves—e.g. Pressure waves ([[P wave]]) or [[S-wave|Shear waves (SH or SV-waves)]] are phenomena that were first characterized within the field of classical [[seismology]], and are now considered fundamental concepts in modern [[seismic tomography]]. The analytical solution to this problem exists and is well known. The frequency domain solution can be obtained by first finding the [[Helmholtz decomposition]] of the displacement field, which is then substituted into the [[wave equation]]. From here, the [[Wave equation#Plane-wave eigenmodes|plane wave eigenmodes]] can be calculated.{{citation needed|date=May 2023}}{{clarify|Unintelligible to the ordinary reader|date=May 2023}} ==== SV wave propagation ==== [[File:SV wave propagation.gif|thumb|upright=1.4|The propagation of SV-wave in a homogeneous half-space (the horizontal displacement field)]] [[File:SV wave propagation y.gif|thumb|upright=1.4|The propagation of SV-wave in a homogeneous half-space (The vertical displacement field){{clarify|date=May 2023}}]] The analytical solution of SV-wave in a half-space indicates that the plane SV wave reflects back to the domain as a P and SV waves, leaving out special cases. The angle of the reflected SV wave is identical to the incidence wave, while the angle of the reflected P wave is greater than the SV wave. For the same wave frequency, the SV wavelength is smaller than the P wavelength. This fact has been depicted in this animated picture.<ref>The animations are taken from {{cite web | url = https://sites.google.com/a/utexas.edu/babakpoursartip/research | title = Topographic amplification of seismic waves | last = Poursartip | first = Babak | year = 2015 | department = UT Austin | access-date = 2023-02-24 | archive-date = 2017-01-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170109184014/https://sites.google.com/a/utexas.edu/babakpoursartip/research | url-status = dead }}</ref> ====P wave propagation==== {{unreferenced section|date=July 2026}} Similar to the SV wave, the P incidence, in general, reflects as the P and SV wave. There are some special cases where the regime is different.{{clarify|unintelligible to the ordinary reader|date=May 2023}} ===Wave velocity=== {{further|Phase velocity|Group velocity|Signal velocity}}{{unreferenced section|date=July 2026}} [[Image:Seismic wave prop mine.gif|thumb|upright=1.4|[[Seismic wave]] propagation in 2D modelled using [[FDTD]] method in the presence of a landmine]]Wave velocity is a general concept, of various kinds of wave velocities, for a wave's [[phase (waves)|phase]] and [[speed]] concerning energy (and information) propagation. The [[phase velocity]] is given as: <math display="block">v_\text{p} = \frac{\omega}{k},</math> where: * {{math|''v''<sub>p</sub>}} is the phase velocity (with SI unit m/s), * {{mvar|ω}} is the [[angular frequency]] (with SI unit rad/s), * {{mvar|k}} is the [[wavenumber]] (with SI unit rad/m). The phase speed gives you the speed at which a point of constant [[phase (waves)|phase]] of the wave will travel for a discrete frequency. The angular frequency {{mvar|ω}} cannot be chosen independently from the wavenumber {{mvar|k}}, but both are related through the [[dispersion relation]]ship: <math display="block">\omega = \Omega(k).</math> In the special case {{math|1=Ω(''k'') = ''ck''}}, with {{mvar|c}} a constant, the waves are called non-dispersive, since all frequencies travel at the same phase speed {{mvar|c}}. For instance [[electromagnetic wave]]s in [[vacuum]] are non-dispersive. In case of other forms of the dispersion relation, we have dispersive waves. The dispersion relationship depends on the medium through which the waves propagate and on the type of waves (for instance electromagnetic, [[sound wave|sound]] or [[ocean surface wave|water]] waves). The speed at which a resultant [[wave packet]] from a narrow range of frequencies will travel is called the [[group velocity]] and is determined from the [[gradient]] of the [[dispersion relation]]: <math display="block">v_\text{g} = \frac{\partial \omega}{\partial k}</math> In almost all cases, a wave is mainly a movement of energy through a medium. Most often, the group velocity is the velocity at which the energy moves through this medium.[[File:Light dispersion of a mercury-vapor lamp with a flint glass prism IPNr°0125.jpg|thumb|right|upright|Light beam exhibiting reflection, refraction, transmission and dispersion when encountering a prism]]Waves exhibit common behaviors under a number of standard situations, for example: ===Transmission and media=== {{Main|Rectilinear propagation|Transmittance|Transmission medium}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Waves normally move in a straight line (that is, rectilinearly) through a ''[[transmission medium]]''. Such media can be classified into one or more of the following categories: *A ''bounded medium'' if it is finite in extent, otherwise an ''unbounded medium'' *A ''linear medium'' if the amplitudes of different waves at any particular point in the medium can be added *A ''uniform medium'' or ''homogeneous medium'' if its physical properties are unchanged at different locations in space *An ''anisotropic medium'' if one or more of its physical properties differ in one or more directions *An ''isotropic medium'' if its physical properties are the ''same'' in all directions ===Absorption=== {{Main|Absorption (acoustics)|Absorption (electromagnetic radiation)}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Waves are usually defined in media which allow most or all of a wave's energy to propagate without [[Insertion loss|loss]]. However materials may be characterized as "lossy" if they remove energy from a wave, usually converting it into heat. This is termed "absorption." A material which absorbs a wave's energy, either in transmission or reflection, is characterized by a [[refractive index]] which is [[Complex number|complex]]. The amount of absorption will generally depend on the frequency (wavelength) of the wave, which, for instance, explains why objects may appear colored. ===Reflection=== {{Main|Reflection (physics)}} {{unreferenced section|date=July 2026}} When a wave strikes a reflective surface, it changes direction, such that the angle made by the [[incident ray|incident wave]] and line [[perpendicular|normal]] to the surface equals the angle made by the reflected wave and the same normal line. ===Refraction=== {{Main|Refraction}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[File:Wave refraction.gif|thumb|right|200 px|Sinusoidal traveling plane wave entering a region of lower wave velocity at an angle, illustrating the decrease in wavelength and change of direction (refraction) that results]] Refraction is the phenomenon of a wave changing its speed. Mathematically, this means that the size of the [[phase velocity]] changes. Typically, refraction occurs when a wave passes from one [[Transmission medium|medium]] into another. The amount by which a wave is refracted by a material is given by the [[refractive index]] of the material. The directions of incidence and refraction are related to the refractive indices of the two materials by [[Snell's law]]. ===Diffraction=== {{Main|Diffraction}} {{unreferenced section|date=July 2026}} A wave exhibits diffraction when it encounters an obstacle that bends the wave or when it spreads after emerging from an opening. Diffraction effects are more pronounced when the size of the obstacle or opening is comparable to the wavelength of the wave. ===Interference=== {{Main|Wave interference}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[Image:Two sources interference.gif|right|frame|Identical waves from two sources undergoing [[Interference (wave propagation)|interference]]. Observed at the bottom one sees 5 positions where the waves add in phase, but in between which they are out of phase and cancel.]] When waves in a linear medium (the usual case) cross each other in a region of space, they do not actually interact with each other, but continue on as if the other one were not present. However at any point ''in'' that region the ''field quantities'' describing those waves add according to the [[superposition principle]]. If the waves are of the same frequency in a fixed [[phase (waves)|phase]] relationship, then there will generally be positions at which the two waves are ''in phase'' and their amplitudes ''add'', and other positions where they are ''out of phase'' and their amplitudes (partially or fully) ''cancel''. This is called an [[Interference (wave propagation)|interference pattern]]. ===Polarization=== {{Main|Polarization (waves)}} {{unreferenced section|date=July 2026}}[[File:Circular.Polarization.Circularly.Polarized.Light Circular.Polarizer Creating.Left.Handed.Helix.View.svg|class=skin-invert-image|thumb|left]] The phenomenon of polarization arises when wave motion can occur simultaneously in two [[orthogonal]] directions. [[Transverse wave]]s can be polarized, for instance. When polarization is used as a descriptor without qualification, it usually refers to the special, simple case of [[linear polarization]]. A transverse wave is linearly polarized if it oscillates in only one direction or plane. In the case of linear polarization, it is often useful to add the relative orientation of that plane, perpendicular to the direction of travel, in which the oscillation occurs, such as "horizontal" for instance, if the plane of polarization is parallel to the ground. [[Electromagnetic waves]] propagating in free space, for instance, are transverse; they can be polarized by the use of a [[polarizer|polarizing filter]]. Longitudinal waves, such as sound waves, do not exhibit polarization. For these waves there is only one direction of oscillation, that is, along the direction of travel. === Dispersion === [[File:Light dispersion conceptual waves.gif|thumb|right|270 px|Schematic of light being dispersed by a prism. Click to see animation.]] {{Main|Dispersion relation|Dispersion (optics)|Dispersion (water waves)}} Dispersion is the frequency dependence of the [[refractive index]], a consequence of the atomic nature of materials.<ref name=hecht>{{Cite book |last=Hecht |first=Eugene |title=Optics |date=1998 |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0-201-83887-9 |edition=3 |location=Reading, Mass. Harlow}}</ref>{{rp|p=67}} A wave undergoes dispersion when either the [[phase velocity]] or the [[group velocity]] depends on the wave frequency. Dispersion is seen by letting white light pass through a [[prism (optics)|prism]], the result of which is to produce the spectrum of colors of the rainbow. [[Isaac Newton]] was the first to recognize that this meant that white light was a mixture of light of different colors.<ref name=hecht/>{{rp|p=190}} === Doppler effect === {{main|Doppler effect}} The Doppler effect or Doppler shift is the change in [[frequency]] of a wave in relation to an observer who is moving relative to the wave source.<ref name="Giordano">{{cite book | last1 = Giordano | first1 = Nicholas | title = College Physics: Reasoning and Relationships | publisher = Cengage Learning | date = 2009 | pages = 421–424 | url = https://books.google.com/books?id=BwistUlpZ7cC&pg=PA424 | isbn = 978-0534424718 }}</ref> It is named after the [[Austria]]n physicist [[Christian Doppler]], who described the phenomenon in 1842. == Mechanical waves == {{Main|Mechanical wave}} A mechanical wave is an oscillation of [[matter]], and therefore transfers energy through a [[transmission medium|medium]].<ref>Giancoli, D. C. (2009) Physics for scientists & engineers with modern physics (4th ed.). Upper Saddle River, N.J.: Pearson Prentice Hall.</ref> While waves can move over long distances, the movement of the medium of transmission—the material—is limited. Therefore, the oscillating material does not move far from its initial position. Mechanical waves can be produced only in media which possess [[Elasticity (physics)|elasticity]] and [[inertia]]. There are three types of mechanical waves: [[transverse wave]]s, [[longitudinal wave]]s, and [[surface wave]]s. ===Waves on strings=== {{Main|String vibration}} {{unreferenced section|date=July 2026}} The transverse vibration of a string is a function of tension and inertia, and is constrained by the length of the string as the ends are fixed. This constraint limits the steady state modes that are possible, and thereby the frequencies. The speed of a transverse wave traveling along a [[vibrating string]] ({{mvar|v}}) is directly proportional to the square root of the [[Tension (mechanics)|tension]] of the string ({{mvar|T}}) over the [[linear mass density]] ({{mvar|μ}}): <math display="block"> v = \sqrt{\frac{T}{\mu}}, </math> where the linear density {{mvar|μ}} is the mass per unit length of the string. ===Acoustic waves=== {{Main|Acoustic wave}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Acoustic or [[sound]] waves are compression waves that propagate through gases, liquids, solids and plasmas. They travel at the speed given by: <math display="block"> v = \sqrt{\frac{B}{\rho_0}}, </math> or the square root of the adiabatic [[bulk modulus]] divided by the ambient density of the medium (see [[speed of sound]]). ===Gravity waves=== {{main|Gravity wave|Water waves}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[File:Shallow water wave.gif|thumb|right|400px]]Gravity waves are waves generated in a fluid medium or at the interface between two media when the force of gravity or buoyancy works to restore equilibrium. Surface waves on water are the most familiar example. *[[ripple tank|Ripples]] on the surface of a pond are actually a combination of transverse and longitudinal waves; therefore, the points on the surface follow orbital paths. *[[Inertial waves]], which occur in rotating fluids and are restored by the [[Coriolis effect]]. *[[Ocean surface wave]]s, which are perturbations that propagate through water. ===Body waves=== {{main|Body wave (seismology)}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Body waves travel through the interior of the medium along paths controlled by the material properties in terms of density and modulus (stiffness). The density and modulus, in turn, vary according to temperature, composition, and material phase. This effect resembles the refraction of light waves. Two types of particle motion result in two types of body waves: Primary and Secondary waves. === Seismic waves === {{Main|Seismic wave}} Seismic waves are waves of energy that travel through the Earth's layers, and are a result of earthquakes, volcanic eruptions, magma movement, large landslides and large man-made explosions that give out low-frequency acoustic energy. They include body waves—the primary ([[P wave]]s) and secondary waves ([[S wave]]s)—and surface waves, such as [[Rayleigh waves]], [[Love waves]], and [[Stoneley wave]]s.<ref>{{Cite web |title=seismic wave |url=https://www.britannica.com/science/seismic-wave |website=Britannica}}</ref> === Shock waves === [[File:Transonico-en.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|300 px|Formation of a shock wave by a plane]] {{Main|Shock wave}} A shock wave is a type of propagating disturbance. When a wave moves faster than the local [[speed of sound]] in a [[fluid]], it is a shock wave. Like an ordinary wave, a shock wave carries energy and can propagate through a medium; however, it is characterized by an abrupt, nearly discontinuous change in [[pressure]], [[temperature]] and [[density]] of the medium.<ref>{{citation | last = Anderson | first = John D. Jr. | title = Fundamentals of Aerodynamics | orig-year = 1984 | edition = 3rd | publisher = [[McGraw-Hill|McGraw-Hill Science/Engineering/Math]] |date=January 2001 | isbn = 978-0-07-237335-6 }}</ref> {{See also|Sonic boom|Cherenkov radiation}} ===Shear waves=== {{main|Shear wave}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Shear waves are body waves due to shear rigidity and inertia. They can only be transmitted through solids and to a lesser extent through liquids with a sufficiently high viscosity. === Gravitational waves === {{Main|Gravitational wave}} [[File:GravitationalWave CrossPolarization.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|Animation showing the effect of a cross-polarized gravitational wave on a ring of [[test particles]]]] [[gravitational radiation|Gravitational waves]] also travel through space. The first observation of gravitational waves was announced on 11 February 2016.<ref>{{cite web|title=Gravitational waves detected for 1st time, 'opens a brand new window on the universe'|url=http://www.cbc.ca/news/technology/ligo-gravitational-wave-1.3443697|publisher=Canadian Broadcasting Corporation|date=11 February 2016}}</ref> Gravitational waves are disturbances in the curvature of [[spacetime]], predicted by Einstein's theory of [[general relativity]]. === Other === * Waves of [[Traffic wave|traffic]], that is, propagation of different densities of motor vehicles, and so forth, which can be modeled as kinematic waves<ref name=Lighthill>{{cite journal |author1 = M.J. Lighthill | author1-link=James Lighthill |author2 = G.B. Whitham | author2-link=Gerald B. Whitham |year = 1955 |title = On kinematic waves. II. A theory of traffic flow on long crowded roads |journal = Proceedings of the Royal Society of London. Series A |volume = 229 | issue=1178 |pages = 281–345 |bibcode = 1955RSPSA.229..281L |doi = 10.1098/rspa.1955.0088 | s2cid=18301080 }}</ref><ref>{{cite journal |doi = 10.1287/opre.4.1.42 |author = P.I. Richards |year = 1956 |title = Shockwaves on the highway |journal = Operations Research |volume = 4 |issue = 1 |pages = 42–51 }}</ref> * [[metachronal rhythm|Metachronal wave]] refers to the appearance of a traveling wave produced by coordinated sequential actions. ==Electromagnetic waves== {{Main|Electromagnetic wave}} {{Further|Electromagnetic spectrum}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[File:Onde electromagnétique.png|class=skin-invert-image|thumb|right|300 px]] An electromagnetic wave consists of two waves that are oscillations of the [[electric field|electric]] and [[magnetic field|magnetic]] fields. An electromagnetic wave travels in a direction that is at right angles to the oscillation direction of both fields. In the 19th century, [[James Clerk Maxwell]] showed that, in [[vacuum]], the electric and magnetic fields satisfy the [[wave equation]] both with speed equal to that of the [[speed of light]]. From this emerged the idea that [[visible light|light]] is an electromagnetic wave. The unification of light and electromagnetic waves was experimentally confirmed by [[Heinrich Hertz|Hertz]] in the end of the 1880s. Electromagnetic waves can have different frequencies (and thus wavelengths), and are classified accordingly in wavebands, such as [[radio waves]], [[microwaves]], [[infrared]], [[visible light]], [[ultraviolet]], [[X-rays]], and [[gamma ray]]s. The range of frequencies in each of these bands is continuous, and the limits of each band are mostly arbitrary, with the exception of visible light, which must be visible to the normal human eye. == Quantum mechanical waves == {{Main|Schrödinger equation}} {{See also|Wave function}} ===Schrödinger equation=== {{unreferenced section|date=July 2026}} The [[Schrödinger equation]] describes the wave-like behavior of [[particle]]s in [[quantum mechanics]]. Solutions of this equation are [[wave function]]s which can be used to describe the probability density of a particle. === Dirac equation === The [[Dirac equation]] is a relativistic wave equation detailing electromagnetic interactions. Dirac waves accounted for the fine details of the hydrogen spectrum in a completely rigorous way. The wave equation also implied the existence of a new form of matter, antimatter, previously unsuspected and unobserved and which was experimentally confirmed. In the context of quantum field theory, the Dirac equation is reinterpreted to describe quantum fields corresponding to spin-{{frac|1|2}} particles. [[File:Wave packet (dispersion).gif|class=skin-invert-image|thumb|A propagating wave packet; in general, the ''envelope'' of the wave packet moves at a different speed than the constituent waves.<ref name=Fromhold>{{cite book |title = Quantum Mechanics for Applied Physics and Engineering |author = A.T. Fromhold |chapter = Wave packet solutions |pages = 59 ''ff'' |quote = (p. 61) ...the individual waves move more slowly than the packet and therefore pass back through the packet as it advances |chapter-url = https://books.google.com/books?id=3SOwc6npkIwC&pg=PA59 |isbn = 978-0-486-66741-6 |publisher = Courier Dover Publications |year = 1991 |edition = Reprint of Academic Press 1981 }}</ref>]] === de Broglie waves === {{Main|Wave packet|Matter wave}} [[Louis de Broglie]] postulated that all particles with [[momentum]] have a wavelength <math display="block">\lambda = \frac{h}{p},</math> where {{math|''h''}} is the [[Planck constant]], and {{mvar|p}} is the magnitude of the [[momentum]] of the particle. This hypothesis was at the basis of [[quantum mechanics]]. Nowadays, this wavelength is called the [[de Broglie wavelength|de&nbsp;Broglie wavelength]]. For example, the [[electron]]s in a [[cathode-ray tube|CRT]] display have a de&nbsp;Broglie wavelength of about {{val|e=13|u=m}}. A wave representing such a particle traveling in the {{mvar|k}}-direction is expressed by the wave function as follows: <math display="block">\psi (\mathbf{r}, \, t=0) = A e^{i\mathbf{k \cdot r}} , </math> where the wavelength is determined by the [[wave vector]] {{math|'''k'''}} as: <math display="block"> \lambda = \frac {2 \pi}{k} , </math> and the momentum by: <math display="block"> \mathbf{p} = \hbar \mathbf{k} . </math> However, a wave like this with definite wavelength is not localized in space, and so cannot represent a particle localized in space. To localize a particle, de&nbsp;Broglie proposed a superposition of different wavelengths ranging around a central value in a [[wave packet]],<ref name=Marton>{{cite book |title = Advances in Electronics and Electron Physics |page = 271 |chapter-url = https://books.google.com/books?id=g5q6tZRwUu4C&pg=PA271 |isbn = 978-0-12-014653-6 |year = 1980 |publisher = Academic Press |volume = 53 |editor1=L. Marton |editor2=Claire Marton |author = Ming Chiang Li |chapter = Electron Interference }}</ref> a waveform often used in [[quantum mechanics]] to describe the [[wave function]] of a particle. In a wave packet, the wavelength of the particle is not precise, and the local wavelength deviates on either side of the main wavelength value. In representing the wave function of a localized particle, the [[wave packet]] is often taken to have a [[Gaussian function|Gaussian shape]] and is called a ''Gaussian wave packet''.<ref name=wavepacket>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=7qCMUfwoQcAC&pg=PA60 |title = Quantum Mechanics |author1=Walter Greiner |author2=D. Allan Bromley |page = 60 |isbn = 978-3-540-67458-0 |edition = 2 |year = 2007 |publisher = Springer }}</ref><ref>{{cite book |title = Electronic basis of the strength of materials |author = John Joseph Gilman |url = https://books.google.com/books?id=YWd7zHU0U7UC&pg=PA57 |page = 57 |year = 2003 |isbn = 978-0-521-62005-5 |publisher = Cambridge University Press }}</ref><ref>{{cite book |title = Principles of quantum mechanics |author = Donald D. Fitts |url = https://books.google.com/books?id=8t4DiXKIvRgC&pg=PA17 |page = 17 |isbn = 978-0-521-65841-6 |publisher = Cambridge University Press |year = 1999 }}</ref> Gaussian wave packets also are used to analyze water waves.<ref name=Mei>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=WHMNEL-9lqkC&pg=PA47 | page = 47 |author = Chiang C. Mei |author-link=Chiang C. Mei |title = The applied dynamics of ocean surface waves |isbn = 978-9971-5-0789-3 |year = 1989 |edition = 2nd |publisher = World Scientific }}</ref> For example, a Gaussian wavefunction {{math|''ψ''}} might take the form:<ref name="Bromley">{{cite book |last1=Greiner |first1=Walter |url=https://books.google.com/books?id=7qCMUfwoQcAC&pg=PA60 |title=Quantum Mechanics |last2=Bromley |first2=D. Allan |publisher=Springer |year=2007 |isbn=978-3-540-67458-0 |edition=2nd |page=60}}</ref> <math display="block"> \psi(x,\, t{=}0) = A \exp \left( -\frac{x^2}{2\sigma^2} + i k_0 x \right) , </math> at some initial time {{math|1=''t'' = 0}}, where the central wavelength is related to the central wave vector {{math|''k''<sub>0</sub>}} as {{math|1=''λ''<sub>0</sub> = 2''π'' / ''k''<sub>0</sub>}}. It is well known from the theory of [[Fourier analysis]],<ref name=Brandt> {{cite book |page = 23 |url = https://books.google.com/books?id=VM4GFlzHg34C&pg=PA23 |title = The picture book of quantum mechanics |author1=Siegmund Brandt |author2=Hans Dieter Dahmen |isbn = 978-0-387-95141-6 |year = 2001 |edition = 3rd |publisher = Springer }} </ref> or from the [[Heisenberg uncertainty principle]] (in the case of quantum mechanics) that a narrow range of wavelengths is necessary to produce a localized wave packet, and the more localized the envelope, the larger the spread in required wavelengths. The [[Fourier transform]] of a Gaussian is itself a Gaussian.<ref name=Gaussian> {{cite book |title = Modern mathematical methods for physicists and engineers |author = Cyrus D. Cantrell |page = [https://archive.org/details/modernmathematic0000cant/page/677 677] |url = https://archive.org/details/modernmathematic0000cant |url-access = registration |isbn = 978-0-521-59827-9 |publisher = Cambridge University Press |year = 2000 }} </ref> Given the Gaussian: <math display="block">f(x) = e^{-x^2 / \left(2\sigma^2\right)} , </math> the Fourier transform is: <math display="block">\tilde{ f}\!(k) = \sigma e^{-\sigma^2 k^2 / 2} . </math> The Gaussian in space therefore is made up of waves: <math display="block">f(x) = \frac{1}{\sqrt{2 \pi}} \int_{-\infty}^{\infty} \tilde{f}\!(k) \, e^{ikx} \ dk ; </math> that is, a number of waves of wavelengths {{mvar|λ}} such that {{math|1=''kλ'' = 2''π''}}. The parameter {{mvar|σ}} decides the spatial spread of the Gaussian along the {{mvar|x}}-axis, while the Fourier transform shows a spread in [[wave vector]] {{math|'''k'''}} determined by {{math|1/''σ''}}. That is, the smaller the extent in space, the larger the extent in {{mvar|k}}, and hence in {{math|1=''λ'' = 2''π''/''k''}}. ==پڻ ڏسو== * [[Index of wave articles]] [[طبيعيات|فزڪس]] ۾، لهر يا ڦڙڪو [[توانائي]] جو هڪ روپ آهي. هڪ لهر توانائي کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪري ٿي. ڦڙڪو هڪ [[سنڌي ٻولي]] جو لفظ آهي. ڦڙڪو جو مطلب آهي لهر، پر اها [[واء]] جي لهر آهي. [[فائل:Light_dispersion_conceptual_waves.gif|thumb|400x400 عڪسلون]] [[فائل:Shallow_water_wave.gif|ساڄو|thumb|400x400 عڪسلون|پاڻي جي لهر يا موج]] === Waves in general === {{columns-list| * [[Mechanical wave]], in media transmission * [[Wave equation]], general * [[Wave interference]], a phenomenon in which two waves superpose to form a resultant wave * [[Wave Motion (journal)|''Wave Motion'' (journal)]], a scientific journal * [[Wavefront]], an advancing surface of wave propagation }} ==== Parameters ==== {{columns-list| * [[Frequency]] * [[Phase (waves)]], offset or angle of a sinusoidal wave function at its origin * [[Standing wave ratio]], in telecommunications * [[Wavelength]] * [[Wavenumber]] }} ==== Waveforms ==== {{columns-list| * [[Creeping wave]], a wave diffracted around a sphere * [[Evanescent field]] * [[Longitudinal wave]] * [[Periodic travelling wave]] * [[Sine wave]] * [[Square wave (waveform)|Square wave]] * [[Standing wave]] * [[Transverse wave]] }} === Electromagnetic waves === {{columns-list| * [[Dyakonov surface wave]] * [[Dyakonov–Voigt wave]] * [[Earth–ionosphere waveguide]], in radio transmission * [[Electromagnetic radiation]] * [[Electromagnetic wave equation]], describes electromagnetic wave propagation * [[Microwave]], a form of electromagnetic radiation }} === In fluids === {{cols}} * [[Airy wave theory]], in fluid dynamics * [[Capillary wave]], in fluid dynamics * [[Cnoidal wave]], in fluid dynamics * [[Edge wave]], a surface gravity wave fixed by refraction against a rigid boundary * [[Faraday wave]], a type of wave in liquids * [[Gravity wave]], in fluid dynamics * [[Internal wave]], a wave within a fluid medium * [[Shock wave]], in aerodynamics * Sound wave, a wave of [[sound]] through a medium such as air or water * Tidal wave, a scientifically incorrect name for a [[tsunami]] * [[Tollmien–Schlichting wave]], in fluid dynamics * [[Wind wave]] {{colend}} === In quantum mechanics === {{columns-list| * [[Bloch's theorem]] * [[Matter wave]] * [[Pilot wave theory]], in Bohmian mechanics * [[Wave function]] * [[Wave packet]] * [[Wave–particle duality]] }} === In relativity === {{columns-list| * [[Gravitational wave]], in relativity theory * [[Relativistic wave equations]], wave equations that consider special relativity * [[pp-wave spacetime]], a set of exact solutions to Einstein's field equation }} === Other specific types of waves === {{cols}} * [[Alfvén wave]], in plasma physics * [[Atmospheric wave]], a periodic disturbance in the fields of atmospheric variables * [[Fir wave]], a forest configuration * [[Lamb waves]], in solid materials * [[Rayleigh wave]], surface acoustic waves that travel on solids * [[Spin wave]], in magnetism * [[Spin density wave]], in solid materials * [[Trojan wave packet]], in particle science * [[Waves in plasmas]], in plasma physics {{colend}} === Related topics === {{cols}} * [[Absorption (electromagnetic radiation)]] * [[Antenna (radio)]] * [[Beat (acoustics)]] * [[Branched flow]] * [[Cymatics]] * [[Diffraction]] * [[Dispersion (water waves)]] * [[Doppler effect]] * [[Envelope detector]] * [[Fourier transform]] for computing periodicity in evenly spaced data * [[Group velocity]] * [[Harmonic]] * [[Huygens–Fresnel principle]] * [[Index of wave articles]] * [[Inertial wave]] * [[Least-squares spectral analysis]] for computing periodicity in unevenly spaced data * [[List of waves named after people]] * [[Phase velocity]] * [[Photon]] * [[Polarization (physics)]] * [[Propagation constant]] * [[Radio propagation]] * [[Ray (optics)]] * [[Reaction–diffusion system]] * [[Reflection (physics)]] * [[Refraction]] * [[Resonance]] * [[Ripple tank]] * [[Rogue wave]] * [[Scattering]] * [[Shallow water equations]] * [[John N. Shive#Shive wave machine|Shive wave machine]] * [[Sound]] * [[Standing wave]] * [[Transmission medium]] * [[Velocity factor]] * [[Wave equation]] * [[Wave power]] * [[Wave turbulence]] * [[Wind wave]] * [[Wind wave#Formation]] {{colend}} == References == {{reflist}} == Sources == {{refbegin}} * {{cite book |last1 = Fleisch |first1 = D. |last2 = Kinnaman |first2 = L. |year = 2015 |title = A student's guide to waves |location = Cambridge|publisher = Cambridge University Press |isbn = 978-1107643260 |bibcode = 2015sgw..book.....F }} * {{cite book|last1=Campbell|first1=Murray|title=The musician's guide to acoustics|year=2001|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0198165057|edition=Repr.|last2=Greated |first2=Clive}} * {{cite book |first = A.P. |last = French |title = Vibrations and Waves (M.I.T. Introductory physics series) |publisher = Nelson Thornes |year = 1971 |isbn = 978-0-393-09936-2 |oclc = 163810889 }} * {{cite book |last = Hall |first = D.E. |year = 1980 |title = Musical Acoustics: An Introduction |location = Belmont, CA |publisher = Wadsworth Publishing Company |isbn = 978-0-534-00758-4 }}. * {{cite book|last=Hunt|first=Frederick Vinton |title=Origins in acoustics.|year=1978|publisher=Published for the Acoustical Society of America through the American Institute of Physics|location=Woodbury, NY|isbn=978-0300022209}} * {{cite book |last1 = Ostrovsky |first1 = L.A. |last2 = Potapov |first2 = A.S. |year = 1999 |title = Modulated Waves, Theory and Applications |location = Baltimore |publisher = The Johns Hopkins University Press |isbn = 978-0-8018-5870-3 }}. * {{Cite book | publisher = Academic Press | isbn = 9780123846532 | last1 = Griffiths | first1 = G. | first2 = W.E. | last2 = Schiesser | title = Traveling Wave Analysis of Partial Differential Equations: Numerical and Analytical Methods with Matlab and Maple | year = 2010 }} * Crawford jr., Frank S. (1968). ''Waves (Berkeley Physics Course, Vol. 3)'', McGraw-Hill, {{ISBN|978-0070048607}} [https://archive.org/details/Waves_371 Free online version] * {{cite book |author=A. E. H. Love |author-link=Augustus Edward Hough Love |title=A Treatise on The Mathematical Theory of Elasticity |year=1944 |url=https://archive.org/details/treatiseonmathem0000love|url-access=registration|publisher=[[Dover Publications|Dover]] |location=New York }} * {{cite web |author=E.W. Weisstein |url=http://scienceworld.wolfram.com/physics/WaveVelocity.html |title=Wave velocity |work=[[ScienceWorld]] |access-date=2009-05-30 }} {{refend}} == External links == {{Sister project links| wikt=wave | commons=Wave | b=no | n=no | q=Wave | s=no | v=no | voy=no | species=no | d=no}} * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_51.html The Feynman Lectures on Physics: Waves] * [http://www.scholarpedia.org/article/Linear_and_nonlinear_waves Linear and nonlinear waves] * [https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html Science Aid: Wave properties – Concise guide aimed at teens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904042222/https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html |date=2019-09-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=DovunOxlY1k "AT&T Archives: Similarities of Wave Behavior"] demonstrated by J.N. Shive of Bell Labs (video on [[YouTube]]) {{Velocities of Waves}} {{Patterns in nature}} {{Authority control}} [[Category:Waves| ]] [[Category:Differential equations]] [[Category:Articles containing video clips]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links| wikt=wave | commons=Wave | b=no | n=no | q=Wave | s=no | v=no | voy=no | species=no | d=no}} * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_51.html The Feynman Lectures on Physics: Waves] * [http://www.scholarpedia.org/article/Linear_and_nonlinear_waves Linear and nonlinear waves] * [https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html Science Aid: Wave properties – Concise guide aimed at teens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904042222/https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html |date=2019-09-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=DovunOxlY1k "AT&T Archives: Similarities of Wave Behavior"] demonstrated by J.N. Shive of Bell Labs (video on [[YouTube]]) {{Authority control}} [[زمرو:موجون| ]] [[زمرو:لهرون]] [[زمرو:تفاواتي مساواتون]] [[زمرو:فطرت ۾ شڪليون]] [[زمرو:ارضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:رياضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:سامونڊي سائنس جون اصطلاحون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] qroow0daukomu397qr1m0bqw3nqqo89 412043 412042 2026-09-14T03:59:12Z Ibne maryam 17680 412043 wikitext text/x-wiki {{Short description|Dynamic disturbance in a medium or field}} {{About|لهر هڪ طبعي مظهر |هٿ هلائڻ لاء ڏسو |Waving|other uses|Wave (disambiguation)|and|Wave motion (disambiguation)}} {{redirect|لهر}} [[File:2006-01-14 Surface waves.jpg|thumb|پاڻيءَ جي مٿاڇري تي لهرون، جيڪي پاڻيءَ ۾ ننڍيون لهرون (<small>ripples</small>) ٺاهين ٿيون]] [[علم رياضيات|رياضيات]] ۽ [[طبعي سائنس]] ۾، '''لهر''' هڪ يا وڌيڪ مقدارن ۾ پکڙجندڙ متحرڪ خلل (يعني توازن واري حالت مان تبديلي) کي چئبو آهي. [[دوري لهرون]] (<small>periodic</small> <small>waves</small>) ڪنهن خاص [[فريڪوئنسي]] تي توازن (يا سڪون) واري قدر جي چوڌاري بار بار حرڪت ڪنديون آهن. جڏهن لهر جي پوري شڪل هڪ طرف حرڪت ڪري ٿي، ته ان کي "هلندڙ لهر" (<small>traveling</small> <small>wave</small>) چيو ويندو آهي؛ ان جي برعڪس، مخالف طرفن ۾ هلندڙ ٻه هڪجهڙي ۽ مٿان چڙهيل (<small>superimposed</small>) دوري لهرون ملي ڪري "ساڪت لهرون" (<small>standing wave</small>) يا "بيهڪ واري لهر" ٺاهينديون آهن. ساڪت لهرن ۾، وائبريشن يا ڏڪڻ جي وسعت (<small>amplitude</small>) ڪجهه هنڌن تي بلڪل گهٽ يا صفر هوندي آهي، جن کي (<small>nulls</small>) چيو ويندو آهي. فزڪس ۾ عام طور تي ٻن قسمن جي لهرن: ميڪاني لهرن (<small>mechanical waves</small>) ۽ برقناطيسي لهرن (<small>electromagnetic waves</small>)، جو مطالعو ڪيو ويندو آهي ميڪاني لهر ۾، دٻاءُ (<small>stress</small>) ۽ ڇڪاءُ (<small>strain</small>) جا ميدان ميڪاني توازن جي چوڌاري حرڪت ڪندا آهن. ميڪاني لهر ڪنهن طبعي وچولي (<small>medium</small>) ۾ مقامي تبديلي يا بگاڙ (<small>strain</small>) هوندي آهي، جيڪا ذرڙي کان ذرڙي تائين پکڙجي ٿي؛ اهو عمل مقامي دٻاءُ پيدا ڪرڻ ذريعي ٿيندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ڀرپاسي وارن ذرڙن ۾ به ڇڪاءُ پيدا ٿيندو آهي. مثال طور، آواز جون لهرون مقامي دٻاءُ ۽ ذرڙن جي حرڪت ۾ تبديليون آهن جيڪي ڪنهن وچولي مان گذرندي اڳتي وڌن ٿيون. ميڪاني لهرن جا ٻيا مثال زلزلي جون لهرون (<small>seismic waves</small>)، ڪشش ثقل جون لهرون (<small>gravity waves</small>)، مٿاڇري واريون لهرون ۽ تارن جي ڏڪڻ (<small>string</small> <small>vibrations</small>) آهن. برقناطيسي لهر (جهڙوڪ روشني) ۾، برقي ۽ مقناطيسي ميدانن جي وچ ۾ لاڳاپو (<small>coupling</small>) ميڪسويل جي مساواتن مطابق انهن ميدانن تي مشتمل لهرن جي پکيڙ کي برقرار رکي ٿو. برقي مقناطيسي لهرون خلا (<small>vacuum</small>) ۽ ڪجهه ڊائي اليڪٽرڪ (<small>dielectric</small>) ذريعن مان گذري سگهن ٿيون (انهن موج جي ڊيگهه وارن علائقن ۾ جتي اهي شفاف سمجهيون وڃن ٿيون). برقي مقناطيسي لهرن کي انهن جي فريڪوئنسي (يا موج جي ڊيگهه) جي بنياد تي مختلف نالن سان سڃاتو وڃي ٿو، جن ۾ ريڊيو لهرون، انفراريڊ شعاع، ٽيراهرٽز لهرون، ڏسڻ جوڳي روشني، الٽرا وائلٽ شعاع، ايڪس-ريز ۽ گاما شعاع شامل آهن. ٻين قسمن جي لهرن ۾ ڪشش ثقل لهرون، جيڪيون خلا-وقت (<small>space-time</small>) ۾ خلل آهن ۽ عام نسبتن جي نظريي (<small>general</small> <small>relativity</small>) جي اصولن مطابق پکڙجن ٿيون؛ ان کان علاوه گرمي جي پکيڙ واريون لهرون (<small>heat diffusion waves</small>)؛ پلازما لهرون جيڪي ميڪانياتي تبديلين ۽ برقي مقناطيسي ميدانن کي ملائين ٿيون؛ ري ايڪشن-ڊفيوژن لهرون، جيئن ته ”بيلوسوف-زابوٽنسڪي“ (<small>Belousov</small>–<small>Zhabotinsky</small>) واري عمل ۾؛ ۽ ٻيون ڪيتريون ئي قسمون شامل آهن. . ميڪاني ۽ برقناطيسي (<small>electromagnetic</small>) موجون توانائي، <ref>{{Harv|Hall|1980| p=8}}</ref> مومينٽم (<small>momentum</small>) ۽ معلومات جي منتقلي ڪن ٿيون. مائع واري وچولي (<small>medium</small>) ۾ هلندڙ موجن جي صورت ۾، مادي جي منتقلي به ٿي سگهي ٿي (ڏسو: اسٽوڪس ڊرفٽ / <small>Stokes drift</small>). رياضيات ۽ اليڪٽرانڪس ۾ موجن جو مطالعو ”سگنلز“ طور ڪيو ويندو آهي.<ref>Pragnan Chakravorty, "What Is a Signal? [Lecture Notes]",&nbsp;IEEE ''Signal Processing Magazine'', vol. 35, no. 5, pp. 175–177, Sept. 2018.&nbsp;{{doi|10.1109/MSP.2018.2832195}}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه موجن جا "لفافا" (<small>envelopes</small>) هوندا آهن جيڪي بلڪل به حرڪت نٿا ڪن، جيئن ته "هائيڊرولڪ جمپ" ۽ "ساڪت موجون" (<small>standing waves</small>) - جيڪي موسيقيءَ لاءِ بنيادي حيثيت رکن ٿيون.[[File:Santos E et al Neuroimage 2014 .gif|thumb|Example of biological waves expanding over the brain cortex, an example of [[Cortical spreading depression|spreading depolarizations]]<ref>{{Cite journal|last1=Santos|first1=Edgar|last2=Schöll|first2=Michael|last3=Sánchez-Porras|first3=Renán|last4=Dahlem|first4=Markus A.|last5=Silos|first5=Humberto|last6=Unterberg|first6=Andreas|last7=Dickhaus|first7=Hartmut|last8=Sakowitz|first8=Oliver W.|date=2014-10-01|title=Radial, spiral and reverberating waves of spreading depolarization occur in the gyrencephalic brain|journal=NeuroImage|volume=99|pages=244–255|doi=10.1016/j.neuroimage.2014.05.021|issn=1095-9572|pmid=24852458|s2cid=1347927}}</ref>]] A physical wave [[field (physics)|field]] is almost always confined to some finite region of space, called its ''domain''. For example, the seismic waves generated by [[earthquakes]] are significant only in the interior and surface of the planet, so they can be ignored outside it. However, waves with infinite domain, that extend over the whole space, are commonly studied in mathematics, and are very valuable tools for understanding physical waves in finite domains. A ''[[plane wave]]'' is an important mathematical idealization where the disturbance is identical along any (infinite) plane [[Normal (geometry)|normal]] to a specific direction of travel. Mathematically, the simplest wave is a ''[[sinusoidal plane wave]]'' in which at any point the field experiences [[simple harmonic motion]] at one frequency. In linear media, complicated waves can generally be decomposed as the sum of many sinusoidal plane waves having [[Angular spectrum method|different directions of propagation]] and/or [[Fourier transform|different frequencies]]. A plane wave is classified as a ''[[transverse wave]]'' if the field disturbance at each point is described by a vector perpendicular to the direction of propagation (also the direction of energy transfer); or ''[[longitudinal wave]]'' if those vectors are aligned with the propagation direction. Mechanical waves include both transverse and longitudinal waves; on the other hand electromagnetic plane waves are strictly transverse while sound waves in fluids (such as air) can only be longitudinal. That physical direction of an oscillating field relative to the propagation direction is also referred to as the wave's ''[[polarization (waves)|polarization]]'', which can be an important attribute. دماغي ڪارٽيڪس تي حياتياتي لهرن جي پکڙجڻ جو مثال، ڊيپولرائيزيشن کي پکيڙڻ جو هڪ مثال. * هڪ جسماني لهر جو ميدان تقريبن هميشه خلا جي ڪجهه محدود علائقي تائين محدود هوندو آهي، جنهن کي ان جو ڊومين سڏيو ويندو آهي. مثال طور، زلزلي مان پيدا ٿيندڙ زلزلي جون لهرون صرف ڌرتيءَ جي اندروني ۽ مٿاڇري ۾ اهم آهن، تنهن ڪري انهن کي ان کان ٻاهر نظرانداز ڪري سگهجي ٿو. بهرحال، لامحدود ڊومين سان لهرون، جيڪي پوري خلا تي پکڙيل آهن، عام طور تي رياضي ۾ پڙهايون وينديون آهن، ۽ محدود ڊومين ۾ جسماني لهرن کي سمجهڻ لاءِ تمام قيمتي اوزار آهن. * هڪ جهاز جي لهر هڪ اهم رياضياتي مثالي آهي جتي خلل ڪنهن به (لامحدود) جهاز سان گڏ هڪجهڙائي رکي ٿو عام طور تي سفر جي هڪ مخصوص هدايت تائين. رياضي طور تي، سڀ کان سادي لهر هڪ سائنوسائيڊل جهاز جي لهر آهي جنهن ۾ ڪنهن به نقطي تي فيلڊ هڪ فريڪوئنسي تي سادي هارمونڪ حرڪت جو تجربو ڪري ٿو. لڪير واري ميڊيا ۾، پيچيده لهرن کي عام طور تي ڪيترن ئي سائنوسائيڊل جهاز جي لهرن جي مجموعن جي طور تي ختم ڪري سگهجي ٿو جن ۾ مختلف طرفن جي تبليغ ۽/يا مختلف تعدد هوندا آهن. هڪ جهاز جي لهر کي ٽرانسورس لهر جي طور تي درجه بندي ڪيو ويندو آهي جيڪڏهن هر نقطي تي فيلڊ خلل کي تبليغ جي هدايت (توانائي جي منتقلي جي هدايت پڻ) جي عمودي ویکٹر طرفان بيان ڪيو ويو آهي؛ يا طول البلد لهر جيڪڏهن اهي ویکٹر تبليغ جي هدايت سان ترتيب ڏنل آهن. مشيني لهرن ۾ ٽرانسورس ۽ طول البلد لهرون ٻئي شامل آهن؛ ٻئي طرف، برقي مقناطيسي جهاز لهرون سختي سان ٽرانسورس آهن جڏهن ته سيال (جهڙوڪ هوا) ۾ آواز جون لهرون صرف طول البلد ٿي سگهن ٿيون. تبليغ جي هدايت جي نسبت هڪ اوسيليٽنگ فيلڊ جي جسماني هدايت کي موج جي پولرائيزيشن پڻ چيو ويندو آهي، جيڪو هڪ اهم خاصيت ٿي سگهي ٿو. == Mathematical description == ===Single waves=== {{See also|Solitary wave (disambiguation){{!}}Solitary wave}}{{unreferenced section|date=July 2026}}Mathematically, a wave is described by a [[function (mathematics)|function]] <math>F(x,t)</math> that maps a point in space and time onto a [[Field (physics)|field]]. For a [[scalar field]] its value is a number; for a [[vector field]] it is a [[Vector (mathematics and physics)|vector]]; in general a [[tensor field]] has a [[tensor]] value. The value of <math>x</math> is a point of space, specifically in the region where the wave is defined. In mathematical terms, it is usually a [[vector (mathematics)|vector]] in the [[analytic geometry|Cartesian three-dimensional space]] <math>\mathbb{R}^3</math>. However, in many cases one can ignore one dimension, and let <math>x</math> be a point of the Cartesian plane <math>\mathbb{R}^2</math>. This is the case, for example, when studying vibrations of a drum skin. One may even restrict <math>x</math> to a point of the Cartesian line <math>\R</math> – that is, the set of [[real number]]s. This is the case, for example, when studying vibrations in a [[string (music)|violin string]] or [[recorder (musical instrument)|recorder]]. The time <math>t</math>, on the other hand, is always assumed to be a [[scalar (physics)|scalar]]; that is, a real number. The value of <math>F(x,t)</math> can be any physical quantity of interest assigned to the point <math>x</math> that may vary with time. For example, if <math>F</math> represents the vibrations inside an elastic solid, the value of <math>F(x,t)</math> is usually a vector that gives the current displacement from <math>x</math> of the material particles that would be at the point <math>x</math> in the absence of vibration. For an electromagnetic wave, the value of <math>F</math> can be the [[electric field]] vector <math>\mathbf{E}</math>, or the [[magnetic field]] vector <math>\mathbf{H}</math>, or any related quantity, such as the [[Poynting vector]] <math>\mathbf{E} \times \mathbf{H}</math>. In [[fluid dynamics]], the value of <math>F(x,t)</math> could be the velocity vector of the fluid at the point <math>x</math>, or any scalar property like [[pressure]], [[temperature]], or [[density]]. In a chemical reaction, <math>F(x,t)</math> could be the concentration of some substance in the neighborhood of point <math>x</math> of the reaction medium. For any dimension <math>d</math> (1, 2, or 3), the wave's domain is then a [[subset]] <math>D</math> of <math>\mathbb{R}^d</math>, such that the function value <math>F(x,t)</math> is defined for any point <math>x</math> in <math>D</math>. For example, when describing the motion of a [[drumhead|drum skin]], one can consider <math>D</math> to be a [[disk (mathematics)|disk]] (circle) on the plane <math>\mathbb{R}^2</math> with center at the origin <math>(0,0)</math>, and let <math>F(x,t)</math> be the vertical displacement of the skin at the point <math>x</math> of <math>D</math> and at time <math>t</math>. ===Superposition=== {{main|Superposition principle}}{{unreferenced section|date=July 2026}} Waves of the same type are often superposed and encountered simultaneously at a given point in space and time. The properties at that point are the sum of the properties of each component wave at that point. In general, the velocities are not the same, so the wave form will change over time and space. === Wave spectrum === {{See also|Wind wave#Spectrum|Electromagnetic spectrum|Spectrum (physical sciences)}} A wave spectrum is a representation that describes how the energy of a sea surface (or wave field) is distributed across different wave frequencies (or wave numbers) and directions.<ref>{{Cite journal |last=Wyatt |first=Lucy R. |date=2015-10-02 |title=The Ocean Wave Directional Spectrum |url=https://tos.org/oceanography/article/the-ocean-wave-directional-spectrum |journal=Oceanography |volume=10 |issue=2 |pages=85–89 |doi=10.5670/oceanog.1997.31|doi-access=free }}</ref> Real ocean surfaces consist of many overlapping waves of different wavelengths, periods, amplitudes, and directions. A wave spectrum offers a statistical (spectral) description rather than tracking individual waves.<ref>{{Cite web |date=2024-06-10 |title=16.4: Ocean-Wave Spectra |url=https://geo.libretexts.org/Bookshelves/Oceanography/Introduction_to_Physical_Oceanography_(Stewart)/16%3A_Ocean_Waves/16.4%3A_Ocean-Wave_Spectra |access-date=2025-12-04 |website=Geosciences LibreTexts |language=en}}</ref> The observed sea-surface elevation at a point can be thought of as the sum (superposition) of many sinusoidal wave components; the wave spectrum quantifies how much energy is associated with each component.<ref>{{Citation |last=Folley |first=Matt |chapter=The Wave Energy Resource |date=2017 |title=Handbook of Ocean Wave Energy |series=Ocean Engineering & Oceanography |volume=7 |pages=43–79 |editor-last=Pecher |editor-first=Arthur |chapter-url=https://doi.org/10.1007/978-3-319-39889-1_3 |access-date=2025-12-04 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-319-39889-1_3 |isbn=978-3-319-39889-1 |editor2-last=Kofoed |editor2-first=Jens Peter|doi-access=free }}</ref> ===Wave families=== {{unreferenced section|date=July 2026}} Sometimes one is interested in a single specific wave. More often, however, one needs to understand a large set of possible waves; like all the ways that a drum skin can vibrate after being struck once with a [[drum stick]], or all the possible [[radar]] echoes one could get from an [[airplane]] that may be approaching an [[airport]]. In some of those situations, one may describe such a family of waves by a function <math>F(A,B,\ldots;x,t)</math> that depends on certain [[parameter]]s <math>A,B,\ldots</math>, besides <math>x</math> and <math>t</math>. Then one can obtain different waves – that is, different functions of <math>x</math> and <math>t</math> – by choosing different values for those parameters.[[File:Half-open pipe wave.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|Sound pressure standing wave in a half-open pipe playing the 7th harmonic of the fundamental (''n'' = 4)]]For example, the sound pressure inside a [[recorder (musical instrument)|recorder]] that is playing a "pure" note is typically a [[standing wave]], that can be written as <math display="block">F(A,L,n,c;x,t) = A \left(\cos 2\pi x\frac{2 n - 1}{4 L}\right) \left(\cos 2\pi c t\frac{2n - 1}{4 L}\right)</math> The parameter <math>A</math> defines the amplitude of the wave (that is, the maximum sound pressure in the bore, which is related to the loudness of the note); <math>c</math> is the speed of sound; <math>L</math> is the length of the bore; and <math>n</math> is a positive integer (1,2,3,...) that specifies the number of [[standing wave|nodes]] in the standing wave. (The position <math>x</math> should be measured from the [[wind instrument|mouthpiece]], and the time <math>t</math> from any moment at which the pressure at the mouthpiece is maximum. The quantity <math>\lambda = 4L/(2 n - 1)</math> is the [[wavelength]] of the emitted note, and <math>f = c/\lambda</math> is its [[frequency]].) Many general properties of these waves can be inferred from this general equation, without choosing specific values for the parameters. As another example, it may be that the vibrations of a drum skin after a single strike depend only on the distance <math>r</math> from the center of the skin to the strike point, and on the strength <math>s</math> of the strike. Then the vibration for all possible strikes can be described by a function <math>F(r,s;x,t)</math>. Sometimes the family of waves of interest has infinitely many parameters. For example, one may want to describe what happens to the temperature in a metal bar when it is initially heated at various temperatures at different points along its length, and then allowed to cool by itself in vacuum. In that case, instead of a scalar or vector, the parameter would have to be a function <math>h</math> such that <math>h(x)</math> is the initial temperature at each point <math>x</math> of the bar. Then the temperatures at later times can be expressed by a function <math>F</math> that depends on the function <math>h</math> (that is, a [[operator (mathematics)|functional operator]]), so that the temperature at a later time is <math>F(h;x,t)</math> ===Differential wave equations=== {{unreferenced section|date=July 2026}}Another way to describe and study a family of waves is to give a mathematical equation that, instead of explicitly giving the value of <math>F(x,t)</math>, only constrains how those values can change with time. Then the family of waves in question consists of all functions <math>F</math> that satisfy those constraints – that is, all [[solution (mathematics)|solutions]] of the equation. This approach is extremely important in physics, because the constraints usually are a consequence of the physical processes that cause the wave to evolve. For example, if <math>F(x,t)</math> is the temperature inside a block of some [[homogeneous]] and [[isotropic]] solid material, its evolution is constrained by the [[partial differential equation]] <math display="block">\frac{\partial F}{\partial t}(x,t) = \alpha \left(\frac{\partial^2 F}{\partial x_1^2}(x,t) + \frac{\partial^2 F}{\partial x_2^2}(x,t) + \frac{\partial^2 F}{\partial x_3^2}(x,t) \right) + \beta Q(x,t)</math> where <math>Q(x,t)</math> is the heat that is being generated per unit of volume and time in the neighborhood of <math>x</math> at time <math>t</math> (for example, by chemical reactions happening there); <math>x_1,x_2,x_3</math> are the Cartesian coordinates of the point <math>x</math>; <math>\partial F/\partial t</math> is the (first) derivative of <math>F</math> with respect to <math>t</math>; and <math>\partial^2 F/\partial x_i^2</math> is the second derivative of <math>F</math> relative to <math>x_i</math>. (The symbol "<math>\partial</math>" is meant to signify that, in the derivative with respect to some variable, all other variables must be considered fixed.) This equation can be derived from the laws of physics that govern the [[heat diffusion|diffusion of heat]] in solid media. For that reason, it is called the [[heat equation]] in mathematics, even though it applies to many other physical quantities besides temperatures. For another example, we can describe all possible sounds echoing within a container of gas by a function <math>F(x,t)</math> that gives the pressure at a point <math>x</math> and time <math>t</math> within that container. If the gas was initially at uniform temperature and composition, the evolution of <math>F</math> is constrained by the formula <math display="block">\frac{\partial^2 F}{\partial t^2}(x,t) = \alpha \left(\frac{\partial^2 F}{\partial x_1^2}(x,t) + \frac{\partial^2 F}{\partial x_2^2}(x,t) + \frac{\partial^2 F}{\partial x_3^2}(x,t) \right) + \beta P(x,t)</math> Here <math>P(x,t)</math> is some extra compression force that is being applied to the gas near <math>x</math> by some external process, such as a [[loudspeaker]] or [[piston]] right next to it. This same differential equation describes the behavior of mechanical vibrations and electromagnetic fields in a homogeneous isotropic non-conducting solid. Note that this equation differs from that of heat flow only in that the left-hand side is <math>\partial^2 F/\partial t^2</math>, the second derivative of <math>F</math> with respect to time, rather than the first derivative <math>\partial F/\partial t</math>. Yet this small change makes a huge difference on the set of solutions <math>F</math>. This differential equation is called "the" [[wave equation]] in mathematics, even though it describes only one very special kind of waves. == Wave in elastic medium == <!--Still needs substantial cleanup below this point--> {{Main|Wave equation|d'Alembert's formula}} Consider a traveling [[transverse wave]] (which may be a [[pulse (physics)|pulse]]) on a string (the medium). Consider the string to have a single spatial dimension. Consider this wave as traveling [[File:Nonsinusoidal wavelength.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|200 px|Wavelength {{mvar|λ}} can be measured between any two corresponding points on a waveform.]] [[File:Superpositionprinciple.gif|class=skin-invert-image|thumb|Animation of two waves, the green wave moves to the right while blue wave moves to the left, the net red wave amplitude at each point is the sum of the amplitudes of the individual waves. Note that {{math|1=''f''(''x'', ''t'') + ''g''(''x'', ''t'') = ''u''(''x'', ''t'')}}. |left]] * in the <math>x</math> direction in space. For example, let the positive <math>x</math> direction be to the right, and the negative <math>x</math> direction be to the left. * with constant [[amplitude]] <math>u</math> * with constant velocity <math>v</math>, where <math>v</math> is ** independent of [[wavelength]] (no [[dispersion relation|dispersion]]) ** independent of amplitude ([[linear]] media, not [[Nonlinearity|nonlinear]]).<ref name=Helbig>{{cite book |title = Seismic waves and rays in elastic media |chapter-url = https://books.google.com/books?id=s7bp6ezoRhcC&pg=PA134 |pages = 131 ''ff'' |author = Michael A. Slawinski |chapter = Wave equations |isbn = 978-0-08-043930-3 |year = 2003 |publisher = Elsevier }}</ref><ref name=Ostrovsky>{{cite book |title = Modulated waves: theory and application |url = https://www.amazon.com/gp/product/0801873258 |author1=Lev A. Ostrovsky |author2=Alexander I. Potapov |name-list-style=amp |publisher = Johns Hopkins University Press |isbn = 978-0-8018-7325-6 |year = 2001 }}</ref> * with constant [[waveform]], or shape This wave can then be described by the two-dimensional functions {{unbulleted list | style = padding-left: 1.5em | <math>u(x,t) = F(x - v t)</math> (waveform <math>F</math> traveling to the right) | <math>u(x,t) = G(x + v t)</math> (waveform <math>G</math> traveling to the left) }} or, more generally, by [[d'Alembert's formula]]:<ref name=Graaf>{{cite book |title = Wave motion in elastic solids |last = Graaf |first= Karl F |edition = Reprint of Oxford 1975 |publisher = Dover |year = 1991 |url = https://books.google.com/books?id=5cZFRwLuhdQC |pages = 13–14 |isbn = 978-0-486-66745-4 }}</ref> <math display="block">u(x,t) = F(x - vt) + G(x + vt). </math> representing two component waveforms <math>F</math> and <math>G</math> traveling through the medium in opposite directions. A generalized representation of this wave can be obtained<ref>For an example derivation, see the steps leading up to eq. (17) in {{cite web |url = http://prism.texarkanacollege.edu/physicsjournal/wave-eq.html |title = Kinematic Derivation of the Wave Equation |last = Redfern |first= Francis |work = Physics Journal |access-date = 2012-12-11 |archive-date = 2013-07-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130724011045/http://prism.texarkanacollege.edu/physicsjournal/wave-eq.html |url-status = dead }}</ref> as the [[partial differential equation]] <math display="block">\frac{1}{v^2}\frac{\partial^2 u}{\partial t^2}=\frac{\partial^2 u}{\partial x^2}.</math> General solutions are based upon [[Duhamel's principle]].<ref name=Struwe>{{cite book |title = Geometric wave equations |author1=Jalal M. Ihsan Shatah |author2=Michael Struwe |chapter-url = https://books.google.com/books?id=zsasG2axbSoC&pg=PA37 |chapter = The linear wave equation |pages = 37''ff'' |isbn = 978-0-8218-2749-9 |year = 2000 |publisher = American Mathematical Society Bookstore }}</ref> === Wave forms === {{main|Waveform}} [[File:Waveforms.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|280 px|[[Sine wave|Sine]], [[Square wave (waveform)|square]], [[Triangle wave|triangle]] and [[Sawtooth wave|sawtooth]] waveforms]] The form or shape of {{math|''F''}} in [[d'Alembert's formula]] involves the argument {{math|''x'' − ''vt''}}. Constant values of this argument correspond to constant values of {{math|''F''}}, and these constant values occur if {{mvar|x}} increases at the same rate that {{math|''vt''}} increases. That is, the wave shaped like the function {{math|''F''}} will move in the positive {{mvar|x}}-direction at velocity {{mvar|v}} (and {{math|''G''}} will propagate at the same speed in the negative {{mvar|x}}-direction).<ref name=Lyons>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=WdPGzHG3DN0C&pg=PA128 |pages = 128 ''ff'' |title = All you wanted to know about mathematics but were afraid to ask |author = Louis Lyons |isbn = 978-0-521-43601-4 |publisher = Cambridge University Press |year = 1998 }}</ref> In the case of a periodic function {{math|''F''}} with period {{mvar|λ}}, that is, {{math|1=''F''(''x'' + ''λ'' − ''vt'') = ''F''(''x'' − ''vt'')}}, the periodicity of {{math|''F''}} in space means that a snapshot of the wave at a given time {{mvar|t}} finds the wave varying periodically in space with period {{mvar|λ}} (the [[wavelength]] of the wave). In a similar fashion, this periodicity of {{math|''F''}} implies a periodicity in time as well: {{math|1=''F''(''x'' − ''v''(''t'' + ''T'')) = ''F''(''x'' − ''vt'')}} provided {{math|1=''vT'' = ''λ''}}, so an observation of the wave at a fixed location {{mvar|x}} finds the wave undulating periodically in time with period {{math|1=''T'' = ''λ''/''v''}}.<ref name="McPherson0">{{cite book |title = Introduction to Macromolecular Crystallography |last = McPherson |first= Alexander |chapter-url = https://books.google.com/books?id=o7sXm2GSr9IC&pg=PA77 |page = 77 |chapter = Waves and their properties |isbn = 978-0-470-18590-2 |year = 2009 |edition = 2 |publisher = Wiley }}</ref> === Amplitude and modulation === {{Main|Amplitude modulation}} {{See also|Frequency modulation|Phase modulation}} [[File:Amplitudemodulation.gif|class=skin-invert-image|thumb|Amplitude modulation can be achieved through {{math|1=''f''(''x'',''t'') = 1.00×sin(2π/0.10×(''x''−1.00×''t''))}} and {{math|1=''g''(''x'',''t'') = 1.00×sin(2π/0.11×(''x''−1.00×''t''))}}. Only the resultant is visible to improve clarity of waveform.|left]] [[File:Wave packet.svg|class=skin-invert-image|right|thumb|Illustration of the ''envelope'' (the slowly varying red curve) of an amplitude-modulated wave. The fast varying blue curve is the ''carrier'' wave, which is being modulated.]] The amplitude of a wave may be constant (in which case the wave is a ''c.w.'' or ''[[continuous wave]]''), or may be ''modulated'' so as to vary with time and/or position. The outline of the variation in amplitude is called the ''envelope'' of the wave. Mathematically, the [[Amplitude modulation|modulated wave]] can be written in the form:<ref name=Jirauschek>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=6kOoT_AX2CwC&pg=PA9 |page = 9 |title = FEW-cycle Laser Dynamics and Carrier-envelope Phase Detection |author = Christian Jirauschek |isbn = 978-3-86537-419-6 |year = 2005 |publisher = Cuvillier Verlag }}</ref><ref name="Kneubühl">{{cite book |title = Oscillations and waves |author = Fritz Kurt Kneubühl |url = https://books.google.com/books?id=geYKPFoLgoMC&pg=PA365 |page = 365 |year = 1997 |isbn = 978-3-540-62001-3 |publisher = Springer }}</ref><ref name=Lundstrom>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=FTdDMtpkSkIC&pg=PA33 |page = 33 |author = Mark Lundstrom |isbn = 978-0-521-63134-1 |year = 2000 |title = Fundamentals of carrier transport |publisher = Cambridge University Press }}</ref> <math display="block">u(x,t) = A(x,t) \sin \left(kx - \omega t + \phi \right) , </math> where <math>A(x, t)</math> is the amplitude envelope of the wave, <math>k</math> is the ''[[wavenumber]]'' and <math>\phi</math> is the ''[[phase (waves)|phase]]''. If the [[group velocity]] <math>v_g</math> (see below) is wavelength-independent, this equation can be simplified as:<ref name=Chen>{{cite book |chapter-url = https://books.google.com/books?id=LxzWPskhns0C&pg=PA363 |author = Chin-Lin Chen |title = Foundations for guided-wave optics |page = 363 |chapter = §13.7.3 Pulse envelope in nondispersive media |isbn = 978-0-471-75687-3 |year = 2006 |publisher = Wiley }}</ref> <math display="block">u(x,t) = A(x - v_g t) \sin \left(kx - \omega t + \phi \right) , </math> showing that the envelope moves with the group velocity and retains its shape. Otherwise, in cases where the group velocity varies with wavelength, the pulse shape changes in a manner often described using an ''envelope equation''.<ref name=Chen/><ref name="Recami">{{cite book |last1=Longhi |first1=Stefano |title=Localized Waves |last2=Janner |first2=Davide |publisher=Wiley-Interscience |year=2008 |isbn=978-0-470-10885-7 |editor1=Hugo E. Hernández-Figueroa |page=329 |chapter=Localization and Wannier wave packets in photonic crystals |editor2=Michel Zamboni-Rached |editor3=Erasmo Recami |chapter-url=https://books.google.com/books?id=xxbXgL967PwC&pg=PA329}}</ref> ===Phase velocity and group velocity=== {{Main|Phase velocity|Group velocity}} {{See also|Envelope (waves)#Phase and group velocity}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[Image:Wave group.gif|class=skin-invert-image|thumb|The red square moves with the [[phase velocity]], while the green circles propagate with the [[group velocity]].|left]]There are two velocities that are associated with waves, the [[phase velocity]] and the [[group velocity]]. Phase velocity is the rate at which the [[phase (waves)|phase]] of the wave [[Wave propagation|propagates in space]]: any given phase of the wave (for example, the [[crest (physics)|crest]]) will appear to travel at the phase velocity. The phase velocity is given in terms of the [[wavelength]] {{mvar|λ}} (lambda) and [[Wave period|period]] {{mvar|T}} as <math display="block">v_\mathrm{p} = \frac{\lambda}{T}.</math>[[Image:Wave opposite-group-phase-velocity.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|A wave with the group and phase velocities going in different directions]]Group velocity is a property of waves that have a defined envelope, measuring propagation through space (that is, phase velocity) of the overall shape of the waves' amplitudes—modulation or envelope of the wave. ==Special waves== {{unreferenced section|date=July 2026}} ===Sine waves=== {{excerpt|Sine wave}} ===Plane waves=== {{Main|Plane wave}}A [[plane wave]] is a kind of wave whose value varies only in one spatial direction. That is, its value is constant on a plane that is perpendicular to that direction. Plane waves can be specified by a vector of unit length <math>\hat{\mathbf{n}}</math> indicating the direction that the wave varies in, and a wave profile describing how the wave varies as a function of the displacement along that direction (<math>\hat \mathbf{n} \cdot \mathbf{x}</math>) and time (<math>t</math>). Since the wave profile only depends on the position <math>\mathbf{x}</math> in the combination <math>\hat{\mathbf{n}} \cdot \mathbf{x}</math>, any displacement in directions perpendicular to <math>\hat n</math> cannot affect the value of the field. Plane waves are often used to model [[electromagnetic waves]] far from a source. For electromagnetic plane waves, the electric and magnetic fields themselves are transverse to the direction of propagation, and also perpendicular to each other. ===Standing waves=== {{Main|Standing wave|Acoustic resonance|Helmholtz resonance|Organ pipe}}[[File:Standing wave.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|300px|Standing wave. The red dots represent the wave [[Node (physics)|nodes]].]]A standing wave, also known as a ''stationary wave'', is a wave whose [[Envelope (waves)|envelope]] remains in a constant position. This phenomenon arises as a result of [[Interference (wave propagation)|interference]] between two waves traveling in opposite directions. The ''sum'' of two counter-propagating waves (of equal amplitude and frequency) creates a ''standing wave''. Standing waves commonly arise when a boundary blocks further propagation of the wave, thus causing wave reflection, and therefore introducing a counter-propagating wave. For example, when a [[violin]] string is displaced, transverse waves propagate out to where the string is held in place at the [[Bridge (instrument)|bridge]] and the [[Nut (string instrument)|nut]], where the waves are reflected back. At the bridge and nut, the two opposed waves are in [[antiphase]] and cancel each other, producing a [[node (physics)|node]]. Halfway between two nodes there is an [[antinode]], where the two counter-propagating waves ''enhance'' each other maximally. There is no net [[Energy transfer|propagation of energy]] over time.<gallery> Image:Standing waves on a string.gif|One-dimensional standing waves; the [[fundamental frequency|fundamental]] mode and the first 5 [[overtone]]s Image:Drum vibration mode01.gif|A two-dimensional [[Vibrations of a circular drum|standing wave on a disk]]; this is the fundamental mode. Image:Drum vibration mode21.gif|A [[Vibrations of a circular drum|standing wave on a disk]] with two nodal lines crossing at the center; this is an overtone.</gallery> ===Solitary waves=== {{Main|Soliton}}[[File:Soliton hydro.jpg|thumb|[[Solitary wave (water waves)|Solitary wave]] in a laboratory [[wave channel]]]]A '''soliton''' or '''solitary wave''' is a self-reinforcing [[wave packet]] that maintains its shape while it propagates at a constant velocity. Solitons are caused by a cancellation of [[nonlinearity|nonlinear]] and [[dispersion relation|dispersive effects]] in the medium. (Dispersive effects are a property of certain systems where the speed of a wave depends on its frequency.) Solitons are the solutions of a widespread class of weakly nonlinear dispersive [[partial differential equation]]s describing physical systems. == Physical properties == === Propagation=== Wave propagation is any of the ways in which waves travel. With respect to the direction of the [[oscillation]] relative to the propagation direction, we can distinguish between [[longitudinal wave]] and [[transverse wave]]s. [[Electromagnetic wave]]s propagate in [[vacuum]] as well as in material media. Propagation of other wave types such as sound may occur only in a [[transmission medium]]. ====Reflection of plane waves in a half-space==== {{further|Reflection coefficient}}{{unreferenced section|date=July 2026}}The propagation and reflection of plane waves—e.g. Pressure waves ([[P wave]]) or [[S-wave|Shear waves (SH or SV-waves)]] are phenomena that were first characterized within the field of classical [[seismology]], and are now considered fundamental concepts in modern [[seismic tomography]]. The analytical solution to this problem exists and is well known. The frequency domain solution can be obtained by first finding the [[Helmholtz decomposition]] of the displacement field, which is then substituted into the [[wave equation]]. From here, the [[Wave equation#Plane-wave eigenmodes|plane wave eigenmodes]] can be calculated.{{citation needed|date=May 2023}}{{clarify|Unintelligible to the ordinary reader|date=May 2023}} ==== SV wave propagation ==== [[File:SV wave propagation.gif|thumb|upright=1.4|The propagation of SV-wave in a homogeneous half-space (the horizontal displacement field)]] [[File:SV wave propagation y.gif|thumb|upright=1.4|The propagation of SV-wave in a homogeneous half-space (The vertical displacement field){{clarify|date=May 2023}}]] The analytical solution of SV-wave in a half-space indicates that the plane SV wave reflects back to the domain as a P and SV waves, leaving out special cases. The angle of the reflected SV wave is identical to the incidence wave, while the angle of the reflected P wave is greater than the SV wave. For the same wave frequency, the SV wavelength is smaller than the P wavelength. This fact has been depicted in this animated picture.<ref>The animations are taken from {{cite web | url = https://sites.google.com/a/utexas.edu/babakpoursartip/research | title = Topographic amplification of seismic waves | last = Poursartip | first = Babak | year = 2015 | department = UT Austin | access-date = 2023-02-24 | archive-date = 2017-01-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170109184014/https://sites.google.com/a/utexas.edu/babakpoursartip/research | url-status = dead }}</ref> ====P wave propagation==== {{unreferenced section|date=July 2026}} Similar to the SV wave, the P incidence, in general, reflects as the P and SV wave. There are some special cases where the regime is different.{{clarify|unintelligible to the ordinary reader|date=May 2023}} ===Wave velocity=== {{further|Phase velocity|Group velocity|Signal velocity}}{{unreferenced section|date=July 2026}} [[Image:Seismic wave prop mine.gif|thumb|upright=1.4|[[Seismic wave]] propagation in 2D modelled using [[FDTD]] method in the presence of a landmine]]Wave velocity is a general concept, of various kinds of wave velocities, for a wave's [[phase (waves)|phase]] and [[speed]] concerning energy (and information) propagation. The [[phase velocity]] is given as: <math display="block">v_\text{p} = \frac{\omega}{k},</math> where: * {{math|''v''<sub>p</sub>}} is the phase velocity (with SI unit m/s), * {{mvar|ω}} is the [[angular frequency]] (with SI unit rad/s), * {{mvar|k}} is the [[wavenumber]] (with SI unit rad/m). The phase speed gives you the speed at which a point of constant [[phase (waves)|phase]] of the wave will travel for a discrete frequency. The angular frequency {{mvar|ω}} cannot be chosen independently from the wavenumber {{mvar|k}}, but both are related through the [[dispersion relation]]ship: <math display="block">\omega = \Omega(k).</math> In the special case {{math|1=Ω(''k'') = ''ck''}}, with {{mvar|c}} a constant, the waves are called non-dispersive, since all frequencies travel at the same phase speed {{mvar|c}}. For instance [[electromagnetic wave]]s in [[vacuum]] are non-dispersive. In case of other forms of the dispersion relation, we have dispersive waves. The dispersion relationship depends on the medium through which the waves propagate and on the type of waves (for instance electromagnetic, [[sound wave|sound]] or [[ocean surface wave|water]] waves). The speed at which a resultant [[wave packet]] from a narrow range of frequencies will travel is called the [[group velocity]] and is determined from the [[gradient]] of the [[dispersion relation]]: <math display="block">v_\text{g} = \frac{\partial \omega}{\partial k}</math> In almost all cases, a wave is mainly a movement of energy through a medium. Most often, the group velocity is the velocity at which the energy moves through this medium.[[File:Light dispersion of a mercury-vapor lamp with a flint glass prism IPNr°0125.jpg|thumb|right|upright|Light beam exhibiting reflection, refraction, transmission and dispersion when encountering a prism]]Waves exhibit common behaviors under a number of standard situations, for example: ===Transmission and media=== {{Main|Rectilinear propagation|Transmittance|Transmission medium}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Waves normally move in a straight line (that is, rectilinearly) through a ''[[transmission medium]]''. Such media can be classified into one or more of the following categories: *A ''bounded medium'' if it is finite in extent, otherwise an ''unbounded medium'' *A ''linear medium'' if the amplitudes of different waves at any particular point in the medium can be added *A ''uniform medium'' or ''homogeneous medium'' if its physical properties are unchanged at different locations in space *An ''anisotropic medium'' if one or more of its physical properties differ in one or more directions *An ''isotropic medium'' if its physical properties are the ''same'' in all directions ===Absorption=== {{Main|Absorption (acoustics)|Absorption (electromagnetic radiation)}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Waves are usually defined in media which allow most or all of a wave's energy to propagate without [[Insertion loss|loss]]. However materials may be characterized as "lossy" if they remove energy from a wave, usually converting it into heat. This is termed "absorption." A material which absorbs a wave's energy, either in transmission or reflection, is characterized by a [[refractive index]] which is [[Complex number|complex]]. The amount of absorption will generally depend on the frequency (wavelength) of the wave, which, for instance, explains why objects may appear colored. ===Reflection=== {{Main|Reflection (physics)}} {{unreferenced section|date=July 2026}} When a wave strikes a reflective surface, it changes direction, such that the angle made by the [[incident ray|incident wave]] and line [[perpendicular|normal]] to the surface equals the angle made by the reflected wave and the same normal line. ===Refraction=== {{Main|Refraction}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[File:Wave refraction.gif|thumb|right|200 px|Sinusoidal traveling plane wave entering a region of lower wave velocity at an angle, illustrating the decrease in wavelength and change of direction (refraction) that results]] Refraction is the phenomenon of a wave changing its speed. Mathematically, this means that the size of the [[phase velocity]] changes. Typically, refraction occurs when a wave passes from one [[Transmission medium|medium]] into another. The amount by which a wave is refracted by a material is given by the [[refractive index]] of the material. The directions of incidence and refraction are related to the refractive indices of the two materials by [[Snell's law]]. ===Diffraction=== {{Main|Diffraction}} {{unreferenced section|date=July 2026}} A wave exhibits diffraction when it encounters an obstacle that bends the wave or when it spreads after emerging from an opening. Diffraction effects are more pronounced when the size of the obstacle or opening is comparable to the wavelength of the wave. ===Interference=== {{Main|Wave interference}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[Image:Two sources interference.gif|right|frame|Identical waves from two sources undergoing [[Interference (wave propagation)|interference]]. Observed at the bottom one sees 5 positions where the waves add in phase, but in between which they are out of phase and cancel.]] When waves in a linear medium (the usual case) cross each other in a region of space, they do not actually interact with each other, but continue on as if the other one were not present. However at any point ''in'' that region the ''field quantities'' describing those waves add according to the [[superposition principle]]. If the waves are of the same frequency in a fixed [[phase (waves)|phase]] relationship, then there will generally be positions at which the two waves are ''in phase'' and their amplitudes ''add'', and other positions where they are ''out of phase'' and their amplitudes (partially or fully) ''cancel''. This is called an [[Interference (wave propagation)|interference pattern]]. ===Polarization=== {{Main|Polarization (waves)}} {{unreferenced section|date=July 2026}}[[File:Circular.Polarization.Circularly.Polarized.Light Circular.Polarizer Creating.Left.Handed.Helix.View.svg|class=skin-invert-image|thumb|left]] The phenomenon of polarization arises when wave motion can occur simultaneously in two [[orthogonal]] directions. [[Transverse wave]]s can be polarized, for instance. When polarization is used as a descriptor without qualification, it usually refers to the special, simple case of [[linear polarization]]. A transverse wave is linearly polarized if it oscillates in only one direction or plane. In the case of linear polarization, it is often useful to add the relative orientation of that plane, perpendicular to the direction of travel, in which the oscillation occurs, such as "horizontal" for instance, if the plane of polarization is parallel to the ground. [[Electromagnetic waves]] propagating in free space, for instance, are transverse; they can be polarized by the use of a [[polarizer|polarizing filter]]. Longitudinal waves, such as sound waves, do not exhibit polarization. For these waves there is only one direction of oscillation, that is, along the direction of travel. === Dispersion === [[File:Light dispersion conceptual waves.gif|thumb|right|270 px|Schematic of light being dispersed by a prism. Click to see animation.]] {{Main|Dispersion relation|Dispersion (optics)|Dispersion (water waves)}} Dispersion is the frequency dependence of the [[refractive index]], a consequence of the atomic nature of materials.<ref name=hecht>{{Cite book |last=Hecht |first=Eugene |title=Optics |date=1998 |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0-201-83887-9 |edition=3 |location=Reading, Mass. Harlow}}</ref>{{rp|p=67}} A wave undergoes dispersion when either the [[phase velocity]] or the [[group velocity]] depends on the wave frequency. Dispersion is seen by letting white light pass through a [[prism (optics)|prism]], the result of which is to produce the spectrum of colors of the rainbow. [[Isaac Newton]] was the first to recognize that this meant that white light was a mixture of light of different colors.<ref name=hecht/>{{rp|p=190}} === Doppler effect === {{main|Doppler effect}} The Doppler effect or Doppler shift is the change in [[frequency]] of a wave in relation to an observer who is moving relative to the wave source.<ref name="Giordano">{{cite book | last1 = Giordano | first1 = Nicholas | title = College Physics: Reasoning and Relationships | publisher = Cengage Learning | date = 2009 | pages = 421–424 | url = https://books.google.com/books?id=BwistUlpZ7cC&pg=PA424 | isbn = 978-0534424718 }}</ref> It is named after the [[Austria]]n physicist [[Christian Doppler]], who described the phenomenon in 1842. == Mechanical waves == {{Main|Mechanical wave}} A mechanical wave is an oscillation of [[matter]], and therefore transfers energy through a [[transmission medium|medium]].<ref>Giancoli, D. C. (2009) Physics for scientists & engineers with modern physics (4th ed.). Upper Saddle River, N.J.: Pearson Prentice Hall.</ref> While waves can move over long distances, the movement of the medium of transmission—the material—is limited. Therefore, the oscillating material does not move far from its initial position. Mechanical waves can be produced only in media which possess [[Elasticity (physics)|elasticity]] and [[inertia]]. There are three types of mechanical waves: [[transverse wave]]s, [[longitudinal wave]]s, and [[surface wave]]s. ===Waves on strings=== {{Main|String vibration}} {{unreferenced section|date=July 2026}} The transverse vibration of a string is a function of tension and inertia, and is constrained by the length of the string as the ends are fixed. This constraint limits the steady state modes that are possible, and thereby the frequencies. The speed of a transverse wave traveling along a [[vibrating string]] ({{mvar|v}}) is directly proportional to the square root of the [[Tension (mechanics)|tension]] of the string ({{mvar|T}}) over the [[linear mass density]] ({{mvar|μ}}): <math display="block"> v = \sqrt{\frac{T}{\mu}}, </math> where the linear density {{mvar|μ}} is the mass per unit length of the string. ===Acoustic waves=== {{Main|Acoustic wave}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Acoustic or [[sound]] waves are compression waves that propagate through gases, liquids, solids and plasmas. They travel at the speed given by: <math display="block"> v = \sqrt{\frac{B}{\rho_0}}, </math> or the square root of the adiabatic [[bulk modulus]] divided by the ambient density of the medium (see [[speed of sound]]). ===Gravity waves=== {{main|Gravity wave|Water waves}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[File:Shallow water wave.gif|thumb|right|400px]]Gravity waves are waves generated in a fluid medium or at the interface between two media when the force of gravity or buoyancy works to restore equilibrium. Surface waves on water are the most familiar example. *[[ripple tank|Ripples]] on the surface of a pond are actually a combination of transverse and longitudinal waves; therefore, the points on the surface follow orbital paths. *[[Inertial waves]], which occur in rotating fluids and are restored by the [[Coriolis effect]]. *[[Ocean surface wave]]s, which are perturbations that propagate through water. ===Body waves=== {{main|Body wave (seismology)}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Body waves travel through the interior of the medium along paths controlled by the material properties in terms of density and modulus (stiffness). The density and modulus, in turn, vary according to temperature, composition, and material phase. This effect resembles the refraction of light waves. Two types of particle motion result in two types of body waves: Primary and Secondary waves. === Seismic waves === {{Main|Seismic wave}} Seismic waves are waves of energy that travel through the Earth's layers, and are a result of earthquakes, volcanic eruptions, magma movement, large landslides and large man-made explosions that give out low-frequency acoustic energy. They include body waves—the primary ([[P wave]]s) and secondary waves ([[S wave]]s)—and surface waves, such as [[Rayleigh waves]], [[Love waves]], and [[Stoneley wave]]s.<ref>{{Cite web |title=seismic wave |url=https://www.britannica.com/science/seismic-wave |website=Britannica}}</ref> === Shock waves === [[File:Transonico-en.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|300 px|Formation of a shock wave by a plane]] {{Main|Shock wave}} A shock wave is a type of propagating disturbance. When a wave moves faster than the local [[speed of sound]] in a [[fluid]], it is a shock wave. Like an ordinary wave, a shock wave carries energy and can propagate through a medium; however, it is characterized by an abrupt, nearly discontinuous change in [[pressure]], [[temperature]] and [[density]] of the medium.<ref>{{citation | last = Anderson | first = John D. Jr. | title = Fundamentals of Aerodynamics | orig-year = 1984 | edition = 3rd | publisher = [[McGraw-Hill|McGraw-Hill Science/Engineering/Math]] |date=January 2001 | isbn = 978-0-07-237335-6 }}</ref> {{See also|Sonic boom|Cherenkov radiation}} ===Shear waves=== {{main|Shear wave}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Shear waves are body waves due to shear rigidity and inertia. They can only be transmitted through solids and to a lesser extent through liquids with a sufficiently high viscosity. === Gravitational waves === {{Main|Gravitational wave}} [[File:GravitationalWave CrossPolarization.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|Animation showing the effect of a cross-polarized gravitational wave on a ring of [[test particles]]]] [[gravitational radiation|Gravitational waves]] also travel through space. The first observation of gravitational waves was announced on 11 February 2016.<ref>{{cite web|title=Gravitational waves detected for 1st time, 'opens a brand new window on the universe'|url=http://www.cbc.ca/news/technology/ligo-gravitational-wave-1.3443697|publisher=Canadian Broadcasting Corporation|date=11 February 2016}}</ref> Gravitational waves are disturbances in the curvature of [[spacetime]], predicted by Einstein's theory of [[general relativity]]. === Other === * Waves of [[Traffic wave|traffic]], that is, propagation of different densities of motor vehicles, and so forth, which can be modeled as kinematic waves<ref name=Lighthill>{{cite journal |author1 = M.J. Lighthill | author1-link=James Lighthill |author2 = G.B. Whitham | author2-link=Gerald B. Whitham |year = 1955 |title = On kinematic waves. II. A theory of traffic flow on long crowded roads |journal = Proceedings of the Royal Society of London. Series A |volume = 229 | issue=1178 |pages = 281–345 |bibcode = 1955RSPSA.229..281L |doi = 10.1098/rspa.1955.0088 | s2cid=18301080 }}</ref><ref>{{cite journal |doi = 10.1287/opre.4.1.42 |author = P.I. Richards |year = 1956 |title = Shockwaves on the highway |journal = Operations Research |volume = 4 |issue = 1 |pages = 42–51 }}</ref> * [[metachronal rhythm|Metachronal wave]] refers to the appearance of a traveling wave produced by coordinated sequential actions. ==Electromagnetic waves== {{Main|Electromagnetic wave}} {{Further|Electromagnetic spectrum}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[File:Onde electromagnétique.png|class=skin-invert-image|thumb|right|300 px]] An electromagnetic wave consists of two waves that are oscillations of the [[electric field|electric]] and [[magnetic field|magnetic]] fields. An electromagnetic wave travels in a direction that is at right angles to the oscillation direction of both fields. In the 19th century, [[James Clerk Maxwell]] showed that, in [[vacuum]], the electric and magnetic fields satisfy the [[wave equation]] both with speed equal to that of the [[speed of light]]. From this emerged the idea that [[visible light|light]] is an electromagnetic wave. The unification of light and electromagnetic waves was experimentally confirmed by [[Heinrich Hertz|Hertz]] in the end of the 1880s. Electromagnetic waves can have different frequencies (and thus wavelengths), and are classified accordingly in wavebands, such as [[radio waves]], [[microwaves]], [[infrared]], [[visible light]], [[ultraviolet]], [[X-rays]], and [[gamma ray]]s. The range of frequencies in each of these bands is continuous, and the limits of each band are mostly arbitrary, with the exception of visible light, which must be visible to the normal human eye. == Quantum mechanical waves == {{Main|Schrödinger equation}} {{See also|Wave function}} ===Schrödinger equation=== {{unreferenced section|date=July 2026}} The [[Schrödinger equation]] describes the wave-like behavior of [[particle]]s in [[quantum mechanics]]. Solutions of this equation are [[wave function]]s which can be used to describe the probability density of a particle. === Dirac equation === The [[Dirac equation]] is a relativistic wave equation detailing electromagnetic interactions. Dirac waves accounted for the fine details of the hydrogen spectrum in a completely rigorous way. The wave equation also implied the existence of a new form of matter, antimatter, previously unsuspected and unobserved and which was experimentally confirmed. In the context of quantum field theory, the Dirac equation is reinterpreted to describe quantum fields corresponding to spin-{{frac|1|2}} particles. [[File:Wave packet (dispersion).gif|class=skin-invert-image|thumb|A propagating wave packet; in general, the ''envelope'' of the wave packet moves at a different speed than the constituent waves.<ref name=Fromhold>{{cite book |title = Quantum Mechanics for Applied Physics and Engineering |author = A.T. Fromhold |chapter = Wave packet solutions |pages = 59 ''ff'' |quote = (p. 61) ...the individual waves move more slowly than the packet and therefore pass back through the packet as it advances |chapter-url = https://books.google.com/books?id=3SOwc6npkIwC&pg=PA59 |isbn = 978-0-486-66741-6 |publisher = Courier Dover Publications |year = 1991 |edition = Reprint of Academic Press 1981 }}</ref>]] === de Broglie waves === {{Main|Wave packet|Matter wave}} [[Louis de Broglie]] postulated that all particles with [[momentum]] have a wavelength <math display="block">\lambda = \frac{h}{p},</math> where {{math|''h''}} is the [[Planck constant]], and {{mvar|p}} is the magnitude of the [[momentum]] of the particle. This hypothesis was at the basis of [[quantum mechanics]]. Nowadays, this wavelength is called the [[de Broglie wavelength|de&nbsp;Broglie wavelength]]. For example, the [[electron]]s in a [[cathode-ray tube|CRT]] display have a de&nbsp;Broglie wavelength of about {{val|e=13|u=m}}. A wave representing such a particle traveling in the {{mvar|k}}-direction is expressed by the wave function as follows: <math display="block">\psi (\mathbf{r}, \, t=0) = A e^{i\mathbf{k \cdot r}} , </math> where the wavelength is determined by the [[wave vector]] {{math|'''k'''}} as: <math display="block"> \lambda = \frac {2 \pi}{k} , </math> and the momentum by: <math display="block"> \mathbf{p} = \hbar \mathbf{k} . </math> However, a wave like this with definite wavelength is not localized in space, and so cannot represent a particle localized in space. To localize a particle, de&nbsp;Broglie proposed a superposition of different wavelengths ranging around a central value in a [[wave packet]],<ref name=Marton>{{cite book |title = Advances in Electronics and Electron Physics |page = 271 |chapter-url = https://books.google.com/books?id=g5q6tZRwUu4C&pg=PA271 |isbn = 978-0-12-014653-6 |year = 1980 |publisher = Academic Press |volume = 53 |editor1=L. Marton |editor2=Claire Marton |author = Ming Chiang Li |chapter = Electron Interference }}</ref> a waveform often used in [[quantum mechanics]] to describe the [[wave function]] of a particle. In a wave packet, the wavelength of the particle is not precise, and the local wavelength deviates on either side of the main wavelength value. In representing the wave function of a localized particle, the [[wave packet]] is often taken to have a [[Gaussian function|Gaussian shape]] and is called a ''Gaussian wave packet''.<ref name=wavepacket>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=7qCMUfwoQcAC&pg=PA60 |title = Quantum Mechanics |author1=Walter Greiner |author2=D. Allan Bromley |page = 60 |isbn = 978-3-540-67458-0 |edition = 2 |year = 2007 |publisher = Springer }}</ref><ref>{{cite book |title = Electronic basis of the strength of materials |author = John Joseph Gilman |url = https://books.google.com/books?id=YWd7zHU0U7UC&pg=PA57 |page = 57 |year = 2003 |isbn = 978-0-521-62005-5 |publisher = Cambridge University Press }}</ref><ref>{{cite book |title = Principles of quantum mechanics |author = Donald D. Fitts |url = https://books.google.com/books?id=8t4DiXKIvRgC&pg=PA17 |page = 17 |isbn = 978-0-521-65841-6 |publisher = Cambridge University Press |year = 1999 }}</ref> Gaussian wave packets also are used to analyze water waves.<ref name=Mei>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=WHMNEL-9lqkC&pg=PA47 | page = 47 |author = Chiang C. Mei |author-link=Chiang C. Mei |title = The applied dynamics of ocean surface waves |isbn = 978-9971-5-0789-3 |year = 1989 |edition = 2nd |publisher = World Scientific }}</ref> For example, a Gaussian wavefunction {{math|''ψ''}} might take the form:<ref name="Bromley">{{cite book |last1=Greiner |first1=Walter |url=https://books.google.com/books?id=7qCMUfwoQcAC&pg=PA60 |title=Quantum Mechanics |last2=Bromley |first2=D. Allan |publisher=Springer |year=2007 |isbn=978-3-540-67458-0 |edition=2nd |page=60}}</ref> <math display="block"> \psi(x,\, t{=}0) = A \exp \left( -\frac{x^2}{2\sigma^2} + i k_0 x \right) , </math> at some initial time {{math|1=''t'' = 0}}, where the central wavelength is related to the central wave vector {{math|''k''<sub>0</sub>}} as {{math|1=''λ''<sub>0</sub> = 2''π'' / ''k''<sub>0</sub>}}. It is well known from the theory of [[Fourier analysis]],<ref name=Brandt> {{cite book |page = 23 |url = https://books.google.com/books?id=VM4GFlzHg34C&pg=PA23 |title = The picture book of quantum mechanics |author1=Siegmund Brandt |author2=Hans Dieter Dahmen |isbn = 978-0-387-95141-6 |year = 2001 |edition = 3rd |publisher = Springer }} </ref> or from the [[Heisenberg uncertainty principle]] (in the case of quantum mechanics) that a narrow range of wavelengths is necessary to produce a localized wave packet, and the more localized the envelope, the larger the spread in required wavelengths. The [[Fourier transform]] of a Gaussian is itself a Gaussian.<ref name=Gaussian> {{cite book |title = Modern mathematical methods for physicists and engineers |author = Cyrus D. Cantrell |page = [https://archive.org/details/modernmathematic0000cant/page/677 677] |url = https://archive.org/details/modernmathematic0000cant |url-access = registration |isbn = 978-0-521-59827-9 |publisher = Cambridge University Press |year = 2000 }} </ref> Given the Gaussian: <math display="block">f(x) = e^{-x^2 / \left(2\sigma^2\right)} , </math> the Fourier transform is: <math display="block">\tilde{ f}\!(k) = \sigma e^{-\sigma^2 k^2 / 2} . </math> The Gaussian in space therefore is made up of waves: <math display="block">f(x) = \frac{1}{\sqrt{2 \pi}} \int_{-\infty}^{\infty} \tilde{f}\!(k) \, e^{ikx} \ dk ; </math> that is, a number of waves of wavelengths {{mvar|λ}} such that {{math|1=''kλ'' = 2''π''}}. The parameter {{mvar|σ}} decides the spatial spread of the Gaussian along the {{mvar|x}}-axis, while the Fourier transform shows a spread in [[wave vector]] {{math|'''k'''}} determined by {{math|1/''σ''}}. That is, the smaller the extent in space, the larger the extent in {{mvar|k}}, and hence in {{math|1=''λ'' = 2''π''/''k''}}. ==پڻ ڏسو== * [[Index of wave articles]] [[طبيعيات|فزڪس]] ۾، لهر يا ڦڙڪو [[توانائي]] جو هڪ روپ آهي. هڪ لهر توانائي کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪري ٿي. ڦڙڪو هڪ [[سنڌي ٻولي]] جو لفظ آهي. ڦڙڪو جو مطلب آهي لهر، پر اها [[واء]] جي لهر آهي. [[فائل:Light_dispersion_conceptual_waves.gif|thumb|400x400 عڪسلون]] [[فائل:Shallow_water_wave.gif|ساڄو|thumb|400x400 عڪسلون|پاڻي جي لهر يا موج]] === Waves in general === {{columns-list| * [[Mechanical wave]], in media transmission * [[Wave equation]], general * [[Wave interference]], a phenomenon in which two waves superpose to form a resultant wave * [[Wave Motion (journal)|''Wave Motion'' (journal)]], a scientific journal * [[Wavefront]], an advancing surface of wave propagation }} ==== Parameters ==== {{columns-list| * [[Frequency]] * [[Phase (waves)]], offset or angle of a sinusoidal wave function at its origin * [[Standing wave ratio]], in telecommunications * [[Wavelength]] * [[Wavenumber]] }} ==== Waveforms ==== {{columns-list| * [[Creeping wave]], a wave diffracted around a sphere * [[Evanescent field]] * [[Longitudinal wave]] * [[Periodic travelling wave]] * [[Sine wave]] * [[Square wave (waveform)|Square wave]] * [[Standing wave]] * [[Transverse wave]] }} === Electromagnetic waves === {{columns-list| * [[Dyakonov surface wave]] * [[Dyakonov–Voigt wave]] * [[Earth–ionosphere waveguide]], in radio transmission * [[Electromagnetic radiation]] * [[Electromagnetic wave equation]], describes electromagnetic wave propagation * [[Microwave]], a form of electromagnetic radiation }} === In fluids === {{cols}} * [[Airy wave theory]], in fluid dynamics * [[Capillary wave]], in fluid dynamics * [[Cnoidal wave]], in fluid dynamics * [[Edge wave]], a surface gravity wave fixed by refraction against a rigid boundary * [[Faraday wave]], a type of wave in liquids * [[Gravity wave]], in fluid dynamics * [[Internal wave]], a wave within a fluid medium * [[Shock wave]], in aerodynamics * Sound wave, a wave of [[sound]] through a medium such as air or water * Tidal wave, a scientifically incorrect name for a [[tsunami]] * [[Tollmien–Schlichting wave]], in fluid dynamics * [[Wind wave]] {{colend}} === In quantum mechanics === {{columns-list| * [[Bloch's theorem]] * [[Matter wave]] * [[Pilot wave theory]], in Bohmian mechanics * [[Wave function]] * [[Wave packet]] * [[Wave–particle duality]] }} === In relativity === {{columns-list| * [[Gravitational wave]], in relativity theory * [[Relativistic wave equations]], wave equations that consider special relativity * [[pp-wave spacetime]], a set of exact solutions to Einstein's field equation }} === Other specific types of waves === {{cols}} * [[Alfvén wave]], in plasma physics * [[Atmospheric wave]], a periodic disturbance in the fields of atmospheric variables * [[Fir wave]], a forest configuration * [[Lamb waves]], in solid materials * [[Rayleigh wave]], surface acoustic waves that travel on solids * [[Spin wave]], in magnetism * [[Spin density wave]], in solid materials * [[Trojan wave packet]], in particle science * [[Waves in plasmas]], in plasma physics {{colend}} === Related topics === {{cols}} * [[Absorption (electromagnetic radiation)]] * [[Antenna (radio)]] * [[Beat (acoustics)]] * [[Branched flow]] * [[Cymatics]] * [[Diffraction]] * [[Dispersion (water waves)]] * [[Doppler effect]] * [[Envelope detector]] * [[Fourier transform]] for computing periodicity in evenly spaced data * [[Group velocity]] * [[Harmonic]] * [[Huygens–Fresnel principle]] * [[Index of wave articles]] * [[Inertial wave]] * [[Least-squares spectral analysis]] for computing periodicity in unevenly spaced data * [[List of waves named after people]] * [[Phase velocity]] * [[Photon]] * [[Polarization (physics)]] * [[Propagation constant]] * [[Radio propagation]] * [[Ray (optics)]] * [[Reaction–diffusion system]] * [[Reflection (physics)]] * [[Refraction]] * [[Resonance]] * [[Ripple tank]] * [[Rogue wave]] * [[Scattering]] * [[Shallow water equations]] * [[John N. Shive#Shive wave machine|Shive wave machine]] * [[Sound]] * [[Standing wave]] * [[Transmission medium]] * [[Velocity factor]] * [[Wave equation]] * [[Wave power]] * [[Wave turbulence]] * [[Wind wave]] * [[Wind wave#Formation]] {{colend}} == References == {{reflist}} == Sources == {{refbegin}} * {{cite book |last1 = Fleisch |first1 = D. |last2 = Kinnaman |first2 = L. |year = 2015 |title = A student's guide to waves |location = Cambridge|publisher = Cambridge University Press |isbn = 978-1107643260 |bibcode = 2015sgw..book.....F }} * {{cite book|last1=Campbell|first1=Murray|title=The musician's guide to acoustics|year=2001|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0198165057|edition=Repr.|last2=Greated |first2=Clive}} * {{cite book |first = A.P. |last = French |title = Vibrations and Waves (M.I.T. Introductory physics series) |publisher = Nelson Thornes |year = 1971 |isbn = 978-0-393-09936-2 |oclc = 163810889 }} * {{cite book |last = Hall |first = D.E. |year = 1980 |title = Musical Acoustics: An Introduction |location = Belmont, CA |publisher = Wadsworth Publishing Company |isbn = 978-0-534-00758-4 }}. * {{cite book|last=Hunt|first=Frederick Vinton |title=Origins in acoustics.|year=1978|publisher=Published for the Acoustical Society of America through the American Institute of Physics|location=Woodbury, NY|isbn=978-0300022209}} * {{cite book |last1 = Ostrovsky |first1 = L.A. |last2 = Potapov |first2 = A.S. |year = 1999 |title = Modulated Waves, Theory and Applications |location = Baltimore |publisher = The Johns Hopkins University Press |isbn = 978-0-8018-5870-3 }}. * {{Cite book | publisher = Academic Press | isbn = 9780123846532 | last1 = Griffiths | first1 = G. | first2 = W.E. | last2 = Schiesser | title = Traveling Wave Analysis of Partial Differential Equations: Numerical and Analytical Methods with Matlab and Maple | year = 2010 }} * Crawford jr., Frank S. (1968). ''Waves (Berkeley Physics Course, Vol. 3)'', McGraw-Hill, {{ISBN|978-0070048607}} [https://archive.org/details/Waves_371 Free online version] * {{cite book |author=A. E. H. Love |author-link=Augustus Edward Hough Love |title=A Treatise on The Mathematical Theory of Elasticity |year=1944 |url=https://archive.org/details/treatiseonmathem0000love|url-access=registration|publisher=[[Dover Publications|Dover]] |location=New York }} * {{cite web |author=E.W. Weisstein |url=http://scienceworld.wolfram.com/physics/WaveVelocity.html |title=Wave velocity |work=[[ScienceWorld]] |access-date=2009-05-30 }} {{refend}} == External links == {{Sister project links| wikt=wave | commons=Wave | b=no | n=no | q=Wave | s=no | v=no | voy=no | species=no | d=no}} * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_51.html The Feynman Lectures on Physics: Waves] * [http://www.scholarpedia.org/article/Linear_and_nonlinear_waves Linear and nonlinear waves] * [https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html Science Aid: Wave properties – Concise guide aimed at teens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904042222/https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html |date=2019-09-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=DovunOxlY1k "AT&T Archives: Similarities of Wave Behavior"] demonstrated by J.N. Shive of Bell Labs (video on [[YouTube]]) {{Velocities of Waves}} {{Patterns in nature}} {{Authority control}} [[Category:Waves| ]] [[Category:Differential equations]] [[Category:Articles containing video clips]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links| wikt=wave | commons=Wave | b=no | n=no | q=Wave | s=no | v=no | voy=no | species=no | d=no}} * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_51.html The Feynman Lectures on Physics: Waves] * [http://www.scholarpedia.org/article/Linear_and_nonlinear_waves Linear and nonlinear waves] * [https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html Science Aid: Wave properties – Concise guide aimed at teens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904042222/https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html |date=2019-09-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=DovunOxlY1k "AT&T Archives: Similarities of Wave Behavior"] demonstrated by J.N. Shive of Bell Labs (video on [[YouTube]]) {{Authority control}} [[زمرو:موجون| ]] [[زمرو:لهرون]] [[زمرو:تفاواتي مساواتون]] [[زمرو:فطرت ۾ شڪليون]] [[زمرو:ارضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:رياضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:سامونڊي سائنس جون اصطلاحون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] n1n3g57pdd77olmdgvidms44k9w9ghq 412048 412043 2026-09-14T04:42:00Z Ibne maryam 17680 /* */ 412048 wikitext text/x-wiki {{Short description|Dynamic disturbance in a medium or field}} {{About|لهر هڪ طبعي مظهر |هٿ هلائڻ لاء ڏسو |Waving|other uses|Wave (disambiguation)|and|Wave motion (disambiguation)}} {{redirect|لهر}} [[File:2006-01-14 Surface waves.jpg|thumb|پاڻيءَ جي مٿاڇري تي لهرون، جيڪي پاڻيءَ ۾ ننڍيون لهرون (<small>ripples</small>) ٺاهين ٿيون]] [[علم رياضيات|رياضيات]] ۽ [[طبعي سائنس]] ۾، '''لهر''' هڪ يا وڌيڪ مقدارن ۾ پکڙجندڙ متحرڪ خلل (يعني توازن واري حالت مان تبديلي) کي چئبو آهي. [[دوري لهرون]] (<small>periodic</small> <small>waves</small>) ڪنهن خاص [[فريڪوئنسي]] تي توازن (يا سڪون) واري قدر جي چوڌاري بار بار حرڪت ڪنديون آهن. جڏهن لهر جي پوري شڪل هڪ طرف حرڪت ڪري ٿي، ته ان کي "هلندڙ لهر" (<small>traveling</small> <small>wave</small>) چيو ويندو آهي؛ ان جي برعڪس، مخالف طرفن ۾ هلندڙ ٻه هڪجهڙي ۽ مٿان چڙهيل (<small>superimposed</small>) دوري لهرون ملي ڪري "ساڪت لهرون" (<small>standing wave</small>) يا "بيهڪ واري لهر" ٺاهينديون آهن. ساڪت لهرن ۾، وائبريشن يا ڏڪڻ جي وسعت (<small>amplitude</small>) ڪجهه هنڌن تي بلڪل گهٽ يا صفر هوندي آهي، جن کي (<small>nulls</small>) چيو ويندو آهي. فزڪس ۾ عام طور تي ٻن قسمن جي لهرن: [[ميڪانيات|ميڪاني]] (<small>mechanical</small>) ۽ [[برقناطيسيت|برقناطيسي]] (<small>electromagnetic</small>) لهرن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي ميڪاني لهر ۾، [[دٻاءُ (فزڪس)|دٻاءُ]] (<small>stress</small>) ۽ ڇڪاءُ (<small>strain</small>) جا ميدان ميڪاني توازن جي چوڌاري حرڪت ڪندا آهن. ميڪاني لهر ڪنهن طبعي وچولي (<small>medium</small>) ۾ مقامي تبديلي يا بگاڙ (<small>strain</small>) هوندي آهي، جيڪا ذرڙي کان ذرڙي تائين پکڙجي ٿي؛ اهو عمل مقامي دٻاءُ پيدا ڪرڻ ذريعي ٿيندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ڀرپاسي وارن ذرڙن ۾ به ڇڪاءُ پيدا ٿيندو آهي. مثال طور، آواز جون لهرون مقامي دٻاءُ ۽ ذرڙن جي حرڪت ۾ تبديليون آهن جيڪي ڪنهن وچولي مان گذرندي اڳتي وڌن ٿيون. ميڪاني لهرن جا ٻيا مثال زلزلي جون لهرون (<small>seismic waves</small>)، [[ڪشش ثقل]] جون لهرون (<small>gravitational waves</small>)، مٿاڇري واريون لهرون ۽ تارن جي ڏڪڻ (<small>string</small> <small>vibrations</small>) آهن. برقناطيسي لهر، جهڙوڪ روشني ۾، [[بجلي|برقي]] ۽ [[مقناطيسي ميدان|مقناطيسي ميدانن]] جي وچ ۾ لاڳاپو (<small>coupling</small>) ميڪسويل جي مساواتن مطابق انهن ميدانن تي مشتمل لهرن جي پکيڙ کي برقرار رکي ٿو. برقي مقناطيسي لهرون [[وٿي|خلا]] (<small>vacuum</small>) ۽ ڪجهه ڊائي اليڪٽرڪ (<small>dielectric</small>) ذريعن مان گذري سگهن ٿيون (انهن موج جي ڊيگهه وارن علائقن ۾ جتي اهي شفاف سمجهيون وڃن ٿيون). برقي مقناطيسي لهرن کي انهن جي فريڪوئنسي يا موج جي ڊيگهه (<small>wavelength</small>) جي بنياد تي مختلف نالن سان سڃاتو وڃي ٿو، جن ۾ ريڊيو لهرون، [[انفرا ريڊ|انفراريڊ شعاع]]، ٽيراهرٽز لهرون، ڏسڻ جوڳي روشني، [[الٽرا وائلٽ|الٽرا وائلٽ شعاع]]، [[ايڪس ري|ايڪس-ريز]] ۽ گاما شعاع شامل آهن. ٻين قسمن جي لهرن ۾ ڪشش ثقل لهرون، جيڪيون [[خلا-وقت تسلسل]] (<small>space-time</small>) ۾ خلل آهن ۽ [[نسبت جو نظريو|عام نسبتن جي نظريي]] (<small>general</small> <small>relativity</small>) جي اصولن مطابق پکڙجن ٿيون؛ ان کان علاوه گرمي جي پکيڙ واريون لهرون (<small>heat diffusion waves</small>)؛ پلازما لهرون جيڪي ميڪانياتي تبديلين ۽ برقي مقناطيسي ميدانن کي ملائين ٿيون؛ ري ايڪشن-ڊفيوژن لهرون، جيئن ته ”بيلوسوف-زابوٽنسڪي“ (<small>Belousov</small>–<small>Zhabotinsky</small>) واري عمل ۾؛ ۽ ٻيون ڪيتريون ئي قسمون شامل آهن. . ميڪاني ۽ برقناطيسي (<small>electromagnetic</small>) موجون [[توانائي]]، <ref>{{Harv|Hall|1980| p=8}}</ref> مومينٽم (<small>momentum</small>) ۽ [[اطلاع|معلومات]] جي منتقلي ڪن ٿيون. مائع واري وچولي (<small>medium</small>) ۾ هلندڙ موجن جي صورت ۾، [[مادو|مادي]] جي منتقلي به ٿي سگهي ٿي (ڏسو: اسٽوڪس ڊرفٽ / <small>Stokes drift</small>). رياضيات ۽ [[اليڪٽرانڪس]] ۾ موجن جو مطالعو "سگنلز" طور ڪيو ويندو آهي.<ref>Pragnan Chakravorty, "What Is a Signal? [Lecture Notes]",&nbsp;IEEE ''Signal Processing Magazine'', vol. 35, no. 5, pp. 175–177, Sept. 2018.&nbsp;{{doi|10.1109/MSP.2018.2832195}}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه موجن جا "لفافا" (<small>envelopes</small>) هوندا آهن جيڪي بلڪل به حرڪت نٿا ڪن، جيئن ته "هائيڊرولڪ جمپ" ۽ "ساڪت موجون" (<small>standing waves</small>) - جيڪيون موسيقيءَ لاءِ بنيادي حيثيت رکن ٿيون.[[File:Santos E et al Neuroimage 2014 .gif|thumb|دماغي ڪارٽيڪس تي حياتياتي لهرن جي پکڙجڻ جو مثال، ڊيپولرائيزيشن کي پکيڙڻ جو هڪ مثال<ref>{{Cite journal|last1=Santos|first1=Edgar|last2=Schöll|first2=Michael|last3=Sánchez-Porras|first3=Renán|last4=Dahlem|first4=Markus A.|last5=Silos|first5=Humberto|last6=Unterberg|first6=Andreas|last7=Dickhaus|first7=Hartmut|last8=Sakowitz|first8=Oliver W.|date=2014-10-01|title=Radial, spiral and reverberating waves of spreading depolarization occur in the gyrencephalic brain|journal=NeuroImage|volume=99|pages=244–255|doi=10.1016/j.neuroimage.2014.05.021|issn=1095-9572|pmid=24852458|s2cid=1347927}}</ref>]] هڪ طبعي لهر (<small>physical wave</small>) جو ميدان تقريبن هميشه [[وٿي|خلا]] جي ڪجهه محدود علائقي تائين محدود هوندو آهي، جنهن کي ان جو ڊومين سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[زلزلو|زلزلي]] مان پيدا ٿيندڙ زلزلي جون لهرون صرف [[ڌرتي|ڌرتيءَ]] جي اندروني ۽ مٿاڇري ۾ اهم آهن، تنهن ڪري انهن کي ان کان ٻاهر نظرانداز ڪري سگهجي ٿو. بهرحال، لامحدود ڊومين سان لهرون، جيڪي پوري خلا تي پکڙيل آهن، عام طور تي رياضيات (<small>Mathematics</small>) ۾ پڙهايون وينديون آهن، ۽ محدود ڊومين ۾ جسماني لهرن کي سمجهڻ لاءِ تمام قيمتي اوزار آهن. هڪ مستوي (<small>plane</small>) جي لهر هڪ اهم رياضياتي مثالي لهر آهي جتي خلل ڪنهن به (لامحدود) مستوي سان گڏ، عام طور تي سفر جي هڪ مخصوص رخ تائين، هڪجهڙائي رکي ٿو. رياضياتي طور تي، سڀ کان سادي لهر هڪ سائنوسائيڊل مستوي جي لهر آهي جنهن ۾ ڪنهن به نقطي تي فيلڊ هڪ فريڪوئنسي تي سادي هارمونڪ حرڪت جو تجربو ڪري ٿو. لڪير واري ميڊيا ۾، پيچيده لهرن کي عام طور تي ڪيترن ئي سائنوسائيڊل مستوين جي لهرن جي مجموعن جي طور تي ختم ڪري سگهجي ٿو جن ۾ مختلف طرفن جي ڦهلائو (<small>propagation</small>) ۽/يا مختلف [[فريڪوئنسي|تعدد]] هوندا آهن. هڪ مستوي جي لهر کي ٽرانسورس لهر جي طور تي درجه بندي ڪيو ويندو آهي جيڪڏهن هر نقطي تي فيلڊ خلل کي ڦهلائو جي رخ (توانائي جي منتقلي جي رخ پڻ) جي عمودي ویڪٽر طرفان بيان ڪيو ويو آهي؛ يا طول واري لهر (<small>longitudinal wave</small>) جيڪڏهن اهي ويڪٽر ڦهلائو (<small>vector</small> <small>propagation</small>) جي رخ سان ترتيب ڏنل آهن. ميڪاني لهرن ۾ ٽرانسورس ۽ طول واري لهرون ٻئي شامل آهن؛ ٻئي طرف، برقناطيسي مستوي جون لهرون سختي سان ٽرانسورس آهن جڏهن ته سيال (جهڙوڪ هوا) ۾ آواز جون لهرون صرف طول واري ٿي سگهن ٿيون. ڦهلائو جي رخ جي نسبت هڪ اوسيليٽنگ فيلڊ جي طبعي رخ کي موج جي پولرائيزيشن پڻ چيو ويندو آهي، جيڪو هڪ اهم خاصيت ٿي سگهي ٿو. == Mathematical description == ===Single waves=== {{See also|Solitary wave (disambiguation){{!}}Solitary wave}}{{unreferenced section|date=July 2026}}Mathematically, a wave is described by a [[function (mathematics)|function]] <math>F(x,t)</math> that maps a point in space and time onto a [[Field (physics)|field]]. For a [[scalar field]] its value is a number; for a [[vector field]] it is a [[Vector (mathematics and physics)|vector]]; in general a [[tensor field]] has a [[tensor]] value. The value of <math>x</math> is a point of space, specifically in the region where the wave is defined. In mathematical terms, it is usually a [[vector (mathematics)|vector]] in the [[analytic geometry|Cartesian three-dimensional space]] <math>\mathbb{R}^3</math>. However, in many cases one can ignore one dimension, and let <math>x</math> be a point of the Cartesian plane <math>\mathbb{R}^2</math>. This is the case, for example, when studying vibrations of a drum skin. One may even restrict <math>x</math> to a point of the Cartesian line <math>\R</math> – that is, the set of [[real number]]s. This is the case, for example, when studying vibrations in a [[string (music)|violin string]] or [[recorder (musical instrument)|recorder]]. The time <math>t</math>, on the other hand, is always assumed to be a [[scalar (physics)|scalar]]; that is, a real number. The value of <math>F(x,t)</math> can be any physical quantity of interest assigned to the point <math>x</math> that may vary with time. For example, if <math>F</math> represents the vibrations inside an elastic solid, the value of <math>F(x,t)</math> is usually a vector that gives the current displacement from <math>x</math> of the material particles that would be at the point <math>x</math> in the absence of vibration. For an electromagnetic wave, the value of <math>F</math> can be the [[electric field]] vector <math>\mathbf{E}</math>, or the [[magnetic field]] vector <math>\mathbf{H}</math>, or any related quantity, such as the [[Poynting vector]] <math>\mathbf{E} \times \mathbf{H}</math>. In [[fluid dynamics]], the value of <math>F(x,t)</math> could be the velocity vector of the fluid at the point <math>x</math>, or any scalar property like [[pressure]], [[temperature]], or [[density]]. In a chemical reaction, <math>F(x,t)</math> could be the concentration of some substance in the neighborhood of point <math>x</math> of the reaction medium. For any dimension <math>d</math> (1, 2, or 3), the wave's domain is then a [[subset]] <math>D</math> of <math>\mathbb{R}^d</math>, such that the function value <math>F(x,t)</math> is defined for any point <math>x</math> in <math>D</math>. For example, when describing the motion of a [[drumhead|drum skin]], one can consider <math>D</math> to be a [[disk (mathematics)|disk]] (circle) on the plane <math>\mathbb{R}^2</math> with center at the origin <math>(0,0)</math>, and let <math>F(x,t)</math> be the vertical displacement of the skin at the point <math>x</math> of <math>D</math> and at time <math>t</math>. ===Superposition=== {{main|Superposition principle}}{{unreferenced section|date=July 2026}} Waves of the same type are often superposed and encountered simultaneously at a given point in space and time. The properties at that point are the sum of the properties of each component wave at that point. In general, the velocities are not the same, so the wave form will change over time and space. === Wave spectrum === {{See also|Wind wave#Spectrum|Electromagnetic spectrum|Spectrum (physical sciences)}} A wave spectrum is a representation that describes how the energy of a sea surface (or wave field) is distributed across different wave frequencies (or wave numbers) and directions.<ref>{{Cite journal |last=Wyatt |first=Lucy R. |date=2015-10-02 |title=The Ocean Wave Directional Spectrum |url=https://tos.org/oceanography/article/the-ocean-wave-directional-spectrum |journal=Oceanography |volume=10 |issue=2 |pages=85–89 |doi=10.5670/oceanog.1997.31|doi-access=free }}</ref> Real ocean surfaces consist of many overlapping waves of different wavelengths, periods, amplitudes, and directions. A wave spectrum offers a statistical (spectral) description rather than tracking individual waves.<ref>{{Cite web |date=2024-06-10 |title=16.4: Ocean-Wave Spectra |url=https://geo.libretexts.org/Bookshelves/Oceanography/Introduction_to_Physical_Oceanography_(Stewart)/16%3A_Ocean_Waves/16.4%3A_Ocean-Wave_Spectra |access-date=2025-12-04 |website=Geosciences LibreTexts |language=en}}</ref> The observed sea-surface elevation at a point can be thought of as the sum (superposition) of many sinusoidal wave components; the wave spectrum quantifies how much energy is associated with each component.<ref>{{Citation |last=Folley |first=Matt |chapter=The Wave Energy Resource |date=2017 |title=Handbook of Ocean Wave Energy |series=Ocean Engineering & Oceanography |volume=7 |pages=43–79 |editor-last=Pecher |editor-first=Arthur |chapter-url=https://doi.org/10.1007/978-3-319-39889-1_3 |access-date=2025-12-04 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-319-39889-1_3 |isbn=978-3-319-39889-1 |editor2-last=Kofoed |editor2-first=Jens Peter|doi-access=free }}</ref> ===Wave families=== {{unreferenced section|date=July 2026}} Sometimes one is interested in a single specific wave. More often, however, one needs to understand a large set of possible waves; like all the ways that a drum skin can vibrate after being struck once with a [[drum stick]], or all the possible [[radar]] echoes one could get from an [[airplane]] that may be approaching an [[airport]]. In some of those situations, one may describe such a family of waves by a function <math>F(A,B,\ldots;x,t)</math> that depends on certain [[parameter]]s <math>A,B,\ldots</math>, besides <math>x</math> and <math>t</math>. Then one can obtain different waves – that is, different functions of <math>x</math> and <math>t</math> – by choosing different values for those parameters.[[File:Half-open pipe wave.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|Sound pressure standing wave in a half-open pipe playing the 7th harmonic of the fundamental (''n'' = 4)]]For example, the sound pressure inside a [[recorder (musical instrument)|recorder]] that is playing a "pure" note is typically a [[standing wave]], that can be written as <math display="block">F(A,L,n,c;x,t) = A \left(\cos 2\pi x\frac{2 n - 1}{4 L}\right) \left(\cos 2\pi c t\frac{2n - 1}{4 L}\right)</math> The parameter <math>A</math> defines the amplitude of the wave (that is, the maximum sound pressure in the bore, which is related to the loudness of the note); <math>c</math> is the speed of sound; <math>L</math> is the length of the bore; and <math>n</math> is a positive integer (1,2,3,...) that specifies the number of [[standing wave|nodes]] in the standing wave. (The position <math>x</math> should be measured from the [[wind instrument|mouthpiece]], and the time <math>t</math> from any moment at which the pressure at the mouthpiece is maximum. The quantity <math>\lambda = 4L/(2 n - 1)</math> is the [[wavelength]] of the emitted note, and <math>f = c/\lambda</math> is its [[frequency]].) Many general properties of these waves can be inferred from this general equation, without choosing specific values for the parameters. As another example, it may be that the vibrations of a drum skin after a single strike depend only on the distance <math>r</math> from the center of the skin to the strike point, and on the strength <math>s</math> of the strike. Then the vibration for all possible strikes can be described by a function <math>F(r,s;x,t)</math>. Sometimes the family of waves of interest has infinitely many parameters. For example, one may want to describe what happens to the temperature in a metal bar when it is initially heated at various temperatures at different points along its length, and then allowed to cool by itself in vacuum. In that case, instead of a scalar or vector, the parameter would have to be a function <math>h</math> such that <math>h(x)</math> is the initial temperature at each point <math>x</math> of the bar. Then the temperatures at later times can be expressed by a function <math>F</math> that depends on the function <math>h</math> (that is, a [[operator (mathematics)|functional operator]]), so that the temperature at a later time is <math>F(h;x,t)</math> ===Differential wave equations=== {{unreferenced section|date=July 2026}}Another way to describe and study a family of waves is to give a mathematical equation that, instead of explicitly giving the value of <math>F(x,t)</math>, only constrains how those values can change with time. Then the family of waves in question consists of all functions <math>F</math> that satisfy those constraints – that is, all [[solution (mathematics)|solutions]] of the equation. This approach is extremely important in physics, because the constraints usually are a consequence of the physical processes that cause the wave to evolve. For example, if <math>F(x,t)</math> is the temperature inside a block of some [[homogeneous]] and [[isotropic]] solid material, its evolution is constrained by the [[partial differential equation]] <math display="block">\frac{\partial F}{\partial t}(x,t) = \alpha \left(\frac{\partial^2 F}{\partial x_1^2}(x,t) + \frac{\partial^2 F}{\partial x_2^2}(x,t) + \frac{\partial^2 F}{\partial x_3^2}(x,t) \right) + \beta Q(x,t)</math> where <math>Q(x,t)</math> is the heat that is being generated per unit of volume and time in the neighborhood of <math>x</math> at time <math>t</math> (for example, by chemical reactions happening there); <math>x_1,x_2,x_3</math> are the Cartesian coordinates of the point <math>x</math>; <math>\partial F/\partial t</math> is the (first) derivative of <math>F</math> with respect to <math>t</math>; and <math>\partial^2 F/\partial x_i^2</math> is the second derivative of <math>F</math> relative to <math>x_i</math>. (The symbol "<math>\partial</math>" is meant to signify that, in the derivative with respect to some variable, all other variables must be considered fixed.) This equation can be derived from the laws of physics that govern the [[heat diffusion|diffusion of heat]] in solid media. For that reason, it is called the [[heat equation]] in mathematics, even though it applies to many other physical quantities besides temperatures. For another example, we can describe all possible sounds echoing within a container of gas by a function <math>F(x,t)</math> that gives the pressure at a point <math>x</math> and time <math>t</math> within that container. If the gas was initially at uniform temperature and composition, the evolution of <math>F</math> is constrained by the formula <math display="block">\frac{\partial^2 F}{\partial t^2}(x,t) = \alpha \left(\frac{\partial^2 F}{\partial x_1^2}(x,t) + \frac{\partial^2 F}{\partial x_2^2}(x,t) + \frac{\partial^2 F}{\partial x_3^2}(x,t) \right) + \beta P(x,t)</math> Here <math>P(x,t)</math> is some extra compression force that is being applied to the gas near <math>x</math> by some external process, such as a [[loudspeaker]] or [[piston]] right next to it. This same differential equation describes the behavior of mechanical vibrations and electromagnetic fields in a homogeneous isotropic non-conducting solid. Note that this equation differs from that of heat flow only in that the left-hand side is <math>\partial^2 F/\partial t^2</math>, the second derivative of <math>F</math> with respect to time, rather than the first derivative <math>\partial F/\partial t</math>. Yet this small change makes a huge difference on the set of solutions <math>F</math>. This differential equation is called "the" [[wave equation]] in mathematics, even though it describes only one very special kind of waves. == Wave in elastic medium == <!--Still needs substantial cleanup below this point--> {{Main|Wave equation|d'Alembert's formula}} Consider a traveling [[transverse wave]] (which may be a [[pulse (physics)|pulse]]) on a string (the medium). Consider the string to have a single spatial dimension. Consider this wave as traveling [[File:Nonsinusoidal wavelength.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|200 px|Wavelength {{mvar|λ}} can be measured between any two corresponding points on a waveform.]] [[File:Superpositionprinciple.gif|class=skin-invert-image|thumb|Animation of two waves, the green wave moves to the right while blue wave moves to the left, the net red wave amplitude at each point is the sum of the amplitudes of the individual waves. Note that {{math|1=''f''(''x'', ''t'') + ''g''(''x'', ''t'') = ''u''(''x'', ''t'')}}. |left]] * in the <math>x</math> direction in space. For example, let the positive <math>x</math> direction be to the right, and the negative <math>x</math> direction be to the left. * with constant [[amplitude]] <math>u</math> * with constant velocity <math>v</math>, where <math>v</math> is ** independent of [[wavelength]] (no [[dispersion relation|dispersion]]) ** independent of amplitude ([[linear]] media, not [[Nonlinearity|nonlinear]]).<ref name=Helbig>{{cite book |title = Seismic waves and rays in elastic media |chapter-url = https://books.google.com/books?id=s7bp6ezoRhcC&pg=PA134 |pages = 131 ''ff'' |author = Michael A. Slawinski |chapter = Wave equations |isbn = 978-0-08-043930-3 |year = 2003 |publisher = Elsevier }}</ref><ref name=Ostrovsky>{{cite book |title = Modulated waves: theory and application |url = https://www.amazon.com/gp/product/0801873258 |author1=Lev A. Ostrovsky |author2=Alexander I. Potapov |name-list-style=amp |publisher = Johns Hopkins University Press |isbn = 978-0-8018-7325-6 |year = 2001 }}</ref> * with constant [[waveform]], or shape This wave can then be described by the two-dimensional functions {{unbulleted list | style = padding-left: 1.5em | <math>u(x,t) = F(x - v t)</math> (waveform <math>F</math> traveling to the right) | <math>u(x,t) = G(x + v t)</math> (waveform <math>G</math> traveling to the left) }} or, more generally, by [[d'Alembert's formula]]:<ref name=Graaf>{{cite book |title = Wave motion in elastic solids |last = Graaf |first= Karl F |edition = Reprint of Oxford 1975 |publisher = Dover |year = 1991 |url = https://books.google.com/books?id=5cZFRwLuhdQC |pages = 13–14 |isbn = 978-0-486-66745-4 }}</ref> <math display="block">u(x,t) = F(x - vt) + G(x + vt). </math> representing two component waveforms <math>F</math> and <math>G</math> traveling through the medium in opposite directions. A generalized representation of this wave can be obtained<ref>For an example derivation, see the steps leading up to eq. (17) in {{cite web |url = http://prism.texarkanacollege.edu/physicsjournal/wave-eq.html |title = Kinematic Derivation of the Wave Equation |last = Redfern |first= Francis |work = Physics Journal |access-date = 2012-12-11 |archive-date = 2013-07-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130724011045/http://prism.texarkanacollege.edu/physicsjournal/wave-eq.html |url-status = dead }}</ref> as the [[partial differential equation]] <math display="block">\frac{1}{v^2}\frac{\partial^2 u}{\partial t^2}=\frac{\partial^2 u}{\partial x^2}.</math> General solutions are based upon [[Duhamel's principle]].<ref name=Struwe>{{cite book |title = Geometric wave equations |author1=Jalal M. Ihsan Shatah |author2=Michael Struwe |chapter-url = https://books.google.com/books?id=zsasG2axbSoC&pg=PA37 |chapter = The linear wave equation |pages = 37''ff'' |isbn = 978-0-8218-2749-9 |year = 2000 |publisher = American Mathematical Society Bookstore }}</ref> === Wave forms === {{main|Waveform}} [[File:Waveforms.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|280 px|[[Sine wave|Sine]], [[Square wave (waveform)|square]], [[Triangle wave|triangle]] and [[Sawtooth wave|sawtooth]] waveforms]] The form or shape of {{math|''F''}} in [[d'Alembert's formula]] involves the argument {{math|''x'' − ''vt''}}. Constant values of this argument correspond to constant values of {{math|''F''}}, and these constant values occur if {{mvar|x}} increases at the same rate that {{math|''vt''}} increases. That is, the wave shaped like the function {{math|''F''}} will move in the positive {{mvar|x}}-direction at velocity {{mvar|v}} (and {{math|''G''}} will propagate at the same speed in the negative {{mvar|x}}-direction).<ref name=Lyons>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=WdPGzHG3DN0C&pg=PA128 |pages = 128 ''ff'' |title = All you wanted to know about mathematics but were afraid to ask |author = Louis Lyons |isbn = 978-0-521-43601-4 |publisher = Cambridge University Press |year = 1998 }}</ref> In the case of a periodic function {{math|''F''}} with period {{mvar|λ}}, that is, {{math|1=''F''(''x'' + ''λ'' − ''vt'') = ''F''(''x'' − ''vt'')}}, the periodicity of {{math|''F''}} in space means that a snapshot of the wave at a given time {{mvar|t}} finds the wave varying periodically in space with period {{mvar|λ}} (the [[wavelength]] of the wave). In a similar fashion, this periodicity of {{math|''F''}} implies a periodicity in time as well: {{math|1=''F''(''x'' − ''v''(''t'' + ''T'')) = ''F''(''x'' − ''vt'')}} provided {{math|1=''vT'' = ''λ''}}, so an observation of the wave at a fixed location {{mvar|x}} finds the wave undulating periodically in time with period {{math|1=''T'' = ''λ''/''v''}}.<ref name="McPherson0">{{cite book |title = Introduction to Macromolecular Crystallography |last = McPherson |first= Alexander |chapter-url = https://books.google.com/books?id=o7sXm2GSr9IC&pg=PA77 |page = 77 |chapter = Waves and their properties |isbn = 978-0-470-18590-2 |year = 2009 |edition = 2 |publisher = Wiley }}</ref> === Amplitude and modulation === {{Main|Amplitude modulation}} {{See also|Frequency modulation|Phase modulation}} [[File:Amplitudemodulation.gif|class=skin-invert-image|thumb|Amplitude modulation can be achieved through {{math|1=''f''(''x'',''t'') = 1.00×sin(2π/0.10×(''x''−1.00×''t''))}} and {{math|1=''g''(''x'',''t'') = 1.00×sin(2π/0.11×(''x''−1.00×''t''))}}. Only the resultant is visible to improve clarity of waveform.|left]] [[File:Wave packet.svg|class=skin-invert-image|right|thumb|Illustration of the ''envelope'' (the slowly varying red curve) of an amplitude-modulated wave. The fast varying blue curve is the ''carrier'' wave, which is being modulated.]] The amplitude of a wave may be constant (in which case the wave is a ''c.w.'' or ''[[continuous wave]]''), or may be ''modulated'' so as to vary with time and/or position. The outline of the variation in amplitude is called the ''envelope'' of the wave. Mathematically, the [[Amplitude modulation|modulated wave]] can be written in the form:<ref name=Jirauschek>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=6kOoT_AX2CwC&pg=PA9 |page = 9 |title = FEW-cycle Laser Dynamics and Carrier-envelope Phase Detection |author = Christian Jirauschek |isbn = 978-3-86537-419-6 |year = 2005 |publisher = Cuvillier Verlag }}</ref><ref name="Kneubühl">{{cite book |title = Oscillations and waves |author = Fritz Kurt Kneubühl |url = https://books.google.com/books?id=geYKPFoLgoMC&pg=PA365 |page = 365 |year = 1997 |isbn = 978-3-540-62001-3 |publisher = Springer }}</ref><ref name=Lundstrom>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=FTdDMtpkSkIC&pg=PA33 |page = 33 |author = Mark Lundstrom |isbn = 978-0-521-63134-1 |year = 2000 |title = Fundamentals of carrier transport |publisher = Cambridge University Press }}</ref> <math display="block">u(x,t) = A(x,t) \sin \left(kx - \omega t + \phi \right) , </math> where <math>A(x, t)</math> is the amplitude envelope of the wave, <math>k</math> is the ''[[wavenumber]]'' and <math>\phi</math> is the ''[[phase (waves)|phase]]''. If the [[group velocity]] <math>v_g</math> (see below) is wavelength-independent, this equation can be simplified as:<ref name=Chen>{{cite book |chapter-url = https://books.google.com/books?id=LxzWPskhns0C&pg=PA363 |author = Chin-Lin Chen |title = Foundations for guided-wave optics |page = 363 |chapter = §13.7.3 Pulse envelope in nondispersive media |isbn = 978-0-471-75687-3 |year = 2006 |publisher = Wiley }}</ref> <math display="block">u(x,t) = A(x - v_g t) \sin \left(kx - \omega t + \phi \right) , </math> showing that the envelope moves with the group velocity and retains its shape. Otherwise, in cases where the group velocity varies with wavelength, the pulse shape changes in a manner often described using an ''envelope equation''.<ref name=Chen/><ref name="Recami">{{cite book |last1=Longhi |first1=Stefano |title=Localized Waves |last2=Janner |first2=Davide |publisher=Wiley-Interscience |year=2008 |isbn=978-0-470-10885-7 |editor1=Hugo E. Hernández-Figueroa |page=329 |chapter=Localization and Wannier wave packets in photonic crystals |editor2=Michel Zamboni-Rached |editor3=Erasmo Recami |chapter-url=https://books.google.com/books?id=xxbXgL967PwC&pg=PA329}}</ref> ===Phase velocity and group velocity=== {{Main|Phase velocity|Group velocity}} {{See also|Envelope (waves)#Phase and group velocity}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[Image:Wave group.gif|class=skin-invert-image|thumb|The red square moves with the [[phase velocity]], while the green circles propagate with the [[group velocity]].|left]]There are two velocities that are associated with waves, the [[phase velocity]] and the [[group velocity]]. Phase velocity is the rate at which the [[phase (waves)|phase]] of the wave [[Wave propagation|propagates in space]]: any given phase of the wave (for example, the [[crest (physics)|crest]]) will appear to travel at the phase velocity. The phase velocity is given in terms of the [[wavelength]] {{mvar|λ}} (lambda) and [[Wave period|period]] {{mvar|T}} as <math display="block">v_\mathrm{p} = \frac{\lambda}{T}.</math>[[Image:Wave opposite-group-phase-velocity.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|A wave with the group and phase velocities going in different directions]]Group velocity is a property of waves that have a defined envelope, measuring propagation through space (that is, phase velocity) of the overall shape of the waves' amplitudes—modulation or envelope of the wave. ==Special waves== {{unreferenced section|date=July 2026}} ===Sine waves=== {{excerpt|Sine wave}} ===Plane waves=== {{Main|Plane wave}}A [[plane wave]] is a kind of wave whose value varies only in one spatial direction. That is, its value is constant on a plane that is perpendicular to that direction. Plane waves can be specified by a vector of unit length <math>\hat{\mathbf{n}}</math> indicating the direction that the wave varies in, and a wave profile describing how the wave varies as a function of the displacement along that direction (<math>\hat \mathbf{n} \cdot \mathbf{x}</math>) and time (<math>t</math>). Since the wave profile only depends on the position <math>\mathbf{x}</math> in the combination <math>\hat{\mathbf{n}} \cdot \mathbf{x}</math>, any displacement in directions perpendicular to <math>\hat n</math> cannot affect the value of the field. Plane waves are often used to model [[electromagnetic waves]] far from a source. For electromagnetic plane waves, the electric and magnetic fields themselves are transverse to the direction of propagation, and also perpendicular to each other. ===Standing waves=== {{Main|Standing wave|Acoustic resonance|Helmholtz resonance|Organ pipe}}[[File:Standing wave.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|300px|Standing wave. The red dots represent the wave [[Node (physics)|nodes]].]]A standing wave, also known as a ''stationary wave'', is a wave whose [[Envelope (waves)|envelope]] remains in a constant position. This phenomenon arises as a result of [[Interference (wave propagation)|interference]] between two waves traveling in opposite directions. The ''sum'' of two counter-propagating waves (of equal amplitude and frequency) creates a ''standing wave''. Standing waves commonly arise when a boundary blocks further propagation of the wave, thus causing wave reflection, and therefore introducing a counter-propagating wave. For example, when a [[violin]] string is displaced, transverse waves propagate out to where the string is held in place at the [[Bridge (instrument)|bridge]] and the [[Nut (string instrument)|nut]], where the waves are reflected back. At the bridge and nut, the two opposed waves are in [[antiphase]] and cancel each other, producing a [[node (physics)|node]]. Halfway between two nodes there is an [[antinode]], where the two counter-propagating waves ''enhance'' each other maximally. There is no net [[Energy transfer|propagation of energy]] over time.<gallery> Image:Standing waves on a string.gif|One-dimensional standing waves; the [[fundamental frequency|fundamental]] mode and the first 5 [[overtone]]s Image:Drum vibration mode01.gif|A two-dimensional [[Vibrations of a circular drum|standing wave on a disk]]; this is the fundamental mode. Image:Drum vibration mode21.gif|A [[Vibrations of a circular drum|standing wave on a disk]] with two nodal lines crossing at the center; this is an overtone.</gallery> ===Solitary waves=== {{Main|Soliton}}[[File:Soliton hydro.jpg|thumb|[[Solitary wave (water waves)|Solitary wave]] in a laboratory [[wave channel]]]]A '''soliton''' or '''solitary wave''' is a self-reinforcing [[wave packet]] that maintains its shape while it propagates at a constant velocity. Solitons are caused by a cancellation of [[nonlinearity|nonlinear]] and [[dispersion relation|dispersive effects]] in the medium. (Dispersive effects are a property of certain systems where the speed of a wave depends on its frequency.) Solitons are the solutions of a widespread class of weakly nonlinear dispersive [[partial differential equation]]s describing physical systems. == Physical properties == === Propagation=== Wave propagation is any of the ways in which waves travel. With respect to the direction of the [[oscillation]] relative to the propagation direction, we can distinguish between [[longitudinal wave]] and [[transverse wave]]s. [[Electromagnetic wave]]s propagate in [[vacuum]] as well as in material media. Propagation of other wave types such as sound may occur only in a [[transmission medium]]. ====Reflection of plane waves in a half-space==== {{further|Reflection coefficient}}{{unreferenced section|date=July 2026}}The propagation and reflection of plane waves—e.g. Pressure waves ([[P wave]]) or [[S-wave|Shear waves (SH or SV-waves)]] are phenomena that were first characterized within the field of classical [[seismology]], and are now considered fundamental concepts in modern [[seismic tomography]]. The analytical solution to this problem exists and is well known. The frequency domain solution can be obtained by first finding the [[Helmholtz decomposition]] of the displacement field, which is then substituted into the [[wave equation]]. From here, the [[Wave equation#Plane-wave eigenmodes|plane wave eigenmodes]] can be calculated.{{citation needed|date=May 2023}}{{clarify|Unintelligible to the ordinary reader|date=May 2023}} ==== SV wave propagation ==== [[File:SV wave propagation.gif|thumb|upright=1.4|The propagation of SV-wave in a homogeneous half-space (the horizontal displacement field)]] [[File:SV wave propagation y.gif|thumb|upright=1.4|The propagation of SV-wave in a homogeneous half-space (The vertical displacement field){{clarify|date=May 2023}}]] The analytical solution of SV-wave in a half-space indicates that the plane SV wave reflects back to the domain as a P and SV waves, leaving out special cases. The angle of the reflected SV wave is identical to the incidence wave, while the angle of the reflected P wave is greater than the SV wave. For the same wave frequency, the SV wavelength is smaller than the P wavelength. This fact has been depicted in this animated picture.<ref>The animations are taken from {{cite web | url = https://sites.google.com/a/utexas.edu/babakpoursartip/research | title = Topographic amplification of seismic waves | last = Poursartip | first = Babak | year = 2015 | department = UT Austin | access-date = 2023-02-24 | archive-date = 2017-01-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170109184014/https://sites.google.com/a/utexas.edu/babakpoursartip/research | url-status = dead }}</ref> ====P wave propagation==== {{unreferenced section|date=July 2026}} Similar to the SV wave, the P incidence, in general, reflects as the P and SV wave. There are some special cases where the regime is different.{{clarify|unintelligible to the ordinary reader|date=May 2023}} ===Wave velocity=== {{further|Phase velocity|Group velocity|Signal velocity}}{{unreferenced section|date=July 2026}} [[Image:Seismic wave prop mine.gif|thumb|upright=1.4|[[Seismic wave]] propagation in 2D modelled using [[FDTD]] method in the presence of a landmine]]Wave velocity is a general concept, of various kinds of wave velocities, for a wave's [[phase (waves)|phase]] and [[speed]] concerning energy (and information) propagation. The [[phase velocity]] is given as: <math display="block">v_\text{p} = \frac{\omega}{k},</math> where: * {{math|''v''<sub>p</sub>}} is the phase velocity (with SI unit m/s), * {{mvar|ω}} is the [[angular frequency]] (with SI unit rad/s), * {{mvar|k}} is the [[wavenumber]] (with SI unit rad/m). The phase speed gives you the speed at which a point of constant [[phase (waves)|phase]] of the wave will travel for a discrete frequency. The angular frequency {{mvar|ω}} cannot be chosen independently from the wavenumber {{mvar|k}}, but both are related through the [[dispersion relation]]ship: <math display="block">\omega = \Omega(k).</math> In the special case {{math|1=Ω(''k'') = ''ck''}}, with {{mvar|c}} a constant, the waves are called non-dispersive, since all frequencies travel at the same phase speed {{mvar|c}}. For instance [[electromagnetic wave]]s in [[vacuum]] are non-dispersive. In case of other forms of the dispersion relation, we have dispersive waves. The dispersion relationship depends on the medium through which the waves propagate and on the type of waves (for instance electromagnetic, [[sound wave|sound]] or [[ocean surface wave|water]] waves). The speed at which a resultant [[wave packet]] from a narrow range of frequencies will travel is called the [[group velocity]] and is determined from the [[gradient]] of the [[dispersion relation]]: <math display="block">v_\text{g} = \frac{\partial \omega}{\partial k}</math> In almost all cases, a wave is mainly a movement of energy through a medium. Most often, the group velocity is the velocity at which the energy moves through this medium.[[File:Light dispersion of a mercury-vapor lamp with a flint glass prism IPNr°0125.jpg|thumb|right|upright|Light beam exhibiting reflection, refraction, transmission and dispersion when encountering a prism]]Waves exhibit common behaviors under a number of standard situations, for example: ===Transmission and media=== {{Main|Rectilinear propagation|Transmittance|Transmission medium}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Waves normally move in a straight line (that is, rectilinearly) through a ''[[transmission medium]]''. Such media can be classified into one or more of the following categories: *A ''bounded medium'' if it is finite in extent, otherwise an ''unbounded medium'' *A ''linear medium'' if the amplitudes of different waves at any particular point in the medium can be added *A ''uniform medium'' or ''homogeneous medium'' if its physical properties are unchanged at different locations in space *An ''anisotropic medium'' if one or more of its physical properties differ in one or more directions *An ''isotropic medium'' if its physical properties are the ''same'' in all directions ===Absorption=== {{Main|Absorption (acoustics)|Absorption (electromagnetic radiation)}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Waves are usually defined in media which allow most or all of a wave's energy to propagate without [[Insertion loss|loss]]. However materials may be characterized as "lossy" if they remove energy from a wave, usually converting it into heat. This is termed "absorption." A material which absorbs a wave's energy, either in transmission or reflection, is characterized by a [[refractive index]] which is [[Complex number|complex]]. The amount of absorption will generally depend on the frequency (wavelength) of the wave, which, for instance, explains why objects may appear colored. ===Reflection=== {{Main|Reflection (physics)}} {{unreferenced section|date=July 2026}} When a wave strikes a reflective surface, it changes direction, such that the angle made by the [[incident ray|incident wave]] and line [[perpendicular|normal]] to the surface equals the angle made by the reflected wave and the same normal line. ===Refraction=== {{Main|Refraction}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[File:Wave refraction.gif|thumb|right|200 px|Sinusoidal traveling plane wave entering a region of lower wave velocity at an angle, illustrating the decrease in wavelength and change of direction (refraction) that results]] Refraction is the phenomenon of a wave changing its speed. Mathematically, this means that the size of the [[phase velocity]] changes. Typically, refraction occurs when a wave passes from one [[Transmission medium|medium]] into another. The amount by which a wave is refracted by a material is given by the [[refractive index]] of the material. The directions of incidence and refraction are related to the refractive indices of the two materials by [[Snell's law]]. ===Diffraction=== {{Main|Diffraction}} {{unreferenced section|date=July 2026}} A wave exhibits diffraction when it encounters an obstacle that bends the wave or when it spreads after emerging from an opening. Diffraction effects are more pronounced when the size of the obstacle or opening is comparable to the wavelength of the wave. ===Interference=== {{Main|Wave interference}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[Image:Two sources interference.gif|right|frame|Identical waves from two sources undergoing [[Interference (wave propagation)|interference]]. Observed at the bottom one sees 5 positions where the waves add in phase, but in between which they are out of phase and cancel.]] When waves in a linear medium (the usual case) cross each other in a region of space, they do not actually interact with each other, but continue on as if the other one were not present. However at any point ''in'' that region the ''field quantities'' describing those waves add according to the [[superposition principle]]. If the waves are of the same frequency in a fixed [[phase (waves)|phase]] relationship, then there will generally be positions at which the two waves are ''in phase'' and their amplitudes ''add'', and other positions where they are ''out of phase'' and their amplitudes (partially or fully) ''cancel''. This is called an [[Interference (wave propagation)|interference pattern]]. ===Polarization=== {{Main|Polarization (waves)}} {{unreferenced section|date=July 2026}}[[File:Circular.Polarization.Circularly.Polarized.Light Circular.Polarizer Creating.Left.Handed.Helix.View.svg|class=skin-invert-image|thumb|left]] The phenomenon of polarization arises when wave motion can occur simultaneously in two [[orthogonal]] directions. [[Transverse wave]]s can be polarized, for instance. When polarization is used as a descriptor without qualification, it usually refers to the special, simple case of [[linear polarization]]. A transverse wave is linearly polarized if it oscillates in only one direction or plane. In the case of linear polarization, it is often useful to add the relative orientation of that plane, perpendicular to the direction of travel, in which the oscillation occurs, such as "horizontal" for instance, if the plane of polarization is parallel to the ground. [[Electromagnetic waves]] propagating in free space, for instance, are transverse; they can be polarized by the use of a [[polarizer|polarizing filter]]. Longitudinal waves, such as sound waves, do not exhibit polarization. For these waves there is only one direction of oscillation, that is, along the direction of travel. === Dispersion === [[File:Light dispersion conceptual waves.gif|thumb|right|270 px|Schematic of light being dispersed by a prism. Click to see animation.]] {{Main|Dispersion relation|Dispersion (optics)|Dispersion (water waves)}} Dispersion is the frequency dependence of the [[refractive index]], a consequence of the atomic nature of materials.<ref name=hecht>{{Cite book |last=Hecht |first=Eugene |title=Optics |date=1998 |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0-201-83887-9 |edition=3 |location=Reading, Mass. Harlow}}</ref>{{rp|p=67}} A wave undergoes dispersion when either the [[phase velocity]] or the [[group velocity]] depends on the wave frequency. Dispersion is seen by letting white light pass through a [[prism (optics)|prism]], the result of which is to produce the spectrum of colors of the rainbow. [[Isaac Newton]] was the first to recognize that this meant that white light was a mixture of light of different colors.<ref name=hecht/>{{rp|p=190}} === Doppler effect === {{main|Doppler effect}} The Doppler effect or Doppler shift is the change in [[frequency]] of a wave in relation to an observer who is moving relative to the wave source.<ref name="Giordano">{{cite book | last1 = Giordano | first1 = Nicholas | title = College Physics: Reasoning and Relationships | publisher = Cengage Learning | date = 2009 | pages = 421–424 | url = https://books.google.com/books?id=BwistUlpZ7cC&pg=PA424 | isbn = 978-0534424718 }}</ref> It is named after the [[Austria]]n physicist [[Christian Doppler]], who described the phenomenon in 1842. == Mechanical waves == {{Main|Mechanical wave}} A mechanical wave is an oscillation of [[matter]], and therefore transfers energy through a [[transmission medium|medium]].<ref>Giancoli, D. C. (2009) Physics for scientists & engineers with modern physics (4th ed.). Upper Saddle River, N.J.: Pearson Prentice Hall.</ref> While waves can move over long distances, the movement of the medium of transmission—the material—is limited. Therefore, the oscillating material does not move far from its initial position. Mechanical waves can be produced only in media which possess [[Elasticity (physics)|elasticity]] and [[inertia]]. There are three types of mechanical waves: [[transverse wave]]s, [[longitudinal wave]]s, and [[surface wave]]s. ===Waves on strings=== {{Main|String vibration}} {{unreferenced section|date=July 2026}} The transverse vibration of a string is a function of tension and inertia, and is constrained by the length of the string as the ends are fixed. This constraint limits the steady state modes that are possible, and thereby the frequencies. The speed of a transverse wave traveling along a [[vibrating string]] ({{mvar|v}}) is directly proportional to the square root of the [[Tension (mechanics)|tension]] of the string ({{mvar|T}}) over the [[linear mass density]] ({{mvar|μ}}): <math display="block"> v = \sqrt{\frac{T}{\mu}}, </math> where the linear density {{mvar|μ}} is the mass per unit length of the string. ===Acoustic waves=== {{Main|Acoustic wave}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Acoustic or [[sound]] waves are compression waves that propagate through gases, liquids, solids and plasmas. They travel at the speed given by: <math display="block"> v = \sqrt{\frac{B}{\rho_0}}, </math> or the square root of the adiabatic [[bulk modulus]] divided by the ambient density of the medium (see [[speed of sound]]). ===Gravity waves=== {{main|Gravity wave|Water waves}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[File:Shallow water wave.gif|thumb|right|400px]]Gravity waves are waves generated in a fluid medium or at the interface between two media when the force of gravity or buoyancy works to restore equilibrium. Surface waves on water are the most familiar example. *[[ripple tank|Ripples]] on the surface of a pond are actually a combination of transverse and longitudinal waves; therefore, the points on the surface follow orbital paths. *[[Inertial waves]], which occur in rotating fluids and are restored by the [[Coriolis effect]]. *[[Ocean surface wave]]s, which are perturbations that propagate through water. ===Body waves=== {{main|Body wave (seismology)}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Body waves travel through the interior of the medium along paths controlled by the material properties in terms of density and modulus (stiffness). The density and modulus, in turn, vary according to temperature, composition, and material phase. This effect resembles the refraction of light waves. Two types of particle motion result in two types of body waves: Primary and Secondary waves. === Seismic waves === {{Main|Seismic wave}} Seismic waves are waves of energy that travel through the Earth's layers, and are a result of earthquakes, volcanic eruptions, magma movement, large landslides and large man-made explosions that give out low-frequency acoustic energy. They include body waves—the primary ([[P wave]]s) and secondary waves ([[S wave]]s)—and surface waves, such as [[Rayleigh waves]], [[Love waves]], and [[Stoneley wave]]s.<ref>{{Cite web |title=seismic wave |url=https://www.britannica.com/science/seismic-wave |website=Britannica}}</ref> === Shock waves === [[File:Transonico-en.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|300 px|Formation of a shock wave by a plane]] {{Main|Shock wave}} A shock wave is a type of propagating disturbance. When a wave moves faster than the local [[speed of sound]] in a [[fluid]], it is a shock wave. Like an ordinary wave, a shock wave carries energy and can propagate through a medium; however, it is characterized by an abrupt, nearly discontinuous change in [[pressure]], [[temperature]] and [[density]] of the medium.<ref>{{citation | last = Anderson | first = John D. Jr. | title = Fundamentals of Aerodynamics | orig-year = 1984 | edition = 3rd | publisher = [[McGraw-Hill|McGraw-Hill Science/Engineering/Math]] |date=January 2001 | isbn = 978-0-07-237335-6 }}</ref> {{See also|Sonic boom|Cherenkov radiation}} ===Shear waves=== {{main|Shear wave}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Shear waves are body waves due to shear rigidity and inertia. They can only be transmitted through solids and to a lesser extent through liquids with a sufficiently high viscosity. === Gravitational waves === {{Main|Gravitational wave}} [[File:GravitationalWave CrossPolarization.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|Animation showing the effect of a cross-polarized gravitational wave on a ring of [[test particles]]]] [[gravitational radiation|Gravitational waves]] also travel through space. The first observation of gravitational waves was announced on 11 February 2016.<ref>{{cite web|title=Gravitational waves detected for 1st time, 'opens a brand new window on the universe'|url=http://www.cbc.ca/news/technology/ligo-gravitational-wave-1.3443697|publisher=Canadian Broadcasting Corporation|date=11 February 2016}}</ref> Gravitational waves are disturbances in the curvature of [[spacetime]], predicted by Einstein's theory of [[general relativity]]. === Other === * Waves of [[Traffic wave|traffic]], that is, propagation of different densities of motor vehicles, and so forth, which can be modeled as kinematic waves<ref name=Lighthill>{{cite journal |author1 = M.J. Lighthill | author1-link=James Lighthill |author2 = G.B. Whitham | author2-link=Gerald B. Whitham |year = 1955 |title = On kinematic waves. II. A theory of traffic flow on long crowded roads |journal = Proceedings of the Royal Society of London. Series A |volume = 229 | issue=1178 |pages = 281–345 |bibcode = 1955RSPSA.229..281L |doi = 10.1098/rspa.1955.0088 | s2cid=18301080 }}</ref><ref>{{cite journal |doi = 10.1287/opre.4.1.42 |author = P.I. Richards |year = 1956 |title = Shockwaves on the highway |journal = Operations Research |volume = 4 |issue = 1 |pages = 42–51 }}</ref> * [[metachronal rhythm|Metachronal wave]] refers to the appearance of a traveling wave produced by coordinated sequential actions. ==Electromagnetic waves== {{Main|Electromagnetic wave}} {{Further|Electromagnetic spectrum}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[File:Onde electromagnétique.png|class=skin-invert-image|thumb|right|300 px]] An electromagnetic wave consists of two waves that are oscillations of the [[electric field|electric]] and [[magnetic field|magnetic]] fields. An electromagnetic wave travels in a direction that is at right angles to the oscillation direction of both fields. In the 19th century, [[James Clerk Maxwell]] showed that, in [[vacuum]], the electric and magnetic fields satisfy the [[wave equation]] both with speed equal to that of the [[speed of light]]. From this emerged the idea that [[visible light|light]] is an electromagnetic wave. The unification of light and electromagnetic waves was experimentally confirmed by [[Heinrich Hertz|Hertz]] in the end of the 1880s. Electromagnetic waves can have different frequencies (and thus wavelengths), and are classified accordingly in wavebands, such as [[radio waves]], [[microwaves]], [[infrared]], [[visible light]], [[ultraviolet]], [[X-rays]], and [[gamma ray]]s. The range of frequencies in each of these bands is continuous, and the limits of each band are mostly arbitrary, with the exception of visible light, which must be visible to the normal human eye. == Quantum mechanical waves == {{Main|Schrödinger equation}} {{See also|Wave function}} ===Schrödinger equation=== {{unreferenced section|date=July 2026}} The [[Schrödinger equation]] describes the wave-like behavior of [[particle]]s in [[quantum mechanics]]. Solutions of this equation are [[wave function]]s which can be used to describe the probability density of a particle. === Dirac equation === The [[Dirac equation]] is a relativistic wave equation detailing electromagnetic interactions. Dirac waves accounted for the fine details of the hydrogen spectrum in a completely rigorous way. The wave equation also implied the existence of a new form of matter, antimatter, previously unsuspected and unobserved and which was experimentally confirmed. In the context of quantum field theory, the Dirac equation is reinterpreted to describe quantum fields corresponding to spin-{{frac|1|2}} particles. [[File:Wave packet (dispersion).gif|class=skin-invert-image|thumb|A propagating wave packet; in general, the ''envelope'' of the wave packet moves at a different speed than the constituent waves.<ref name=Fromhold>{{cite book |title = Quantum Mechanics for Applied Physics and Engineering |author = A.T. Fromhold |chapter = Wave packet solutions |pages = 59 ''ff'' |quote = (p. 61) ...the individual waves move more slowly than the packet and therefore pass back through the packet as it advances |chapter-url = https://books.google.com/books?id=3SOwc6npkIwC&pg=PA59 |isbn = 978-0-486-66741-6 |publisher = Courier Dover Publications |year = 1991 |edition = Reprint of Academic Press 1981 }}</ref>]] === de Broglie waves === {{Main|Wave packet|Matter wave}} [[Louis de Broglie]] postulated that all particles with [[momentum]] have a wavelength <math display="block">\lambda = \frac{h}{p},</math> where {{math|''h''}} is the [[Planck constant]], and {{mvar|p}} is the magnitude of the [[momentum]] of the particle. This hypothesis was at the basis of [[quantum mechanics]]. Nowadays, this wavelength is called the [[de Broglie wavelength|de&nbsp;Broglie wavelength]]. For example, the [[electron]]s in a [[cathode-ray tube|CRT]] display have a de&nbsp;Broglie wavelength of about {{val|e=13|u=m}}. A wave representing such a particle traveling in the {{mvar|k}}-direction is expressed by the wave function as follows: <math display="block">\psi (\mathbf{r}, \, t=0) = A e^{i\mathbf{k \cdot r}} , </math> where the wavelength is determined by the [[wave vector]] {{math|'''k'''}} as: <math display="block"> \lambda = \frac {2 \pi}{k} , </math> and the momentum by: <math display="block"> \mathbf{p} = \hbar \mathbf{k} . </math> However, a wave like this with definite wavelength is not localized in space, and so cannot represent a particle localized in space. To localize a particle, de&nbsp;Broglie proposed a superposition of different wavelengths ranging around a central value in a [[wave packet]],<ref name=Marton>{{cite book |title = Advances in Electronics and Electron Physics |page = 271 |chapter-url = https://books.google.com/books?id=g5q6tZRwUu4C&pg=PA271 |isbn = 978-0-12-014653-6 |year = 1980 |publisher = Academic Press |volume = 53 |editor1=L. Marton |editor2=Claire Marton |author = Ming Chiang Li |chapter = Electron Interference }}</ref> a waveform often used in [[quantum mechanics]] to describe the [[wave function]] of a particle. In a wave packet, the wavelength of the particle is not precise, and the local wavelength deviates on either side of the main wavelength value. In representing the wave function of a localized particle, the [[wave packet]] is often taken to have a [[Gaussian function|Gaussian shape]] and is called a ''Gaussian wave packet''.<ref name=wavepacket>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=7qCMUfwoQcAC&pg=PA60 |title = Quantum Mechanics |author1=Walter Greiner |author2=D. Allan Bromley |page = 60 |isbn = 978-3-540-67458-0 |edition = 2 |year = 2007 |publisher = Springer }}</ref><ref>{{cite book |title = Electronic basis of the strength of materials |author = John Joseph Gilman |url = https://books.google.com/books?id=YWd7zHU0U7UC&pg=PA57 |page = 57 |year = 2003 |isbn = 978-0-521-62005-5 |publisher = Cambridge University Press }}</ref><ref>{{cite book |title = Principles of quantum mechanics |author = Donald D. Fitts |url = https://books.google.com/books?id=8t4DiXKIvRgC&pg=PA17 |page = 17 |isbn = 978-0-521-65841-6 |publisher = Cambridge University Press |year = 1999 }}</ref> Gaussian wave packets also are used to analyze water waves.<ref name=Mei>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=WHMNEL-9lqkC&pg=PA47 | page = 47 |author = Chiang C. Mei |author-link=Chiang C. Mei |title = The applied dynamics of ocean surface waves |isbn = 978-9971-5-0789-3 |year = 1989 |edition = 2nd |publisher = World Scientific }}</ref> For example, a Gaussian wavefunction {{math|''ψ''}} might take the form:<ref name="Bromley">{{cite book |last1=Greiner |first1=Walter |url=https://books.google.com/books?id=7qCMUfwoQcAC&pg=PA60 |title=Quantum Mechanics |last2=Bromley |first2=D. Allan |publisher=Springer |year=2007 |isbn=978-3-540-67458-0 |edition=2nd |page=60}}</ref> <math display="block"> \psi(x,\, t{=}0) = A \exp \left( -\frac{x^2}{2\sigma^2} + i k_0 x \right) , </math> at some initial time {{math|1=''t'' = 0}}, where the central wavelength is related to the central wave vector {{math|''k''<sub>0</sub>}} as {{math|1=''λ''<sub>0</sub> = 2''π'' / ''k''<sub>0</sub>}}. It is well known from the theory of [[Fourier analysis]],<ref name=Brandt> {{cite book |page = 23 |url = https://books.google.com/books?id=VM4GFlzHg34C&pg=PA23 |title = The picture book of quantum mechanics |author1=Siegmund Brandt |author2=Hans Dieter Dahmen |isbn = 978-0-387-95141-6 |year = 2001 |edition = 3rd |publisher = Springer }} </ref> or from the [[Heisenberg uncertainty principle]] (in the case of quantum mechanics) that a narrow range of wavelengths is necessary to produce a localized wave packet, and the more localized the envelope, the larger the spread in required wavelengths. The [[Fourier transform]] of a Gaussian is itself a Gaussian.<ref name=Gaussian> {{cite book |title = Modern mathematical methods for physicists and engineers |author = Cyrus D. Cantrell |page = [https://archive.org/details/modernmathematic0000cant/page/677 677] |url = https://archive.org/details/modernmathematic0000cant |url-access = registration |isbn = 978-0-521-59827-9 |publisher = Cambridge University Press |year = 2000 }} </ref> Given the Gaussian: <math display="block">f(x) = e^{-x^2 / \left(2\sigma^2\right)} , </math> the Fourier transform is: <math display="block">\tilde{ f}\!(k) = \sigma e^{-\sigma^2 k^2 / 2} . </math> The Gaussian in space therefore is made up of waves: <math display="block">f(x) = \frac{1}{\sqrt{2 \pi}} \int_{-\infty}^{\infty} \tilde{f}\!(k) \, e^{ikx} \ dk ; </math> that is, a number of waves of wavelengths {{mvar|λ}} such that {{math|1=''kλ'' = 2''π''}}. The parameter {{mvar|σ}} decides the spatial spread of the Gaussian along the {{mvar|x}}-axis, while the Fourier transform shows a spread in [[wave vector]] {{math|'''k'''}} determined by {{math|1/''σ''}}. That is, the smaller the extent in space, the larger the extent in {{mvar|k}}, and hence in {{math|1=''λ'' = 2''π''/''k''}}. ==پڻ ڏسو== * [[Index of wave articles]] [[طبيعيات|فزڪس]] ۾، لهر يا ڦڙڪو [[توانائي]] جو هڪ روپ آهي. هڪ لهر توانائي کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪري ٿي. ڦڙڪو هڪ [[سنڌي ٻولي]] جو لفظ آهي. ڦڙڪو جو مطلب آهي لهر، پر اها [[واء]] جي لهر آهي. [[فائل:Light_dispersion_conceptual_waves.gif|thumb|400x400 عڪسلون]] [[فائل:Shallow_water_wave.gif|ساڄو|thumb|400x400 عڪسلون|پاڻي جي لهر يا موج]] === Waves in general === {{columns-list| * [[Mechanical wave]], in media transmission * [[Wave equation]], general * [[Wave interference]], a phenomenon in which two waves superpose to form a resultant wave * [[Wave Motion (journal)|''Wave Motion'' (journal)]], a scientific journal * [[Wavefront]], an advancing surface of wave propagation }} ==== Parameters ==== {{columns-list| * [[Frequency]] * [[Phase (waves)]], offset or angle of a sinusoidal wave function at its origin * [[Standing wave ratio]], in telecommunications * [[Wavelength]] * [[Wavenumber]] }} ==== Waveforms ==== {{columns-list| * [[Creeping wave]], a wave diffracted around a sphere * [[Evanescent field]] * [[Longitudinal wave]] * [[Periodic travelling wave]] * [[Sine wave]] * [[Square wave (waveform)|Square wave]] * [[Standing wave]] * [[Transverse wave]] }} === Electromagnetic waves === {{columns-list| * [[Dyakonov surface wave]] * [[Dyakonov–Voigt wave]] * [[Earth–ionosphere waveguide]], in radio transmission * [[Electromagnetic radiation]] * [[Electromagnetic wave equation]], describes electromagnetic wave propagation * [[Microwave]], a form of electromagnetic radiation }} === In fluids === {{cols}} * [[Airy wave theory]], in fluid dynamics * [[Capillary wave]], in fluid dynamics * [[Cnoidal wave]], in fluid dynamics * [[Edge wave]], a surface gravity wave fixed by refraction against a rigid boundary * [[Faraday wave]], a type of wave in liquids * [[Gravity wave]], in fluid dynamics * [[Internal wave]], a wave within a fluid medium * [[Shock wave]], in aerodynamics * Sound wave, a wave of [[sound]] through a medium such as air or water * Tidal wave, a scientifically incorrect name for a [[tsunami]] * [[Tollmien–Schlichting wave]], in fluid dynamics * [[Wind wave]] {{colend}} === In quantum mechanics === {{columns-list| * [[Bloch's theorem]] * [[Matter wave]] * [[Pilot wave theory]], in Bohmian mechanics * [[Wave function]] * [[Wave packet]] * [[Wave–particle duality]] }} === In relativity === {{columns-list| * [[Gravitational wave]], in relativity theory * [[Relativistic wave equations]], wave equations that consider special relativity * [[pp-wave spacetime]], a set of exact solutions to Einstein's field equation }} === Other specific types of waves === {{cols}} * [[Alfvén wave]], in plasma physics * [[Atmospheric wave]], a periodic disturbance in the fields of atmospheric variables * [[Fir wave]], a forest configuration * [[Lamb waves]], in solid materials * [[Rayleigh wave]], surface acoustic waves that travel on solids * [[Spin wave]], in magnetism * [[Spin density wave]], in solid materials * [[Trojan wave packet]], in particle science * [[Waves in plasmas]], in plasma physics {{colend}} === Related topics === {{cols}} * [[Absorption (electromagnetic radiation)]] * [[Antenna (radio)]] * [[Beat (acoustics)]] * [[Branched flow]] * [[Cymatics]] * [[Diffraction]] * [[Dispersion (water waves)]] * [[Doppler effect]] * [[Envelope detector]] * [[Fourier transform]] for computing periodicity in evenly spaced data * [[Group velocity]] * [[Harmonic]] * [[Huygens–Fresnel principle]] * [[Index of wave articles]] * [[Inertial wave]] * [[Least-squares spectral analysis]] for computing periodicity in unevenly spaced data * [[List of waves named after people]] * [[Phase velocity]] * [[Photon]] * [[Polarization (physics)]] * [[Propagation constant]] * [[Radio propagation]] * [[Ray (optics)]] * [[Reaction–diffusion system]] * [[Reflection (physics)]] * [[Refraction]] * [[Resonance]] * [[Ripple tank]] * [[Rogue wave]] * [[Scattering]] * [[Shallow water equations]] * [[John N. Shive#Shive wave machine|Shive wave machine]] * [[Sound]] * [[Standing wave]] * [[Transmission medium]] * [[Velocity factor]] * [[Wave equation]] * [[Wave power]] * [[Wave turbulence]] * [[Wind wave]] * [[Wind wave#Formation]] {{colend}} == References == {{reflist}} == Sources == {{refbegin}} * {{cite book |last1 = Fleisch |first1 = D. |last2 = Kinnaman |first2 = L. |year = 2015 |title = A student's guide to waves |location = Cambridge|publisher = Cambridge University Press |isbn = 978-1107643260 |bibcode = 2015sgw..book.....F }} * {{cite book|last1=Campbell|first1=Murray|title=The musician's guide to acoustics|year=2001|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0198165057|edition=Repr.|last2=Greated |first2=Clive}} * {{cite book |first = A.P. |last = French |title = Vibrations and Waves (M.I.T. Introductory physics series) |publisher = Nelson Thornes |year = 1971 |isbn = 978-0-393-09936-2 |oclc = 163810889 }} * {{cite book |last = Hall |first = D.E. |year = 1980 |title = Musical Acoustics: An Introduction |location = Belmont, CA |publisher = Wadsworth Publishing Company |isbn = 978-0-534-00758-4 }}. * {{cite book|last=Hunt|first=Frederick Vinton |title=Origins in acoustics.|year=1978|publisher=Published for the Acoustical Society of America through the American Institute of Physics|location=Woodbury, NY|isbn=978-0300022209}} * {{cite book |last1 = Ostrovsky |first1 = L.A. |last2 = Potapov |first2 = A.S. |year = 1999 |title = Modulated Waves, Theory and Applications |location = Baltimore |publisher = The Johns Hopkins University Press |isbn = 978-0-8018-5870-3 }}. * {{Cite book | publisher = Academic Press | isbn = 9780123846532 | last1 = Griffiths | first1 = G. | first2 = W.E. | last2 = Schiesser | title = Traveling Wave Analysis of Partial Differential Equations: Numerical and Analytical Methods with Matlab and Maple | year = 2010 }} * Crawford jr., Frank S. (1968). ''Waves (Berkeley Physics Course, Vol. 3)'', McGraw-Hill, {{ISBN|978-0070048607}} [https://archive.org/details/Waves_371 Free online version] * {{cite book |author=A. E. H. Love |author-link=Augustus Edward Hough Love |title=A Treatise on The Mathematical Theory of Elasticity |year=1944 |url=https://archive.org/details/treatiseonmathem0000love|url-access=registration|publisher=[[Dover Publications|Dover]] |location=New York }} * {{cite web |author=E.W. Weisstein |url=http://scienceworld.wolfram.com/physics/WaveVelocity.html |title=Wave velocity |work=[[ScienceWorld]] |access-date=2009-05-30 }} {{refend}} == External links == {{Sister project links| wikt=wave | commons=Wave | b=no | n=no | q=Wave | s=no | v=no | voy=no | species=no | d=no}} * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_51.html The Feynman Lectures on Physics: Waves] * [http://www.scholarpedia.org/article/Linear_and_nonlinear_waves Linear and nonlinear waves] * [https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html Science Aid: Wave properties – Concise guide aimed at teens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904042222/https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html |date=2019-09-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=DovunOxlY1k "AT&T Archives: Similarities of Wave Behavior"] demonstrated by J.N. Shive of Bell Labs (video on [[YouTube]]) {{Velocities of Waves}} {{Patterns in nature}} {{Authority control}} [[Category:Waves| ]] [[Category:Differential equations]] [[Category:Articles containing video clips]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links| wikt=wave | commons=Wave | b=no | n=no | q=Wave | s=no | v=no | voy=no | species=no | d=no}} * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_51.html The Feynman Lectures on Physics: Waves] * [http://www.scholarpedia.org/article/Linear_and_nonlinear_waves Linear and nonlinear waves] * [https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html Science Aid: Wave properties – Concise guide aimed at teens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904042222/https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html |date=2019-09-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=DovunOxlY1k "AT&T Archives: Similarities of Wave Behavior"] demonstrated by J.N. Shive of Bell Labs (video on [[YouTube]]) {{Authority control}} [[زمرو:موجون| ]] [[زمرو:لهرون]] [[زمرو:تفاواتي مساواتون]] [[زمرو:فطرت ۾ شڪليون]] [[زمرو:ارضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:رياضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:سامونڊي سائنس جون اصطلاحون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] hhua1nx1vx64cjf1gp3kze1dv6jtg0h 412049 412048 2026-09-14T04:44:02Z Ibne maryam 17680 /* نوٽ */ 412049 wikitext text/x-wiki {{Short description|Dynamic disturbance in a medium or field}} {{About|لهر هڪ طبعي مظهر |هٿ هلائڻ لاء ڏسو |Waving|other uses|Wave (disambiguation)|and|Wave motion (disambiguation)}} {{redirect|لهر}} [[File:2006-01-14 Surface waves.jpg|thumb|پاڻيءَ جي مٿاڇري تي لهرون، جيڪي پاڻيءَ ۾ ننڍيون لهرون (<small>ripples</small>) ٺاهين ٿيون]] [[علم رياضيات|رياضيات]] ۽ [[طبعي سائنس]] ۾، '''لهر''' هڪ يا وڌيڪ مقدارن ۾ پکڙجندڙ متحرڪ خلل (يعني توازن واري حالت مان تبديلي) کي چئبو آهي. [[دوري لهرون]] (<small>periodic</small> <small>waves</small>) ڪنهن خاص [[فريڪوئنسي]] تي توازن (يا سڪون) واري قدر جي چوڌاري بار بار حرڪت ڪنديون آهن. جڏهن لهر جي پوري شڪل هڪ طرف حرڪت ڪري ٿي، ته ان کي "هلندڙ لهر" (<small>traveling</small> <small>wave</small>) چيو ويندو آهي؛ ان جي برعڪس، مخالف طرفن ۾ هلندڙ ٻه هڪجهڙي ۽ مٿان چڙهيل (<small>superimposed</small>) دوري لهرون ملي ڪري "ساڪت لهرون" (<small>standing wave</small>) يا "بيهڪ واري لهر" ٺاهينديون آهن. ساڪت لهرن ۾، وائبريشن يا ڏڪڻ جي وسعت (<small>amplitude</small>) ڪجهه هنڌن تي بلڪل گهٽ يا صفر هوندي آهي، جن کي (<small>nulls</small>) چيو ويندو آهي. فزڪس ۾ عام طور تي ٻن قسمن جي لهرن: [[ميڪانيات|ميڪاني]] (<small>mechanical</small>) ۽ [[برقناطيسيت|برقناطيسي]] (<small>electromagnetic</small>) لهرن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي ميڪاني لهر ۾، [[دٻاءُ (فزڪس)|دٻاءُ]] (<small>stress</small>) ۽ ڇڪاءُ (<small>strain</small>) جا ميدان ميڪاني توازن جي چوڌاري حرڪت ڪندا آهن. ميڪاني لهر ڪنهن طبعي وچولي (<small>medium</small>) ۾ مقامي تبديلي يا بگاڙ (<small>strain</small>) هوندي آهي، جيڪا ذرڙي کان ذرڙي تائين پکڙجي ٿي؛ اهو عمل مقامي دٻاءُ پيدا ڪرڻ ذريعي ٿيندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ڀرپاسي وارن ذرڙن ۾ به ڇڪاءُ پيدا ٿيندو آهي. مثال طور، آواز جون لهرون مقامي دٻاءُ ۽ ذرڙن جي حرڪت ۾ تبديليون آهن جيڪي ڪنهن وچولي مان گذرندي اڳتي وڌن ٿيون. ميڪاني لهرن جا ٻيا مثال زلزلي جون لهرون (<small>seismic waves</small>)، [[ڪشش ثقل]] جون لهرون (<small>gravitational waves</small>)، مٿاڇري واريون لهرون ۽ تارن جي ڏڪڻ (<small>string</small> <small>vibrations</small>) آهن. برقناطيسي لهر، جهڙوڪ روشني ۾، [[بجلي|برقي]] ۽ [[مقناطيسي ميدان|مقناطيسي ميدانن]] جي وچ ۾ لاڳاپو (<small>coupling</small>) ميڪسويل جي مساواتن مطابق انهن ميدانن تي مشتمل لهرن جي پکيڙ کي برقرار رکي ٿو. برقي مقناطيسي لهرون [[وٿي|خلا]] (<small>vacuum</small>) ۽ ڪجهه ڊائي اليڪٽرڪ (<small>dielectric</small>) ذريعن مان گذري سگهن ٿيون (انهن موج جي ڊيگهه وارن علائقن ۾ جتي اهي شفاف سمجهيون وڃن ٿيون). برقي مقناطيسي لهرن کي انهن جي فريڪوئنسي يا موج جي ڊيگهه (<small>wavelength</small>) جي بنياد تي مختلف نالن سان سڃاتو وڃي ٿو، جن ۾ ريڊيو لهرون، [[انفرا ريڊ|انفراريڊ شعاع]]، ٽيراهرٽز لهرون، ڏسڻ جوڳي روشني، [[الٽرا وائلٽ|الٽرا وائلٽ شعاع]]، [[ايڪس ري|ايڪس-ريز]] ۽ گاما شعاع شامل آهن. ٻين قسمن جي لهرن ۾ ڪشش ثقل لهرون، جيڪيون [[خلا-وقت تسلسل]] (<small>space-time</small>) ۾ خلل آهن ۽ [[نسبت جو نظريو|عام نسبتن جي نظريي]] (<small>general</small> <small>relativity</small>) جي اصولن مطابق پکڙجن ٿيون؛ ان کان علاوه گرمي جي پکيڙ واريون لهرون (<small>heat diffusion waves</small>)؛ پلازما لهرون جيڪي ميڪانياتي تبديلين ۽ برقي مقناطيسي ميدانن کي ملائين ٿيون؛ ري ايڪشن-ڊفيوژن لهرون، جيئن ته ”بيلوسوف-زابوٽنسڪي“ (<small>Belousov</small>–<small>Zhabotinsky</small>) واري عمل ۾؛ ۽ ٻيون ڪيتريون ئي قسمون شامل آهن. . ميڪاني ۽ برقناطيسي (<small>electromagnetic</small>) موجون [[توانائي]]، <ref>{{Harv|Hall|1980| p=8}}</ref> مومينٽم (<small>momentum</small>) ۽ [[اطلاع|معلومات]] جي منتقلي ڪن ٿيون. مائع واري وچولي (<small>medium</small>) ۾ هلندڙ موجن جي صورت ۾، [[مادو|مادي]] جي منتقلي به ٿي سگهي ٿي (ڏسو: اسٽوڪس ڊرفٽ / <small>Stokes drift</small>). رياضيات ۽ [[اليڪٽرانڪس]] ۾ موجن جو مطالعو "سگنلز" طور ڪيو ويندو آهي.<ref>Pragnan Chakravorty, "What Is a Signal? [Lecture Notes]",&nbsp;IEEE ''Signal Processing Magazine'', vol. 35, no. 5, pp. 175–177, Sept. 2018.&nbsp;{{doi|10.1109/MSP.2018.2832195}}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه موجن جا "لفافا" (<small>envelopes</small>) هوندا آهن جيڪي بلڪل به حرڪت نٿا ڪن، جيئن ته "هائيڊرولڪ جمپ" ۽ "ساڪت موجون" (<small>standing waves</small>) - جيڪيون موسيقيءَ لاءِ بنيادي حيثيت رکن ٿيون.[[File:Santos E et al Neuroimage 2014 .gif|thumb|دماغي ڪارٽيڪس تي حياتياتي لهرن جي پکڙجڻ جو مثال، ڊيپولرائيزيشن کي پکيڙڻ جو هڪ مثال<ref>{{Cite journal|last1=Santos|first1=Edgar|last2=Schöll|first2=Michael|last3=Sánchez-Porras|first3=Renán|last4=Dahlem|first4=Markus A.|last5=Silos|first5=Humberto|last6=Unterberg|first6=Andreas|last7=Dickhaus|first7=Hartmut|last8=Sakowitz|first8=Oliver W.|date=2014-10-01|title=Radial, spiral and reverberating waves of spreading depolarization occur in the gyrencephalic brain|journal=NeuroImage|volume=99|pages=244–255|doi=10.1016/j.neuroimage.2014.05.021|issn=1095-9572|pmid=24852458|s2cid=1347927}}</ref>]] هڪ طبعي لهر (<small>physical wave</small>) جو ميدان تقريبن هميشه [[وٿي|خلا]] جي ڪجهه محدود علائقي تائين محدود هوندو آهي، جنهن کي ان جو ڊومين سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[زلزلو|زلزلي]] مان پيدا ٿيندڙ زلزلي جون لهرون صرف [[ڌرتي|ڌرتيءَ]] جي اندروني ۽ مٿاڇري ۾ اهم آهن، تنهن ڪري انهن کي ان کان ٻاهر نظرانداز ڪري سگهجي ٿو. بهرحال، لامحدود ڊومين سان لهرون، جيڪي پوري خلا تي پکڙيل آهن، عام طور تي رياضيات (<small>Mathematics</small>) ۾ پڙهايون وينديون آهن، ۽ محدود ڊومين ۾ جسماني لهرن کي سمجهڻ لاءِ تمام قيمتي اوزار آهن. هڪ مستوي (<small>plane</small>) جي لهر هڪ اهم رياضياتي مثالي لهر آهي جتي خلل ڪنهن به (لامحدود) مستوي سان گڏ، عام طور تي سفر جي هڪ مخصوص رخ تائين، هڪجهڙائي رکي ٿو. رياضياتي طور تي، سڀ کان سادي لهر هڪ سائنوسائيڊل مستوي جي لهر آهي جنهن ۾ ڪنهن به نقطي تي فيلڊ هڪ فريڪوئنسي تي سادي هارمونڪ حرڪت جو تجربو ڪري ٿو. لڪير واري ميڊيا ۾، پيچيده لهرن کي عام طور تي ڪيترن ئي سائنوسائيڊل مستوين جي لهرن جي مجموعن جي طور تي ختم ڪري سگهجي ٿو جن ۾ مختلف طرفن جي ڦهلائو (<small>propagation</small>) ۽/يا مختلف [[فريڪوئنسي|تعدد]] هوندا آهن. هڪ مستوي جي لهر کي ٽرانسورس لهر جي طور تي درجه بندي ڪيو ويندو آهي جيڪڏهن هر نقطي تي فيلڊ خلل کي ڦهلائو جي رخ (توانائي جي منتقلي جي رخ پڻ) جي عمودي ویڪٽر طرفان بيان ڪيو ويو آهي؛ يا طول واري لهر (<small>longitudinal wave</small>) جيڪڏهن اهي ويڪٽر ڦهلائو (<small>vector</small> <small>propagation</small>) جي رخ سان ترتيب ڏنل آهن. ميڪاني لهرن ۾ ٽرانسورس ۽ طول واري لهرون ٻئي شامل آهن؛ ٻئي طرف، برقناطيسي مستوي جون لهرون سختي سان ٽرانسورس آهن جڏهن ته سيال (جهڙوڪ هوا) ۾ آواز جون لهرون صرف طول واري ٿي سگهن ٿيون. ڦهلائو جي رخ جي نسبت هڪ اوسيليٽنگ فيلڊ جي طبعي رخ کي موج جي پولرائيزيشن پڻ چيو ويندو آهي، جيڪو هڪ اهم خاصيت ٿي سگهي ٿو. == Mathematical description == ===Single waves=== {{See also|Solitary wave (disambiguation){{!}}Solitary wave}}{{unreferenced section|date=July 2026}}Mathematically, a wave is described by a [[function (mathematics)|function]] <math>F(x,t)</math> that maps a point in space and time onto a [[Field (physics)|field]]. For a [[scalar field]] its value is a number; for a [[vector field]] it is a [[Vector (mathematics and physics)|vector]]; in general a [[tensor field]] has a [[tensor]] value. The value of <math>x</math> is a point of space, specifically in the region where the wave is defined. In mathematical terms, it is usually a [[vector (mathematics)|vector]] in the [[analytic geometry|Cartesian three-dimensional space]] <math>\mathbb{R}^3</math>. However, in many cases one can ignore one dimension, and let <math>x</math> be a point of the Cartesian plane <math>\mathbb{R}^2</math>. This is the case, for example, when studying vibrations of a drum skin. One may even restrict <math>x</math> to a point of the Cartesian line <math>\R</math> – that is, the set of [[real number]]s. This is the case, for example, when studying vibrations in a [[string (music)|violin string]] or [[recorder (musical instrument)|recorder]]. The time <math>t</math>, on the other hand, is always assumed to be a [[scalar (physics)|scalar]]; that is, a real number. The value of <math>F(x,t)</math> can be any physical quantity of interest assigned to the point <math>x</math> that may vary with time. For example, if <math>F</math> represents the vibrations inside an elastic solid, the value of <math>F(x,t)</math> is usually a vector that gives the current displacement from <math>x</math> of the material particles that would be at the point <math>x</math> in the absence of vibration. For an electromagnetic wave, the value of <math>F</math> can be the [[electric field]] vector <math>\mathbf{E}</math>, or the [[magnetic field]] vector <math>\mathbf{H}</math>, or any related quantity, such as the [[Poynting vector]] <math>\mathbf{E} \times \mathbf{H}</math>. In [[fluid dynamics]], the value of <math>F(x,t)</math> could be the velocity vector of the fluid at the point <math>x</math>, or any scalar property like [[pressure]], [[temperature]], or [[density]]. In a chemical reaction, <math>F(x,t)</math> could be the concentration of some substance in the neighborhood of point <math>x</math> of the reaction medium. For any dimension <math>d</math> (1, 2, or 3), the wave's domain is then a [[subset]] <math>D</math> of <math>\mathbb{R}^d</math>, such that the function value <math>F(x,t)</math> is defined for any point <math>x</math> in <math>D</math>. For example, when describing the motion of a [[drumhead|drum skin]], one can consider <math>D</math> to be a [[disk (mathematics)|disk]] (circle) on the plane <math>\mathbb{R}^2</math> with center at the origin <math>(0,0)</math>, and let <math>F(x,t)</math> be the vertical displacement of the skin at the point <math>x</math> of <math>D</math> and at time <math>t</math>. ===Superposition=== {{main|Superposition principle}}{{unreferenced section|date=July 2026}} Waves of the same type are often superposed and encountered simultaneously at a given point in space and time. The properties at that point are the sum of the properties of each component wave at that point. In general, the velocities are not the same, so the wave form will change over time and space. === Wave spectrum === {{See also|Wind wave#Spectrum|Electromagnetic spectrum|Spectrum (physical sciences)}} A wave spectrum is a representation that describes how the energy of a sea surface (or wave field) is distributed across different wave frequencies (or wave numbers) and directions.<ref>{{Cite journal |last=Wyatt |first=Lucy R. |date=2015-10-02 |title=The Ocean Wave Directional Spectrum |url=https://tos.org/oceanography/article/the-ocean-wave-directional-spectrum |journal=Oceanography |volume=10 |issue=2 |pages=85–89 |doi=10.5670/oceanog.1997.31|doi-access=free }}</ref> Real ocean surfaces consist of many overlapping waves of different wavelengths, periods, amplitudes, and directions. A wave spectrum offers a statistical (spectral) description rather than tracking individual waves.<ref>{{Cite web |date=2024-06-10 |title=16.4: Ocean-Wave Spectra |url=https://geo.libretexts.org/Bookshelves/Oceanography/Introduction_to_Physical_Oceanography_(Stewart)/16%3A_Ocean_Waves/16.4%3A_Ocean-Wave_Spectra |access-date=2025-12-04 |website=Geosciences LibreTexts |language=en}}</ref> The observed sea-surface elevation at a point can be thought of as the sum (superposition) of many sinusoidal wave components; the wave spectrum quantifies how much energy is associated with each component.<ref>{{Citation |last=Folley |first=Matt |chapter=The Wave Energy Resource |date=2017 |title=Handbook of Ocean Wave Energy |series=Ocean Engineering & Oceanography |volume=7 |pages=43–79 |editor-last=Pecher |editor-first=Arthur |chapter-url=https://doi.org/10.1007/978-3-319-39889-1_3 |access-date=2025-12-04 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-319-39889-1_3 |isbn=978-3-319-39889-1 |editor2-last=Kofoed |editor2-first=Jens Peter|doi-access=free }}</ref> ===Wave families=== {{unreferenced section|date=July 2026}} Sometimes one is interested in a single specific wave. More often, however, one needs to understand a large set of possible waves; like all the ways that a drum skin can vibrate after being struck once with a [[drum stick]], or all the possible [[radar]] echoes one could get from an [[airplane]] that may be approaching an [[airport]]. In some of those situations, one may describe such a family of waves by a function <math>F(A,B,\ldots;x,t)</math> that depends on certain [[parameter]]s <math>A,B,\ldots</math>, besides <math>x</math> and <math>t</math>. Then one can obtain different waves – that is, different functions of <math>x</math> and <math>t</math> – by choosing different values for those parameters.[[File:Half-open pipe wave.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|Sound pressure standing wave in a half-open pipe playing the 7th harmonic of the fundamental (''n'' = 4)]]For example, the sound pressure inside a [[recorder (musical instrument)|recorder]] that is playing a "pure" note is typically a [[standing wave]], that can be written as <math display="block">F(A,L,n,c;x,t) = A \left(\cos 2\pi x\frac{2 n - 1}{4 L}\right) \left(\cos 2\pi c t\frac{2n - 1}{4 L}\right)</math> The parameter <math>A</math> defines the amplitude of the wave (that is, the maximum sound pressure in the bore, which is related to the loudness of the note); <math>c</math> is the speed of sound; <math>L</math> is the length of the bore; and <math>n</math> is a positive integer (1,2,3,...) that specifies the number of [[standing wave|nodes]] in the standing wave. (The position <math>x</math> should be measured from the [[wind instrument|mouthpiece]], and the time <math>t</math> from any moment at which the pressure at the mouthpiece is maximum. The quantity <math>\lambda = 4L/(2 n - 1)</math> is the [[wavelength]] of the emitted note, and <math>f = c/\lambda</math> is its [[frequency]].) Many general properties of these waves can be inferred from this general equation, without choosing specific values for the parameters. As another example, it may be that the vibrations of a drum skin after a single strike depend only on the distance <math>r</math> from the center of the skin to the strike point, and on the strength <math>s</math> of the strike. Then the vibration for all possible strikes can be described by a function <math>F(r,s;x,t)</math>. Sometimes the family of waves of interest has infinitely many parameters. For example, one may want to describe what happens to the temperature in a metal bar when it is initially heated at various temperatures at different points along its length, and then allowed to cool by itself in vacuum. In that case, instead of a scalar or vector, the parameter would have to be a function <math>h</math> such that <math>h(x)</math> is the initial temperature at each point <math>x</math> of the bar. Then the temperatures at later times can be expressed by a function <math>F</math> that depends on the function <math>h</math> (that is, a [[operator (mathematics)|functional operator]]), so that the temperature at a later time is <math>F(h;x,t)</math> ===Differential wave equations=== {{unreferenced section|date=July 2026}}Another way to describe and study a family of waves is to give a mathematical equation that, instead of explicitly giving the value of <math>F(x,t)</math>, only constrains how those values can change with time. Then the family of waves in question consists of all functions <math>F</math> that satisfy those constraints – that is, all [[solution (mathematics)|solutions]] of the equation. This approach is extremely important in physics, because the constraints usually are a consequence of the physical processes that cause the wave to evolve. For example, if <math>F(x,t)</math> is the temperature inside a block of some [[homogeneous]] and [[isotropic]] solid material, its evolution is constrained by the [[partial differential equation]] <math display="block">\frac{\partial F}{\partial t}(x,t) = \alpha \left(\frac{\partial^2 F}{\partial x_1^2}(x,t) + \frac{\partial^2 F}{\partial x_2^2}(x,t) + \frac{\partial^2 F}{\partial x_3^2}(x,t) \right) + \beta Q(x,t)</math> where <math>Q(x,t)</math> is the heat that is being generated per unit of volume and time in the neighborhood of <math>x</math> at time <math>t</math> (for example, by chemical reactions happening there); <math>x_1,x_2,x_3</math> are the Cartesian coordinates of the point <math>x</math>; <math>\partial F/\partial t</math> is the (first) derivative of <math>F</math> with respect to <math>t</math>; and <math>\partial^2 F/\partial x_i^2</math> is the second derivative of <math>F</math> relative to <math>x_i</math>. (The symbol "<math>\partial</math>" is meant to signify that, in the derivative with respect to some variable, all other variables must be considered fixed.) This equation can be derived from the laws of physics that govern the [[heat diffusion|diffusion of heat]] in solid media. For that reason, it is called the [[heat equation]] in mathematics, even though it applies to many other physical quantities besides temperatures. For another example, we can describe all possible sounds echoing within a container of gas by a function <math>F(x,t)</math> that gives the pressure at a point <math>x</math> and time <math>t</math> within that container. If the gas was initially at uniform temperature and composition, the evolution of <math>F</math> is constrained by the formula <math display="block">\frac{\partial^2 F}{\partial t^2}(x,t) = \alpha \left(\frac{\partial^2 F}{\partial x_1^2}(x,t) + \frac{\partial^2 F}{\partial x_2^2}(x,t) + \frac{\partial^2 F}{\partial x_3^2}(x,t) \right) + \beta P(x,t)</math> Here <math>P(x,t)</math> is some extra compression force that is being applied to the gas near <math>x</math> by some external process, such as a [[loudspeaker]] or [[piston]] right next to it. This same differential equation describes the behavior of mechanical vibrations and electromagnetic fields in a homogeneous isotropic non-conducting solid. Note that this equation differs from that of heat flow only in that the left-hand side is <math>\partial^2 F/\partial t^2</math>, the second derivative of <math>F</math> with respect to time, rather than the first derivative <math>\partial F/\partial t</math>. Yet this small change makes a huge difference on the set of solutions <math>F</math>. This differential equation is called "the" [[wave equation]] in mathematics, even though it describes only one very special kind of waves. == Wave in elastic medium == <!--Still needs substantial cleanup below this point--> {{Main|Wave equation|d'Alembert's formula}} Consider a traveling [[transverse wave]] (which may be a [[pulse (physics)|pulse]]) on a string (the medium). Consider the string to have a single spatial dimension. Consider this wave as traveling [[File:Nonsinusoidal wavelength.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|200 px|Wavelength {{mvar|λ}} can be measured between any two corresponding points on a waveform.]] [[File:Superpositionprinciple.gif|class=skin-invert-image|thumb|Animation of two waves, the green wave moves to the right while blue wave moves to the left, the net red wave amplitude at each point is the sum of the amplitudes of the individual waves. Note that {{math|1=''f''(''x'', ''t'') + ''g''(''x'', ''t'') = ''u''(''x'', ''t'')}}. |left]] * in the <math>x</math> direction in space. For example, let the positive <math>x</math> direction be to the right, and the negative <math>x</math> direction be to the left. * with constant [[amplitude]] <math>u</math> * with constant velocity <math>v</math>, where <math>v</math> is ** independent of [[wavelength]] (no [[dispersion relation|dispersion]]) ** independent of amplitude ([[linear]] media, not [[Nonlinearity|nonlinear]]).<ref name=Helbig>{{cite book |title = Seismic waves and rays in elastic media |chapter-url = https://books.google.com/books?id=s7bp6ezoRhcC&pg=PA134 |pages = 131 ''ff'' |author = Michael A. Slawinski |chapter = Wave equations |isbn = 978-0-08-043930-3 |year = 2003 |publisher = Elsevier }}</ref><ref name=Ostrovsky>{{cite book |title = Modulated waves: theory and application |url = https://www.amazon.com/gp/product/0801873258 |author1=Lev A. Ostrovsky |author2=Alexander I. Potapov |name-list-style=amp |publisher = Johns Hopkins University Press |isbn = 978-0-8018-7325-6 |year = 2001 }}</ref> * with constant [[waveform]], or shape This wave can then be described by the two-dimensional functions {{unbulleted list | style = padding-left: 1.5em | <math>u(x,t) = F(x - v t)</math> (waveform <math>F</math> traveling to the right) | <math>u(x,t) = G(x + v t)</math> (waveform <math>G</math> traveling to the left) }} or, more generally, by [[d'Alembert's formula]]:<ref name=Graaf>{{cite book |title = Wave motion in elastic solids |last = Graaf |first= Karl F |edition = Reprint of Oxford 1975 |publisher = Dover |year = 1991 |url = https://books.google.com/books?id=5cZFRwLuhdQC |pages = 13–14 |isbn = 978-0-486-66745-4 }}</ref> <math display="block">u(x,t) = F(x - vt) + G(x + vt). </math> representing two component waveforms <math>F</math> and <math>G</math> traveling through the medium in opposite directions. A generalized representation of this wave can be obtained<ref>For an example derivation, see the steps leading up to eq. (17) in {{cite web |url = http://prism.texarkanacollege.edu/physicsjournal/wave-eq.html |title = Kinematic Derivation of the Wave Equation |last = Redfern |first= Francis |work = Physics Journal |access-date = 2012-12-11 |archive-date = 2013-07-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130724011045/http://prism.texarkanacollege.edu/physicsjournal/wave-eq.html |url-status = dead }}</ref> as the [[partial differential equation]] <math display="block">\frac{1}{v^2}\frac{\partial^2 u}{\partial t^2}=\frac{\partial^2 u}{\partial x^2}.</math> General solutions are based upon [[Duhamel's principle]].<ref name=Struwe>{{cite book |title = Geometric wave equations |author1=Jalal M. Ihsan Shatah |author2=Michael Struwe |chapter-url = https://books.google.com/books?id=zsasG2axbSoC&pg=PA37 |chapter = The linear wave equation |pages = 37''ff'' |isbn = 978-0-8218-2749-9 |year = 2000 |publisher = American Mathematical Society Bookstore }}</ref> === Wave forms === {{main|Waveform}} [[File:Waveforms.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|280 px|[[Sine wave|Sine]], [[Square wave (waveform)|square]], [[Triangle wave|triangle]] and [[Sawtooth wave|sawtooth]] waveforms]] The form or shape of {{math|''F''}} in [[d'Alembert's formula]] involves the argument {{math|''x'' − ''vt''}}. Constant values of this argument correspond to constant values of {{math|''F''}}, and these constant values occur if {{mvar|x}} increases at the same rate that {{math|''vt''}} increases. That is, the wave shaped like the function {{math|''F''}} will move in the positive {{mvar|x}}-direction at velocity {{mvar|v}} (and {{math|''G''}} will propagate at the same speed in the negative {{mvar|x}}-direction).<ref name=Lyons>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=WdPGzHG3DN0C&pg=PA128 |pages = 128 ''ff'' |title = All you wanted to know about mathematics but were afraid to ask |author = Louis Lyons |isbn = 978-0-521-43601-4 |publisher = Cambridge University Press |year = 1998 }}</ref> In the case of a periodic function {{math|''F''}} with period {{mvar|λ}}, that is, {{math|1=''F''(''x'' + ''λ'' − ''vt'') = ''F''(''x'' − ''vt'')}}, the periodicity of {{math|''F''}} in space means that a snapshot of the wave at a given time {{mvar|t}} finds the wave varying periodically in space with period {{mvar|λ}} (the [[wavelength]] of the wave). In a similar fashion, this periodicity of {{math|''F''}} implies a periodicity in time as well: {{math|1=''F''(''x'' − ''v''(''t'' + ''T'')) = ''F''(''x'' − ''vt'')}} provided {{math|1=''vT'' = ''λ''}}, so an observation of the wave at a fixed location {{mvar|x}} finds the wave undulating periodically in time with period {{math|1=''T'' = ''λ''/''v''}}.<ref name="McPherson0">{{cite book |title = Introduction to Macromolecular Crystallography |last = McPherson |first= Alexander |chapter-url = https://books.google.com/books?id=o7sXm2GSr9IC&pg=PA77 |page = 77 |chapter = Waves and their properties |isbn = 978-0-470-18590-2 |year = 2009 |edition = 2 |publisher = Wiley }}</ref> === Amplitude and modulation === {{Main|Amplitude modulation}} {{See also|Frequency modulation|Phase modulation}} [[File:Amplitudemodulation.gif|class=skin-invert-image|thumb|Amplitude modulation can be achieved through {{math|1=''f''(''x'',''t'') = 1.00×sin(2π/0.10×(''x''−1.00×''t''))}} and {{math|1=''g''(''x'',''t'') = 1.00×sin(2π/0.11×(''x''−1.00×''t''))}}. Only the resultant is visible to improve clarity of waveform.|left]] [[File:Wave packet.svg|class=skin-invert-image|right|thumb|Illustration of the ''envelope'' (the slowly varying red curve) of an amplitude-modulated wave. The fast varying blue curve is the ''carrier'' wave, which is being modulated.]] The amplitude of a wave may be constant (in which case the wave is a ''c.w.'' or ''[[continuous wave]]''), or may be ''modulated'' so as to vary with time and/or position. The outline of the variation in amplitude is called the ''envelope'' of the wave. Mathematically, the [[Amplitude modulation|modulated wave]] can be written in the form:<ref name=Jirauschek>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=6kOoT_AX2CwC&pg=PA9 |page = 9 |title = FEW-cycle Laser Dynamics and Carrier-envelope Phase Detection |author = Christian Jirauschek |isbn = 978-3-86537-419-6 |year = 2005 |publisher = Cuvillier Verlag }}</ref><ref name="Kneubühl">{{cite book |title = Oscillations and waves |author = Fritz Kurt Kneubühl |url = https://books.google.com/books?id=geYKPFoLgoMC&pg=PA365 |page = 365 |year = 1997 |isbn = 978-3-540-62001-3 |publisher = Springer }}</ref><ref name=Lundstrom>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=FTdDMtpkSkIC&pg=PA33 |page = 33 |author = Mark Lundstrom |isbn = 978-0-521-63134-1 |year = 2000 |title = Fundamentals of carrier transport |publisher = Cambridge University Press }}</ref> <math display="block">u(x,t) = A(x,t) \sin \left(kx - \omega t + \phi \right) , </math> where <math>A(x, t)</math> is the amplitude envelope of the wave, <math>k</math> is the ''[[wavenumber]]'' and <math>\phi</math> is the ''[[phase (waves)|phase]]''. If the [[group velocity]] <math>v_g</math> (see below) is wavelength-independent, this equation can be simplified as:<ref name=Chen>{{cite book |chapter-url = https://books.google.com/books?id=LxzWPskhns0C&pg=PA363 |author = Chin-Lin Chen |title = Foundations for guided-wave optics |page = 363 |chapter = §13.7.3 Pulse envelope in nondispersive media |isbn = 978-0-471-75687-3 |year = 2006 |publisher = Wiley }}</ref> <math display="block">u(x,t) = A(x - v_g t) \sin \left(kx - \omega t + \phi \right) , </math> showing that the envelope moves with the group velocity and retains its shape. Otherwise, in cases where the group velocity varies with wavelength, the pulse shape changes in a manner often described using an ''envelope equation''.<ref name=Chen/><ref name="Recami">{{cite book |last1=Longhi |first1=Stefano |title=Localized Waves |last2=Janner |first2=Davide |publisher=Wiley-Interscience |year=2008 |isbn=978-0-470-10885-7 |editor1=Hugo E. Hernández-Figueroa |page=329 |chapter=Localization and Wannier wave packets in photonic crystals |editor2=Michel Zamboni-Rached |editor3=Erasmo Recami |chapter-url=https://books.google.com/books?id=xxbXgL967PwC&pg=PA329}}</ref> ===Phase velocity and group velocity=== {{Main|Phase velocity|Group velocity}} {{See also|Envelope (waves)#Phase and group velocity}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[Image:Wave group.gif|class=skin-invert-image|thumb|The red square moves with the [[phase velocity]], while the green circles propagate with the [[group velocity]].|left]]There are two velocities that are associated with waves, the [[phase velocity]] and the [[group velocity]]. Phase velocity is the rate at which the [[phase (waves)|phase]] of the wave [[Wave propagation|propagates in space]]: any given phase of the wave (for example, the [[crest (physics)|crest]]) will appear to travel at the phase velocity. The phase velocity is given in terms of the [[wavelength]] {{mvar|λ}} (lambda) and [[Wave period|period]] {{mvar|T}} as <math display="block">v_\mathrm{p} = \frac{\lambda}{T}.</math>[[Image:Wave opposite-group-phase-velocity.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|A wave with the group and phase velocities going in different directions]]Group velocity is a property of waves that have a defined envelope, measuring propagation through space (that is, phase velocity) of the overall shape of the waves' amplitudes—modulation or envelope of the wave. ==Special waves== {{unreferenced section|date=July 2026}} ===Sine waves=== {{excerpt|Sine wave}} ===Plane waves=== {{Main|Plane wave}}A [[plane wave]] is a kind of wave whose value varies only in one spatial direction. That is, its value is constant on a plane that is perpendicular to that direction. Plane waves can be specified by a vector of unit length <math>\hat{\mathbf{n}}</math> indicating the direction that the wave varies in, and a wave profile describing how the wave varies as a function of the displacement along that direction (<math>\hat \mathbf{n} \cdot \mathbf{x}</math>) and time (<math>t</math>). Since the wave profile only depends on the position <math>\mathbf{x}</math> in the combination <math>\hat{\mathbf{n}} \cdot \mathbf{x}</math>, any displacement in directions perpendicular to <math>\hat n</math> cannot affect the value of the field. Plane waves are often used to model [[electromagnetic waves]] far from a source. For electromagnetic plane waves, the electric and magnetic fields themselves are transverse to the direction of propagation, and also perpendicular to each other. ===Standing waves=== {{Main|Standing wave|Acoustic resonance|Helmholtz resonance|Organ pipe}}[[File:Standing wave.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|300px|Standing wave. The red dots represent the wave [[Node (physics)|nodes]].]]A standing wave, also known as a ''stationary wave'', is a wave whose [[Envelope (waves)|envelope]] remains in a constant position. This phenomenon arises as a result of [[Interference (wave propagation)|interference]] between two waves traveling in opposite directions. The ''sum'' of two counter-propagating waves (of equal amplitude and frequency) creates a ''standing wave''. Standing waves commonly arise when a boundary blocks further propagation of the wave, thus causing wave reflection, and therefore introducing a counter-propagating wave. For example, when a [[violin]] string is displaced, transverse waves propagate out to where the string is held in place at the [[Bridge (instrument)|bridge]] and the [[Nut (string instrument)|nut]], where the waves are reflected back. At the bridge and nut, the two opposed waves are in [[antiphase]] and cancel each other, producing a [[node (physics)|node]]. Halfway between two nodes there is an [[antinode]], where the two counter-propagating waves ''enhance'' each other maximally. There is no net [[Energy transfer|propagation of energy]] over time.<gallery> Image:Standing waves on a string.gif|One-dimensional standing waves; the [[fundamental frequency|fundamental]] mode and the first 5 [[overtone]]s Image:Drum vibration mode01.gif|A two-dimensional [[Vibrations of a circular drum|standing wave on a disk]]; this is the fundamental mode. Image:Drum vibration mode21.gif|A [[Vibrations of a circular drum|standing wave on a disk]] with two nodal lines crossing at the center; this is an overtone.</gallery> ===Solitary waves=== {{Main|Soliton}}[[File:Soliton hydro.jpg|thumb|[[Solitary wave (water waves)|Solitary wave]] in a laboratory [[wave channel]]]]A '''soliton''' or '''solitary wave''' is a self-reinforcing [[wave packet]] that maintains its shape while it propagates at a constant velocity. Solitons are caused by a cancellation of [[nonlinearity|nonlinear]] and [[dispersion relation|dispersive effects]] in the medium. (Dispersive effects are a property of certain systems where the speed of a wave depends on its frequency.) Solitons are the solutions of a widespread class of weakly nonlinear dispersive [[partial differential equation]]s describing physical systems. == Physical properties == === Propagation=== Wave propagation is any of the ways in which waves travel. With respect to the direction of the [[oscillation]] relative to the propagation direction, we can distinguish between [[longitudinal wave]] and [[transverse wave]]s. [[Electromagnetic wave]]s propagate in [[vacuum]] as well as in material media. Propagation of other wave types such as sound may occur only in a [[transmission medium]]. ====Reflection of plane waves in a half-space==== {{further|Reflection coefficient}}{{unreferenced section|date=July 2026}}The propagation and reflection of plane waves—e.g. Pressure waves ([[P wave]]) or [[S-wave|Shear waves (SH or SV-waves)]] are phenomena that were first characterized within the field of classical [[seismology]], and are now considered fundamental concepts in modern [[seismic tomography]]. The analytical solution to this problem exists and is well known. The frequency domain solution can be obtained by first finding the [[Helmholtz decomposition]] of the displacement field, which is then substituted into the [[wave equation]]. From here, the [[Wave equation#Plane-wave eigenmodes|plane wave eigenmodes]] can be calculated.{{citation needed|date=May 2023}}{{clarify|Unintelligible to the ordinary reader|date=May 2023}} ==== SV wave propagation ==== [[File:SV wave propagation.gif|thumb|upright=1.4|The propagation of SV-wave in a homogeneous half-space (the horizontal displacement field)]] [[File:SV wave propagation y.gif|thumb|upright=1.4|The propagation of SV-wave in a homogeneous half-space (The vertical displacement field){{clarify|date=May 2023}}]] The analytical solution of SV-wave in a half-space indicates that the plane SV wave reflects back to the domain as a P and SV waves, leaving out special cases. The angle of the reflected SV wave is identical to the incidence wave, while the angle of the reflected P wave is greater than the SV wave. For the same wave frequency, the SV wavelength is smaller than the P wavelength. This fact has been depicted in this animated picture.<ref>The animations are taken from {{cite web | url = https://sites.google.com/a/utexas.edu/babakpoursartip/research | title = Topographic amplification of seismic waves | last = Poursartip | first = Babak | year = 2015 | department = UT Austin | access-date = 2023-02-24 | archive-date = 2017-01-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170109184014/https://sites.google.com/a/utexas.edu/babakpoursartip/research | url-status = dead }}</ref> ====P wave propagation==== {{unreferenced section|date=July 2026}} Similar to the SV wave, the P incidence, in general, reflects as the P and SV wave. There are some special cases where the regime is different.{{clarify|unintelligible to the ordinary reader|date=May 2023}} ===Wave velocity=== {{further|Phase velocity|Group velocity|Signal velocity}}{{unreferenced section|date=July 2026}} [[Image:Seismic wave prop mine.gif|thumb|upright=1.4|[[Seismic wave]] propagation in 2D modelled using [[FDTD]] method in the presence of a landmine]]Wave velocity is a general concept, of various kinds of wave velocities, for a wave's [[phase (waves)|phase]] and [[speed]] concerning energy (and information) propagation. The [[phase velocity]] is given as: <math display="block">v_\text{p} = \frac{\omega}{k},</math> where: * {{math|''v''<sub>p</sub>}} is the phase velocity (with SI unit m/s), * {{mvar|ω}} is the [[angular frequency]] (with SI unit rad/s), * {{mvar|k}} is the [[wavenumber]] (with SI unit rad/m). The phase speed gives you the speed at which a point of constant [[phase (waves)|phase]] of the wave will travel for a discrete frequency. The angular frequency {{mvar|ω}} cannot be chosen independently from the wavenumber {{mvar|k}}, but both are related through the [[dispersion relation]]ship: <math display="block">\omega = \Omega(k).</math> In the special case {{math|1=Ω(''k'') = ''ck''}}, with {{mvar|c}} a constant, the waves are called non-dispersive, since all frequencies travel at the same phase speed {{mvar|c}}. For instance [[electromagnetic wave]]s in [[vacuum]] are non-dispersive. In case of other forms of the dispersion relation, we have dispersive waves. The dispersion relationship depends on the medium through which the waves propagate and on the type of waves (for instance electromagnetic, [[sound wave|sound]] or [[ocean surface wave|water]] waves). The speed at which a resultant [[wave packet]] from a narrow range of frequencies will travel is called the [[group velocity]] and is determined from the [[gradient]] of the [[dispersion relation]]: <math display="block">v_\text{g} = \frac{\partial \omega}{\partial k}</math> In almost all cases, a wave is mainly a movement of energy through a medium. Most often, the group velocity is the velocity at which the energy moves through this medium.[[File:Light dispersion of a mercury-vapor lamp with a flint glass prism IPNr°0125.jpg|thumb|right|upright|Light beam exhibiting reflection, refraction, transmission and dispersion when encountering a prism]]Waves exhibit common behaviors under a number of standard situations, for example: ===Transmission and media=== {{Main|Rectilinear propagation|Transmittance|Transmission medium}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Waves normally move in a straight line (that is, rectilinearly) through a ''[[transmission medium]]''. Such media can be classified into one or more of the following categories: *A ''bounded medium'' if it is finite in extent, otherwise an ''unbounded medium'' *A ''linear medium'' if the amplitudes of different waves at any particular point in the medium can be added *A ''uniform medium'' or ''homogeneous medium'' if its physical properties are unchanged at different locations in space *An ''anisotropic medium'' if one or more of its physical properties differ in one or more directions *An ''isotropic medium'' if its physical properties are the ''same'' in all directions ===Absorption=== {{Main|Absorption (acoustics)|Absorption (electromagnetic radiation)}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Waves are usually defined in media which allow most or all of a wave's energy to propagate without [[Insertion loss|loss]]. However materials may be characterized as "lossy" if they remove energy from a wave, usually converting it into heat. This is termed "absorption." A material which absorbs a wave's energy, either in transmission or reflection, is characterized by a [[refractive index]] which is [[Complex number|complex]]. The amount of absorption will generally depend on the frequency (wavelength) of the wave, which, for instance, explains why objects may appear colored. ===Reflection=== {{Main|Reflection (physics)}} {{unreferenced section|date=July 2026}} When a wave strikes a reflective surface, it changes direction, such that the angle made by the [[incident ray|incident wave]] and line [[perpendicular|normal]] to the surface equals the angle made by the reflected wave and the same normal line. ===Refraction=== {{Main|Refraction}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[File:Wave refraction.gif|thumb|right|200 px|Sinusoidal traveling plane wave entering a region of lower wave velocity at an angle, illustrating the decrease in wavelength and change of direction (refraction) that results]] Refraction is the phenomenon of a wave changing its speed. Mathematically, this means that the size of the [[phase velocity]] changes. Typically, refraction occurs when a wave passes from one [[Transmission medium|medium]] into another. The amount by which a wave is refracted by a material is given by the [[refractive index]] of the material. The directions of incidence and refraction are related to the refractive indices of the two materials by [[Snell's law]]. ===Diffraction=== {{Main|Diffraction}} {{unreferenced section|date=July 2026}} A wave exhibits diffraction when it encounters an obstacle that bends the wave or when it spreads after emerging from an opening. Diffraction effects are more pronounced when the size of the obstacle or opening is comparable to the wavelength of the wave. ===Interference=== {{Main|Wave interference}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[Image:Two sources interference.gif|right|frame|Identical waves from two sources undergoing [[Interference (wave propagation)|interference]]. Observed at the bottom one sees 5 positions where the waves add in phase, but in between which they are out of phase and cancel.]] When waves in a linear medium (the usual case) cross each other in a region of space, they do not actually interact with each other, but continue on as if the other one were not present. However at any point ''in'' that region the ''field quantities'' describing those waves add according to the [[superposition principle]]. If the waves are of the same frequency in a fixed [[phase (waves)|phase]] relationship, then there will generally be positions at which the two waves are ''in phase'' and their amplitudes ''add'', and other positions where they are ''out of phase'' and their amplitudes (partially or fully) ''cancel''. This is called an [[Interference (wave propagation)|interference pattern]]. ===Polarization=== {{Main|Polarization (waves)}} {{unreferenced section|date=July 2026}}[[File:Circular.Polarization.Circularly.Polarized.Light Circular.Polarizer Creating.Left.Handed.Helix.View.svg|class=skin-invert-image|thumb|left]] The phenomenon of polarization arises when wave motion can occur simultaneously in two [[orthogonal]] directions. [[Transverse wave]]s can be polarized, for instance. When polarization is used as a descriptor without qualification, it usually refers to the special, simple case of [[linear polarization]]. A transverse wave is linearly polarized if it oscillates in only one direction or plane. In the case of linear polarization, it is often useful to add the relative orientation of that plane, perpendicular to the direction of travel, in which the oscillation occurs, such as "horizontal" for instance, if the plane of polarization is parallel to the ground. [[Electromagnetic waves]] propagating in free space, for instance, are transverse; they can be polarized by the use of a [[polarizer|polarizing filter]]. Longitudinal waves, such as sound waves, do not exhibit polarization. For these waves there is only one direction of oscillation, that is, along the direction of travel. === Dispersion === [[File:Light dispersion conceptual waves.gif|thumb|right|270 px|Schematic of light being dispersed by a prism. Click to see animation.]] {{Main|Dispersion relation|Dispersion (optics)|Dispersion (water waves)}} Dispersion is the frequency dependence of the [[refractive index]], a consequence of the atomic nature of materials.<ref name=hecht>{{Cite book |last=Hecht |first=Eugene |title=Optics |date=1998 |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0-201-83887-9 |edition=3 |location=Reading, Mass. Harlow}}</ref>{{rp|p=67}} A wave undergoes dispersion when either the [[phase velocity]] or the [[group velocity]] depends on the wave frequency. Dispersion is seen by letting white light pass through a [[prism (optics)|prism]], the result of which is to produce the spectrum of colors of the rainbow. [[Isaac Newton]] was the first to recognize that this meant that white light was a mixture of light of different colors.<ref name=hecht/>{{rp|p=190}} === Doppler effect === {{main|Doppler effect}} The Doppler effect or Doppler shift is the change in [[frequency]] of a wave in relation to an observer who is moving relative to the wave source.<ref name="Giordano">{{cite book | last1 = Giordano | first1 = Nicholas | title = College Physics: Reasoning and Relationships | publisher = Cengage Learning | date = 2009 | pages = 421–424 | url = https://books.google.com/books?id=BwistUlpZ7cC&pg=PA424 | isbn = 978-0534424718 }}</ref> It is named after the [[Austria]]n physicist [[Christian Doppler]], who described the phenomenon in 1842. == Mechanical waves == {{Main|Mechanical wave}} A mechanical wave is an oscillation of [[matter]], and therefore transfers energy through a [[transmission medium|medium]].<ref>Giancoli, D. C. (2009) Physics for scientists & engineers with modern physics (4th ed.). Upper Saddle River, N.J.: Pearson Prentice Hall.</ref> While waves can move over long distances, the movement of the medium of transmission—the material—is limited. Therefore, the oscillating material does not move far from its initial position. Mechanical waves can be produced only in media which possess [[Elasticity (physics)|elasticity]] and [[inertia]]. There are three types of mechanical waves: [[transverse wave]]s, [[longitudinal wave]]s, and [[surface wave]]s. ===Waves on strings=== {{Main|String vibration}} {{unreferenced section|date=July 2026}} The transverse vibration of a string is a function of tension and inertia, and is constrained by the length of the string as the ends are fixed. This constraint limits the steady state modes that are possible, and thereby the frequencies. The speed of a transverse wave traveling along a [[vibrating string]] ({{mvar|v}}) is directly proportional to the square root of the [[Tension (mechanics)|tension]] of the string ({{mvar|T}}) over the [[linear mass density]] ({{mvar|μ}}): <math display="block"> v = \sqrt{\frac{T}{\mu}}, </math> where the linear density {{mvar|μ}} is the mass per unit length of the string. ===Acoustic waves=== {{Main|Acoustic wave}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Acoustic or [[sound]] waves are compression waves that propagate through gases, liquids, solids and plasmas. They travel at the speed given by: <math display="block"> v = \sqrt{\frac{B}{\rho_0}}, </math> or the square root of the adiabatic [[bulk modulus]] divided by the ambient density of the medium (see [[speed of sound]]). ===Gravity waves=== {{main|Gravity wave|Water waves}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[File:Shallow water wave.gif|thumb|right|400px]]Gravity waves are waves generated in a fluid medium or at the interface between two media when the force of gravity or buoyancy works to restore equilibrium. Surface waves on water are the most familiar example. *[[ripple tank|Ripples]] on the surface of a pond are actually a combination of transverse and longitudinal waves; therefore, the points on the surface follow orbital paths. *[[Inertial waves]], which occur in rotating fluids and are restored by the [[Coriolis effect]]. *[[Ocean surface wave]]s, which are perturbations that propagate through water. ===Body waves=== {{main|Body wave (seismology)}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Body waves travel through the interior of the medium along paths controlled by the material properties in terms of density and modulus (stiffness). The density and modulus, in turn, vary according to temperature, composition, and material phase. This effect resembles the refraction of light waves. Two types of particle motion result in two types of body waves: Primary and Secondary waves. === Seismic waves === {{Main|Seismic wave}} Seismic waves are waves of energy that travel through the Earth's layers, and are a result of earthquakes, volcanic eruptions, magma movement, large landslides and large man-made explosions that give out low-frequency acoustic energy. They include body waves—the primary ([[P wave]]s) and secondary waves ([[S wave]]s)—and surface waves, such as [[Rayleigh waves]], [[Love waves]], and [[Stoneley wave]]s.<ref>{{Cite web |title=seismic wave |url=https://www.britannica.com/science/seismic-wave |website=Britannica}}</ref> === Shock waves === [[File:Transonico-en.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|300 px|Formation of a shock wave by a plane]] {{Main|Shock wave}} A shock wave is a type of propagating disturbance. When a wave moves faster than the local [[speed of sound]] in a [[fluid]], it is a shock wave. Like an ordinary wave, a shock wave carries energy and can propagate through a medium; however, it is characterized by an abrupt, nearly discontinuous change in [[pressure]], [[temperature]] and [[density]] of the medium.<ref>{{citation | last = Anderson | first = John D. Jr. | title = Fundamentals of Aerodynamics | orig-year = 1984 | edition = 3rd | publisher = [[McGraw-Hill|McGraw-Hill Science/Engineering/Math]] |date=January 2001 | isbn = 978-0-07-237335-6 }}</ref> {{See also|Sonic boom|Cherenkov radiation}} ===Shear waves=== {{main|Shear wave}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Shear waves are body waves due to shear rigidity and inertia. They can only be transmitted through solids and to a lesser extent through liquids with a sufficiently high viscosity. === Gravitational waves === {{Main|Gravitational wave}} [[File:GravitationalWave CrossPolarization.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|Animation showing the effect of a cross-polarized gravitational wave on a ring of [[test particles]]]] [[gravitational radiation|Gravitational waves]] also travel through space. The first observation of gravitational waves was announced on 11 February 2016.<ref>{{cite web|title=Gravitational waves detected for 1st time, 'opens a brand new window on the universe'|url=http://www.cbc.ca/news/technology/ligo-gravitational-wave-1.3443697|publisher=Canadian Broadcasting Corporation|date=11 February 2016}}</ref> Gravitational waves are disturbances in the curvature of [[spacetime]], predicted by Einstein's theory of [[general relativity]]. === Other === * Waves of [[Traffic wave|traffic]], that is, propagation of different densities of motor vehicles, and so forth, which can be modeled as kinematic waves<ref name=Lighthill>{{cite journal |author1 = M.J. Lighthill | author1-link=James Lighthill |author2 = G.B. Whitham | author2-link=Gerald B. Whitham |year = 1955 |title = On kinematic waves. II. A theory of traffic flow on long crowded roads |journal = Proceedings of the Royal Society of London. Series A |volume = 229 | issue=1178 |pages = 281–345 |bibcode = 1955RSPSA.229..281L |doi = 10.1098/rspa.1955.0088 | s2cid=18301080 }}</ref><ref>{{cite journal |doi = 10.1287/opre.4.1.42 |author = P.I. Richards |year = 1956 |title = Shockwaves on the highway |journal = Operations Research |volume = 4 |issue = 1 |pages = 42–51 }}</ref> * [[metachronal rhythm|Metachronal wave]] refers to the appearance of a traveling wave produced by coordinated sequential actions. ==Electromagnetic waves== {{Main|Electromagnetic wave}} {{Further|Electromagnetic spectrum}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[File:Onde electromagnétique.png|class=skin-invert-image|thumb|right|300 px]] An electromagnetic wave consists of two waves that are oscillations of the [[electric field|electric]] and [[magnetic field|magnetic]] fields. An electromagnetic wave travels in a direction that is at right angles to the oscillation direction of both fields. In the 19th century, [[James Clerk Maxwell]] showed that, in [[vacuum]], the electric and magnetic fields satisfy the [[wave equation]] both with speed equal to that of the [[speed of light]]. From this emerged the idea that [[visible light|light]] is an electromagnetic wave. The unification of light and electromagnetic waves was experimentally confirmed by [[Heinrich Hertz|Hertz]] in the end of the 1880s. Electromagnetic waves can have different frequencies (and thus wavelengths), and are classified accordingly in wavebands, such as [[radio waves]], [[microwaves]], [[infrared]], [[visible light]], [[ultraviolet]], [[X-rays]], and [[gamma ray]]s. The range of frequencies in each of these bands is continuous, and the limits of each band are mostly arbitrary, with the exception of visible light, which must be visible to the normal human eye. == Quantum mechanical waves == {{Main|Schrödinger equation}} {{See also|Wave function}} ===Schrödinger equation=== {{unreferenced section|date=July 2026}} The [[Schrödinger equation]] describes the wave-like behavior of [[particle]]s in [[quantum mechanics]]. Solutions of this equation are [[wave function]]s which can be used to describe the probability density of a particle. === Dirac equation === The [[Dirac equation]] is a relativistic wave equation detailing electromagnetic interactions. Dirac waves accounted for the fine details of the hydrogen spectrum in a completely rigorous way. The wave equation also implied the existence of a new form of matter, antimatter, previously unsuspected and unobserved and which was experimentally confirmed. In the context of quantum field theory, the Dirac equation is reinterpreted to describe quantum fields corresponding to spin-{{frac|1|2}} particles. [[File:Wave packet (dispersion).gif|class=skin-invert-image|thumb|A propagating wave packet; in general, the ''envelope'' of the wave packet moves at a different speed than the constituent waves.<ref name=Fromhold>{{cite book |title = Quantum Mechanics for Applied Physics and Engineering |author = A.T. Fromhold |chapter = Wave packet solutions |pages = 59 ''ff'' |quote = (p. 61) ...the individual waves move more slowly than the packet and therefore pass back through the packet as it advances |chapter-url = https://books.google.com/books?id=3SOwc6npkIwC&pg=PA59 |isbn = 978-0-486-66741-6 |publisher = Courier Dover Publications |year = 1991 |edition = Reprint of Academic Press 1981 }}</ref>]] === de Broglie waves === {{Main|Wave packet|Matter wave}} [[Louis de Broglie]] postulated that all particles with [[momentum]] have a wavelength <math display="block">\lambda = \frac{h}{p},</math> where {{math|''h''}} is the [[Planck constant]], and {{mvar|p}} is the magnitude of the [[momentum]] of the particle. This hypothesis was at the basis of [[quantum mechanics]]. Nowadays, this wavelength is called the [[de Broglie wavelength|de&nbsp;Broglie wavelength]]. For example, the [[electron]]s in a [[cathode-ray tube|CRT]] display have a de&nbsp;Broglie wavelength of about {{val|e=13|u=m}}. A wave representing such a particle traveling in the {{mvar|k}}-direction is expressed by the wave function as follows: <math display="block">\psi (\mathbf{r}, \, t=0) = A e^{i\mathbf{k \cdot r}} , </math> where the wavelength is determined by the [[wave vector]] {{math|'''k'''}} as: <math display="block"> \lambda = \frac {2 \pi}{k} , </math> and the momentum by: <math display="block"> \mathbf{p} = \hbar \mathbf{k} . </math> However, a wave like this with definite wavelength is not localized in space, and so cannot represent a particle localized in space. To localize a particle, de&nbsp;Broglie proposed a superposition of different wavelengths ranging around a central value in a [[wave packet]],<ref name=Marton>{{cite book |title = Advances in Electronics and Electron Physics |page = 271 |chapter-url = https://books.google.com/books?id=g5q6tZRwUu4C&pg=PA271 |isbn = 978-0-12-014653-6 |year = 1980 |publisher = Academic Press |volume = 53 |editor1=L. Marton |editor2=Claire Marton |author = Ming Chiang Li |chapter = Electron Interference }}</ref> a waveform often used in [[quantum mechanics]] to describe the [[wave function]] of a particle. In a wave packet, the wavelength of the particle is not precise, and the local wavelength deviates on either side of the main wavelength value. In representing the wave function of a localized particle, the [[wave packet]] is often taken to have a [[Gaussian function|Gaussian shape]] and is called a ''Gaussian wave packet''.<ref name=wavepacket>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=7qCMUfwoQcAC&pg=PA60 |title = Quantum Mechanics |author1=Walter Greiner |author2=D. Allan Bromley |page = 60 |isbn = 978-3-540-67458-0 |edition = 2 |year = 2007 |publisher = Springer }}</ref><ref>{{cite book |title = Electronic basis of the strength of materials |author = John Joseph Gilman |url = https://books.google.com/books?id=YWd7zHU0U7UC&pg=PA57 |page = 57 |year = 2003 |isbn = 978-0-521-62005-5 |publisher = Cambridge University Press }}</ref><ref>{{cite book |title = Principles of quantum mechanics |author = Donald D. Fitts |url = https://books.google.com/books?id=8t4DiXKIvRgC&pg=PA17 |page = 17 |isbn = 978-0-521-65841-6 |publisher = Cambridge University Press |year = 1999 }}</ref> Gaussian wave packets also are used to analyze water waves.<ref name=Mei>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=WHMNEL-9lqkC&pg=PA47 | page = 47 |author = Chiang C. Mei |author-link=Chiang C. Mei |title = The applied dynamics of ocean surface waves |isbn = 978-9971-5-0789-3 |year = 1989 |edition = 2nd |publisher = World Scientific }}</ref> For example, a Gaussian wavefunction {{math|''ψ''}} might take the form:<ref name="Bromley">{{cite book |last1=Greiner |first1=Walter |url=https://books.google.com/books?id=7qCMUfwoQcAC&pg=PA60 |title=Quantum Mechanics |last2=Bromley |first2=D. Allan |publisher=Springer |year=2007 |isbn=978-3-540-67458-0 |edition=2nd |page=60}}</ref> <math display="block"> \psi(x,\, t{=}0) = A \exp \left( -\frac{x^2}{2\sigma^2} + i k_0 x \right) , </math> at some initial time {{math|1=''t'' = 0}}, where the central wavelength is related to the central wave vector {{math|''k''<sub>0</sub>}} as {{math|1=''λ''<sub>0</sub> = 2''π'' / ''k''<sub>0</sub>}}. It is well known from the theory of [[Fourier analysis]],<ref name=Brandt> {{cite book |page = 23 |url = https://books.google.com/books?id=VM4GFlzHg34C&pg=PA23 |title = The picture book of quantum mechanics |author1=Siegmund Brandt |author2=Hans Dieter Dahmen |isbn = 978-0-387-95141-6 |year = 2001 |edition = 3rd |publisher = Springer }} </ref> or from the [[Heisenberg uncertainty principle]] (in the case of quantum mechanics) that a narrow range of wavelengths is necessary to produce a localized wave packet, and the more localized the envelope, the larger the spread in required wavelengths. The [[Fourier transform]] of a Gaussian is itself a Gaussian.<ref name=Gaussian> {{cite book |title = Modern mathematical methods for physicists and engineers |author = Cyrus D. Cantrell |page = [https://archive.org/details/modernmathematic0000cant/page/677 677] |url = https://archive.org/details/modernmathematic0000cant |url-access = registration |isbn = 978-0-521-59827-9 |publisher = Cambridge University Press |year = 2000 }} </ref> Given the Gaussian: <math display="block">f(x) = e^{-x^2 / \left(2\sigma^2\right)} , </math> the Fourier transform is: <math display="block">\tilde{ f}\!(k) = \sigma e^{-\sigma^2 k^2 / 2} . </math> The Gaussian in space therefore is made up of waves: <math display="block">f(x) = \frac{1}{\sqrt{2 \pi}} \int_{-\infty}^{\infty} \tilde{f}\!(k) \, e^{ikx} \ dk ; </math> that is, a number of waves of wavelengths {{mvar|λ}} such that {{math|1=''kλ'' = 2''π''}}. The parameter {{mvar|σ}} decides the spatial spread of the Gaussian along the {{mvar|x}}-axis, while the Fourier transform shows a spread in [[wave vector]] {{math|'''k'''}} determined by {{math|1/''σ''}}. That is, the smaller the extent in space, the larger the extent in {{mvar|k}}, and hence in {{math|1=''λ'' = 2''π''/''k''}}. ==پڻ ڏسو== * [[Index of wave articles]] [[طبيعيات|فزڪس]] ۾، لهر يا ڦڙڪو [[توانائي]] جو هڪ روپ آهي. هڪ لهر توانائي کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪري ٿي. ڦڙڪو هڪ [[سنڌي ٻولي]] جو لفظ آهي. ڦڙڪو جو مطلب آهي لهر، پر اها [[واء]] جي لهر آهي. [[فائل:Light_dispersion_conceptual_waves.gif|thumb|400x400 عڪسلون]] [[فائل:Shallow_water_wave.gif|ساڄو|thumb|400x400 عڪسلون|پاڻي جي لهر يا موج]] === Waves in general === {{columns-list| * [[Mechanical wave]], in media transmission * [[Wave equation]], general * [[Wave interference]], a phenomenon in which two waves superpose to form a resultant wave * [[Wave Motion (journal)|''Wave Motion'' (journal)]], a scientific journal * [[Wavefront]], an advancing surface of wave propagation }} ==== Parameters ==== {{columns-list| * [[Frequency]] * [[Phase (waves)]], offset or angle of a sinusoidal wave function at its origin * [[Standing wave ratio]], in telecommunications * [[Wavelength]] * [[Wavenumber]] }} ==== Waveforms ==== {{columns-list| * [[Creeping wave]], a wave diffracted around a sphere * [[Evanescent field]] * [[Longitudinal wave]] * [[Periodic travelling wave]] * [[Sine wave]] * [[Square wave (waveform)|Square wave]] * [[Standing wave]] * [[Transverse wave]] }} === Electromagnetic waves === {{columns-list| * [[Dyakonov surface wave]] * [[Dyakonov–Voigt wave]] * [[Earth–ionosphere waveguide]], in radio transmission * [[Electromagnetic radiation]] * [[Electromagnetic wave equation]], describes electromagnetic wave propagation * [[Microwave]], a form of electromagnetic radiation }} === In fluids === {{cols}} * [[Airy wave theory]], in fluid dynamics * [[Capillary wave]], in fluid dynamics * [[Cnoidal wave]], in fluid dynamics * [[Edge wave]], a surface gravity wave fixed by refraction against a rigid boundary * [[Faraday wave]], a type of wave in liquids * [[Gravity wave]], in fluid dynamics * [[Internal wave]], a wave within a fluid medium * [[Shock wave]], in aerodynamics * Sound wave, a wave of [[sound]] through a medium such as air or water * Tidal wave, a scientifically incorrect name for a [[tsunami]] * [[Tollmien–Schlichting wave]], in fluid dynamics * [[Wind wave]] {{colend}} === In quantum mechanics === {{columns-list| * [[Bloch's theorem]] * [[Matter wave]] * [[Pilot wave theory]], in Bohmian mechanics * [[Wave function]] * [[Wave packet]] * [[Wave–particle duality]] }} === In relativity === {{columns-list| * [[Gravitational wave]], in relativity theory * [[Relativistic wave equations]], wave equations that consider special relativity * [[pp-wave spacetime]], a set of exact solutions to Einstein's field equation }} === Other specific types of waves === {{cols}} * [[Alfvén wave]], in plasma physics * [[Atmospheric wave]], a periodic disturbance in the fields of atmospheric variables * [[Fir wave]], a forest configuration * [[Lamb waves]], in solid materials * [[Rayleigh wave]], surface acoustic waves that travel on solids * [[Spin wave]], in magnetism * [[Spin density wave]], in solid materials * [[Trojan wave packet]], in particle science * [[Waves in plasmas]], in plasma physics {{colend}} === Related topics === {{cols}} * [[Absorption (electromagnetic radiation)]] * [[Antenna (radio)]] * [[Beat (acoustics)]] * [[Branched flow]] * [[Cymatics]] * [[Diffraction]] * [[Dispersion (water waves)]] * [[Doppler effect]] * [[Envelope detector]] * [[Fourier transform]] for computing periodicity in evenly spaced data * [[Group velocity]] * [[Harmonic]] * [[Huygens–Fresnel principle]] * [[Index of wave articles]] * [[Inertial wave]] * [[Least-squares spectral analysis]] for computing periodicity in unevenly spaced data * [[List of waves named after people]] * [[Phase velocity]] * [[Photon]] * [[Polarization (physics)]] * [[Propagation constant]] * [[Radio propagation]] * [[Ray (optics)]] * [[Reaction–diffusion system]] * [[Reflection (physics)]] * [[Refraction]] * [[Resonance]] * [[Ripple tank]] * [[Rogue wave]] * [[Scattering]] * [[Shallow water equations]] * [[John N. Shive#Shive wave machine|Shive wave machine]] * [[Sound]] * [[Standing wave]] * [[Transmission medium]] * [[Velocity factor]] * [[Wave equation]] * [[Wave power]] * [[Wave turbulence]] * [[Wind wave]] * [[Wind wave#Formation]] {{colend}} ==نوٽ== == Sources == {{refbegin}} * {{cite book |last1 = Fleisch |first1 = D. |last2 = Kinnaman |first2 = L. |year = 2015 |title = A student's guide to waves |location = Cambridge|publisher = Cambridge University Press |isbn = 978-1107643260 |bibcode = 2015sgw..book.....F }} * {{cite book|last1=Campbell|first1=Murray|title=The musician's guide to acoustics|year=2001|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0198165057|edition=Repr.|last2=Greated |first2=Clive}} * {{cite book |first = A.P. |last = French |title = Vibrations and Waves (M.I.T. Introductory physics series) |publisher = Nelson Thornes |year = 1971 |isbn = 978-0-393-09936-2 |oclc = 163810889 }} * {{cite book |last = Hall |first = D.E. |year = 1980 |title = Musical Acoustics: An Introduction |location = Belmont, CA |publisher = Wadsworth Publishing Company |isbn = 978-0-534-00758-4 }}. * {{cite book|last=Hunt|first=Frederick Vinton |title=Origins in acoustics.|year=1978|publisher=Published for the Acoustical Society of America through the American Institute of Physics|location=Woodbury, NY|isbn=978-0300022209}} * {{cite book |last1 = Ostrovsky |first1 = L.A. |last2 = Potapov |first2 = A.S. |year = 1999 |title = Modulated Waves, Theory and Applications |location = Baltimore |publisher = The Johns Hopkins University Press |isbn = 978-0-8018-5870-3 }}. * {{Cite book | publisher = Academic Press | isbn = 9780123846532 | last1 = Griffiths | first1 = G. | first2 = W.E. | last2 = Schiesser | title = Traveling Wave Analysis of Partial Differential Equations: Numerical and Analytical Methods with Matlab and Maple | year = 2010 }} * Crawford jr., Frank S. (1968). ''Waves (Berkeley Physics Course, Vol. 3)'', McGraw-Hill, {{ISBN|978-0070048607}} [https://archive.org/details/Waves_371 Free online version] * {{cite book |author=A. E. H. Love |author-link=Augustus Edward Hough Love |title=A Treatise on The Mathematical Theory of Elasticity |year=1944 |url=https://archive.org/details/treatiseonmathem0000love|url-access=registration|publisher=[[Dover Publications|Dover]] |location=New York }} * {{cite web |author=E.W. Weisstein |url=http://scienceworld.wolfram.com/physics/WaveVelocity.html |title=Wave velocity |work=[[ScienceWorld]] |access-date=2009-05-30 }} {{refend}} == External links == {{Sister project links| wikt=wave | commons=Wave | b=no | n=no | q=Wave | s=no | v=no | voy=no | species=no | d=no}} * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_51.html The Feynman Lectures on Physics: Waves] * [http://www.scholarpedia.org/article/Linear_and_nonlinear_waves Linear and nonlinear waves] * [https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html Science Aid: Wave properties – Concise guide aimed at teens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904042222/https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html |date=2019-09-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=DovunOxlY1k "AT&T Archives: Similarities of Wave Behavior"] demonstrated by J.N. Shive of Bell Labs (video on [[YouTube]]) {{Velocities of Waves}} {{Patterns in nature}} {{Authority control}} [[Category:Waves| ]] [[Category:Differential equations]] [[Category:Articles containing video clips]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links| wikt=wave | commons=Wave | b=no | n=no | q=Wave | s=no | v=no | voy=no | species=no | d=no}} * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_51.html The Feynman Lectures on Physics: Waves] * [http://www.scholarpedia.org/article/Linear_and_nonlinear_waves Linear and nonlinear waves] * [https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html Science Aid: Wave properties – Concise guide aimed at teens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904042222/https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html |date=2019-09-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=DovunOxlY1k "AT&T Archives: Similarities of Wave Behavior"] demonstrated by J.N. Shive of Bell Labs (video on [[YouTube]]) {{Authority control}} [[زمرو:موجون| ]] [[زمرو:لهرون]] [[زمرو:تفاواتي مساواتون]] [[زمرو:فطرت ۾ شڪليون]] [[زمرو:ارضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:رياضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:سامونڊي سائنس جون اصطلاحون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] mfrulnmx4d6mrhf188mqw3fbfg17cuj 412050 412049 2026-09-14T04:44:58Z Ibne maryam 17680 412050 wikitext text/x-wiki {{Short description|Dynamic disturbance in a medium or field}} {{About|لهر هڪ طبعي مظهر |هٿ هلائڻ لاء ڏسو |Waving|other uses|Wave (disambiguation)|and|Wave motion (disambiguation)}} {{redirect|لهر}} [[File:2006-01-14 Surface waves.jpg|thumb|پاڻيءَ جي مٿاڇري تي لهرون، جيڪي پاڻيءَ ۾ ننڍيون لهرون (<small>ripples</small>) ٺاهين ٿيون]] [[علم رياضيات|رياضيات]] ۽ [[طبعي سائنس]] ۾، '''لهر''' هڪ يا وڌيڪ مقدارن ۾ پکڙجندڙ متحرڪ خلل (يعني توازن واري حالت مان تبديلي) کي چئبو آهي. [[دوري لهرون]] (<small>periodic</small> <small>waves</small>) ڪنهن خاص [[فريڪوئنسي]] تي توازن (يا سڪون) واري قدر جي چوڌاري بار بار حرڪت ڪنديون آهن. جڏهن لهر جي پوري شڪل هڪ طرف حرڪت ڪري ٿي، ته ان کي "هلندڙ لهر" (<small>traveling</small> <small>wave</small>) چيو ويندو آهي؛ ان جي برعڪس، مخالف طرفن ۾ هلندڙ ٻه هڪجهڙي ۽ مٿان چڙهيل (<small>superimposed</small>) دوري لهرون ملي ڪري "ساڪت لهرون" (<small>standing wave</small>) يا "بيهڪ واري لهر" ٺاهينديون آهن. ساڪت لهرن ۾، وائبريشن يا ڏڪڻ جي وسعت (<small>amplitude</small>) ڪجهه هنڌن تي بلڪل گهٽ يا صفر هوندي آهي، جن کي (<small>nulls</small>) چيو ويندو آهي. فزڪس ۾ عام طور تي ٻن قسمن جي لهرن: [[ميڪانيات|ميڪاني]] (<small>mechanical</small>) ۽ [[برقناطيسيت|برقناطيسي]] (<small>electromagnetic</small>) لهرن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي ميڪاني لهر ۾، [[دٻاءُ (فزڪس)|دٻاءُ]] (<small>stress</small>) ۽ ڇڪاءُ (<small>strain</small>) جا ميدان ميڪاني توازن جي چوڌاري حرڪت ڪندا آهن. ميڪاني لهر ڪنهن طبعي وچولي (<small>medium</small>) ۾ مقامي تبديلي يا بگاڙ (<small>strain</small>) هوندي آهي، جيڪا ذرڙي کان ذرڙي تائين پکڙجي ٿي؛ اهو عمل مقامي دٻاءُ پيدا ڪرڻ ذريعي ٿيندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ڀرپاسي وارن ذرڙن ۾ به ڇڪاءُ پيدا ٿيندو آهي. مثال طور، آواز جون لهرون مقامي دٻاءُ ۽ ذرڙن جي حرڪت ۾ تبديليون آهن جيڪي ڪنهن وچولي مان گذرندي اڳتي وڌن ٿيون. ميڪاني لهرن جا ٻيا مثال زلزلي جون لهرون (<small>seismic waves</small>)، [[ڪشش ثقل]] جون لهرون (<small>gravitational waves</small>)، مٿاڇري واريون لهرون ۽ تارن جي ڏڪڻ (<small>string</small> <small>vibrations</small>) آهن. برقناطيسي لهر، جهڙوڪ روشني ۾، [[بجلي|برقي]] ۽ [[مقناطيسي ميدان|مقناطيسي ميدانن]] جي وچ ۾ لاڳاپو (<small>coupling</small>) ميڪسويل جي مساواتن مطابق انهن ميدانن تي مشتمل لهرن جي پکيڙ کي برقرار رکي ٿو. برقي مقناطيسي لهرون [[وٿي|خلا]] (<small>vacuum</small>) ۽ ڪجهه ڊائي اليڪٽرڪ (<small>dielectric</small>) ذريعن مان گذري سگهن ٿيون (انهن موج جي ڊيگهه وارن علائقن ۾ جتي اهي شفاف سمجهيون وڃن ٿيون). برقي مقناطيسي لهرن کي انهن جي فريڪوئنسي يا موج جي ڊيگهه (<small>wavelength</small>) جي بنياد تي مختلف نالن سان سڃاتو وڃي ٿو، جن ۾ ريڊيو لهرون، [[انفرا ريڊ|انفراريڊ شعاع]]، ٽيراهرٽز لهرون، ڏسڻ جوڳي روشني، [[الٽرا وائلٽ|الٽرا وائلٽ شعاع]]، [[ايڪس ري|ايڪس-ريز]] ۽ گاما شعاع شامل آهن. ٻين قسمن جي لهرن ۾ ڪشش ثقل لهرون، جيڪيون [[خلا-وقت تسلسل]] (<small>space-time</small>) ۾ خلل آهن ۽ [[نسبت جو نظريو|عام نسبتن جي نظريي]] (<small>general</small> <small>relativity</small>) جي اصولن مطابق پکڙجن ٿيون؛ ان کان علاوه گرمي جي پکيڙ واريون لهرون (<small>heat diffusion waves</small>)؛ پلازما لهرون جيڪي ميڪانياتي تبديلين ۽ برقي مقناطيسي ميدانن کي ملائين ٿيون؛ ري ايڪشن-ڊفيوژن لهرون، جيئن ته ”بيلوسوف-زابوٽنسڪي“ (<small>Belousov</small>–<small>Zhabotinsky</small>) واري عمل ۾؛ ۽ ٻيون ڪيتريون ئي قسمون شامل آهن. . ميڪاني ۽ برقناطيسي (<small>electromagnetic</small>) موجون [[توانائي]]، <ref>{{Harv|Hall|1980| p=8}}</ref> مومينٽم (<small>momentum</small>) ۽ [[اطلاع|معلومات]] جي منتقلي ڪن ٿيون. مائع واري وچولي (<small>medium</small>) ۾ هلندڙ موجن جي صورت ۾، [[مادو|مادي]] جي منتقلي به ٿي سگهي ٿي (ڏسو: اسٽوڪس ڊرفٽ / <small>Stokes drift</small>). رياضيات ۽ [[اليڪٽرانڪس]] ۾ موجن جو مطالعو "سگنلز" طور ڪيو ويندو آهي.<ref>Pragnan Chakravorty, "What Is a Signal? [Lecture Notes]",&nbsp;IEEE ''Signal Processing Magazine'', vol. 35, no. 5, pp. 175–177, Sept. 2018.&nbsp;{{doi|10.1109/MSP.2018.2832195}}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه موجن جا "لفافا" (<small>envelopes</small>) هوندا آهن جيڪي بلڪل به حرڪت نٿا ڪن، جيئن ته "هائيڊرولڪ جمپ" ۽ "ساڪت موجون" (<small>standing waves</small>) - جيڪيون موسيقيءَ لاءِ بنيادي حيثيت رکن ٿيون.[[File:Santos E et al Neuroimage 2014 .gif|thumb|دماغي ڪارٽيڪس تي حياتياتي لهرن جي پکڙجڻ جو مثال، ڊيپولرائيزيشن کي پکيڙڻ جو هڪ مثال<ref>{{Cite journal|last1=Santos|first1=Edgar|last2=Schöll|first2=Michael|last3=Sánchez-Porras|first3=Renán|last4=Dahlem|first4=Markus A.|last5=Silos|first5=Humberto|last6=Unterberg|first6=Andreas|last7=Dickhaus|first7=Hartmut|last8=Sakowitz|first8=Oliver W.|date=2014-10-01|title=Radial, spiral and reverberating waves of spreading depolarization occur in the gyrencephalic brain|journal=NeuroImage|volume=99|pages=244–255|doi=10.1016/j.neuroimage.2014.05.021|issn=1095-9572|pmid=24852458|s2cid=1347927}}</ref>]] هڪ طبعي لهر (<small>physical wave</small>) جو ميدان تقريبن هميشه [[وٿي|خلا]] جي ڪجهه محدود علائقي تائين محدود هوندو آهي، جنهن کي ان جو ڊومين سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[زلزلو|زلزلي]] مان پيدا ٿيندڙ زلزلي جون لهرون صرف [[ڌرتي|ڌرتيءَ]] جي اندروني ۽ مٿاڇري ۾ اهم آهن، تنهن ڪري انهن کي ان کان ٻاهر نظرانداز ڪري سگهجي ٿو. بهرحال، لامحدود ڊومين سان لهرون، جيڪي پوري خلا تي پکڙيل آهن، عام طور تي رياضيات (<small>Mathematics</small>) ۾ پڙهايون وينديون آهن، ۽ محدود ڊومين ۾ جسماني لهرن کي سمجهڻ لاءِ تمام قيمتي اوزار آهن. هڪ مستوي (<small>plane</small>) جي لهر هڪ اهم رياضياتي مثالي لهر آهي جتي خلل ڪنهن به (لامحدود) مستوي سان گڏ، عام طور تي سفر جي هڪ مخصوص رخ تائين، هڪجهڙائي رکي ٿو. رياضياتي طور تي، سڀ کان سادي لهر هڪ سائنوسائيڊل مستوي جي لهر آهي جنهن ۾ ڪنهن به نقطي تي فيلڊ هڪ فريڪوئنسي تي سادي هارمونڪ حرڪت جو تجربو ڪري ٿو. لڪير واري ميڊيا ۾، پيچيده لهرن کي عام طور تي ڪيترن ئي سائنوسائيڊل مستوين جي لهرن جي مجموعن جي طور تي ختم ڪري سگهجي ٿو جن ۾ مختلف طرفن جي ڦهلائو (<small>propagation</small>) ۽/يا مختلف [[فريڪوئنسي|تعدد]] هوندا آهن. هڪ مستوي جي لهر کي ٽرانسورس لهر جي طور تي درجه بندي ڪيو ويندو آهي جيڪڏهن هر نقطي تي فيلڊ خلل کي ڦهلائو جي رخ (توانائي جي منتقلي جي رخ پڻ) جي عمودي ویڪٽر طرفان بيان ڪيو ويو آهي؛ يا طول واري لهر (<small>longitudinal wave</small>) جيڪڏهن اهي ويڪٽر ڦهلائو (<small>vector</small> <small>propagation</small>) جي رخ سان ترتيب ڏنل آهن. ميڪاني لهرن ۾ ٽرانسورس ۽ طول واري لهرون ٻئي شامل آهن؛ ٻئي طرف، برقناطيسي مستوي جون لهرون سختي سان ٽرانسورس آهن جڏهن ته سيال (جهڙوڪ هوا) ۾ آواز جون لهرون صرف طول واري ٿي سگهن ٿيون. ڦهلائو جي رخ جي نسبت هڪ اوسيليٽنگ فيلڊ جي طبعي رخ کي موج جي پولرائيزيشن پڻ چيو ويندو آهي، جيڪو هڪ اهم خاصيت ٿي سگهي ٿو. == Mathematical description == ===Single waves=== {{See also|Solitary wave (disambiguation){{!}}Solitary wave}}{{unreferenced section|date=July 2026}}Mathematically, a wave is described by a [[function (mathematics)|function]] <math>F(x,t)</math> that maps a point in space and time onto a [[Field (physics)|field]]. For a [[scalar field]] its value is a number; for a [[vector field]] it is a [[Vector (mathematics and physics)|vector]]; in general a [[tensor field]] has a [[tensor]] value. The value of <math>x</math> is a point of space, specifically in the region where the wave is defined. In mathematical terms, it is usually a [[vector (mathematics)|vector]] in the [[analytic geometry|Cartesian three-dimensional space]] <math>\mathbb{R}^3</math>. However, in many cases one can ignore one dimension, and let <math>x</math> be a point of the Cartesian plane <math>\mathbb{R}^2</math>. This is the case, for example, when studying vibrations of a drum skin. One may even restrict <math>x</math> to a point of the Cartesian line <math>\R</math> – that is, the set of [[real number]]s. This is the case, for example, when studying vibrations in a [[string (music)|violin string]] or [[recorder (musical instrument)|recorder]]. The time <math>t</math>, on the other hand, is always assumed to be a [[scalar (physics)|scalar]]; that is, a real number. The value of <math>F(x,t)</math> can be any physical quantity of interest assigned to the point <math>x</math> that may vary with time. For example, if <math>F</math> represents the vibrations inside an elastic solid, the value of <math>F(x,t)</math> is usually a vector that gives the current displacement from <math>x</math> of the material particles that would be at the point <math>x</math> in the absence of vibration. For an electromagnetic wave, the value of <math>F</math> can be the [[electric field]] vector <math>\mathbf{E}</math>, or the [[magnetic field]] vector <math>\mathbf{H}</math>, or any related quantity, such as the [[Poynting vector]] <math>\mathbf{E} \times \mathbf{H}</math>. In [[fluid dynamics]], the value of <math>F(x,t)</math> could be the velocity vector of the fluid at the point <math>x</math>, or any scalar property like [[pressure]], [[temperature]], or [[density]]. In a chemical reaction, <math>F(x,t)</math> could be the concentration of some substance in the neighborhood of point <math>x</math> of the reaction medium. For any dimension <math>d</math> (1, 2, or 3), the wave's domain is then a [[subset]] <math>D</math> of <math>\mathbb{R}^d</math>, such that the function value <math>F(x,t)</math> is defined for any point <math>x</math> in <math>D</math>. For example, when describing the motion of a [[drumhead|drum skin]], one can consider <math>D</math> to be a [[disk (mathematics)|disk]] (circle) on the plane <math>\mathbb{R}^2</math> with center at the origin <math>(0,0)</math>, and let <math>F(x,t)</math> be the vertical displacement of the skin at the point <math>x</math> of <math>D</math> and at time <math>t</math>. ===Superposition=== {{main|Superposition principle}}{{unreferenced section|date=July 2026}} Waves of the same type are often superposed and encountered simultaneously at a given point in space and time. The properties at that point are the sum of the properties of each component wave at that point. In general, the velocities are not the same, so the wave form will change over time and space. === Wave spectrum === {{See also|Wind wave#Spectrum|Electromagnetic spectrum|Spectrum (physical sciences)}} A wave spectrum is a representation that describes how the energy of a sea surface (or wave field) is distributed across different wave frequencies (or wave numbers) and directions.<ref>{{Cite journal |last=Wyatt |first=Lucy R. |date=2015-10-02 |title=The Ocean Wave Directional Spectrum |url=https://tos.org/oceanography/article/the-ocean-wave-directional-spectrum |journal=Oceanography |volume=10 |issue=2 |pages=85–89 |doi=10.5670/oceanog.1997.31|doi-access=free }}</ref> Real ocean surfaces consist of many overlapping waves of different wavelengths, periods, amplitudes, and directions. A wave spectrum offers a statistical (spectral) description rather than tracking individual waves.<ref>{{Cite web |date=2024-06-10 |title=16.4: Ocean-Wave Spectra |url=https://geo.libretexts.org/Bookshelves/Oceanography/Introduction_to_Physical_Oceanography_(Stewart)/16%3A_Ocean_Waves/16.4%3A_Ocean-Wave_Spectra |access-date=2025-12-04 |website=Geosciences LibreTexts |language=en}}</ref> The observed sea-surface elevation at a point can be thought of as the sum (superposition) of many sinusoidal wave components; the wave spectrum quantifies how much energy is associated with each component.<ref>{{Citation |last=Folley |first=Matt |chapter=The Wave Energy Resource |date=2017 |title=Handbook of Ocean Wave Energy |series=Ocean Engineering & Oceanography |volume=7 |pages=43–79 |editor-last=Pecher |editor-first=Arthur |chapter-url=https://doi.org/10.1007/978-3-319-39889-1_3 |access-date=2025-12-04 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-319-39889-1_3 |isbn=978-3-319-39889-1 |editor2-last=Kofoed |editor2-first=Jens Peter|doi-access=free }}</ref> ===Wave families=== {{unreferenced section|date=July 2026}} Sometimes one is interested in a single specific wave. More often, however, one needs to understand a large set of possible waves; like all the ways that a drum skin can vibrate after being struck once with a [[drum stick]], or all the possible [[radar]] echoes one could get from an [[airplane]] that may be approaching an [[airport]]. In some of those situations, one may describe such a family of waves by a function <math>F(A,B,\ldots;x,t)</math> that depends on certain [[parameter]]s <math>A,B,\ldots</math>, besides <math>x</math> and <math>t</math>. Then one can obtain different waves – that is, different functions of <math>x</math> and <math>t</math> – by choosing different values for those parameters.[[File:Half-open pipe wave.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|Sound pressure standing wave in a half-open pipe playing the 7th harmonic of the fundamental (''n'' = 4)]]For example, the sound pressure inside a [[recorder (musical instrument)|recorder]] that is playing a "pure" note is typically a [[standing wave]], that can be written as <math display="block">F(A,L,n,c;x,t) = A \left(\cos 2\pi x\frac{2 n - 1}{4 L}\right) \left(\cos 2\pi c t\frac{2n - 1}{4 L}\right)</math> The parameter <math>A</math> defines the amplitude of the wave (that is, the maximum sound pressure in the bore, which is related to the loudness of the note); <math>c</math> is the speed of sound; <math>L</math> is the length of the bore; and <math>n</math> is a positive integer (1,2,3,...) that specifies the number of [[standing wave|nodes]] in the standing wave. (The position <math>x</math> should be measured from the [[wind instrument|mouthpiece]], and the time <math>t</math> from any moment at which the pressure at the mouthpiece is maximum. The quantity <math>\lambda = 4L/(2 n - 1)</math> is the [[wavelength]] of the emitted note, and <math>f = c/\lambda</math> is its [[frequency]].) Many general properties of these waves can be inferred from this general equation, without choosing specific values for the parameters. As another example, it may be that the vibrations of a drum skin after a single strike depend only on the distance <math>r</math> from the center of the skin to the strike point, and on the strength <math>s</math> of the strike. Then the vibration for all possible strikes can be described by a function <math>F(r,s;x,t)</math>. Sometimes the family of waves of interest has infinitely many parameters. For example, one may want to describe what happens to the temperature in a metal bar when it is initially heated at various temperatures at different points along its length, and then allowed to cool by itself in vacuum. In that case, instead of a scalar or vector, the parameter would have to be a function <math>h</math> such that <math>h(x)</math> is the initial temperature at each point <math>x</math> of the bar. Then the temperatures at later times can be expressed by a function <math>F</math> that depends on the function <math>h</math> (that is, a [[operator (mathematics)|functional operator]]), so that the temperature at a later time is <math>F(h;x,t)</math> ===Differential wave equations=== {{unreferenced section|date=July 2026}}Another way to describe and study a family of waves is to give a mathematical equation that, instead of explicitly giving the value of <math>F(x,t)</math>, only constrains how those values can change with time. Then the family of waves in question consists of all functions <math>F</math> that satisfy those constraints – that is, all [[solution (mathematics)|solutions]] of the equation. This approach is extremely important in physics, because the constraints usually are a consequence of the physical processes that cause the wave to evolve. For example, if <math>F(x,t)</math> is the temperature inside a block of some [[homogeneous]] and [[isotropic]] solid material, its evolution is constrained by the [[partial differential equation]] <math display="block">\frac{\partial F}{\partial t}(x,t) = \alpha \left(\frac{\partial^2 F}{\partial x_1^2}(x,t) + \frac{\partial^2 F}{\partial x_2^2}(x,t) + \frac{\partial^2 F}{\partial x_3^2}(x,t) \right) + \beta Q(x,t)</math> where <math>Q(x,t)</math> is the heat that is being generated per unit of volume and time in the neighborhood of <math>x</math> at time <math>t</math> (for example, by chemical reactions happening there); <math>x_1,x_2,x_3</math> are the Cartesian coordinates of the point <math>x</math>; <math>\partial F/\partial t</math> is the (first) derivative of <math>F</math> with respect to <math>t</math>; and <math>\partial^2 F/\partial x_i^2</math> is the second derivative of <math>F</math> relative to <math>x_i</math>. (The symbol "<math>\partial</math>" is meant to signify that, in the derivative with respect to some variable, all other variables must be considered fixed.) This equation can be derived from the laws of physics that govern the [[heat diffusion|diffusion of heat]] in solid media. For that reason, it is called the [[heat equation]] in mathematics, even though it applies to many other physical quantities besides temperatures. For another example, we can describe all possible sounds echoing within a container of gas by a function <math>F(x,t)</math> that gives the pressure at a point <math>x</math> and time <math>t</math> within that container. If the gas was initially at uniform temperature and composition, the evolution of <math>F</math> is constrained by the formula <math display="block">\frac{\partial^2 F}{\partial t^2}(x,t) = \alpha \left(\frac{\partial^2 F}{\partial x_1^2}(x,t) + \frac{\partial^2 F}{\partial x_2^2}(x,t) + \frac{\partial^2 F}{\partial x_3^2}(x,t) \right) + \beta P(x,t)</math> Here <math>P(x,t)</math> is some extra compression force that is being applied to the gas near <math>x</math> by some external process, such as a [[loudspeaker]] or [[piston]] right next to it. This same differential equation describes the behavior of mechanical vibrations and electromagnetic fields in a homogeneous isotropic non-conducting solid. Note that this equation differs from that of heat flow only in that the left-hand side is <math>\partial^2 F/\partial t^2</math>, the second derivative of <math>F</math> with respect to time, rather than the first derivative <math>\partial F/\partial t</math>. Yet this small change makes a huge difference on the set of solutions <math>F</math>. This differential equation is called "the" [[wave equation]] in mathematics, even though it describes only one very special kind of waves. == Wave in elastic medium == <!--Still needs substantial cleanup below this point--> {{Main|Wave equation|d'Alembert's formula}} Consider a traveling [[transverse wave]] (which may be a [[pulse (physics)|pulse]]) on a string (the medium). Consider the string to have a single spatial dimension. Consider this wave as traveling [[File:Nonsinusoidal wavelength.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|200 px|Wavelength {{mvar|λ}} can be measured between any two corresponding points on a waveform.]] [[File:Superpositionprinciple.gif|class=skin-invert-image|thumb|Animation of two waves, the green wave moves to the right while blue wave moves to the left, the net red wave amplitude at each point is the sum of the amplitudes of the individual waves. Note that {{math|1=''f''(''x'', ''t'') + ''g''(''x'', ''t'') = ''u''(''x'', ''t'')}}. |left]] * in the <math>x</math> direction in space. For example, let the positive <math>x</math> direction be to the right, and the negative <math>x</math> direction be to the left. * with constant [[amplitude]] <math>u</math> * with constant velocity <math>v</math>, where <math>v</math> is ** independent of [[wavelength]] (no [[dispersion relation|dispersion]]) ** independent of amplitude ([[linear]] media, not [[Nonlinearity|nonlinear]]).<ref name=Helbig>{{cite book |title = Seismic waves and rays in elastic media |chapter-url = https://books.google.com/books?id=s7bp6ezoRhcC&pg=PA134 |pages = 131 ''ff'' |author = Michael A. Slawinski |chapter = Wave equations |isbn = 978-0-08-043930-3 |year = 2003 |publisher = Elsevier }}</ref><ref name=Ostrovsky>{{cite book |title = Modulated waves: theory and application |url = https://www.amazon.com/gp/product/0801873258 |author1=Lev A. Ostrovsky |author2=Alexander I. Potapov |name-list-style=amp |publisher = Johns Hopkins University Press |isbn = 978-0-8018-7325-6 |year = 2001 }}</ref> * with constant [[waveform]], or shape This wave can then be described by the two-dimensional functions {{unbulleted list | style = padding-left: 1.5em | <math>u(x,t) = F(x - v t)</math> (waveform <math>F</math> traveling to the right) | <math>u(x,t) = G(x + v t)</math> (waveform <math>G</math> traveling to the left) }} or, more generally, by [[d'Alembert's formula]]:<ref name=Graaf>{{cite book |title = Wave motion in elastic solids |last = Graaf |first= Karl F |edition = Reprint of Oxford 1975 |publisher = Dover |year = 1991 |url = https://books.google.com/books?id=5cZFRwLuhdQC |pages = 13–14 |isbn = 978-0-486-66745-4 }}</ref> <math display="block">u(x,t) = F(x - vt) + G(x + vt). </math> representing two component waveforms <math>F</math> and <math>G</math> traveling through the medium in opposite directions. A generalized representation of this wave can be obtained<ref>For an example derivation, see the steps leading up to eq. (17) in {{cite web |url = http://prism.texarkanacollege.edu/physicsjournal/wave-eq.html |title = Kinematic Derivation of the Wave Equation |last = Redfern |first= Francis |work = Physics Journal |access-date = 2012-12-11 |archive-date = 2013-07-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130724011045/http://prism.texarkanacollege.edu/physicsjournal/wave-eq.html |url-status = dead }}</ref> as the [[partial differential equation]] <math display="block">\frac{1}{v^2}\frac{\partial^2 u}{\partial t^2}=\frac{\partial^2 u}{\partial x^2}.</math> General solutions are based upon [[Duhamel's principle]].<ref name=Struwe>{{cite book |title = Geometric wave equations |author1=Jalal M. Ihsan Shatah |author2=Michael Struwe |chapter-url = https://books.google.com/books?id=zsasG2axbSoC&pg=PA37 |chapter = The linear wave equation |pages = 37''ff'' |isbn = 978-0-8218-2749-9 |year = 2000 |publisher = American Mathematical Society Bookstore }}</ref> === Wave forms === {{main|Waveform}} [[File:Waveforms.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|280 px|[[Sine wave|Sine]], [[Square wave (waveform)|square]], [[Triangle wave|triangle]] and [[Sawtooth wave|sawtooth]] waveforms]] The form or shape of {{math|''F''}} in [[d'Alembert's formula]] involves the argument {{math|''x'' − ''vt''}}. Constant values of this argument correspond to constant values of {{math|''F''}}, and these constant values occur if {{mvar|x}} increases at the same rate that {{math|''vt''}} increases. That is, the wave shaped like the function {{math|''F''}} will move in the positive {{mvar|x}}-direction at velocity {{mvar|v}} (and {{math|''G''}} will propagate at the same speed in the negative {{mvar|x}}-direction).<ref name=Lyons>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=WdPGzHG3DN0C&pg=PA128 |pages = 128 ''ff'' |title = All you wanted to know about mathematics but were afraid to ask |author = Louis Lyons |isbn = 978-0-521-43601-4 |publisher = Cambridge University Press |year = 1998 }}</ref> In the case of a periodic function {{math|''F''}} with period {{mvar|λ}}, that is, {{math|1=''F''(''x'' + ''λ'' − ''vt'') = ''F''(''x'' − ''vt'')}}, the periodicity of {{math|''F''}} in space means that a snapshot of the wave at a given time {{mvar|t}} finds the wave varying periodically in space with period {{mvar|λ}} (the [[wavelength]] of the wave). In a similar fashion, this periodicity of {{math|''F''}} implies a periodicity in time as well: {{math|1=''F''(''x'' − ''v''(''t'' + ''T'')) = ''F''(''x'' − ''vt'')}} provided {{math|1=''vT'' = ''λ''}}, so an observation of the wave at a fixed location {{mvar|x}} finds the wave undulating periodically in time with period {{math|1=''T'' = ''λ''/''v''}}.<ref name="McPherson0">{{cite book |title = Introduction to Macromolecular Crystallography |last = McPherson |first= Alexander |chapter-url = https://books.google.com/books?id=o7sXm2GSr9IC&pg=PA77 |page = 77 |chapter = Waves and their properties |isbn = 978-0-470-18590-2 |year = 2009 |edition = 2 |publisher = Wiley }}</ref> === Amplitude and modulation === {{Main|Amplitude modulation}} {{See also|Frequency modulation|Phase modulation}} [[File:Amplitudemodulation.gif|class=skin-invert-image|thumb|Amplitude modulation can be achieved through {{math|1=''f''(''x'',''t'') = 1.00×sin(2π/0.10×(''x''−1.00×''t''))}} and {{math|1=''g''(''x'',''t'') = 1.00×sin(2π/0.11×(''x''−1.00×''t''))}}. Only the resultant is visible to improve clarity of waveform.|left]] [[File:Wave packet.svg|class=skin-invert-image|right|thumb|Illustration of the ''envelope'' (the slowly varying red curve) of an amplitude-modulated wave. The fast varying blue curve is the ''carrier'' wave, which is being modulated.]] The amplitude of a wave may be constant (in which case the wave is a ''c.w.'' or ''[[continuous wave]]''), or may be ''modulated'' so as to vary with time and/or position. The outline of the variation in amplitude is called the ''envelope'' of the wave. Mathematically, the [[Amplitude modulation|modulated wave]] can be written in the form:<ref name=Jirauschek>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=6kOoT_AX2CwC&pg=PA9 |page = 9 |title = FEW-cycle Laser Dynamics and Carrier-envelope Phase Detection |author = Christian Jirauschek |isbn = 978-3-86537-419-6 |year = 2005 |publisher = Cuvillier Verlag }}</ref><ref name="Kneubühl">{{cite book |title = Oscillations and waves |author = Fritz Kurt Kneubühl |url = https://books.google.com/books?id=geYKPFoLgoMC&pg=PA365 |page = 365 |year = 1997 |isbn = 978-3-540-62001-3 |publisher = Springer }}</ref><ref name=Lundstrom>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=FTdDMtpkSkIC&pg=PA33 |page = 33 |author = Mark Lundstrom |isbn = 978-0-521-63134-1 |year = 2000 |title = Fundamentals of carrier transport |publisher = Cambridge University Press }}</ref> <math display="block">u(x,t) = A(x,t) \sin \left(kx - \omega t + \phi \right) , </math> where <math>A(x, t)</math> is the amplitude envelope of the wave, <math>k</math> is the ''[[wavenumber]]'' and <math>\phi</math> is the ''[[phase (waves)|phase]]''. If the [[group velocity]] <math>v_g</math> (see below) is wavelength-independent, this equation can be simplified as:<ref name=Chen>{{cite book |chapter-url = https://books.google.com/books?id=LxzWPskhns0C&pg=PA363 |author = Chin-Lin Chen |title = Foundations for guided-wave optics |page = 363 |chapter = §13.7.3 Pulse envelope in nondispersive media |isbn = 978-0-471-75687-3 |year = 2006 |publisher = Wiley }}</ref> <math display="block">u(x,t) = A(x - v_g t) \sin \left(kx - \omega t + \phi \right) , </math> showing that the envelope moves with the group velocity and retains its shape. Otherwise, in cases where the group velocity varies with wavelength, the pulse shape changes in a manner often described using an ''envelope equation''.<ref name=Chen/><ref name="Recami">{{cite book |last1=Longhi |first1=Stefano |title=Localized Waves |last2=Janner |first2=Davide |publisher=Wiley-Interscience |year=2008 |isbn=978-0-470-10885-7 |editor1=Hugo E. Hernández-Figueroa |page=329 |chapter=Localization and Wannier wave packets in photonic crystals |editor2=Michel Zamboni-Rached |editor3=Erasmo Recami |chapter-url=https://books.google.com/books?id=xxbXgL967PwC&pg=PA329}}</ref> ===Phase velocity and group velocity=== {{Main|Phase velocity|Group velocity}} {{See also|Envelope (waves)#Phase and group velocity}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[Image:Wave group.gif|class=skin-invert-image|thumb|The red square moves with the [[phase velocity]], while the green circles propagate with the [[group velocity]].|left]]There are two velocities that are associated with waves, the [[phase velocity]] and the [[group velocity]]. Phase velocity is the rate at which the [[phase (waves)|phase]] of the wave [[Wave propagation|propagates in space]]: any given phase of the wave (for example, the [[crest (physics)|crest]]) will appear to travel at the phase velocity. The phase velocity is given in terms of the [[wavelength]] {{mvar|λ}} (lambda) and [[Wave period|period]] {{mvar|T}} as <math display="block">v_\mathrm{p} = \frac{\lambda}{T}.</math>[[Image:Wave opposite-group-phase-velocity.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|A wave with the group and phase velocities going in different directions]]Group velocity is a property of waves that have a defined envelope, measuring propagation through space (that is, phase velocity) of the overall shape of the waves' amplitudes—modulation or envelope of the wave. ==Special waves== {{unreferenced section|date=July 2026}} ===Sine waves=== {{excerpt|Sine wave}} ===Plane waves=== {{Main|Plane wave}}A [[plane wave]] is a kind of wave whose value varies only in one spatial direction. That is, its value is constant on a plane that is perpendicular to that direction. Plane waves can be specified by a vector of unit length <math>\hat{\mathbf{n}}</math> indicating the direction that the wave varies in, and a wave profile describing how the wave varies as a function of the displacement along that direction (<math>\hat \mathbf{n} \cdot \mathbf{x}</math>) and time (<math>t</math>). Since the wave profile only depends on the position <math>\mathbf{x}</math> in the combination <math>\hat{\mathbf{n}} \cdot \mathbf{x}</math>, any displacement in directions perpendicular to <math>\hat n</math> cannot affect the value of the field. Plane waves are often used to model [[electromagnetic waves]] far from a source. For electromagnetic plane waves, the electric and magnetic fields themselves are transverse to the direction of propagation, and also perpendicular to each other. ===Standing waves=== {{Main|Standing wave|Acoustic resonance|Helmholtz resonance|Organ pipe}}[[File:Standing wave.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|300px|Standing wave. The red dots represent the wave [[Node (physics)|nodes]].]]A standing wave, also known as a ''stationary wave'', is a wave whose [[Envelope (waves)|envelope]] remains in a constant position. This phenomenon arises as a result of [[Interference (wave propagation)|interference]] between two waves traveling in opposite directions. The ''sum'' of two counter-propagating waves (of equal amplitude and frequency) creates a ''standing wave''. Standing waves commonly arise when a boundary blocks further propagation of the wave, thus causing wave reflection, and therefore introducing a counter-propagating wave. For example, when a [[violin]] string is displaced, transverse waves propagate out to where the string is held in place at the [[Bridge (instrument)|bridge]] and the [[Nut (string instrument)|nut]], where the waves are reflected back. At the bridge and nut, the two opposed waves are in [[antiphase]] and cancel each other, producing a [[node (physics)|node]]. Halfway between two nodes there is an [[antinode]], where the two counter-propagating waves ''enhance'' each other maximally. There is no net [[Energy transfer|propagation of energy]] over time.<gallery> Image:Standing waves on a string.gif|One-dimensional standing waves; the [[fundamental frequency|fundamental]] mode and the first 5 [[overtone]]s Image:Drum vibration mode01.gif|A two-dimensional [[Vibrations of a circular drum|standing wave on a disk]]; this is the fundamental mode. Image:Drum vibration mode21.gif|A [[Vibrations of a circular drum|standing wave on a disk]] with two nodal lines crossing at the center; this is an overtone.</gallery> ===Solitary waves=== {{Main|Soliton}}[[File:Soliton hydro.jpg|thumb|[[Solitary wave (water waves)|Solitary wave]] in a laboratory [[wave channel]]]]A '''soliton''' or '''solitary wave''' is a self-reinforcing [[wave packet]] that maintains its shape while it propagates at a constant velocity. Solitons are caused by a cancellation of [[nonlinearity|nonlinear]] and [[dispersion relation|dispersive effects]] in the medium. (Dispersive effects are a property of certain systems where the speed of a wave depends on its frequency.) Solitons are the solutions of a widespread class of weakly nonlinear dispersive [[partial differential equation]]s describing physical systems. == Physical properties == === Propagation=== Wave propagation is any of the ways in which waves travel. With respect to the direction of the [[oscillation]] relative to the propagation direction, we can distinguish between [[longitudinal wave]] and [[transverse wave]]s. [[Electromagnetic wave]]s propagate in [[vacuum]] as well as in material media. Propagation of other wave types such as sound may occur only in a [[transmission medium]]. ====Reflection of plane waves in a half-space==== {{further|Reflection coefficient}}{{unreferenced section|date=July 2026}}The propagation and reflection of plane waves—e.g. Pressure waves ([[P wave]]) or [[S-wave|Shear waves (SH or SV-waves)]] are phenomena that were first characterized within the field of classical [[seismology]], and are now considered fundamental concepts in modern [[seismic tomography]]. The analytical solution to this problem exists and is well known. The frequency domain solution can be obtained by first finding the [[Helmholtz decomposition]] of the displacement field, which is then substituted into the [[wave equation]]. From here, the [[Wave equation#Plane-wave eigenmodes|plane wave eigenmodes]] can be calculated.{{citation needed|date=May 2023}}{{clarify|Unintelligible to the ordinary reader|date=May 2023}} ==== SV wave propagation ==== [[File:SV wave propagation.gif|thumb|upright=1.4|The propagation of SV-wave in a homogeneous half-space (the horizontal displacement field)]] [[File:SV wave propagation y.gif|thumb|upright=1.4|The propagation of SV-wave in a homogeneous half-space (The vertical displacement field){{clarify|date=May 2023}}]] The analytical solution of SV-wave in a half-space indicates that the plane SV wave reflects back to the domain as a P and SV waves, leaving out special cases. The angle of the reflected SV wave is identical to the incidence wave, while the angle of the reflected P wave is greater than the SV wave. For the same wave frequency, the SV wavelength is smaller than the P wavelength. This fact has been depicted in this animated picture.<ref>The animations are taken from {{cite web | url = https://sites.google.com/a/utexas.edu/babakpoursartip/research | title = Topographic amplification of seismic waves | last = Poursartip | first = Babak | year = 2015 | department = UT Austin | access-date = 2023-02-24 | archive-date = 2017-01-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170109184014/https://sites.google.com/a/utexas.edu/babakpoursartip/research | url-status = dead }}</ref> ====P wave propagation==== {{unreferenced section|date=July 2026}} Similar to the SV wave, the P incidence, in general, reflects as the P and SV wave. There are some special cases where the regime is different.{{clarify|unintelligible to the ordinary reader|date=May 2023}} ===Wave velocity=== {{further|Phase velocity|Group velocity|Signal velocity}}{{unreferenced section|date=July 2026}} [[Image:Seismic wave prop mine.gif|thumb|upright=1.4|[[Seismic wave]] propagation in 2D modelled using [[FDTD]] method in the presence of a landmine]]Wave velocity is a general concept, of various kinds of wave velocities, for a wave's [[phase (waves)|phase]] and [[speed]] concerning energy (and information) propagation. The [[phase velocity]] is given as: <math display="block">v_\text{p} = \frac{\omega}{k},</math> where: * {{math|''v''<sub>p</sub>}} is the phase velocity (with SI unit m/s), * {{mvar|ω}} is the [[angular frequency]] (with SI unit rad/s), * {{mvar|k}} is the [[wavenumber]] (with SI unit rad/m). The phase speed gives you the speed at which a point of constant [[phase (waves)|phase]] of the wave will travel for a discrete frequency. The angular frequency {{mvar|ω}} cannot be chosen independently from the wavenumber {{mvar|k}}, but both are related through the [[dispersion relation]]ship: <math display="block">\omega = \Omega(k).</math> In the special case {{math|1=Ω(''k'') = ''ck''}}, with {{mvar|c}} a constant, the waves are called non-dispersive, since all frequencies travel at the same phase speed {{mvar|c}}. For instance [[electromagnetic wave]]s in [[vacuum]] are non-dispersive. In case of other forms of the dispersion relation, we have dispersive waves. The dispersion relationship depends on the medium through which the waves propagate and on the type of waves (for instance electromagnetic, [[sound wave|sound]] or [[ocean surface wave|water]] waves). The speed at which a resultant [[wave packet]] from a narrow range of frequencies will travel is called the [[group velocity]] and is determined from the [[gradient]] of the [[dispersion relation]]: <math display="block">v_\text{g} = \frac{\partial \omega}{\partial k}</math> In almost all cases, a wave is mainly a movement of energy through a medium. Most often, the group velocity is the velocity at which the energy moves through this medium.[[File:Light dispersion of a mercury-vapor lamp with a flint glass prism IPNr°0125.jpg|thumb|right|upright|Light beam exhibiting reflection, refraction, transmission and dispersion when encountering a prism]]Waves exhibit common behaviors under a number of standard situations, for example: ===Transmission and media=== {{Main|Rectilinear propagation|Transmittance|Transmission medium}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Waves normally move in a straight line (that is, rectilinearly) through a ''[[transmission medium]]''. Such media can be classified into one or more of the following categories: *A ''bounded medium'' if it is finite in extent, otherwise an ''unbounded medium'' *A ''linear medium'' if the amplitudes of different waves at any particular point in the medium can be added *A ''uniform medium'' or ''homogeneous medium'' if its physical properties are unchanged at different locations in space *An ''anisotropic medium'' if one or more of its physical properties differ in one or more directions *An ''isotropic medium'' if its physical properties are the ''same'' in all directions ===Absorption=== {{Main|Absorption (acoustics)|Absorption (electromagnetic radiation)}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Waves are usually defined in media which allow most or all of a wave's energy to propagate without [[Insertion loss|loss]]. However materials may be characterized as "lossy" if they remove energy from a wave, usually converting it into heat. This is termed "absorption." A material which absorbs a wave's energy, either in transmission or reflection, is characterized by a [[refractive index]] which is [[Complex number|complex]]. The amount of absorption will generally depend on the frequency (wavelength) of the wave, which, for instance, explains why objects may appear colored. ===Reflection=== {{Main|Reflection (physics)}} {{unreferenced section|date=July 2026}} When a wave strikes a reflective surface, it changes direction, such that the angle made by the [[incident ray|incident wave]] and line [[perpendicular|normal]] to the surface equals the angle made by the reflected wave and the same normal line. ===Refraction=== {{Main|Refraction}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[File:Wave refraction.gif|thumb|right|200 px|Sinusoidal traveling plane wave entering a region of lower wave velocity at an angle, illustrating the decrease in wavelength and change of direction (refraction) that results]] Refraction is the phenomenon of a wave changing its speed. Mathematically, this means that the size of the [[phase velocity]] changes. Typically, refraction occurs when a wave passes from one [[Transmission medium|medium]] into another. The amount by which a wave is refracted by a material is given by the [[refractive index]] of the material. The directions of incidence and refraction are related to the refractive indices of the two materials by [[Snell's law]]. ===Diffraction=== {{Main|Diffraction}} {{unreferenced section|date=July 2026}} A wave exhibits diffraction when it encounters an obstacle that bends the wave or when it spreads after emerging from an opening. Diffraction effects are more pronounced when the size of the obstacle or opening is comparable to the wavelength of the wave. ===Interference=== {{Main|Wave interference}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[Image:Two sources interference.gif|right|frame|Identical waves from two sources undergoing [[Interference (wave propagation)|interference]]. Observed at the bottom one sees 5 positions where the waves add in phase, but in between which they are out of phase and cancel.]] When waves in a linear medium (the usual case) cross each other in a region of space, they do not actually interact with each other, but continue on as if the other one were not present. However at any point ''in'' that region the ''field quantities'' describing those waves add according to the [[superposition principle]]. If the waves are of the same frequency in a fixed [[phase (waves)|phase]] relationship, then there will generally be positions at which the two waves are ''in phase'' and their amplitudes ''add'', and other positions where they are ''out of phase'' and their amplitudes (partially or fully) ''cancel''. This is called an [[Interference (wave propagation)|interference pattern]]. ===Polarization=== {{Main|Polarization (waves)}} {{unreferenced section|date=July 2026}}[[File:Circular.Polarization.Circularly.Polarized.Light Circular.Polarizer Creating.Left.Handed.Helix.View.svg|class=skin-invert-image|thumb|left]] The phenomenon of polarization arises when wave motion can occur simultaneously in two [[orthogonal]] directions. [[Transverse wave]]s can be polarized, for instance. When polarization is used as a descriptor without qualification, it usually refers to the special, simple case of [[linear polarization]]. A transverse wave is linearly polarized if it oscillates in only one direction or plane. In the case of linear polarization, it is often useful to add the relative orientation of that plane, perpendicular to the direction of travel, in which the oscillation occurs, such as "horizontal" for instance, if the plane of polarization is parallel to the ground. [[Electromagnetic waves]] propagating in free space, for instance, are transverse; they can be polarized by the use of a [[polarizer|polarizing filter]]. Longitudinal waves, such as sound waves, do not exhibit polarization. For these waves there is only one direction of oscillation, that is, along the direction of travel. === Dispersion === [[File:Light dispersion conceptual waves.gif|thumb|right|270 px|Schematic of light being dispersed by a prism. Click to see animation.]] {{Main|Dispersion relation|Dispersion (optics)|Dispersion (water waves)}} Dispersion is the frequency dependence of the [[refractive index]], a consequence of the atomic nature of materials.<ref name=hecht>{{Cite book |last=Hecht |first=Eugene |title=Optics |date=1998 |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0-201-83887-9 |edition=3 |location=Reading, Mass. Harlow}}</ref>{{rp|p=67}} A wave undergoes dispersion when either the [[phase velocity]] or the [[group velocity]] depends on the wave frequency. Dispersion is seen by letting white light pass through a [[prism (optics)|prism]], the result of which is to produce the spectrum of colors of the rainbow. [[Isaac Newton]] was the first to recognize that this meant that white light was a mixture of light of different colors.<ref name=hecht/>{{rp|p=190}} === Doppler effect === {{main|Doppler effect}} The Doppler effect or Doppler shift is the change in [[frequency]] of a wave in relation to an observer who is moving relative to the wave source.<ref name="Giordano">{{cite book | last1 = Giordano | first1 = Nicholas | title = College Physics: Reasoning and Relationships | publisher = Cengage Learning | date = 2009 | pages = 421–424 | url = https://books.google.com/books?id=BwistUlpZ7cC&pg=PA424 | isbn = 978-0534424718 }}</ref> It is named after the [[Austria]]n physicist [[Christian Doppler]], who described the phenomenon in 1842. == Mechanical waves == {{Main|Mechanical wave}} A mechanical wave is an oscillation of [[matter]], and therefore transfers energy through a [[transmission medium|medium]].<ref>Giancoli, D. C. (2009) Physics for scientists & engineers with modern physics (4th ed.). Upper Saddle River, N.J.: Pearson Prentice Hall.</ref> While waves can move over long distances, the movement of the medium of transmission—the material—is limited. Therefore, the oscillating material does not move far from its initial position. Mechanical waves can be produced only in media which possess [[Elasticity (physics)|elasticity]] and [[inertia]]. There are three types of mechanical waves: [[transverse wave]]s, [[longitudinal wave]]s, and [[surface wave]]s. ===Waves on strings=== {{Main|String vibration}} {{unreferenced section|date=July 2026}} The transverse vibration of a string is a function of tension and inertia, and is constrained by the length of the string as the ends are fixed. This constraint limits the steady state modes that are possible, and thereby the frequencies. The speed of a transverse wave traveling along a [[vibrating string]] ({{mvar|v}}) is directly proportional to the square root of the [[Tension (mechanics)|tension]] of the string ({{mvar|T}}) over the [[linear mass density]] ({{mvar|μ}}): <math display="block"> v = \sqrt{\frac{T}{\mu}}, </math> where the linear density {{mvar|μ}} is the mass per unit length of the string. ===Acoustic waves=== {{Main|Acoustic wave}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Acoustic or [[sound]] waves are compression waves that propagate through gases, liquids, solids and plasmas. They travel at the speed given by: <math display="block"> v = \sqrt{\frac{B}{\rho_0}}, </math> or the square root of the adiabatic [[bulk modulus]] divided by the ambient density of the medium (see [[speed of sound]]). ===Gravity waves=== {{main|Gravity wave|Water waves}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[File:Shallow water wave.gif|thumb|right|400px]]Gravity waves are waves generated in a fluid medium or at the interface between two media when the force of gravity or buoyancy works to restore equilibrium. Surface waves on water are the most familiar example. *[[ripple tank|Ripples]] on the surface of a pond are actually a combination of transverse and longitudinal waves; therefore, the points on the surface follow orbital paths. *[[Inertial waves]], which occur in rotating fluids and are restored by the [[Coriolis effect]]. *[[Ocean surface wave]]s, which are perturbations that propagate through water. ===Body waves=== {{main|Body wave (seismology)}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Body waves travel through the interior of the medium along paths controlled by the material properties in terms of density and modulus (stiffness). The density and modulus, in turn, vary according to temperature, composition, and material phase. This effect resembles the refraction of light waves. Two types of particle motion result in two types of body waves: Primary and Secondary waves. === Seismic waves === {{Main|Seismic wave}} Seismic waves are waves of energy that travel through the Earth's layers, and are a result of earthquakes, volcanic eruptions, magma movement, large landslides and large man-made explosions that give out low-frequency acoustic energy. They include body waves—the primary ([[P wave]]s) and secondary waves ([[S wave]]s)—and surface waves, such as [[Rayleigh waves]], [[Love waves]], and [[Stoneley wave]]s.<ref>{{Cite web |title=seismic wave |url=https://www.britannica.com/science/seismic-wave |website=Britannica}}</ref> === Shock waves === [[File:Transonico-en.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|300 px|Formation of a shock wave by a plane]] {{Main|Shock wave}} A shock wave is a type of propagating disturbance. When a wave moves faster than the local [[speed of sound]] in a [[fluid]], it is a shock wave. Like an ordinary wave, a shock wave carries energy and can propagate through a medium; however, it is characterized by an abrupt, nearly discontinuous change in [[pressure]], [[temperature]] and [[density]] of the medium.<ref>{{citation | last = Anderson | first = John D. Jr. | title = Fundamentals of Aerodynamics | orig-year = 1984 | edition = 3rd | publisher = [[McGraw-Hill|McGraw-Hill Science/Engineering/Math]] |date=January 2001 | isbn = 978-0-07-237335-6 }}</ref> {{See also|Sonic boom|Cherenkov radiation}} ===Shear waves=== {{main|Shear wave}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Shear waves are body waves due to shear rigidity and inertia. They can only be transmitted through solids and to a lesser extent through liquids with a sufficiently high viscosity. === Gravitational waves === {{Main|Gravitational wave}} [[File:GravitationalWave CrossPolarization.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|Animation showing the effect of a cross-polarized gravitational wave on a ring of [[test particles]]]] [[gravitational radiation|Gravitational waves]] also travel through space. The first observation of gravitational waves was announced on 11 February 2016.<ref>{{cite web|title=Gravitational waves detected for 1st time, 'opens a brand new window on the universe'|url=http://www.cbc.ca/news/technology/ligo-gravitational-wave-1.3443697|publisher=Canadian Broadcasting Corporation|date=11 February 2016}}</ref> Gravitational waves are disturbances in the curvature of [[spacetime]], predicted by Einstein's theory of [[general relativity]]. === Other === * Waves of [[Traffic wave|traffic]], that is, propagation of different densities of motor vehicles, and so forth, which can be modeled as kinematic waves<ref name=Lighthill>{{cite journal |author1 = M.J. Lighthill | author1-link=James Lighthill |author2 = G.B. Whitham | author2-link=Gerald B. Whitham |year = 1955 |title = On kinematic waves. II. A theory of traffic flow on long crowded roads |journal = Proceedings of the Royal Society of London. Series A |volume = 229 | issue=1178 |pages = 281–345 |bibcode = 1955RSPSA.229..281L |doi = 10.1098/rspa.1955.0088 | s2cid=18301080 }}</ref><ref>{{cite journal |doi = 10.1287/opre.4.1.42 |author = P.I. Richards |year = 1956 |title = Shockwaves on the highway |journal = Operations Research |volume = 4 |issue = 1 |pages = 42–51 }}</ref> * [[metachronal rhythm|Metachronal wave]] refers to the appearance of a traveling wave produced by coordinated sequential actions. ==Electromagnetic waves== {{Main|Electromagnetic wave}} {{Further|Electromagnetic spectrum}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[File:Onde electromagnétique.png|class=skin-invert-image|thumb|right|300 px]] An electromagnetic wave consists of two waves that are oscillations of the [[electric field|electric]] and [[magnetic field|magnetic]] fields. An electromagnetic wave travels in a direction that is at right angles to the oscillation direction of both fields. In the 19th century, [[James Clerk Maxwell]] showed that, in [[vacuum]], the electric and magnetic fields satisfy the [[wave equation]] both with speed equal to that of the [[speed of light]]. From this emerged the idea that [[visible light|light]] is an electromagnetic wave. The unification of light and electromagnetic waves was experimentally confirmed by [[Heinrich Hertz|Hertz]] in the end of the 1880s. Electromagnetic waves can have different frequencies (and thus wavelengths), and are classified accordingly in wavebands, such as [[radio waves]], [[microwaves]], [[infrared]], [[visible light]], [[ultraviolet]], [[X-rays]], and [[gamma ray]]s. The range of frequencies in each of these bands is continuous, and the limits of each band are mostly arbitrary, with the exception of visible light, which must be visible to the normal human eye. == Quantum mechanical waves == {{Main|Schrödinger equation}} {{See also|Wave function}} ===Schrödinger equation=== {{unreferenced section|date=July 2026}} The [[Schrödinger equation]] describes the wave-like behavior of [[particle]]s in [[quantum mechanics]]. Solutions of this equation are [[wave function]]s which can be used to describe the probability density of a particle. === Dirac equation === The [[Dirac equation]] is a relativistic wave equation detailing electromagnetic interactions. Dirac waves accounted for the fine details of the hydrogen spectrum in a completely rigorous way. The wave equation also implied the existence of a new form of matter, antimatter, previously unsuspected and unobserved and which was experimentally confirmed. In the context of quantum field theory, the Dirac equation is reinterpreted to describe quantum fields corresponding to spin-{{frac|1|2}} particles. [[File:Wave packet (dispersion).gif|class=skin-invert-image|thumb|A propagating wave packet; in general, the ''envelope'' of the wave packet moves at a different speed than the constituent waves.<ref name=Fromhold>{{cite book |title = Quantum Mechanics for Applied Physics and Engineering |author = A.T. Fromhold |chapter = Wave packet solutions |pages = 59 ''ff'' |quote = (p. 61) ...the individual waves move more slowly than the packet and therefore pass back through the packet as it advances |chapter-url = https://books.google.com/books?id=3SOwc6npkIwC&pg=PA59 |isbn = 978-0-486-66741-6 |publisher = Courier Dover Publications |year = 1991 |edition = Reprint of Academic Press 1981 }}</ref>]] === de Broglie waves === {{Main|Wave packet|Matter wave}} [[Louis de Broglie]] postulated that all particles with [[momentum]] have a wavelength <math display="block">\lambda = \frac{h}{p},</math> where {{math|''h''}} is the [[Planck constant]], and {{mvar|p}} is the magnitude of the [[momentum]] of the particle. This hypothesis was at the basis of [[quantum mechanics]]. Nowadays, this wavelength is called the [[de Broglie wavelength|de&nbsp;Broglie wavelength]]. For example, the [[electron]]s in a [[cathode-ray tube|CRT]] display have a de&nbsp;Broglie wavelength of about {{val|e=13|u=m}}. A wave representing such a particle traveling in the {{mvar|k}}-direction is expressed by the wave function as follows: <math display="block">\psi (\mathbf{r}, \, t=0) = A e^{i\mathbf{k \cdot r}} , </math> where the wavelength is determined by the [[wave vector]] {{math|'''k'''}} as: <math display="block"> \lambda = \frac {2 \pi}{k} , </math> and the momentum by: <math display="block"> \mathbf{p} = \hbar \mathbf{k} . </math> However, a wave like this with definite wavelength is not localized in space, and so cannot represent a particle localized in space. To localize a particle, de&nbsp;Broglie proposed a superposition of different wavelengths ranging around a central value in a [[wave packet]],<ref name=Marton>{{cite book |title = Advances in Electronics and Electron Physics |page = 271 |chapter-url = https://books.google.com/books?id=g5q6tZRwUu4C&pg=PA271 |isbn = 978-0-12-014653-6 |year = 1980 |publisher = Academic Press |volume = 53 |editor1=L. Marton |editor2=Claire Marton |author = Ming Chiang Li |chapter = Electron Interference }}</ref> a waveform often used in [[quantum mechanics]] to describe the [[wave function]] of a particle. In a wave packet, the wavelength of the particle is not precise, and the local wavelength deviates on either side of the main wavelength value. In representing the wave function of a localized particle, the [[wave packet]] is often taken to have a [[Gaussian function|Gaussian shape]] and is called a ''Gaussian wave packet''.<ref name=wavepacket>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=7qCMUfwoQcAC&pg=PA60 |title = Quantum Mechanics |author1=Walter Greiner |author2=D. Allan Bromley |page = 60 |isbn = 978-3-540-67458-0 |edition = 2 |year = 2007 |publisher = Springer }}</ref><ref>{{cite book |title = Electronic basis of the strength of materials |author = John Joseph Gilman |url = https://books.google.com/books?id=YWd7zHU0U7UC&pg=PA57 |page = 57 |year = 2003 |isbn = 978-0-521-62005-5 |publisher = Cambridge University Press }}</ref><ref>{{cite book |title = Principles of quantum mechanics |author = Donald D. Fitts |url = https://books.google.com/books?id=8t4DiXKIvRgC&pg=PA17 |page = 17 |isbn = 978-0-521-65841-6 |publisher = Cambridge University Press |year = 1999 }}</ref> Gaussian wave packets also are used to analyze water waves.<ref name=Mei>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=WHMNEL-9lqkC&pg=PA47 | page = 47 |author = Chiang C. Mei |author-link=Chiang C. Mei |title = The applied dynamics of ocean surface waves |isbn = 978-9971-5-0789-3 |year = 1989 |edition = 2nd |publisher = World Scientific }}</ref> For example, a Gaussian wavefunction {{math|''ψ''}} might take the form:<ref name="Bromley">{{cite book |last1=Greiner |first1=Walter |url=https://books.google.com/books?id=7qCMUfwoQcAC&pg=PA60 |title=Quantum Mechanics |last2=Bromley |first2=D. Allan |publisher=Springer |year=2007 |isbn=978-3-540-67458-0 |edition=2nd |page=60}}</ref> <math display="block"> \psi(x,\, t{=}0) = A \exp \left( -\frac{x^2}{2\sigma^2} + i k_0 x \right) , </math> at some initial time {{math|1=''t'' = 0}}, where the central wavelength is related to the central wave vector {{math|''k''<sub>0</sub>}} as {{math|1=''λ''<sub>0</sub> = 2''π'' / ''k''<sub>0</sub>}}. It is well known from the theory of [[Fourier analysis]],<ref name=Brandt> {{cite book |page = 23 |url = https://books.google.com/books?id=VM4GFlzHg34C&pg=PA23 |title = The picture book of quantum mechanics |author1=Siegmund Brandt |author2=Hans Dieter Dahmen |isbn = 978-0-387-95141-6 |year = 2001 |edition = 3rd |publisher = Springer }} </ref> or from the [[Heisenberg uncertainty principle]] (in the case of quantum mechanics) that a narrow range of wavelengths is necessary to produce a localized wave packet, and the more localized the envelope, the larger the spread in required wavelengths. The [[Fourier transform]] of a Gaussian is itself a Gaussian.<ref name=Gaussian> {{cite book |title = Modern mathematical methods for physicists and engineers |author = Cyrus D. Cantrell |page = [https://archive.org/details/modernmathematic0000cant/page/677 677] |url = https://archive.org/details/modernmathematic0000cant |url-access = registration |isbn = 978-0-521-59827-9 |publisher = Cambridge University Press |year = 2000 }} </ref> Given the Gaussian: <math display="block">f(x) = e^{-x^2 / \left(2\sigma^2\right)} , </math> the Fourier transform is: <math display="block">\tilde{ f}\!(k) = \sigma e^{-\sigma^2 k^2 / 2} . </math> The Gaussian in space therefore is made up of waves: <math display="block">f(x) = \frac{1}{\sqrt{2 \pi}} \int_{-\infty}^{\infty} \tilde{f}\!(k) \, e^{ikx} \ dk ; </math> that is, a number of waves of wavelengths {{mvar|λ}} such that {{math|1=''kλ'' = 2''π''}}. The parameter {{mvar|σ}} decides the spatial spread of the Gaussian along the {{mvar|x}}-axis, while the Fourier transform shows a spread in [[wave vector]] {{math|'''k'''}} determined by {{math|1/''σ''}}. That is, the smaller the extent in space, the larger the extent in {{mvar|k}}, and hence in {{math|1=''λ'' = 2''π''/''k''}}. ==پڻ ڏسو== * [[Index of wave articles]] [[طبيعيات|فزڪس]] ۾، لهر يا ڦڙڪو [[توانائي]] جو هڪ روپ آهي. هڪ لهر توانائي کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪري ٿي. ڦڙڪو هڪ [[سنڌي ٻولي]] جو لفظ آهي. ڦڙڪو جو مطلب آهي لهر، پر اها [[واء]] جي لهر آهي. [[فائل:Light_dispersion_conceptual_waves.gif|thumb|400x400 عڪسلون]] [[فائل:Shallow_water_wave.gif|ساڄو|thumb|400x400 عڪسلون|پاڻي جي لهر يا موج]] === Waves in general === {{columns-list| * [[Mechanical wave]], in media transmission * [[Wave equation]], general * [[Wave interference]], a phenomenon in which two waves superpose to form a resultant wave * [[Wave Motion (journal)|''Wave Motion'' (journal)]], a scientific journal * [[Wavefront]], an advancing surface of wave propagation }} ==== Parameters ==== {{columns-list| * [[Frequency]] * [[Phase (waves)]], offset or angle of a sinusoidal wave function at its origin * [[Standing wave ratio]], in telecommunications * [[Wavelength]] * [[Wavenumber]] }} ==== Waveforms ==== {{columns-list| * [[Creeping wave]], a wave diffracted around a sphere * [[Evanescent field]] * [[Longitudinal wave]] * [[Periodic travelling wave]] * [[Sine wave]] * [[Square wave (waveform)|Square wave]] * [[Standing wave]] * [[Transverse wave]] }} === Electromagnetic waves === {{columns-list| * [[Dyakonov surface wave]] * [[Dyakonov–Voigt wave]] * [[Earth–ionosphere waveguide]], in radio transmission * [[Electromagnetic radiation]] * [[Electromagnetic wave equation]], describes electromagnetic wave propagation * [[Microwave]], a form of electromagnetic radiation }} === In fluids === {{cols}} * [[Airy wave theory]], in fluid dynamics * [[Capillary wave]], in fluid dynamics * [[Cnoidal wave]], in fluid dynamics * [[Edge wave]], a surface gravity wave fixed by refraction against a rigid boundary * [[Faraday wave]], a type of wave in liquids * [[Gravity wave]], in fluid dynamics * [[Internal wave]], a wave within a fluid medium * [[Shock wave]], in aerodynamics * Sound wave, a wave of [[sound]] through a medium such as air or water * Tidal wave, a scientifically incorrect name for a [[tsunami]] * [[Tollmien–Schlichting wave]], in fluid dynamics * [[Wind wave]] {{colend}} === In quantum mechanics === {{columns-list| * [[Bloch's theorem]] * [[Matter wave]] * [[Pilot wave theory]], in Bohmian mechanics * [[Wave function]] * [[Wave packet]] * [[Wave–particle duality]] }} === In relativity === {{columns-list| * [[Gravitational wave]], in relativity theory * [[Relativistic wave equations]], wave equations that consider special relativity * [[pp-wave spacetime]], a set of exact solutions to Einstein's field equation }} === Other specific types of waves === {{cols}} * [[Alfvén wave]], in plasma physics * [[Atmospheric wave]], a periodic disturbance in the fields of atmospheric variables * [[Fir wave]], a forest configuration * [[Lamb waves]], in solid materials * [[Rayleigh wave]], surface acoustic waves that travel on solids * [[Spin wave]], in magnetism * [[Spin density wave]], in solid materials * [[Trojan wave packet]], in particle science * [[Waves in plasmas]], in plasma physics {{colend}} === Related topics === {{cols}} * [[Absorption (electromagnetic radiation)]] * [[Antenna (radio)]] * [[Beat (acoustics)]] * [[Branched flow]] * [[Cymatics]] * [[Diffraction]] * [[Dispersion (water waves)]] * [[Doppler effect]] * [[Envelope detector]] * [[Fourier transform]] for computing periodicity in evenly spaced data * [[Group velocity]] * [[Harmonic]] * [[Huygens–Fresnel principle]] * [[Index of wave articles]] * [[Inertial wave]] * [[Least-squares spectral analysis]] for computing periodicity in unevenly spaced data * [[List of waves named after people]] * [[Phase velocity]] * [[Photon]] * [[Polarization (physics)]] * [[Propagation constant]] * [[Radio propagation]] * [[Ray (optics)]] * [[Reaction–diffusion system]] * [[Reflection (physics)]] * [[Refraction]] * [[Resonance]] * [[Ripple tank]] * [[Rogue wave]] * [[Scattering]] * [[Shallow water equations]] * [[John N. Shive#Shive wave machine|Shive wave machine]] * [[Sound]] * [[Standing wave]] * [[Transmission medium]] * [[Velocity factor]] * [[Wave equation]] * [[Wave power]] * [[Wave turbulence]] * [[Wind wave]] * [[Wind wave#Formation]] {{colend}} ==نوٽ== ==ذريعا== {{refbegin}} * {{cite book |last1 = Fleisch |first1 = D. |last2 = Kinnaman |first2 = L. |year = 2015 |title = A student's guide to waves |location = Cambridge|publisher = Cambridge University Press |isbn = 978-1107643260 |bibcode = 2015sgw..book.....F }} * {{cite book|last1=Campbell|first1=Murray|title=The musician's guide to acoustics|year=2001|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0198165057|edition=Repr.|last2=Greated |first2=Clive}} * {{cite book |first = A.P. |last = French |title = Vibrations and Waves (M.I.T. Introductory physics series) |publisher = Nelson Thornes |year = 1971 |isbn = 978-0-393-09936-2 |oclc = 163810889 }} * {{cite book |last = Hall |first = D.E. |year = 1980 |title = Musical Acoustics: An Introduction |location = Belmont, CA |publisher = Wadsworth Publishing Company |isbn = 978-0-534-00758-4 }}. * {{cite book|last=Hunt|first=Frederick Vinton |title=Origins in acoustics.|year=1978|publisher=Published for the Acoustical Society of America through the American Institute of Physics|location=Woodbury, NY|isbn=978-0300022209}} * {{cite book |last1 = Ostrovsky |first1 = L.A. |last2 = Potapov |first2 = A.S. |year = 1999 |title = Modulated Waves, Theory and Applications |location = Baltimore |publisher = The Johns Hopkins University Press |isbn = 978-0-8018-5870-3 }}. * {{Cite book | publisher = Academic Press | isbn = 9780123846532 | last1 = Griffiths | first1 = G. | first2 = W.E. | last2 = Schiesser | title = Traveling Wave Analysis of Partial Differential Equations: Numerical and Analytical Methods with Matlab and Maple | year = 2010 }} * Crawford jr., Frank S. (1968). ''Waves (Berkeley Physics Course, Vol. 3)'', McGraw-Hill, {{ISBN|978-0070048607}} [https://archive.org/details/Waves_371 Free online version] * {{cite book |author=A. E. H. Love |author-link=Augustus Edward Hough Love |title=A Treatise on The Mathematical Theory of Elasticity |year=1944 |url=https://archive.org/details/treatiseonmathem0000love|url-access=registration|publisher=[[Dover Publications|Dover]] |location=New York }} * {{cite web |author=E.W. Weisstein |url=http://scienceworld.wolfram.com/physics/WaveVelocity.html |title=Wave velocity |work=[[ScienceWorld]] |access-date=2009-05-30 }} {{refend}} == External links == {{Sister project links| wikt=wave | commons=Wave | b=no | n=no | q=Wave | s=no | v=no | voy=no | species=no | d=no}} * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_51.html The Feynman Lectures on Physics: Waves] * [http://www.scholarpedia.org/article/Linear_and_nonlinear_waves Linear and nonlinear waves] * [https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html Science Aid: Wave properties – Concise guide aimed at teens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904042222/https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html |date=2019-09-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=DovunOxlY1k "AT&T Archives: Similarities of Wave Behavior"] demonstrated by J.N. Shive of Bell Labs (video on [[YouTube]]) {{Velocities of Waves}} {{Patterns in nature}} {{Authority control}} [[Category:Waves| ]] [[Category:Differential equations]] [[Category:Articles containing video clips]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links| wikt=wave | commons=Wave | b=no | n=no | q=Wave | s=no | v=no | voy=no | species=no | d=no}} * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_51.html The Feynman Lectures on Physics: Waves] * [http://www.scholarpedia.org/article/Linear_and_nonlinear_waves Linear and nonlinear waves] * [https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html Science Aid: Wave properties – Concise guide aimed at teens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904042222/https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html |date=2019-09-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=DovunOxlY1k "AT&T Archives: Similarities of Wave Behavior"] demonstrated by J.N. Shive of Bell Labs (video on [[YouTube]]) {{Authority control}} [[زمرو:موجون| ]] [[زمرو:لهرون]] [[زمرو:تفاواتي مساواتون]] [[زمرو:فطرت ۾ شڪليون]] [[زمرو:ارضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:رياضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:سامونڊي سائنس جون اصطلاحون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] csimiex02oy6iaoq84rrjyezn01s52d 412051 412050 2026-09-14T04:46:18Z Ibne maryam 17680 412051 wikitext text/x-wiki {{Short description|Dynamic disturbance in a medium or field}} {{About|لهر هڪ طبعي مظهر |هٿ هلائڻ لاء ڏسو |Waving|other uses|Wave (disambiguation)|and|Wave motion (disambiguation)}} {{redirect|لهر}} [[File:2006-01-14 Surface waves.jpg|thumb|پاڻيءَ جي مٿاڇري تي لهرون، جيڪي پاڻيءَ ۾ ننڍيون لهرون (<small>ripples</small>) ٺاهين ٿيون]] [[علم رياضيات|رياضيات]] ۽ [[طبعي سائنس]] ۾، '''لهر''' هڪ يا وڌيڪ مقدارن ۾ پکڙجندڙ متحرڪ خلل (يعني توازن واري حالت مان تبديلي) کي چئبو آهي. [[دوري لهرون]] (<small>periodic</small> <small>waves</small>) ڪنهن خاص [[فريڪوئنسي]] تي توازن (يا سڪون) واري قدر جي چوڌاري بار بار حرڪت ڪنديون آهن. جڏهن لهر جي پوري شڪل هڪ طرف حرڪت ڪري ٿي، ته ان کي "هلندڙ لهر" (<small>traveling</small> <small>wave</small>) چيو ويندو آهي؛ ان جي برعڪس، مخالف طرفن ۾ هلندڙ ٻه هڪجهڙي ۽ مٿان چڙهيل (<small>superimposed</small>) دوري لهرون ملي ڪري "ساڪت لهرون" (<small>standing wave</small>) يا "بيهڪ واري لهر" ٺاهينديون آهن. ساڪت لهرن ۾، وائبريشن يا ڏڪڻ جي وسعت (<small>amplitude</small>) ڪجهه هنڌن تي بلڪل گهٽ يا صفر هوندي آهي، جن کي (<small>nulls</small>) چيو ويندو آهي. فزڪس ۾ عام طور تي ٻن قسمن جي لهرن: [[ميڪانيات|ميڪاني]] (<small>mechanical</small>) ۽ [[برقناطيسيت|برقناطيسي]] (<small>electromagnetic</small>) لهرن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي ميڪاني لهر ۾، [[دٻاءُ (فزڪس)|دٻاءُ]] (<small>stress</small>) ۽ ڇڪاءُ (<small>strain</small>) جا ميدان ميڪاني توازن جي چوڌاري حرڪت ڪندا آهن. ميڪاني لهر ڪنهن طبعي وچولي (<small>medium</small>) ۾ مقامي تبديلي يا بگاڙ (<small>strain</small>) هوندي آهي، جيڪا ذرڙي کان ذرڙي تائين پکڙجي ٿي؛ اهو عمل مقامي دٻاءُ پيدا ڪرڻ ذريعي ٿيندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ڀرپاسي وارن ذرڙن ۾ به ڇڪاءُ پيدا ٿيندو آهي. مثال طور، آواز جون لهرون مقامي دٻاءُ ۽ ذرڙن جي حرڪت ۾ تبديليون آهن جيڪي ڪنهن وچولي مان گذرندي اڳتي وڌن ٿيون. ميڪاني لهرن جا ٻيا مثال زلزلي جون لهرون (<small>seismic waves</small>)، [[ڪشش ثقل]] جون لهرون (<small>gravitational waves</small>)، مٿاڇري واريون لهرون ۽ تارن جي ڏڪڻ (<small>string</small> <small>vibrations</small>) آهن. برقناطيسي لهر، جهڙوڪ روشني ۾، [[بجلي|برقي]] ۽ [[مقناطيسي ميدان|مقناطيسي ميدانن]] جي وچ ۾ لاڳاپو (<small>coupling</small>) ميڪسويل جي مساواتن مطابق انهن ميدانن تي مشتمل لهرن جي پکيڙ کي برقرار رکي ٿو. برقي مقناطيسي لهرون [[وٿي|خلا]] (<small>vacuum</small>) ۽ ڪجهه ڊائي اليڪٽرڪ (<small>dielectric</small>) ذريعن مان گذري سگهن ٿيون (انهن موج جي ڊيگهه وارن علائقن ۾ جتي اهي شفاف سمجهيون وڃن ٿيون). برقي مقناطيسي لهرن کي انهن جي فريڪوئنسي يا موج جي ڊيگهه (<small>wavelength</small>) جي بنياد تي مختلف نالن سان سڃاتو وڃي ٿو، جن ۾ ريڊيو لهرون، [[انفرا ريڊ|انفراريڊ شعاع]]، ٽيراهرٽز لهرون، ڏسڻ جوڳي روشني، [[الٽرا وائلٽ|الٽرا وائلٽ شعاع]]، [[ايڪس ري|ايڪس-ريز]] ۽ گاما شعاع شامل آهن. ٻين قسمن جي لهرن ۾ ڪشش ثقل لهرون، جيڪيون [[خلا-وقت تسلسل]] (<small>space-time</small>) ۾ خلل آهن ۽ [[نسبت جو نظريو|عام نسبتن جي نظريي]] (<small>general</small> <small>relativity</small>) جي اصولن مطابق پکڙجن ٿيون؛ ان کان علاوه گرمي جي پکيڙ واريون لهرون (<small>heat diffusion waves</small>)؛ پلازما لهرون جيڪي ميڪانياتي تبديلين ۽ برقي مقناطيسي ميدانن کي ملائين ٿيون؛ ري ايڪشن-ڊفيوژن لهرون، جيئن ته ”بيلوسوف-زابوٽنسڪي“ (<small>Belousov</small>–<small>Zhabotinsky</small>) واري عمل ۾؛ ۽ ٻيون ڪيتريون ئي قسمون شامل آهن. . ميڪاني ۽ برقناطيسي (<small>electromagnetic</small>) موجون [[توانائي]]، <ref>{{Harv|Hall|1980| p=8}}</ref> مومينٽم (<small>momentum</small>) ۽ [[اطلاع|معلومات]] جي منتقلي ڪن ٿيون. مائع واري وچولي (<small>medium</small>) ۾ هلندڙ موجن جي صورت ۾، [[مادو|مادي]] جي منتقلي به ٿي سگهي ٿي (ڏسو: اسٽوڪس ڊرفٽ / <small>Stokes drift</small>). رياضيات ۽ [[اليڪٽرانڪس]] ۾ موجن جو مطالعو "سگنلز" طور ڪيو ويندو آهي.<ref>Pragnan Chakravorty, "What Is a Signal? [Lecture Notes]",&nbsp;IEEE ''Signal Processing Magazine'', vol. 35, no. 5, pp. 175–177, Sept. 2018.&nbsp;{{doi|10.1109/MSP.2018.2832195}}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه موجن جا "لفافا" (<small>envelopes</small>) هوندا آهن جيڪي بلڪل به حرڪت نٿا ڪن، جيئن ته "هائيڊرولڪ جمپ" ۽ "ساڪت موجون" (<small>standing waves</small>) - جيڪيون موسيقيءَ لاءِ بنيادي حيثيت رکن ٿيون.[[File:Santos E et al Neuroimage 2014 .gif|thumb|دماغي ڪارٽيڪس تي حياتياتي لهرن جي پکڙجڻ جو مثال، ڊيپولرائيزيشن کي پکيڙڻ جو هڪ مثال<ref>{{Cite journal|last1=Santos|first1=Edgar|last2=Schöll|first2=Michael|last3=Sánchez-Porras|first3=Renán|last4=Dahlem|first4=Markus A.|last5=Silos|first5=Humberto|last6=Unterberg|first6=Andreas|last7=Dickhaus|first7=Hartmut|last8=Sakowitz|first8=Oliver W.|date=2014-10-01|title=Radial, spiral and reverberating waves of spreading depolarization occur in the gyrencephalic brain|journal=NeuroImage|volume=99|pages=244–255|doi=10.1016/j.neuroimage.2014.05.021|issn=1095-9572|pmid=24852458|s2cid=1347927}}</ref>]] هڪ طبعي لهر (<small>physical wave</small>) جو ميدان تقريبن هميشه [[وٿي|خلا]] جي ڪجهه محدود علائقي تائين محدود هوندو آهي، جنهن کي ان جو ڊومين سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[زلزلو|زلزلي]] مان پيدا ٿيندڙ زلزلي جون لهرون صرف [[ڌرتي|ڌرتيءَ]] جي اندروني ۽ مٿاڇري ۾ اهم آهن، تنهن ڪري انهن کي ان کان ٻاهر نظرانداز ڪري سگهجي ٿو. بهرحال، لامحدود ڊومين سان لهرون، جيڪي پوري خلا تي پکڙيل آهن، عام طور تي رياضيات (<small>Mathematics</small>) ۾ پڙهايون وينديون آهن، ۽ محدود ڊومين ۾ جسماني لهرن کي سمجهڻ لاءِ تمام قيمتي اوزار آهن. هڪ مستوي (<small>plane</small>) جي لهر هڪ اهم رياضياتي مثالي لهر آهي جتي خلل ڪنهن به (لامحدود) مستوي سان گڏ، عام طور تي سفر جي هڪ مخصوص رخ تائين، هڪجهڙائي رکي ٿو. رياضياتي طور تي، سڀ کان سادي لهر هڪ سائنوسائيڊل مستوي جي لهر آهي جنهن ۾ ڪنهن به نقطي تي فيلڊ هڪ فريڪوئنسي تي سادي هارمونڪ حرڪت جو تجربو ڪري ٿو. لڪير واري ميڊيا ۾، پيچيده لهرن کي عام طور تي ڪيترن ئي سائنوسائيڊل مستوين جي لهرن جي مجموعن جي طور تي ختم ڪري سگهجي ٿو جن ۾ مختلف طرفن جي ڦهلائو (<small>propagation</small>) ۽/يا مختلف [[فريڪوئنسي|تعدد]] هوندا آهن. هڪ مستوي جي لهر کي ٽرانسورس لهر جي طور تي درجه بندي ڪيو ويندو آهي جيڪڏهن هر نقطي تي فيلڊ خلل کي ڦهلائو جي رخ (توانائي جي منتقلي جي رخ پڻ) جي عمودي ویڪٽر طرفان بيان ڪيو ويو آهي؛ يا طول واري لهر (<small>longitudinal wave</small>) جيڪڏهن اهي ويڪٽر ڦهلائو (<small>vector</small> <small>propagation</small>) جي رخ سان ترتيب ڏنل آهن. ميڪاني لهرن ۾ ٽرانسورس ۽ طول واري لهرون ٻئي شامل آهن؛ ٻئي طرف، برقناطيسي مستوي جون لهرون سختي سان ٽرانسورس آهن جڏهن ته سيال (جهڙوڪ هوا) ۾ آواز جون لهرون صرف طول واري ٿي سگهن ٿيون. ڦهلائو جي رخ جي نسبت هڪ اوسيليٽنگ فيلڊ جي طبعي رخ کي موج جي پولرائيزيشن پڻ چيو ويندو آهي، جيڪو هڪ اهم خاصيت ٿي سگهي ٿو. ==رياضياتي وضاحت== ===واحد لهر=== {{See also|Solitary wave (disambiguation){{!}}Solitary wave}}{{unreferenced section|date=July 2026}}Mathematically, a wave is described by a [[function (mathematics)|function]] <math>F(x,t)</math> that maps a point in space and time onto a [[Field (physics)|field]]. For a [[scalar field]] its value is a number; for a [[vector field]] it is a [[Vector (mathematics and physics)|vector]]; in general a [[tensor field]] has a [[tensor]] value. The value of <math>x</math> is a point of space, specifically in the region where the wave is defined. In mathematical terms, it is usually a [[vector (mathematics)|vector]] in the [[analytic geometry|Cartesian three-dimensional space]] <math>\mathbb{R}^3</math>. However, in many cases one can ignore one dimension, and let <math>x</math> be a point of the Cartesian plane <math>\mathbb{R}^2</math>. This is the case, for example, when studying vibrations of a drum skin. One may even restrict <math>x</math> to a point of the Cartesian line <math>\R</math> – that is, the set of [[real number]]s. This is the case, for example, when studying vibrations in a [[string (music)|violin string]] or [[recorder (musical instrument)|recorder]]. The time <math>t</math>, on the other hand, is always assumed to be a [[scalar (physics)|scalar]]; that is, a real number. The value of <math>F(x,t)</math> can be any physical quantity of interest assigned to the point <math>x</math> that may vary with time. For example, if <math>F</math> represents the vibrations inside an elastic solid, the value of <math>F(x,t)</math> is usually a vector that gives the current displacement from <math>x</math> of the material particles that would be at the point <math>x</math> in the absence of vibration. For an electromagnetic wave, the value of <math>F</math> can be the [[electric field]] vector <math>\mathbf{E}</math>, or the [[magnetic field]] vector <math>\mathbf{H}</math>, or any related quantity, such as the [[Poynting vector]] <math>\mathbf{E} \times \mathbf{H}</math>. In [[fluid dynamics]], the value of <math>F(x,t)</math> could be the velocity vector of the fluid at the point <math>x</math>, or any scalar property like [[pressure]], [[temperature]], or [[density]]. In a chemical reaction, <math>F(x,t)</math> could be the concentration of some substance in the neighborhood of point <math>x</math> of the reaction medium. For any dimension <math>d</math> (1, 2, or 3), the wave's domain is then a [[subset]] <math>D</math> of <math>\mathbb{R}^d</math>, such that the function value <math>F(x,t)</math> is defined for any point <math>x</math> in <math>D</math>. For example, when describing the motion of a [[drumhead|drum skin]], one can consider <math>D</math> to be a [[disk (mathematics)|disk]] (circle) on the plane <math>\mathbb{R}^2</math> with center at the origin <math>(0,0)</math>, and let <math>F(x,t)</math> be the vertical displacement of the skin at the point <math>x</math> of <math>D</math> and at time <math>t</math>. ===Superposition=== {{main|Superposition principle}}{{unreferenced section|date=July 2026}} Waves of the same type are often superposed and encountered simultaneously at a given point in space and time. The properties at that point are the sum of the properties of each component wave at that point. In general, the velocities are not the same, so the wave form will change over time and space. === Wave spectrum === {{See also|Wind wave#Spectrum|Electromagnetic spectrum|Spectrum (physical sciences)}} A wave spectrum is a representation that describes how the energy of a sea surface (or wave field) is distributed across different wave frequencies (or wave numbers) and directions.<ref>{{Cite journal |last=Wyatt |first=Lucy R. |date=2015-10-02 |title=The Ocean Wave Directional Spectrum |url=https://tos.org/oceanography/article/the-ocean-wave-directional-spectrum |journal=Oceanography |volume=10 |issue=2 |pages=85–89 |doi=10.5670/oceanog.1997.31|doi-access=free }}</ref> Real ocean surfaces consist of many overlapping waves of different wavelengths, periods, amplitudes, and directions. A wave spectrum offers a statistical (spectral) description rather than tracking individual waves.<ref>{{Cite web |date=2024-06-10 |title=16.4: Ocean-Wave Spectra |url=https://geo.libretexts.org/Bookshelves/Oceanography/Introduction_to_Physical_Oceanography_(Stewart)/16%3A_Ocean_Waves/16.4%3A_Ocean-Wave_Spectra |access-date=2025-12-04 |website=Geosciences LibreTexts |language=en}}</ref> The observed sea-surface elevation at a point can be thought of as the sum (superposition) of many sinusoidal wave components; the wave spectrum quantifies how much energy is associated with each component.<ref>{{Citation |last=Folley |first=Matt |chapter=The Wave Energy Resource |date=2017 |title=Handbook of Ocean Wave Energy |series=Ocean Engineering & Oceanography |volume=7 |pages=43–79 |editor-last=Pecher |editor-first=Arthur |chapter-url=https://doi.org/10.1007/978-3-319-39889-1_3 |access-date=2025-12-04 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-319-39889-1_3 |isbn=978-3-319-39889-1 |editor2-last=Kofoed |editor2-first=Jens Peter|doi-access=free }}</ref> ===Wave families=== {{unreferenced section|date=July 2026}} Sometimes one is interested in a single specific wave. More often, however, one needs to understand a large set of possible waves; like all the ways that a drum skin can vibrate after being struck once with a [[drum stick]], or all the possible [[radar]] echoes one could get from an [[airplane]] that may be approaching an [[airport]]. In some of those situations, one may describe such a family of waves by a function <math>F(A,B,\ldots;x,t)</math> that depends on certain [[parameter]]s <math>A,B,\ldots</math>, besides <math>x</math> and <math>t</math>. Then one can obtain different waves – that is, different functions of <math>x</math> and <math>t</math> – by choosing different values for those parameters.[[File:Half-open pipe wave.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|Sound pressure standing wave in a half-open pipe playing the 7th harmonic of the fundamental (''n'' = 4)]]For example, the sound pressure inside a [[recorder (musical instrument)|recorder]] that is playing a "pure" note is typically a [[standing wave]], that can be written as <math display="block">F(A,L,n,c;x,t) = A \left(\cos 2\pi x\frac{2 n - 1}{4 L}\right) \left(\cos 2\pi c t\frac{2n - 1}{4 L}\right)</math> The parameter <math>A</math> defines the amplitude of the wave (that is, the maximum sound pressure in the bore, which is related to the loudness of the note); <math>c</math> is the speed of sound; <math>L</math> is the length of the bore; and <math>n</math> is a positive integer (1,2,3,...) that specifies the number of [[standing wave|nodes]] in the standing wave. (The position <math>x</math> should be measured from the [[wind instrument|mouthpiece]], and the time <math>t</math> from any moment at which the pressure at the mouthpiece is maximum. The quantity <math>\lambda = 4L/(2 n - 1)</math> is the [[wavelength]] of the emitted note, and <math>f = c/\lambda</math> is its [[frequency]].) Many general properties of these waves can be inferred from this general equation, without choosing specific values for the parameters. As another example, it may be that the vibrations of a drum skin after a single strike depend only on the distance <math>r</math> from the center of the skin to the strike point, and on the strength <math>s</math> of the strike. Then the vibration for all possible strikes can be described by a function <math>F(r,s;x,t)</math>. Sometimes the family of waves of interest has infinitely many parameters. For example, one may want to describe what happens to the temperature in a metal bar when it is initially heated at various temperatures at different points along its length, and then allowed to cool by itself in vacuum. In that case, instead of a scalar or vector, the parameter would have to be a function <math>h</math> such that <math>h(x)</math> is the initial temperature at each point <math>x</math> of the bar. Then the temperatures at later times can be expressed by a function <math>F</math> that depends on the function <math>h</math> (that is, a [[operator (mathematics)|functional operator]]), so that the temperature at a later time is <math>F(h;x,t)</math> ===Differential wave equations=== {{unreferenced section|date=July 2026}}Another way to describe and study a family of waves is to give a mathematical equation that, instead of explicitly giving the value of <math>F(x,t)</math>, only constrains how those values can change with time. Then the family of waves in question consists of all functions <math>F</math> that satisfy those constraints – that is, all [[solution (mathematics)|solutions]] of the equation. This approach is extremely important in physics, because the constraints usually are a consequence of the physical processes that cause the wave to evolve. For example, if <math>F(x,t)</math> is the temperature inside a block of some [[homogeneous]] and [[isotropic]] solid material, its evolution is constrained by the [[partial differential equation]] <math display="block">\frac{\partial F}{\partial t}(x,t) = \alpha \left(\frac{\partial^2 F}{\partial x_1^2}(x,t) + \frac{\partial^2 F}{\partial x_2^2}(x,t) + \frac{\partial^2 F}{\partial x_3^2}(x,t) \right) + \beta Q(x,t)</math> where <math>Q(x,t)</math> is the heat that is being generated per unit of volume and time in the neighborhood of <math>x</math> at time <math>t</math> (for example, by chemical reactions happening there); <math>x_1,x_2,x_3</math> are the Cartesian coordinates of the point <math>x</math>; <math>\partial F/\partial t</math> is the (first) derivative of <math>F</math> with respect to <math>t</math>; and <math>\partial^2 F/\partial x_i^2</math> is the second derivative of <math>F</math> relative to <math>x_i</math>. (The symbol "<math>\partial</math>" is meant to signify that, in the derivative with respect to some variable, all other variables must be considered fixed.) This equation can be derived from the laws of physics that govern the [[heat diffusion|diffusion of heat]] in solid media. For that reason, it is called the [[heat equation]] in mathematics, even though it applies to many other physical quantities besides temperatures. For another example, we can describe all possible sounds echoing within a container of gas by a function <math>F(x,t)</math> that gives the pressure at a point <math>x</math> and time <math>t</math> within that container. If the gas was initially at uniform temperature and composition, the evolution of <math>F</math> is constrained by the formula <math display="block">\frac{\partial^2 F}{\partial t^2}(x,t) = \alpha \left(\frac{\partial^2 F}{\partial x_1^2}(x,t) + \frac{\partial^2 F}{\partial x_2^2}(x,t) + \frac{\partial^2 F}{\partial x_3^2}(x,t) \right) + \beta P(x,t)</math> Here <math>P(x,t)</math> is some extra compression force that is being applied to the gas near <math>x</math> by some external process, such as a [[loudspeaker]] or [[piston]] right next to it. This same differential equation describes the behavior of mechanical vibrations and electromagnetic fields in a homogeneous isotropic non-conducting solid. Note that this equation differs from that of heat flow only in that the left-hand side is <math>\partial^2 F/\partial t^2</math>, the second derivative of <math>F</math> with respect to time, rather than the first derivative <math>\partial F/\partial t</math>. Yet this small change makes a huge difference on the set of solutions <math>F</math>. This differential equation is called "the" [[wave equation]] in mathematics, even though it describes only one very special kind of waves. == Wave in elastic medium == <!--Still needs substantial cleanup below this point--> {{Main|Wave equation|d'Alembert's formula}} Consider a traveling [[transverse wave]] (which may be a [[pulse (physics)|pulse]]) on a string (the medium). Consider the string to have a single spatial dimension. Consider this wave as traveling [[File:Nonsinusoidal wavelength.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|200 px|Wavelength {{mvar|λ}} can be measured between any two corresponding points on a waveform.]] [[File:Superpositionprinciple.gif|class=skin-invert-image|thumb|Animation of two waves, the green wave moves to the right while blue wave moves to the left, the net red wave amplitude at each point is the sum of the amplitudes of the individual waves. Note that {{math|1=''f''(''x'', ''t'') + ''g''(''x'', ''t'') = ''u''(''x'', ''t'')}}. |left]] * in the <math>x</math> direction in space. For example, let the positive <math>x</math> direction be to the right, and the negative <math>x</math> direction be to the left. * with constant [[amplitude]] <math>u</math> * with constant velocity <math>v</math>, where <math>v</math> is ** independent of [[wavelength]] (no [[dispersion relation|dispersion]]) ** independent of amplitude ([[linear]] media, not [[Nonlinearity|nonlinear]]).<ref name=Helbig>{{cite book |title = Seismic waves and rays in elastic media |chapter-url = https://books.google.com/books?id=s7bp6ezoRhcC&pg=PA134 |pages = 131 ''ff'' |author = Michael A. Slawinski |chapter = Wave equations |isbn = 978-0-08-043930-3 |year = 2003 |publisher = Elsevier }}</ref><ref name=Ostrovsky>{{cite book |title = Modulated waves: theory and application |url = https://www.amazon.com/gp/product/0801873258 |author1=Lev A. Ostrovsky |author2=Alexander I. Potapov |name-list-style=amp |publisher = Johns Hopkins University Press |isbn = 978-0-8018-7325-6 |year = 2001 }}</ref> * with constant [[waveform]], or shape This wave can then be described by the two-dimensional functions {{unbulleted list | style = padding-left: 1.5em | <math>u(x,t) = F(x - v t)</math> (waveform <math>F</math> traveling to the right) | <math>u(x,t) = G(x + v t)</math> (waveform <math>G</math> traveling to the left) }} or, more generally, by [[d'Alembert's formula]]:<ref name=Graaf>{{cite book |title = Wave motion in elastic solids |last = Graaf |first= Karl F |edition = Reprint of Oxford 1975 |publisher = Dover |year = 1991 |url = https://books.google.com/books?id=5cZFRwLuhdQC |pages = 13–14 |isbn = 978-0-486-66745-4 }}</ref> <math display="block">u(x,t) = F(x - vt) + G(x + vt). </math> representing two component waveforms <math>F</math> and <math>G</math> traveling through the medium in opposite directions. A generalized representation of this wave can be obtained<ref>For an example derivation, see the steps leading up to eq. (17) in {{cite web |url = http://prism.texarkanacollege.edu/physicsjournal/wave-eq.html |title = Kinematic Derivation of the Wave Equation |last = Redfern |first= Francis |work = Physics Journal |access-date = 2012-12-11 |archive-date = 2013-07-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130724011045/http://prism.texarkanacollege.edu/physicsjournal/wave-eq.html |url-status = dead }}</ref> as the [[partial differential equation]] <math display="block">\frac{1}{v^2}\frac{\partial^2 u}{\partial t^2}=\frac{\partial^2 u}{\partial x^2}.</math> General solutions are based upon [[Duhamel's principle]].<ref name=Struwe>{{cite book |title = Geometric wave equations |author1=Jalal M. Ihsan Shatah |author2=Michael Struwe |chapter-url = https://books.google.com/books?id=zsasG2axbSoC&pg=PA37 |chapter = The linear wave equation |pages = 37''ff'' |isbn = 978-0-8218-2749-9 |year = 2000 |publisher = American Mathematical Society Bookstore }}</ref> === Wave forms === {{main|Waveform}} [[File:Waveforms.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|280 px|[[Sine wave|Sine]], [[Square wave (waveform)|square]], [[Triangle wave|triangle]] and [[Sawtooth wave|sawtooth]] waveforms]] The form or shape of {{math|''F''}} in [[d'Alembert's formula]] involves the argument {{math|''x'' − ''vt''}}. Constant values of this argument correspond to constant values of {{math|''F''}}, and these constant values occur if {{mvar|x}} increases at the same rate that {{math|''vt''}} increases. That is, the wave shaped like the function {{math|''F''}} will move in the positive {{mvar|x}}-direction at velocity {{mvar|v}} (and {{math|''G''}} will propagate at the same speed in the negative {{mvar|x}}-direction).<ref name=Lyons>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=WdPGzHG3DN0C&pg=PA128 |pages = 128 ''ff'' |title = All you wanted to know about mathematics but were afraid to ask |author = Louis Lyons |isbn = 978-0-521-43601-4 |publisher = Cambridge University Press |year = 1998 }}</ref> In the case of a periodic function {{math|''F''}} with period {{mvar|λ}}, that is, {{math|1=''F''(''x'' + ''λ'' − ''vt'') = ''F''(''x'' − ''vt'')}}, the periodicity of {{math|''F''}} in space means that a snapshot of the wave at a given time {{mvar|t}} finds the wave varying periodically in space with period {{mvar|λ}} (the [[wavelength]] of the wave). In a similar fashion, this periodicity of {{math|''F''}} implies a periodicity in time as well: {{math|1=''F''(''x'' − ''v''(''t'' + ''T'')) = ''F''(''x'' − ''vt'')}} provided {{math|1=''vT'' = ''λ''}}, so an observation of the wave at a fixed location {{mvar|x}} finds the wave undulating periodically in time with period {{math|1=''T'' = ''λ''/''v''}}.<ref name="McPherson0">{{cite book |title = Introduction to Macromolecular Crystallography |last = McPherson |first= Alexander |chapter-url = https://books.google.com/books?id=o7sXm2GSr9IC&pg=PA77 |page = 77 |chapter = Waves and their properties |isbn = 978-0-470-18590-2 |year = 2009 |edition = 2 |publisher = Wiley }}</ref> === Amplitude and modulation === {{Main|Amplitude modulation}} {{See also|Frequency modulation|Phase modulation}} [[File:Amplitudemodulation.gif|class=skin-invert-image|thumb|Amplitude modulation can be achieved through {{math|1=''f''(''x'',''t'') = 1.00×sin(2π/0.10×(''x''−1.00×''t''))}} and {{math|1=''g''(''x'',''t'') = 1.00×sin(2π/0.11×(''x''−1.00×''t''))}}. Only the resultant is visible to improve clarity of waveform.|left]] [[File:Wave packet.svg|class=skin-invert-image|right|thumb|Illustration of the ''envelope'' (the slowly varying red curve) of an amplitude-modulated wave. The fast varying blue curve is the ''carrier'' wave, which is being modulated.]] The amplitude of a wave may be constant (in which case the wave is a ''c.w.'' or ''[[continuous wave]]''), or may be ''modulated'' so as to vary with time and/or position. The outline of the variation in amplitude is called the ''envelope'' of the wave. Mathematically, the [[Amplitude modulation|modulated wave]] can be written in the form:<ref name=Jirauschek>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=6kOoT_AX2CwC&pg=PA9 |page = 9 |title = FEW-cycle Laser Dynamics and Carrier-envelope Phase Detection |author = Christian Jirauschek |isbn = 978-3-86537-419-6 |year = 2005 |publisher = Cuvillier Verlag }}</ref><ref name="Kneubühl">{{cite book |title = Oscillations and waves |author = Fritz Kurt Kneubühl |url = https://books.google.com/books?id=geYKPFoLgoMC&pg=PA365 |page = 365 |year = 1997 |isbn = 978-3-540-62001-3 |publisher = Springer }}</ref><ref name=Lundstrom>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=FTdDMtpkSkIC&pg=PA33 |page = 33 |author = Mark Lundstrom |isbn = 978-0-521-63134-1 |year = 2000 |title = Fundamentals of carrier transport |publisher = Cambridge University Press }}</ref> <math display="block">u(x,t) = A(x,t) \sin \left(kx - \omega t + \phi \right) , </math> where <math>A(x, t)</math> is the amplitude envelope of the wave, <math>k</math> is the ''[[wavenumber]]'' and <math>\phi</math> is the ''[[phase (waves)|phase]]''. If the [[group velocity]] <math>v_g</math> (see below) is wavelength-independent, this equation can be simplified as:<ref name=Chen>{{cite book |chapter-url = https://books.google.com/books?id=LxzWPskhns0C&pg=PA363 |author = Chin-Lin Chen |title = Foundations for guided-wave optics |page = 363 |chapter = §13.7.3 Pulse envelope in nondispersive media |isbn = 978-0-471-75687-3 |year = 2006 |publisher = Wiley }}</ref> <math display="block">u(x,t) = A(x - v_g t) \sin \left(kx - \omega t + \phi \right) , </math> showing that the envelope moves with the group velocity and retains its shape. Otherwise, in cases where the group velocity varies with wavelength, the pulse shape changes in a manner often described using an ''envelope equation''.<ref name=Chen/><ref name="Recami">{{cite book |last1=Longhi |first1=Stefano |title=Localized Waves |last2=Janner |first2=Davide |publisher=Wiley-Interscience |year=2008 |isbn=978-0-470-10885-7 |editor1=Hugo E. Hernández-Figueroa |page=329 |chapter=Localization and Wannier wave packets in photonic crystals |editor2=Michel Zamboni-Rached |editor3=Erasmo Recami |chapter-url=https://books.google.com/books?id=xxbXgL967PwC&pg=PA329}}</ref> ===Phase velocity and group velocity=== {{Main|Phase velocity|Group velocity}} {{See also|Envelope (waves)#Phase and group velocity}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[Image:Wave group.gif|class=skin-invert-image|thumb|The red square moves with the [[phase velocity]], while the green circles propagate with the [[group velocity]].|left]]There are two velocities that are associated with waves, the [[phase velocity]] and the [[group velocity]]. Phase velocity is the rate at which the [[phase (waves)|phase]] of the wave [[Wave propagation|propagates in space]]: any given phase of the wave (for example, the [[crest (physics)|crest]]) will appear to travel at the phase velocity. The phase velocity is given in terms of the [[wavelength]] {{mvar|λ}} (lambda) and [[Wave period|period]] {{mvar|T}} as <math display="block">v_\mathrm{p} = \frac{\lambda}{T}.</math>[[Image:Wave opposite-group-phase-velocity.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|A wave with the group and phase velocities going in different directions]]Group velocity is a property of waves that have a defined envelope, measuring propagation through space (that is, phase velocity) of the overall shape of the waves' amplitudes—modulation or envelope of the wave. ==Special waves== {{unreferenced section|date=July 2026}} ===Sine waves=== {{excerpt|Sine wave}} ===Plane waves=== {{Main|Plane wave}}A [[plane wave]] is a kind of wave whose value varies only in one spatial direction. That is, its value is constant on a plane that is perpendicular to that direction. Plane waves can be specified by a vector of unit length <math>\hat{\mathbf{n}}</math> indicating the direction that the wave varies in, and a wave profile describing how the wave varies as a function of the displacement along that direction (<math>\hat \mathbf{n} \cdot \mathbf{x}</math>) and time (<math>t</math>). Since the wave profile only depends on the position <math>\mathbf{x}</math> in the combination <math>\hat{\mathbf{n}} \cdot \mathbf{x}</math>, any displacement in directions perpendicular to <math>\hat n</math> cannot affect the value of the field. Plane waves are often used to model [[electromagnetic waves]] far from a source. For electromagnetic plane waves, the electric and magnetic fields themselves are transverse to the direction of propagation, and also perpendicular to each other. ===Standing waves=== {{Main|Standing wave|Acoustic resonance|Helmholtz resonance|Organ pipe}}[[File:Standing wave.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|300px|Standing wave. The red dots represent the wave [[Node (physics)|nodes]].]]A standing wave, also known as a ''stationary wave'', is a wave whose [[Envelope (waves)|envelope]] remains in a constant position. This phenomenon arises as a result of [[Interference (wave propagation)|interference]] between two waves traveling in opposite directions. The ''sum'' of two counter-propagating waves (of equal amplitude and frequency) creates a ''standing wave''. Standing waves commonly arise when a boundary blocks further propagation of the wave, thus causing wave reflection, and therefore introducing a counter-propagating wave. For example, when a [[violin]] string is displaced, transverse waves propagate out to where the string is held in place at the [[Bridge (instrument)|bridge]] and the [[Nut (string instrument)|nut]], where the waves are reflected back. At the bridge and nut, the two opposed waves are in [[antiphase]] and cancel each other, producing a [[node (physics)|node]]. Halfway between two nodes there is an [[antinode]], where the two counter-propagating waves ''enhance'' each other maximally. There is no net [[Energy transfer|propagation of energy]] over time.<gallery> Image:Standing waves on a string.gif|One-dimensional standing waves; the [[fundamental frequency|fundamental]] mode and the first 5 [[overtone]]s Image:Drum vibration mode01.gif|A two-dimensional [[Vibrations of a circular drum|standing wave on a disk]]; this is the fundamental mode. Image:Drum vibration mode21.gif|A [[Vibrations of a circular drum|standing wave on a disk]] with two nodal lines crossing at the center; this is an overtone.</gallery> ===Solitary waves=== {{Main|Soliton}}[[File:Soliton hydro.jpg|thumb|[[Solitary wave (water waves)|Solitary wave]] in a laboratory [[wave channel]]]]A '''soliton''' or '''solitary wave''' is a self-reinforcing [[wave packet]] that maintains its shape while it propagates at a constant velocity. Solitons are caused by a cancellation of [[nonlinearity|nonlinear]] and [[dispersion relation|dispersive effects]] in the medium. (Dispersive effects are a property of certain systems where the speed of a wave depends on its frequency.) Solitons are the solutions of a widespread class of weakly nonlinear dispersive [[partial differential equation]]s describing physical systems. == Physical properties == === Propagation=== Wave propagation is any of the ways in which waves travel. With respect to the direction of the [[oscillation]] relative to the propagation direction, we can distinguish between [[longitudinal wave]] and [[transverse wave]]s. [[Electromagnetic wave]]s propagate in [[vacuum]] as well as in material media. Propagation of other wave types such as sound may occur only in a [[transmission medium]]. ====Reflection of plane waves in a half-space==== {{further|Reflection coefficient}}{{unreferenced section|date=July 2026}}The propagation and reflection of plane waves—e.g. Pressure waves ([[P wave]]) or [[S-wave|Shear waves (SH or SV-waves)]] are phenomena that were first characterized within the field of classical [[seismology]], and are now considered fundamental concepts in modern [[seismic tomography]]. The analytical solution to this problem exists and is well known. The frequency domain solution can be obtained by first finding the [[Helmholtz decomposition]] of the displacement field, which is then substituted into the [[wave equation]]. From here, the [[Wave equation#Plane-wave eigenmodes|plane wave eigenmodes]] can be calculated.{{citation needed|date=May 2023}}{{clarify|Unintelligible to the ordinary reader|date=May 2023}} ==== SV wave propagation ==== [[File:SV wave propagation.gif|thumb|upright=1.4|The propagation of SV-wave in a homogeneous half-space (the horizontal displacement field)]] [[File:SV wave propagation y.gif|thumb|upright=1.4|The propagation of SV-wave in a homogeneous half-space (The vertical displacement field){{clarify|date=May 2023}}]] The analytical solution of SV-wave in a half-space indicates that the plane SV wave reflects back to the domain as a P and SV waves, leaving out special cases. The angle of the reflected SV wave is identical to the incidence wave, while the angle of the reflected P wave is greater than the SV wave. For the same wave frequency, the SV wavelength is smaller than the P wavelength. This fact has been depicted in this animated picture.<ref>The animations are taken from {{cite web | url = https://sites.google.com/a/utexas.edu/babakpoursartip/research | title = Topographic amplification of seismic waves | last = Poursartip | first = Babak | year = 2015 | department = UT Austin | access-date = 2023-02-24 | archive-date = 2017-01-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170109184014/https://sites.google.com/a/utexas.edu/babakpoursartip/research | url-status = dead }}</ref> ====P wave propagation==== {{unreferenced section|date=July 2026}} Similar to the SV wave, the P incidence, in general, reflects as the P and SV wave. There are some special cases where the regime is different.{{clarify|unintelligible to the ordinary reader|date=May 2023}} ===Wave velocity=== {{further|Phase velocity|Group velocity|Signal velocity}}{{unreferenced section|date=July 2026}} [[Image:Seismic wave prop mine.gif|thumb|upright=1.4|[[Seismic wave]] propagation in 2D modelled using [[FDTD]] method in the presence of a landmine]]Wave velocity is a general concept, of various kinds of wave velocities, for a wave's [[phase (waves)|phase]] and [[speed]] concerning energy (and information) propagation. The [[phase velocity]] is given as: <math display="block">v_\text{p} = \frac{\omega}{k},</math> where: * {{math|''v''<sub>p</sub>}} is the phase velocity (with SI unit m/s), * {{mvar|ω}} is the [[angular frequency]] (with SI unit rad/s), * {{mvar|k}} is the [[wavenumber]] (with SI unit rad/m). The phase speed gives you the speed at which a point of constant [[phase (waves)|phase]] of the wave will travel for a discrete frequency. The angular frequency {{mvar|ω}} cannot be chosen independently from the wavenumber {{mvar|k}}, but both are related through the [[dispersion relation]]ship: <math display="block">\omega = \Omega(k).</math> In the special case {{math|1=Ω(''k'') = ''ck''}}, with {{mvar|c}} a constant, the waves are called non-dispersive, since all frequencies travel at the same phase speed {{mvar|c}}. For instance [[electromagnetic wave]]s in [[vacuum]] are non-dispersive. In case of other forms of the dispersion relation, we have dispersive waves. The dispersion relationship depends on the medium through which the waves propagate and on the type of waves (for instance electromagnetic, [[sound wave|sound]] or [[ocean surface wave|water]] waves). The speed at which a resultant [[wave packet]] from a narrow range of frequencies will travel is called the [[group velocity]] and is determined from the [[gradient]] of the [[dispersion relation]]: <math display="block">v_\text{g} = \frac{\partial \omega}{\partial k}</math> In almost all cases, a wave is mainly a movement of energy through a medium. Most often, the group velocity is the velocity at which the energy moves through this medium.[[File:Light dispersion of a mercury-vapor lamp with a flint glass prism IPNr°0125.jpg|thumb|right|upright|Light beam exhibiting reflection, refraction, transmission and dispersion when encountering a prism]]Waves exhibit common behaviors under a number of standard situations, for example: ===Transmission and media=== {{Main|Rectilinear propagation|Transmittance|Transmission medium}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Waves normally move in a straight line (that is, rectilinearly) through a ''[[transmission medium]]''. Such media can be classified into one or more of the following categories: *A ''bounded medium'' if it is finite in extent, otherwise an ''unbounded medium'' *A ''linear medium'' if the amplitudes of different waves at any particular point in the medium can be added *A ''uniform medium'' or ''homogeneous medium'' if its physical properties are unchanged at different locations in space *An ''anisotropic medium'' if one or more of its physical properties differ in one or more directions *An ''isotropic medium'' if its physical properties are the ''same'' in all directions ===Absorption=== {{Main|Absorption (acoustics)|Absorption (electromagnetic radiation)}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Waves are usually defined in media which allow most or all of a wave's energy to propagate without [[Insertion loss|loss]]. However materials may be characterized as "lossy" if they remove energy from a wave, usually converting it into heat. This is termed "absorption." A material which absorbs a wave's energy, either in transmission or reflection, is characterized by a [[refractive index]] which is [[Complex number|complex]]. The amount of absorption will generally depend on the frequency (wavelength) of the wave, which, for instance, explains why objects may appear colored. ===Reflection=== {{Main|Reflection (physics)}} {{unreferenced section|date=July 2026}} When a wave strikes a reflective surface, it changes direction, such that the angle made by the [[incident ray|incident wave]] and line [[perpendicular|normal]] to the surface equals the angle made by the reflected wave and the same normal line. ===Refraction=== {{Main|Refraction}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[File:Wave refraction.gif|thumb|right|200 px|Sinusoidal traveling plane wave entering a region of lower wave velocity at an angle, illustrating the decrease in wavelength and change of direction (refraction) that results]] Refraction is the phenomenon of a wave changing its speed. Mathematically, this means that the size of the [[phase velocity]] changes. Typically, refraction occurs when a wave passes from one [[Transmission medium|medium]] into another. The amount by which a wave is refracted by a material is given by the [[refractive index]] of the material. The directions of incidence and refraction are related to the refractive indices of the two materials by [[Snell's law]]. ===Diffraction=== {{Main|Diffraction}} {{unreferenced section|date=July 2026}} A wave exhibits diffraction when it encounters an obstacle that bends the wave or when it spreads after emerging from an opening. Diffraction effects are more pronounced when the size of the obstacle or opening is comparable to the wavelength of the wave. ===Interference=== {{Main|Wave interference}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[Image:Two sources interference.gif|right|frame|Identical waves from two sources undergoing [[Interference (wave propagation)|interference]]. Observed at the bottom one sees 5 positions where the waves add in phase, but in between which they are out of phase and cancel.]] When waves in a linear medium (the usual case) cross each other in a region of space, they do not actually interact with each other, but continue on as if the other one were not present. However at any point ''in'' that region the ''field quantities'' describing those waves add according to the [[superposition principle]]. If the waves are of the same frequency in a fixed [[phase (waves)|phase]] relationship, then there will generally be positions at which the two waves are ''in phase'' and their amplitudes ''add'', and other positions where they are ''out of phase'' and their amplitudes (partially or fully) ''cancel''. This is called an [[Interference (wave propagation)|interference pattern]]. ===Polarization=== {{Main|Polarization (waves)}} {{unreferenced section|date=July 2026}}[[File:Circular.Polarization.Circularly.Polarized.Light Circular.Polarizer Creating.Left.Handed.Helix.View.svg|class=skin-invert-image|thumb|left]] The phenomenon of polarization arises when wave motion can occur simultaneously in two [[orthogonal]] directions. [[Transverse wave]]s can be polarized, for instance. When polarization is used as a descriptor without qualification, it usually refers to the special, simple case of [[linear polarization]]. A transverse wave is linearly polarized if it oscillates in only one direction or plane. In the case of linear polarization, it is often useful to add the relative orientation of that plane, perpendicular to the direction of travel, in which the oscillation occurs, such as "horizontal" for instance, if the plane of polarization is parallel to the ground. [[Electromagnetic waves]] propagating in free space, for instance, are transverse; they can be polarized by the use of a [[polarizer|polarizing filter]]. Longitudinal waves, such as sound waves, do not exhibit polarization. For these waves there is only one direction of oscillation, that is, along the direction of travel. === Dispersion === [[File:Light dispersion conceptual waves.gif|thumb|right|270 px|Schematic of light being dispersed by a prism. Click to see animation.]] {{Main|Dispersion relation|Dispersion (optics)|Dispersion (water waves)}} Dispersion is the frequency dependence of the [[refractive index]], a consequence of the atomic nature of materials.<ref name=hecht>{{Cite book |last=Hecht |first=Eugene |title=Optics |date=1998 |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0-201-83887-9 |edition=3 |location=Reading, Mass. Harlow}}</ref>{{rp|p=67}} A wave undergoes dispersion when either the [[phase velocity]] or the [[group velocity]] depends on the wave frequency. Dispersion is seen by letting white light pass through a [[prism (optics)|prism]], the result of which is to produce the spectrum of colors of the rainbow. [[Isaac Newton]] was the first to recognize that this meant that white light was a mixture of light of different colors.<ref name=hecht/>{{rp|p=190}} === Doppler effect === {{main|Doppler effect}} The Doppler effect or Doppler shift is the change in [[frequency]] of a wave in relation to an observer who is moving relative to the wave source.<ref name="Giordano">{{cite book | last1 = Giordano | first1 = Nicholas | title = College Physics: Reasoning and Relationships | publisher = Cengage Learning | date = 2009 | pages = 421–424 | url = https://books.google.com/books?id=BwistUlpZ7cC&pg=PA424 | isbn = 978-0534424718 }}</ref> It is named after the [[Austria]]n physicist [[Christian Doppler]], who described the phenomenon in 1842. == Mechanical waves == {{Main|Mechanical wave}} A mechanical wave is an oscillation of [[matter]], and therefore transfers energy through a [[transmission medium|medium]].<ref>Giancoli, D. C. (2009) Physics for scientists & engineers with modern physics (4th ed.). Upper Saddle River, N.J.: Pearson Prentice Hall.</ref> While waves can move over long distances, the movement of the medium of transmission—the material—is limited. Therefore, the oscillating material does not move far from its initial position. Mechanical waves can be produced only in media which possess [[Elasticity (physics)|elasticity]] and [[inertia]]. There are three types of mechanical waves: [[transverse wave]]s, [[longitudinal wave]]s, and [[surface wave]]s. ===Waves on strings=== {{Main|String vibration}} {{unreferenced section|date=July 2026}} The transverse vibration of a string is a function of tension and inertia, and is constrained by the length of the string as the ends are fixed. This constraint limits the steady state modes that are possible, and thereby the frequencies. The speed of a transverse wave traveling along a [[vibrating string]] ({{mvar|v}}) is directly proportional to the square root of the [[Tension (mechanics)|tension]] of the string ({{mvar|T}}) over the [[linear mass density]] ({{mvar|μ}}): <math display="block"> v = \sqrt{\frac{T}{\mu}}, </math> where the linear density {{mvar|μ}} is the mass per unit length of the string. ===Acoustic waves=== {{Main|Acoustic wave}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Acoustic or [[sound]] waves are compression waves that propagate through gases, liquids, solids and plasmas. They travel at the speed given by: <math display="block"> v = \sqrt{\frac{B}{\rho_0}}, </math> or the square root of the adiabatic [[bulk modulus]] divided by the ambient density of the medium (see [[speed of sound]]). ===Gravity waves=== {{main|Gravity wave|Water waves}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[File:Shallow water wave.gif|thumb|right|400px]]Gravity waves are waves generated in a fluid medium or at the interface between two media when the force of gravity or buoyancy works to restore equilibrium. Surface waves on water are the most familiar example. *[[ripple tank|Ripples]] on the surface of a pond are actually a combination of transverse and longitudinal waves; therefore, the points on the surface follow orbital paths. *[[Inertial waves]], which occur in rotating fluids and are restored by the [[Coriolis effect]]. *[[Ocean surface wave]]s, which are perturbations that propagate through water. ===Body waves=== {{main|Body wave (seismology)}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Body waves travel through the interior of the medium along paths controlled by the material properties in terms of density and modulus (stiffness). The density and modulus, in turn, vary according to temperature, composition, and material phase. This effect resembles the refraction of light waves. Two types of particle motion result in two types of body waves: Primary and Secondary waves. === Seismic waves === {{Main|Seismic wave}} Seismic waves are waves of energy that travel through the Earth's layers, and are a result of earthquakes, volcanic eruptions, magma movement, large landslides and large man-made explosions that give out low-frequency acoustic energy. They include body waves—the primary ([[P wave]]s) and secondary waves ([[S wave]]s)—and surface waves, such as [[Rayleigh waves]], [[Love waves]], and [[Stoneley wave]]s.<ref>{{Cite web |title=seismic wave |url=https://www.britannica.com/science/seismic-wave |website=Britannica}}</ref> === Shock waves === [[File:Transonico-en.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|300 px|Formation of a shock wave by a plane]] {{Main|Shock wave}} A shock wave is a type of propagating disturbance. When a wave moves faster than the local [[speed of sound]] in a [[fluid]], it is a shock wave. Like an ordinary wave, a shock wave carries energy and can propagate through a medium; however, it is characterized by an abrupt, nearly discontinuous change in [[pressure]], [[temperature]] and [[density]] of the medium.<ref>{{citation | last = Anderson | first = John D. Jr. | title = Fundamentals of Aerodynamics | orig-year = 1984 | edition = 3rd | publisher = [[McGraw-Hill|McGraw-Hill Science/Engineering/Math]] |date=January 2001 | isbn = 978-0-07-237335-6 }}</ref> {{See also|Sonic boom|Cherenkov radiation}} ===Shear waves=== {{main|Shear wave}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Shear waves are body waves due to shear rigidity and inertia. They can only be transmitted through solids and to a lesser extent through liquids with a sufficiently high viscosity. === Gravitational waves === {{Main|Gravitational wave}} [[File:GravitationalWave CrossPolarization.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|Animation showing the effect of a cross-polarized gravitational wave on a ring of [[test particles]]]] [[gravitational radiation|Gravitational waves]] also travel through space. The first observation of gravitational waves was announced on 11 February 2016.<ref>{{cite web|title=Gravitational waves detected for 1st time, 'opens a brand new window on the universe'|url=http://www.cbc.ca/news/technology/ligo-gravitational-wave-1.3443697|publisher=Canadian Broadcasting Corporation|date=11 February 2016}}</ref> Gravitational waves are disturbances in the curvature of [[spacetime]], predicted by Einstein's theory of [[general relativity]]. === Other === * Waves of [[Traffic wave|traffic]], that is, propagation of different densities of motor vehicles, and so forth, which can be modeled as kinematic waves<ref name=Lighthill>{{cite journal |author1 = M.J. Lighthill | author1-link=James Lighthill |author2 = G.B. Whitham | author2-link=Gerald B. Whitham |year = 1955 |title = On kinematic waves. II. A theory of traffic flow on long crowded roads |journal = Proceedings of the Royal Society of London. Series A |volume = 229 | issue=1178 |pages = 281–345 |bibcode = 1955RSPSA.229..281L |doi = 10.1098/rspa.1955.0088 | s2cid=18301080 }}</ref><ref>{{cite journal |doi = 10.1287/opre.4.1.42 |author = P.I. Richards |year = 1956 |title = Shockwaves on the highway |journal = Operations Research |volume = 4 |issue = 1 |pages = 42–51 }}</ref> * [[metachronal rhythm|Metachronal wave]] refers to the appearance of a traveling wave produced by coordinated sequential actions. ==Electromagnetic waves== {{Main|Electromagnetic wave}} {{Further|Electromagnetic spectrum}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[File:Onde electromagnétique.png|class=skin-invert-image|thumb|right|300 px]] An electromagnetic wave consists of two waves that are oscillations of the [[electric field|electric]] and [[magnetic field|magnetic]] fields. An electromagnetic wave travels in a direction that is at right angles to the oscillation direction of both fields. In the 19th century, [[James Clerk Maxwell]] showed that, in [[vacuum]], the electric and magnetic fields satisfy the [[wave equation]] both with speed equal to that of the [[speed of light]]. From this emerged the idea that [[visible light|light]] is an electromagnetic wave. The unification of light and electromagnetic waves was experimentally confirmed by [[Heinrich Hertz|Hertz]] in the end of the 1880s. Electromagnetic waves can have different frequencies (and thus wavelengths), and are classified accordingly in wavebands, such as [[radio waves]], [[microwaves]], [[infrared]], [[visible light]], [[ultraviolet]], [[X-rays]], and [[gamma ray]]s. The range of frequencies in each of these bands is continuous, and the limits of each band are mostly arbitrary, with the exception of visible light, which must be visible to the normal human eye. == Quantum mechanical waves == {{Main|Schrödinger equation}} {{See also|Wave function}} ===Schrödinger equation=== {{unreferenced section|date=July 2026}} The [[Schrödinger equation]] describes the wave-like behavior of [[particle]]s in [[quantum mechanics]]. Solutions of this equation are [[wave function]]s which can be used to describe the probability density of a particle. === Dirac equation === The [[Dirac equation]] is a relativistic wave equation detailing electromagnetic interactions. Dirac waves accounted for the fine details of the hydrogen spectrum in a completely rigorous way. The wave equation also implied the existence of a new form of matter, antimatter, previously unsuspected and unobserved and which was experimentally confirmed. In the context of quantum field theory, the Dirac equation is reinterpreted to describe quantum fields corresponding to spin-{{frac|1|2}} particles. [[File:Wave packet (dispersion).gif|class=skin-invert-image|thumb|A propagating wave packet; in general, the ''envelope'' of the wave packet moves at a different speed than the constituent waves.<ref name=Fromhold>{{cite book |title = Quantum Mechanics for Applied Physics and Engineering |author = A.T. Fromhold |chapter = Wave packet solutions |pages = 59 ''ff'' |quote = (p. 61) ...the individual waves move more slowly than the packet and therefore pass back through the packet as it advances |chapter-url = https://books.google.com/books?id=3SOwc6npkIwC&pg=PA59 |isbn = 978-0-486-66741-6 |publisher = Courier Dover Publications |year = 1991 |edition = Reprint of Academic Press 1981 }}</ref>]] === de Broglie waves === {{Main|Wave packet|Matter wave}} [[Louis de Broglie]] postulated that all particles with [[momentum]] have a wavelength <math display="block">\lambda = \frac{h}{p},</math> where {{math|''h''}} is the [[Planck constant]], and {{mvar|p}} is the magnitude of the [[momentum]] of the particle. This hypothesis was at the basis of [[quantum mechanics]]. Nowadays, this wavelength is called the [[de Broglie wavelength|de&nbsp;Broglie wavelength]]. For example, the [[electron]]s in a [[cathode-ray tube|CRT]] display have a de&nbsp;Broglie wavelength of about {{val|e=13|u=m}}. A wave representing such a particle traveling in the {{mvar|k}}-direction is expressed by the wave function as follows: <math display="block">\psi (\mathbf{r}, \, t=0) = A e^{i\mathbf{k \cdot r}} , </math> where the wavelength is determined by the [[wave vector]] {{math|'''k'''}} as: <math display="block"> \lambda = \frac {2 \pi}{k} , </math> and the momentum by: <math display="block"> \mathbf{p} = \hbar \mathbf{k} . </math> However, a wave like this with definite wavelength is not localized in space, and so cannot represent a particle localized in space. To localize a particle, de&nbsp;Broglie proposed a superposition of different wavelengths ranging around a central value in a [[wave packet]],<ref name=Marton>{{cite book |title = Advances in Electronics and Electron Physics |page = 271 |chapter-url = https://books.google.com/books?id=g5q6tZRwUu4C&pg=PA271 |isbn = 978-0-12-014653-6 |year = 1980 |publisher = Academic Press |volume = 53 |editor1=L. Marton |editor2=Claire Marton |author = Ming Chiang Li |chapter = Electron Interference }}</ref> a waveform often used in [[quantum mechanics]] to describe the [[wave function]] of a particle. In a wave packet, the wavelength of the particle is not precise, and the local wavelength deviates on either side of the main wavelength value. In representing the wave function of a localized particle, the [[wave packet]] is often taken to have a [[Gaussian function|Gaussian shape]] and is called a ''Gaussian wave packet''.<ref name=wavepacket>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=7qCMUfwoQcAC&pg=PA60 |title = Quantum Mechanics |author1=Walter Greiner |author2=D. Allan Bromley |page = 60 |isbn = 978-3-540-67458-0 |edition = 2 |year = 2007 |publisher = Springer }}</ref><ref>{{cite book |title = Electronic basis of the strength of materials |author = John Joseph Gilman |url = https://books.google.com/books?id=YWd7zHU0U7UC&pg=PA57 |page = 57 |year = 2003 |isbn = 978-0-521-62005-5 |publisher = Cambridge University Press }}</ref><ref>{{cite book |title = Principles of quantum mechanics |author = Donald D. Fitts |url = https://books.google.com/books?id=8t4DiXKIvRgC&pg=PA17 |page = 17 |isbn = 978-0-521-65841-6 |publisher = Cambridge University Press |year = 1999 }}</ref> Gaussian wave packets also are used to analyze water waves.<ref name=Mei>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=WHMNEL-9lqkC&pg=PA47 | page = 47 |author = Chiang C. Mei |author-link=Chiang C. Mei |title = The applied dynamics of ocean surface waves |isbn = 978-9971-5-0789-3 |year = 1989 |edition = 2nd |publisher = World Scientific }}</ref> For example, a Gaussian wavefunction {{math|''ψ''}} might take the form:<ref name="Bromley">{{cite book |last1=Greiner |first1=Walter |url=https://books.google.com/books?id=7qCMUfwoQcAC&pg=PA60 |title=Quantum Mechanics |last2=Bromley |first2=D. Allan |publisher=Springer |year=2007 |isbn=978-3-540-67458-0 |edition=2nd |page=60}}</ref> <math display="block"> \psi(x,\, t{=}0) = A \exp \left( -\frac{x^2}{2\sigma^2} + i k_0 x \right) , </math> at some initial time {{math|1=''t'' = 0}}, where the central wavelength is related to the central wave vector {{math|''k''<sub>0</sub>}} as {{math|1=''λ''<sub>0</sub> = 2''π'' / ''k''<sub>0</sub>}}. It is well known from the theory of [[Fourier analysis]],<ref name=Brandt> {{cite book |page = 23 |url = https://books.google.com/books?id=VM4GFlzHg34C&pg=PA23 |title = The picture book of quantum mechanics |author1=Siegmund Brandt |author2=Hans Dieter Dahmen |isbn = 978-0-387-95141-6 |year = 2001 |edition = 3rd |publisher = Springer }} </ref> or from the [[Heisenberg uncertainty principle]] (in the case of quantum mechanics) that a narrow range of wavelengths is necessary to produce a localized wave packet, and the more localized the envelope, the larger the spread in required wavelengths. The [[Fourier transform]] of a Gaussian is itself a Gaussian.<ref name=Gaussian> {{cite book |title = Modern mathematical methods for physicists and engineers |author = Cyrus D. Cantrell |page = [https://archive.org/details/modernmathematic0000cant/page/677 677] |url = https://archive.org/details/modernmathematic0000cant |url-access = registration |isbn = 978-0-521-59827-9 |publisher = Cambridge University Press |year = 2000 }} </ref> Given the Gaussian: <math display="block">f(x) = e^{-x^2 / \left(2\sigma^2\right)} , </math> the Fourier transform is: <math display="block">\tilde{ f}\!(k) = \sigma e^{-\sigma^2 k^2 / 2} . </math> The Gaussian in space therefore is made up of waves: <math display="block">f(x) = \frac{1}{\sqrt{2 \pi}} \int_{-\infty}^{\infty} \tilde{f}\!(k) \, e^{ikx} \ dk ; </math> that is, a number of waves of wavelengths {{mvar|λ}} such that {{math|1=''kλ'' = 2''π''}}. The parameter {{mvar|σ}} decides the spatial spread of the Gaussian along the {{mvar|x}}-axis, while the Fourier transform shows a spread in [[wave vector]] {{math|'''k'''}} determined by {{math|1/''σ''}}. That is, the smaller the extent in space, the larger the extent in {{mvar|k}}, and hence in {{math|1=''λ'' = 2''π''/''k''}}. ==پڻ ڏسو== * [[Index of wave articles]] [[طبيعيات|فزڪس]] ۾، لهر يا ڦڙڪو [[توانائي]] جو هڪ روپ آهي. هڪ لهر توانائي کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪري ٿي. ڦڙڪو هڪ [[سنڌي ٻولي]] جو لفظ آهي. ڦڙڪو جو مطلب آهي لهر، پر اها [[واء]] جي لهر آهي. [[فائل:Light_dispersion_conceptual_waves.gif|thumb|400x400 عڪسلون]] [[فائل:Shallow_water_wave.gif|ساڄو|thumb|400x400 عڪسلون|پاڻي جي لهر يا موج]] === Waves in general === {{columns-list| * [[Mechanical wave]], in media transmission * [[Wave equation]], general * [[Wave interference]], a phenomenon in which two waves superpose to form a resultant wave * [[Wave Motion (journal)|''Wave Motion'' (journal)]], a scientific journal * [[Wavefront]], an advancing surface of wave propagation }} ==== Parameters ==== {{columns-list| * [[Frequency]] * [[Phase (waves)]], offset or angle of a sinusoidal wave function at its origin * [[Standing wave ratio]], in telecommunications * [[Wavelength]] * [[Wavenumber]] }} ==== Waveforms ==== {{columns-list| * [[Creeping wave]], a wave diffracted around a sphere * [[Evanescent field]] * [[Longitudinal wave]] * [[Periodic travelling wave]] * [[Sine wave]] * [[Square wave (waveform)|Square wave]] * [[Standing wave]] * [[Transverse wave]] }} === Electromagnetic waves === {{columns-list| * [[Dyakonov surface wave]] * [[Dyakonov–Voigt wave]] * [[Earth–ionosphere waveguide]], in radio transmission * [[Electromagnetic radiation]] * [[Electromagnetic wave equation]], describes electromagnetic wave propagation * [[Microwave]], a form of electromagnetic radiation }} === In fluids === {{cols}} * [[Airy wave theory]], in fluid dynamics * [[Capillary wave]], in fluid dynamics * [[Cnoidal wave]], in fluid dynamics * [[Edge wave]], a surface gravity wave fixed by refraction against a rigid boundary * [[Faraday wave]], a type of wave in liquids * [[Gravity wave]], in fluid dynamics * [[Internal wave]], a wave within a fluid medium * [[Shock wave]], in aerodynamics * Sound wave, a wave of [[sound]] through a medium such as air or water * Tidal wave, a scientifically incorrect name for a [[tsunami]] * [[Tollmien–Schlichting wave]], in fluid dynamics * [[Wind wave]] {{colend}} === In quantum mechanics === {{columns-list| * [[Bloch's theorem]] * [[Matter wave]] * [[Pilot wave theory]], in Bohmian mechanics * [[Wave function]] * [[Wave packet]] * [[Wave–particle duality]] }} === In relativity === {{columns-list| * [[Gravitational wave]], in relativity theory * [[Relativistic wave equations]], wave equations that consider special relativity * [[pp-wave spacetime]], a set of exact solutions to Einstein's field equation }} === Other specific types of waves === {{cols}} * [[Alfvén wave]], in plasma physics * [[Atmospheric wave]], a periodic disturbance in the fields of atmospheric variables * [[Fir wave]], a forest configuration * [[Lamb waves]], in solid materials * [[Rayleigh wave]], surface acoustic waves that travel on solids * [[Spin wave]], in magnetism * [[Spin density wave]], in solid materials * [[Trojan wave packet]], in particle science * [[Waves in plasmas]], in plasma physics {{colend}} === Related topics === {{cols}} * [[Absorption (electromagnetic radiation)]] * [[Antenna (radio)]] * [[Beat (acoustics)]] * [[Branched flow]] * [[Cymatics]] * [[Diffraction]] * [[Dispersion (water waves)]] * [[Doppler effect]] * [[Envelope detector]] * [[Fourier transform]] for computing periodicity in evenly spaced data * [[Group velocity]] * [[Harmonic]] * [[Huygens–Fresnel principle]] * [[Index of wave articles]] * [[Inertial wave]] * [[Least-squares spectral analysis]] for computing periodicity in unevenly spaced data * [[List of waves named after people]] * [[Phase velocity]] * [[Photon]] * [[Polarization (physics)]] * [[Propagation constant]] * [[Radio propagation]] * [[Ray (optics)]] * [[Reaction–diffusion system]] * [[Reflection (physics)]] * [[Refraction]] * [[Resonance]] * [[Ripple tank]] * [[Rogue wave]] * [[Scattering]] * [[Shallow water equations]] * [[John N. Shive#Shive wave machine|Shive wave machine]] * [[Sound]] * [[Standing wave]] * [[Transmission medium]] * [[Velocity factor]] * [[Wave equation]] * [[Wave power]] * [[Wave turbulence]] * [[Wind wave]] * [[Wind wave#Formation]] {{colend}} ==نوٽ== ==ذريعا== {{refbegin}} * {{cite book |last1 = Fleisch |first1 = D. |last2 = Kinnaman |first2 = L. |year = 2015 |title = A student's guide to waves |location = Cambridge|publisher = Cambridge University Press |isbn = 978-1107643260 |bibcode = 2015sgw..book.....F }} * {{cite book|last1=Campbell|first1=Murray|title=The musician's guide to acoustics|year=2001|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0198165057|edition=Repr.|last2=Greated |first2=Clive}} * {{cite book |first = A.P. |last = French |title = Vibrations and Waves (M.I.T. Introductory physics series) |publisher = Nelson Thornes |year = 1971 |isbn = 978-0-393-09936-2 |oclc = 163810889 }} * {{cite book |last = Hall |first = D.E. |year = 1980 |title = Musical Acoustics: An Introduction |location = Belmont, CA |publisher = Wadsworth Publishing Company |isbn = 978-0-534-00758-4 }}. * {{cite book|last=Hunt|first=Frederick Vinton |title=Origins in acoustics.|year=1978|publisher=Published for the Acoustical Society of America through the American Institute of Physics|location=Woodbury, NY|isbn=978-0300022209}} * {{cite book |last1 = Ostrovsky |first1 = L.A. |last2 = Potapov |first2 = A.S. |year = 1999 |title = Modulated Waves, Theory and Applications |location = Baltimore |publisher = The Johns Hopkins University Press |isbn = 978-0-8018-5870-3 }}. * {{Cite book | publisher = Academic Press | isbn = 9780123846532 | last1 = Griffiths | first1 = G. | first2 = W.E. | last2 = Schiesser | title = Traveling Wave Analysis of Partial Differential Equations: Numerical and Analytical Methods with Matlab and Maple | year = 2010 }} * Crawford jr., Frank S. (1968). ''Waves (Berkeley Physics Course, Vol. 3)'', McGraw-Hill, {{ISBN|978-0070048607}} [https://archive.org/details/Waves_371 Free online version] * {{cite book |author=A. E. H. Love |author-link=Augustus Edward Hough Love |title=A Treatise on The Mathematical Theory of Elasticity |year=1944 |url=https://archive.org/details/treatiseonmathem0000love|url-access=registration|publisher=[[Dover Publications|Dover]] |location=New York }} * {{cite web |author=E.W. Weisstein |url=http://scienceworld.wolfram.com/physics/WaveVelocity.html |title=Wave velocity |work=[[ScienceWorld]] |access-date=2009-05-30 }} {{refend}} == External links == {{Sister project links| wikt=wave | commons=Wave | b=no | n=no | q=Wave | s=no | v=no | voy=no | species=no | d=no}} * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_51.html The Feynman Lectures on Physics: Waves] * [http://www.scholarpedia.org/article/Linear_and_nonlinear_waves Linear and nonlinear waves] * [https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html Science Aid: Wave properties – Concise guide aimed at teens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904042222/https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html |date=2019-09-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=DovunOxlY1k "AT&T Archives: Similarities of Wave Behavior"] demonstrated by J.N. Shive of Bell Labs (video on [[YouTube]]) {{Velocities of Waves}} {{Patterns in nature}} {{Authority control}} [[Category:Waves| ]] [[Category:Differential equations]] [[Category:Articles containing video clips]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links| wikt=wave | commons=Wave | b=no | n=no | q=Wave | s=no | v=no | voy=no | species=no | d=no}} * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_51.html The Feynman Lectures on Physics: Waves] * [http://www.scholarpedia.org/article/Linear_and_nonlinear_waves Linear and nonlinear waves] * [https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html Science Aid: Wave properties – Concise guide aimed at teens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904042222/https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html |date=2019-09-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=DovunOxlY1k "AT&T Archives: Similarities of Wave Behavior"] demonstrated by J.N. Shive of Bell Labs (video on [[YouTube]]) {{Authority control}} [[زمرو:موجون| ]] [[زمرو:لهرون]] [[زمرو:تفاواتي مساواتون]] [[زمرو:فطرت ۾ شڪليون]] [[زمرو:ارضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:رياضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:سامونڊي سائنس جون اصطلاحون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] 3kuobkaj9t5dc4nsedl0pf3dai402c3 412052 412051 2026-09-14T04:47:39Z Ibne maryam 17680 412052 wikitext text/x-wiki {{Short description|Dynamic disturbance in a medium or field}} {{About|لهر هڪ طبعي مظهر |هٿ هلائڻ لاء ڏسو |Waving|other uses|Wave (disambiguation)|and|Wave motion (disambiguation)}} {{redirect|لهر}} [[File:2006-01-14 Surface waves.jpg|thumb|پاڻيءَ جي مٿاڇري تي لهرون، جيڪي پاڻيءَ ۾ ننڍيون لهرون (<small>ripples</small>) ٺاهين ٿيون]] [[علم رياضيات|رياضيات]] ۽ [[طبعي سائنس]] ۾، '''لهر''' هڪ يا وڌيڪ مقدارن ۾ پکڙجندڙ متحرڪ خلل (يعني توازن واري حالت مان تبديلي) کي چئبو آهي. [[دوري لهرون]] (<small>periodic</small> <small>waves</small>) ڪنهن خاص [[فريڪوئنسي]] تي توازن (يا سڪون) واري قدر جي چوڌاري بار بار حرڪت ڪنديون آهن. جڏهن لهر جي پوري شڪل هڪ طرف حرڪت ڪري ٿي، ته ان کي "هلندڙ لهر" (<small>traveling</small> <small>wave</small>) چيو ويندو آهي؛ ان جي برعڪس، مخالف طرفن ۾ هلندڙ ٻه هڪجهڙي ۽ مٿان چڙهيل (<small>superimposed</small>) دوري لهرون ملي ڪري "ساڪت لهرون" (<small>standing wave</small>) يا "بيهڪ واري لهر" ٺاهينديون آهن. ساڪت لهرن ۾، وائبريشن يا ڏڪڻ جي وسعت (<small>amplitude</small>) ڪجهه هنڌن تي بلڪل گهٽ يا صفر هوندي آهي، جن کي (<small>nulls</small>) چيو ويندو آهي. فزڪس ۾ عام طور تي ٻن قسمن جي لهرن: [[ميڪانيات|ميڪاني]] (<small>mechanical</small>) ۽ [[برقناطيسيت|برقناطيسي]] (<small>electromagnetic</small>) لهرن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي ميڪاني لهر ۾، [[دٻاءُ (فزڪس)|دٻاءُ]] (<small>stress</small>) ۽ ڇڪاءُ (<small>strain</small>) جا ميدان ميڪاني توازن جي چوڌاري حرڪت ڪندا آهن. ميڪاني لهر ڪنهن طبعي وچولي (<small>medium</small>) ۾ مقامي تبديلي يا بگاڙ (<small>strain</small>) هوندي آهي، جيڪا ذرڙي کان ذرڙي تائين پکڙجي ٿي؛ اهو عمل مقامي دٻاءُ پيدا ڪرڻ ذريعي ٿيندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ڀرپاسي وارن ذرڙن ۾ به ڇڪاءُ پيدا ٿيندو آهي. مثال طور، آواز جون لهرون مقامي دٻاءُ ۽ ذرڙن جي حرڪت ۾ تبديليون آهن جيڪي ڪنهن وچولي مان گذرندي اڳتي وڌن ٿيون. ميڪاني لهرن جا ٻيا مثال زلزلي جون لهرون (<small>seismic waves</small>)، [[ڪشش ثقل]] جون لهرون (<small>gravitational waves</small>)، مٿاڇري واريون لهرون ۽ تارن جي ڏڪڻ (<small>string</small> <small>vibrations</small>) آهن. برقناطيسي لهر، جهڙوڪ روشني ۾، [[بجلي|برقي]] ۽ [[مقناطيسي ميدان|مقناطيسي ميدانن]] جي وچ ۾ لاڳاپو (<small>coupling</small>) ميڪسويل جي مساواتن مطابق انهن ميدانن تي مشتمل لهرن جي پکيڙ کي برقرار رکي ٿو. برقي مقناطيسي لهرون [[وٿي|خلا]] (<small>vacuum</small>) ۽ ڪجهه ڊائي اليڪٽرڪ (<small>dielectric</small>) ذريعن مان گذري سگهن ٿيون (انهن موج جي ڊيگهه وارن علائقن ۾ جتي اهي شفاف سمجهيون وڃن ٿيون). برقي مقناطيسي لهرن کي انهن جي فريڪوئنسي يا موج جي ڊيگهه (<small>wavelength</small>) جي بنياد تي مختلف نالن سان سڃاتو وڃي ٿو، جن ۾ ريڊيو لهرون، [[انفرا ريڊ|انفراريڊ شعاع]]، ٽيراهرٽز لهرون، ڏسڻ جوڳي روشني، [[الٽرا وائلٽ|الٽرا وائلٽ شعاع]]، [[ايڪس ري|ايڪس-ريز]] ۽ گاما شعاع شامل آهن. ٻين قسمن جي لهرن ۾ ڪشش ثقل لهرون، جيڪيون [[خلا-وقت تسلسل]] (<small>space-time</small>) ۾ خلل آهن ۽ [[نسبت جو نظريو|عام نسبتن جي نظريي]] (<small>general</small> <small>relativity</small>) جي اصولن مطابق پکڙجن ٿيون؛ ان کان علاوه گرمي جي پکيڙ واريون لهرون (<small>heat diffusion waves</small>)؛ پلازما لهرون جيڪي ميڪانياتي تبديلين ۽ برقي مقناطيسي ميدانن کي ملائين ٿيون؛ ري ايڪشن-ڊفيوژن لهرون، جيئن ته ”بيلوسوف-زابوٽنسڪي“ (<small>Belousov</small>–<small>Zhabotinsky</small>) واري عمل ۾؛ ۽ ٻيون ڪيتريون ئي قسمون شامل آهن. . ميڪاني ۽ برقناطيسي (<small>electromagnetic</small>) موجون [[توانائي]]، <ref>{{Harv|Hall|1980| p=8}}</ref> مومينٽم (<small>momentum</small>) ۽ [[اطلاع|معلومات]] جي منتقلي ڪن ٿيون. مائع واري وچولي (<small>medium</small>) ۾ هلندڙ موجن جي صورت ۾، [[مادو|مادي]] جي منتقلي به ٿي سگهي ٿي (ڏسو: اسٽوڪس ڊرفٽ / <small>Stokes drift</small>). رياضيات ۽ [[اليڪٽرانڪس]] ۾ موجن جو مطالعو "سگنلز" طور ڪيو ويندو آهي.<ref>Pragnan Chakravorty, "What Is a Signal? [Lecture Notes]",&nbsp;IEEE ''Signal Processing Magazine'', vol. 35, no. 5, pp. 175–177, Sept. 2018.&nbsp;{{doi|10.1109/MSP.2018.2832195}}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه موجن جا "لفافا" (<small>envelopes</small>) هوندا آهن جيڪي بلڪل به حرڪت نٿا ڪن، جيئن ته "هائيڊرولڪ جمپ" ۽ "ساڪت موجون" (<small>standing waves</small>) - جيڪيون موسيقيءَ لاءِ بنيادي حيثيت رکن ٿيون.[[File:Santos E et al Neuroimage 2014 .gif|thumb|دماغي ڪارٽيڪس تي حياتياتي لهرن جي پکڙجڻ جو مثال، ڊيپولرائيزيشن کي پکيڙڻ جو هڪ مثال<ref>{{Cite journal|last1=Santos|first1=Edgar|last2=Schöll|first2=Michael|last3=Sánchez-Porras|first3=Renán|last4=Dahlem|first4=Markus A.|last5=Silos|first5=Humberto|last6=Unterberg|first6=Andreas|last7=Dickhaus|first7=Hartmut|last8=Sakowitz|first8=Oliver W.|date=2014-10-01|title=Radial, spiral and reverberating waves of spreading depolarization occur in the gyrencephalic brain|journal=NeuroImage|volume=99|pages=244–255|doi=10.1016/j.neuroimage.2014.05.021|issn=1095-9572|pmid=24852458|s2cid=1347927}}</ref>]] هڪ طبعي لهر (<small>physical wave</small>) جو ميدان تقريبن هميشه [[وٿي|خلا]] جي ڪجهه محدود علائقي تائين محدود هوندو آهي، جنهن کي ان جو ڊومين سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[زلزلو|زلزلي]] مان پيدا ٿيندڙ زلزلي جون لهرون صرف [[ڌرتي|ڌرتيءَ]] جي اندروني ۽ مٿاڇري ۾ اهم آهن، تنهن ڪري انهن کي ان کان ٻاهر نظرانداز ڪري سگهجي ٿو. بهرحال، لامحدود ڊومين سان لهرون، جيڪي پوري خلا تي پکڙيل آهن، عام طور تي رياضيات (<small>Mathematics</small>) ۾ پڙهايون وينديون آهن، ۽ محدود ڊومين ۾ جسماني لهرن کي سمجهڻ لاءِ تمام قيمتي اوزار آهن. هڪ مستوي (<small>plane</small>) جي لهر هڪ اهم رياضياتي مثالي لهر آهي جتي خلل ڪنهن به (لامحدود) مستوي سان گڏ، عام طور تي سفر جي هڪ مخصوص رخ تائين، هڪجهڙائي رکي ٿو. رياضياتي طور تي، سڀ کان سادي لهر هڪ سائنوسائيڊل مستوي جي لهر آهي جنهن ۾ ڪنهن به نقطي تي فيلڊ هڪ فريڪوئنسي تي سادي هارمونڪ حرڪت جو تجربو ڪري ٿو. لڪير واري ميڊيا ۾، پيچيده لهرن کي عام طور تي ڪيترن ئي سائنوسائيڊل مستوين جي لهرن جي مجموعن جي طور تي ختم ڪري سگهجي ٿو جن ۾ مختلف طرفن جي ڦهلائو (<small>propagation</small>) ۽/يا مختلف [[فريڪوئنسي|تعدد]] هوندا آهن. هڪ مستوي جي لهر کي ٽرانسورس لهر جي طور تي درجه بندي ڪيو ويندو آهي جيڪڏهن هر نقطي تي فيلڊ خلل کي ڦهلائو جي رخ (توانائي جي منتقلي جي رخ پڻ) جي عمودي ویڪٽر طرفان بيان ڪيو ويو آهي؛ يا طول واري لهر (<small>longitudinal wave</small>) جيڪڏهن اهي ويڪٽر ڦهلائو (<small>vector</small> <small>propagation</small>) جي رخ سان ترتيب ڏنل آهن. ميڪاني لهرن ۾ ٽرانسورس ۽ طول واري لهرون ٻئي شامل آهن؛ ٻئي طرف، برقناطيسي مستوي جون لهرون سختي سان ٽرانسورس آهن جڏهن ته سيال (جهڙوڪ هوا) ۾ آواز جون لهرون صرف طول واري ٿي سگهن ٿيون. ڦهلائو جي رخ جي نسبت هڪ اوسيليٽنگ فيلڊ جي طبعي رخ کي موج جي پولرائيزيشن پڻ چيو ويندو آهي، جيڪو هڪ اهم خاصيت ٿي سگهي ٿو. == Wave in elastic medium == <!--Still needs substantial cleanup below this point--> {{Main|Wave equation|d'Alembert's formula}} Consider a traveling [[transverse wave]] (which may be a [[pulse (physics)|pulse]]) on a string (the medium). Consider the string to have a single spatial dimension. Consider this wave as traveling [[File:Nonsinusoidal wavelength.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|200 px|Wavelength {{mvar|λ}} can be measured between any two corresponding points on a waveform.]] [[File:Superpositionprinciple.gif|class=skin-invert-image|thumb|Animation of two waves, the green wave moves to the right while blue wave moves to the left, the net red wave amplitude at each point is the sum of the amplitudes of the individual waves. Note that {{math|1=''f''(''x'', ''t'') + ''g''(''x'', ''t'') = ''u''(''x'', ''t'')}}. |left]] * in the <math>x</math> direction in space. For example, let the positive <math>x</math> direction be to the right, and the negative <math>x</math> direction be to the left. * with constant [[amplitude]] <math>u</math> * with constant velocity <math>v</math>, where <math>v</math> is ** independent of [[wavelength]] (no [[dispersion relation|dispersion]]) ** independent of amplitude ([[linear]] media, not [[Nonlinearity|nonlinear]]).<ref name=Helbig>{{cite book |title = Seismic waves and rays in elastic media |chapter-url = https://books.google.com/books?id=s7bp6ezoRhcC&pg=PA134 |pages = 131 ''ff'' |author = Michael A. Slawinski |chapter = Wave equations |isbn = 978-0-08-043930-3 |year = 2003 |publisher = Elsevier }}</ref><ref name=Ostrovsky>{{cite book |title = Modulated waves: theory and application |url = https://www.amazon.com/gp/product/0801873258 |author1=Lev A. Ostrovsky |author2=Alexander I. Potapov |name-list-style=amp |publisher = Johns Hopkins University Press |isbn = 978-0-8018-7325-6 |year = 2001 }}</ref> * with constant [[waveform]], or shape This wave can then be described by the two-dimensional functions {{unbulleted list | style = padding-left: 1.5em | <math>u(x,t) = F(x - v t)</math> (waveform <math>F</math> traveling to the right) | <math>u(x,t) = G(x + v t)</math> (waveform <math>G</math> traveling to the left) }} or, more generally, by [[d'Alembert's formula]]:<ref name=Graaf>{{cite book |title = Wave motion in elastic solids |last = Graaf |first= Karl F |edition = Reprint of Oxford 1975 |publisher = Dover |year = 1991 |url = https://books.google.com/books?id=5cZFRwLuhdQC |pages = 13–14 |isbn = 978-0-486-66745-4 }}</ref> <math display="block">u(x,t) = F(x - vt) + G(x + vt). </math> representing two component waveforms <math>F</math> and <math>G</math> traveling through the medium in opposite directions. A generalized representation of this wave can be obtained<ref>For an example derivation, see the steps leading up to eq. (17) in {{cite web |url = http://prism.texarkanacollege.edu/physicsjournal/wave-eq.html |title = Kinematic Derivation of the Wave Equation |last = Redfern |first= Francis |work = Physics Journal |access-date = 2012-12-11 |archive-date = 2013-07-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130724011045/http://prism.texarkanacollege.edu/physicsjournal/wave-eq.html |url-status = dead }}</ref> as the [[partial differential equation]] <math display="block">\frac{1}{v^2}\frac{\partial^2 u}{\partial t^2}=\frac{\partial^2 u}{\partial x^2}.</math> General solutions are based upon [[Duhamel's principle]].<ref name=Struwe>{{cite book |title = Geometric wave equations |author1=Jalal M. Ihsan Shatah |author2=Michael Struwe |chapter-url = https://books.google.com/books?id=zsasG2axbSoC&pg=PA37 |chapter = The linear wave equation |pages = 37''ff'' |isbn = 978-0-8218-2749-9 |year = 2000 |publisher = American Mathematical Society Bookstore }}</ref> === Wave forms === {{main|Waveform}} [[File:Waveforms.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|280 px|[[Sine wave|Sine]], [[Square wave (waveform)|square]], [[Triangle wave|triangle]] and [[Sawtooth wave|sawtooth]] waveforms]] The form or shape of {{math|''F''}} in [[d'Alembert's formula]] involves the argument {{math|''x'' − ''vt''}}. Constant values of this argument correspond to constant values of {{math|''F''}}, and these constant values occur if {{mvar|x}} increases at the same rate that {{math|''vt''}} increases. That is, the wave shaped like the function {{math|''F''}} will move in the positive {{mvar|x}}-direction at velocity {{mvar|v}} (and {{math|''G''}} will propagate at the same speed in the negative {{mvar|x}}-direction).<ref name=Lyons>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=WdPGzHG3DN0C&pg=PA128 |pages = 128 ''ff'' |title = All you wanted to know about mathematics but were afraid to ask |author = Louis Lyons |isbn = 978-0-521-43601-4 |publisher = Cambridge University Press |year = 1998 }}</ref> In the case of a periodic function {{math|''F''}} with period {{mvar|λ}}, that is, {{math|1=''F''(''x'' + ''λ'' − ''vt'') = ''F''(''x'' − ''vt'')}}, the periodicity of {{math|''F''}} in space means that a snapshot of the wave at a given time {{mvar|t}} finds the wave varying periodically in space with period {{mvar|λ}} (the [[wavelength]] of the wave). In a similar fashion, this periodicity of {{math|''F''}} implies a periodicity in time as well: {{math|1=''F''(''x'' − ''v''(''t'' + ''T'')) = ''F''(''x'' − ''vt'')}} provided {{math|1=''vT'' = ''λ''}}, so an observation of the wave at a fixed location {{mvar|x}} finds the wave undulating periodically in time with period {{math|1=''T'' = ''λ''/''v''}}.<ref name="McPherson0">{{cite book |title = Introduction to Macromolecular Crystallography |last = McPherson |first= Alexander |chapter-url = https://books.google.com/books?id=o7sXm2GSr9IC&pg=PA77 |page = 77 |chapter = Waves and their properties |isbn = 978-0-470-18590-2 |year = 2009 |edition = 2 |publisher = Wiley }}</ref> === Amplitude and modulation === {{Main|Amplitude modulation}} {{See also|Frequency modulation|Phase modulation}} [[File:Amplitudemodulation.gif|class=skin-invert-image|thumb|Amplitude modulation can be achieved through {{math|1=''f''(''x'',''t'') = 1.00×sin(2π/0.10×(''x''−1.00×''t''))}} and {{math|1=''g''(''x'',''t'') = 1.00×sin(2π/0.11×(''x''−1.00×''t''))}}. Only the resultant is visible to improve clarity of waveform.|left]] [[File:Wave packet.svg|class=skin-invert-image|right|thumb|Illustration of the ''envelope'' (the slowly varying red curve) of an amplitude-modulated wave. The fast varying blue curve is the ''carrier'' wave, which is being modulated.]] The amplitude of a wave may be constant (in which case the wave is a ''c.w.'' or ''[[continuous wave]]''), or may be ''modulated'' so as to vary with time and/or position. The outline of the variation in amplitude is called the ''envelope'' of the wave. Mathematically, the [[Amplitude modulation|modulated wave]] can be written in the form:<ref name=Jirauschek>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=6kOoT_AX2CwC&pg=PA9 |page = 9 |title = FEW-cycle Laser Dynamics and Carrier-envelope Phase Detection |author = Christian Jirauschek |isbn = 978-3-86537-419-6 |year = 2005 |publisher = Cuvillier Verlag }}</ref><ref name="Kneubühl">{{cite book |title = Oscillations and waves |author = Fritz Kurt Kneubühl |url = https://books.google.com/books?id=geYKPFoLgoMC&pg=PA365 |page = 365 |year = 1997 |isbn = 978-3-540-62001-3 |publisher = Springer }}</ref><ref name=Lundstrom>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=FTdDMtpkSkIC&pg=PA33 |page = 33 |author = Mark Lundstrom |isbn = 978-0-521-63134-1 |year = 2000 |title = Fundamentals of carrier transport |publisher = Cambridge University Press }}</ref> <math display="block">u(x,t) = A(x,t) \sin \left(kx - \omega t + \phi \right) , </math> where <math>A(x, t)</math> is the amplitude envelope of the wave, <math>k</math> is the ''[[wavenumber]]'' and <math>\phi</math> is the ''[[phase (waves)|phase]]''. If the [[group velocity]] <math>v_g</math> (see below) is wavelength-independent, this equation can be simplified as:<ref name=Chen>{{cite book |chapter-url = https://books.google.com/books?id=LxzWPskhns0C&pg=PA363 |author = Chin-Lin Chen |title = Foundations for guided-wave optics |page = 363 |chapter = §13.7.3 Pulse envelope in nondispersive media |isbn = 978-0-471-75687-3 |year = 2006 |publisher = Wiley }}</ref> <math display="block">u(x,t) = A(x - v_g t) \sin \left(kx - \omega t + \phi \right) , </math> showing that the envelope moves with the group velocity and retains its shape. Otherwise, in cases where the group velocity varies with wavelength, the pulse shape changes in a manner often described using an ''envelope equation''.<ref name=Chen/><ref name="Recami">{{cite book |last1=Longhi |first1=Stefano |title=Localized Waves |last2=Janner |first2=Davide |publisher=Wiley-Interscience |year=2008 |isbn=978-0-470-10885-7 |editor1=Hugo E. Hernández-Figueroa |page=329 |chapter=Localization and Wannier wave packets in photonic crystals |editor2=Michel Zamboni-Rached |editor3=Erasmo Recami |chapter-url=https://books.google.com/books?id=xxbXgL967PwC&pg=PA329}}</ref> ===Phase velocity and group velocity=== {{Main|Phase velocity|Group velocity}} {{See also|Envelope (waves)#Phase and group velocity}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[Image:Wave group.gif|class=skin-invert-image|thumb|The red square moves with the [[phase velocity]], while the green circles propagate with the [[group velocity]].|left]]There are two velocities that are associated with waves, the [[phase velocity]] and the [[group velocity]]. Phase velocity is the rate at which the [[phase (waves)|phase]] of the wave [[Wave propagation|propagates in space]]: any given phase of the wave (for example, the [[crest (physics)|crest]]) will appear to travel at the phase velocity. The phase velocity is given in terms of the [[wavelength]] {{mvar|λ}} (lambda) and [[Wave period|period]] {{mvar|T}} as <math display="block">v_\mathrm{p} = \frac{\lambda}{T}.</math>[[Image:Wave opposite-group-phase-velocity.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|A wave with the group and phase velocities going in different directions]]Group velocity is a property of waves that have a defined envelope, measuring propagation through space (that is, phase velocity) of the overall shape of the waves' amplitudes—modulation or envelope of the wave. ==Special waves== {{unreferenced section|date=July 2026}} ===Sine waves=== {{excerpt|Sine wave}} ===Plane waves=== {{Main|Plane wave}}A [[plane wave]] is a kind of wave whose value varies only in one spatial direction. That is, its value is constant on a plane that is perpendicular to that direction. Plane waves can be specified by a vector of unit length <math>\hat{\mathbf{n}}</math> indicating the direction that the wave varies in, and a wave profile describing how the wave varies as a function of the displacement along that direction (<math>\hat \mathbf{n} \cdot \mathbf{x}</math>) and time (<math>t</math>). Since the wave profile only depends on the position <math>\mathbf{x}</math> in the combination <math>\hat{\mathbf{n}} \cdot \mathbf{x}</math>, any displacement in directions perpendicular to <math>\hat n</math> cannot affect the value of the field. Plane waves are often used to model [[electromagnetic waves]] far from a source. For electromagnetic plane waves, the electric and magnetic fields themselves are transverse to the direction of propagation, and also perpendicular to each other. ===Standing waves=== {{Main|Standing wave|Acoustic resonance|Helmholtz resonance|Organ pipe}}[[File:Standing wave.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|300px|Standing wave. The red dots represent the wave [[Node (physics)|nodes]].]]A standing wave, also known as a ''stationary wave'', is a wave whose [[Envelope (waves)|envelope]] remains in a constant position. This phenomenon arises as a result of [[Interference (wave propagation)|interference]] between two waves traveling in opposite directions. The ''sum'' of two counter-propagating waves (of equal amplitude and frequency) creates a ''standing wave''. Standing waves commonly arise when a boundary blocks further propagation of the wave, thus causing wave reflection, and therefore introducing a counter-propagating wave. For example, when a [[violin]] string is displaced, transverse waves propagate out to where the string is held in place at the [[Bridge (instrument)|bridge]] and the [[Nut (string instrument)|nut]], where the waves are reflected back. At the bridge and nut, the two opposed waves are in [[antiphase]] and cancel each other, producing a [[node (physics)|node]]. Halfway between two nodes there is an [[antinode]], where the two counter-propagating waves ''enhance'' each other maximally. There is no net [[Energy transfer|propagation of energy]] over time.<gallery> Image:Standing waves on a string.gif|One-dimensional standing waves; the [[fundamental frequency|fundamental]] mode and the first 5 [[overtone]]s Image:Drum vibration mode01.gif|A two-dimensional [[Vibrations of a circular drum|standing wave on a disk]]; this is the fundamental mode. Image:Drum vibration mode21.gif|A [[Vibrations of a circular drum|standing wave on a disk]] with two nodal lines crossing at the center; this is an overtone.</gallery> ===Solitary waves=== {{Main|Soliton}}[[File:Soliton hydro.jpg|thumb|[[Solitary wave (water waves)|Solitary wave]] in a laboratory [[wave channel]]]]A '''soliton''' or '''solitary wave''' is a self-reinforcing [[wave packet]] that maintains its shape while it propagates at a constant velocity. Solitons are caused by a cancellation of [[nonlinearity|nonlinear]] and [[dispersion relation|dispersive effects]] in the medium. (Dispersive effects are a property of certain systems where the speed of a wave depends on its frequency.) Solitons are the solutions of a widespread class of weakly nonlinear dispersive [[partial differential equation]]s describing physical systems. == Physical properties == === Propagation=== Wave propagation is any of the ways in which waves travel. With respect to the direction of the [[oscillation]] relative to the propagation direction, we can distinguish between [[longitudinal wave]] and [[transverse wave]]s. [[Electromagnetic wave]]s propagate in [[vacuum]] as well as in material media. Propagation of other wave types such as sound may occur only in a [[transmission medium]]. ====Reflection of plane waves in a half-space==== {{further|Reflection coefficient}}{{unreferenced section|date=July 2026}}The propagation and reflection of plane waves—e.g. Pressure waves ([[P wave]]) or [[S-wave|Shear waves (SH or SV-waves)]] are phenomena that were first characterized within the field of classical [[seismology]], and are now considered fundamental concepts in modern [[seismic tomography]]. The analytical solution to this problem exists and is well known. The frequency domain solution can be obtained by first finding the [[Helmholtz decomposition]] of the displacement field, which is then substituted into the [[wave equation]]. From here, the [[Wave equation#Plane-wave eigenmodes|plane wave eigenmodes]] can be calculated.{{citation needed|date=May 2023}}{{clarify|Unintelligible to the ordinary reader|date=May 2023}} ==== SV wave propagation ==== [[File:SV wave propagation.gif|thumb|upright=1.4|The propagation of SV-wave in a homogeneous half-space (the horizontal displacement field)]] [[File:SV wave propagation y.gif|thumb|upright=1.4|The propagation of SV-wave in a homogeneous half-space (The vertical displacement field){{clarify|date=May 2023}}]] The analytical solution of SV-wave in a half-space indicates that the plane SV wave reflects back to the domain as a P and SV waves, leaving out special cases. The angle of the reflected SV wave is identical to the incidence wave, while the angle of the reflected P wave is greater than the SV wave. For the same wave frequency, the SV wavelength is smaller than the P wavelength. This fact has been depicted in this animated picture.<ref>The animations are taken from {{cite web | url = https://sites.google.com/a/utexas.edu/babakpoursartip/research | title = Topographic amplification of seismic waves | last = Poursartip | first = Babak | year = 2015 | department = UT Austin | access-date = 2023-02-24 | archive-date = 2017-01-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170109184014/https://sites.google.com/a/utexas.edu/babakpoursartip/research | url-status = dead }}</ref> ====P wave propagation==== {{unreferenced section|date=July 2026}} Similar to the SV wave, the P incidence, in general, reflects as the P and SV wave. There are some special cases where the regime is different.{{clarify|unintelligible to the ordinary reader|date=May 2023}} ===Wave velocity=== {{further|Phase velocity|Group velocity|Signal velocity}}{{unreferenced section|date=July 2026}} [[Image:Seismic wave prop mine.gif|thumb|upright=1.4|[[Seismic wave]] propagation in 2D modelled using [[FDTD]] method in the presence of a landmine]]Wave velocity is a general concept, of various kinds of wave velocities, for a wave's [[phase (waves)|phase]] and [[speed]] concerning energy (and information) propagation. The [[phase velocity]] is given as: <math display="block">v_\text{p} = \frac{\omega}{k},</math> where: * {{math|''v''<sub>p</sub>}} is the phase velocity (with SI unit m/s), * {{mvar|ω}} is the [[angular frequency]] (with SI unit rad/s), * {{mvar|k}} is the [[wavenumber]] (with SI unit rad/m). The phase speed gives you the speed at which a point of constant [[phase (waves)|phase]] of the wave will travel for a discrete frequency. The angular frequency {{mvar|ω}} cannot be chosen independently from the wavenumber {{mvar|k}}, but both are related through the [[dispersion relation]]ship: <math display="block">\omega = \Omega(k).</math> In the special case {{math|1=Ω(''k'') = ''ck''}}, with {{mvar|c}} a constant, the waves are called non-dispersive, since all frequencies travel at the same phase speed {{mvar|c}}. For instance [[electromagnetic wave]]s in [[vacuum]] are non-dispersive. In case of other forms of the dispersion relation, we have dispersive waves. The dispersion relationship depends on the medium through which the waves propagate and on the type of waves (for instance electromagnetic, [[sound wave|sound]] or [[ocean surface wave|water]] waves). The speed at which a resultant [[wave packet]] from a narrow range of frequencies will travel is called the [[group velocity]] and is determined from the [[gradient]] of the [[dispersion relation]]: <math display="block">v_\text{g} = \frac{\partial \omega}{\partial k}</math> In almost all cases, a wave is mainly a movement of energy through a medium. Most often, the group velocity is the velocity at which the energy moves through this medium.[[File:Light dispersion of a mercury-vapor lamp with a flint glass prism IPNr°0125.jpg|thumb|right|upright|Light beam exhibiting reflection, refraction, transmission and dispersion when encountering a prism]]Waves exhibit common behaviors under a number of standard situations, for example: ===Transmission and media=== {{Main|Rectilinear propagation|Transmittance|Transmission medium}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Waves normally move in a straight line (that is, rectilinearly) through a ''[[transmission medium]]''. Such media can be classified into one or more of the following categories: *A ''bounded medium'' if it is finite in extent, otherwise an ''unbounded medium'' *A ''linear medium'' if the amplitudes of different waves at any particular point in the medium can be added *A ''uniform medium'' or ''homogeneous medium'' if its physical properties are unchanged at different locations in space *An ''anisotropic medium'' if one or more of its physical properties differ in one or more directions *An ''isotropic medium'' if its physical properties are the ''same'' in all directions ===Absorption=== {{Main|Absorption (acoustics)|Absorption (electromagnetic radiation)}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Waves are usually defined in media which allow most or all of a wave's energy to propagate without [[Insertion loss|loss]]. However materials may be characterized as "lossy" if they remove energy from a wave, usually converting it into heat. This is termed "absorption." A material which absorbs a wave's energy, either in transmission or reflection, is characterized by a [[refractive index]] which is [[Complex number|complex]]. The amount of absorption will generally depend on the frequency (wavelength) of the wave, which, for instance, explains why objects may appear colored. ===Reflection=== {{Main|Reflection (physics)}} {{unreferenced section|date=July 2026}} When a wave strikes a reflective surface, it changes direction, such that the angle made by the [[incident ray|incident wave]] and line [[perpendicular|normal]] to the surface equals the angle made by the reflected wave and the same normal line. ===Refraction=== {{Main|Refraction}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[File:Wave refraction.gif|thumb|right|200 px|Sinusoidal traveling plane wave entering a region of lower wave velocity at an angle, illustrating the decrease in wavelength and change of direction (refraction) that results]] Refraction is the phenomenon of a wave changing its speed. Mathematically, this means that the size of the [[phase velocity]] changes. Typically, refraction occurs when a wave passes from one [[Transmission medium|medium]] into another. The amount by which a wave is refracted by a material is given by the [[refractive index]] of the material. The directions of incidence and refraction are related to the refractive indices of the two materials by [[Snell's law]]. ===Diffraction=== {{Main|Diffraction}} {{unreferenced section|date=July 2026}} A wave exhibits diffraction when it encounters an obstacle that bends the wave or when it spreads after emerging from an opening. Diffraction effects are more pronounced when the size of the obstacle or opening is comparable to the wavelength of the wave. ===Interference=== {{Main|Wave interference}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[Image:Two sources interference.gif|right|frame|Identical waves from two sources undergoing [[Interference (wave propagation)|interference]]. Observed at the bottom one sees 5 positions where the waves add in phase, but in between which they are out of phase and cancel.]] When waves in a linear medium (the usual case) cross each other in a region of space, they do not actually interact with each other, but continue on as if the other one were not present. However at any point ''in'' that region the ''field quantities'' describing those waves add according to the [[superposition principle]]. If the waves are of the same frequency in a fixed [[phase (waves)|phase]] relationship, then there will generally be positions at which the two waves are ''in phase'' and their amplitudes ''add'', and other positions where they are ''out of phase'' and their amplitudes (partially or fully) ''cancel''. This is called an [[Interference (wave propagation)|interference pattern]]. ===Polarization=== {{Main|Polarization (waves)}} {{unreferenced section|date=July 2026}}[[File:Circular.Polarization.Circularly.Polarized.Light Circular.Polarizer Creating.Left.Handed.Helix.View.svg|class=skin-invert-image|thumb|left]] The phenomenon of polarization arises when wave motion can occur simultaneously in two [[orthogonal]] directions. [[Transverse wave]]s can be polarized, for instance. When polarization is used as a descriptor without qualification, it usually refers to the special, simple case of [[linear polarization]]. A transverse wave is linearly polarized if it oscillates in only one direction or plane. In the case of linear polarization, it is often useful to add the relative orientation of that plane, perpendicular to the direction of travel, in which the oscillation occurs, such as "horizontal" for instance, if the plane of polarization is parallel to the ground. [[Electromagnetic waves]] propagating in free space, for instance, are transverse; they can be polarized by the use of a [[polarizer|polarizing filter]]. Longitudinal waves, such as sound waves, do not exhibit polarization. For these waves there is only one direction of oscillation, that is, along the direction of travel. === Dispersion === [[File:Light dispersion conceptual waves.gif|thumb|right|270 px|Schematic of light being dispersed by a prism. Click to see animation.]] {{Main|Dispersion relation|Dispersion (optics)|Dispersion (water waves)}} Dispersion is the frequency dependence of the [[refractive index]], a consequence of the atomic nature of materials.<ref name=hecht>{{Cite book |last=Hecht |first=Eugene |title=Optics |date=1998 |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0-201-83887-9 |edition=3 |location=Reading, Mass. Harlow}}</ref>{{rp|p=67}} A wave undergoes dispersion when either the [[phase velocity]] or the [[group velocity]] depends on the wave frequency. Dispersion is seen by letting white light pass through a [[prism (optics)|prism]], the result of which is to produce the spectrum of colors of the rainbow. [[Isaac Newton]] was the first to recognize that this meant that white light was a mixture of light of different colors.<ref name=hecht/>{{rp|p=190}} === Doppler effect === {{main|Doppler effect}} The Doppler effect or Doppler shift is the change in [[frequency]] of a wave in relation to an observer who is moving relative to the wave source.<ref name="Giordano">{{cite book | last1 = Giordano | first1 = Nicholas | title = College Physics: Reasoning and Relationships | publisher = Cengage Learning | date = 2009 | pages = 421–424 | url = https://books.google.com/books?id=BwistUlpZ7cC&pg=PA424 | isbn = 978-0534424718 }}</ref> It is named after the [[Austria]]n physicist [[Christian Doppler]], who described the phenomenon in 1842. == Mechanical waves == {{Main|Mechanical wave}} A mechanical wave is an oscillation of [[matter]], and therefore transfers energy through a [[transmission medium|medium]].<ref>Giancoli, D. C. (2009) Physics for scientists & engineers with modern physics (4th ed.). Upper Saddle River, N.J.: Pearson Prentice Hall.</ref> While waves can move over long distances, the movement of the medium of transmission—the material—is limited. Therefore, the oscillating material does not move far from its initial position. Mechanical waves can be produced only in media which possess [[Elasticity (physics)|elasticity]] and [[inertia]]. There are three types of mechanical waves: [[transverse wave]]s, [[longitudinal wave]]s, and [[surface wave]]s. ===Waves on strings=== {{Main|String vibration}} {{unreferenced section|date=July 2026}} The transverse vibration of a string is a function of tension and inertia, and is constrained by the length of the string as the ends are fixed. This constraint limits the steady state modes that are possible, and thereby the frequencies. The speed of a transverse wave traveling along a [[vibrating string]] ({{mvar|v}}) is directly proportional to the square root of the [[Tension (mechanics)|tension]] of the string ({{mvar|T}}) over the [[linear mass density]] ({{mvar|μ}}): <math display="block"> v = \sqrt{\frac{T}{\mu}}, </math> where the linear density {{mvar|μ}} is the mass per unit length of the string. ===Acoustic waves=== {{Main|Acoustic wave}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Acoustic or [[sound]] waves are compression waves that propagate through gases, liquids, solids and plasmas. They travel at the speed given by: <math display="block"> v = \sqrt{\frac{B}{\rho_0}}, </math> or the square root of the adiabatic [[bulk modulus]] divided by the ambient density of the medium (see [[speed of sound]]). ===Gravity waves=== {{main|Gravity wave|Water waves}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[File:Shallow water wave.gif|thumb|right|400px]]Gravity waves are waves generated in a fluid medium or at the interface between two media when the force of gravity or buoyancy works to restore equilibrium. Surface waves on water are the most familiar example. *[[ripple tank|Ripples]] on the surface of a pond are actually a combination of transverse and longitudinal waves; therefore, the points on the surface follow orbital paths. *[[Inertial waves]], which occur in rotating fluids and are restored by the [[Coriolis effect]]. *[[Ocean surface wave]]s, which are perturbations that propagate through water. ===Body waves=== {{main|Body wave (seismology)}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Body waves travel through the interior of the medium along paths controlled by the material properties in terms of density and modulus (stiffness). The density and modulus, in turn, vary according to temperature, composition, and material phase. This effect resembles the refraction of light waves. Two types of particle motion result in two types of body waves: Primary and Secondary waves. === Seismic waves === {{Main|Seismic wave}} Seismic waves are waves of energy that travel through the Earth's layers, and are a result of earthquakes, volcanic eruptions, magma movement, large landslides and large man-made explosions that give out low-frequency acoustic energy. They include body waves—the primary ([[P wave]]s) and secondary waves ([[S wave]]s)—and surface waves, such as [[Rayleigh waves]], [[Love waves]], and [[Stoneley wave]]s.<ref>{{Cite web |title=seismic wave |url=https://www.britannica.com/science/seismic-wave |website=Britannica}}</ref> === Shock waves === [[File:Transonico-en.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|300 px|Formation of a shock wave by a plane]] {{Main|Shock wave}} A shock wave is a type of propagating disturbance. When a wave moves faster than the local [[speed of sound]] in a [[fluid]], it is a shock wave. Like an ordinary wave, a shock wave carries energy and can propagate through a medium; however, it is characterized by an abrupt, nearly discontinuous change in [[pressure]], [[temperature]] and [[density]] of the medium.<ref>{{citation | last = Anderson | first = John D. Jr. | title = Fundamentals of Aerodynamics | orig-year = 1984 | edition = 3rd | publisher = [[McGraw-Hill|McGraw-Hill Science/Engineering/Math]] |date=January 2001 | isbn = 978-0-07-237335-6 }}</ref> {{See also|Sonic boom|Cherenkov radiation}} ===Shear waves=== {{main|Shear wave}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Shear waves are body waves due to shear rigidity and inertia. They can only be transmitted through solids and to a lesser extent through liquids with a sufficiently high viscosity. === Gravitational waves === {{Main|Gravitational wave}} [[File:GravitationalWave CrossPolarization.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|Animation showing the effect of a cross-polarized gravitational wave on a ring of [[test particles]]]] [[gravitational radiation|Gravitational waves]] also travel through space. The first observation of gravitational waves was announced on 11 February 2016.<ref>{{cite web|title=Gravitational waves detected for 1st time, 'opens a brand new window on the universe'|url=http://www.cbc.ca/news/technology/ligo-gravitational-wave-1.3443697|publisher=Canadian Broadcasting Corporation|date=11 February 2016}}</ref> Gravitational waves are disturbances in the curvature of [[spacetime]], predicted by Einstein's theory of [[general relativity]]. === Other === * Waves of [[Traffic wave|traffic]], that is, propagation of different densities of motor vehicles, and so forth, which can be modeled as kinematic waves<ref name=Lighthill>{{cite journal |author1 = M.J. Lighthill | author1-link=James Lighthill |author2 = G.B. Whitham | author2-link=Gerald B. Whitham |year = 1955 |title = On kinematic waves. II. A theory of traffic flow on long crowded roads |journal = Proceedings of the Royal Society of London. Series A |volume = 229 | issue=1178 |pages = 281–345 |bibcode = 1955RSPSA.229..281L |doi = 10.1098/rspa.1955.0088 | s2cid=18301080 }}</ref><ref>{{cite journal |doi = 10.1287/opre.4.1.42 |author = P.I. Richards |year = 1956 |title = Shockwaves on the highway |journal = Operations Research |volume = 4 |issue = 1 |pages = 42–51 }}</ref> * [[metachronal rhythm|Metachronal wave]] refers to the appearance of a traveling wave produced by coordinated sequential actions. ==Electromagnetic waves== {{Main|Electromagnetic wave}} {{Further|Electromagnetic spectrum}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[File:Onde electromagnétique.png|class=skin-invert-image|thumb|right|300 px]] An electromagnetic wave consists of two waves that are oscillations of the [[electric field|electric]] and [[magnetic field|magnetic]] fields. An electromagnetic wave travels in a direction that is at right angles to the oscillation direction of both fields. In the 19th century, [[James Clerk Maxwell]] showed that, in [[vacuum]], the electric and magnetic fields satisfy the [[wave equation]] both with speed equal to that of the [[speed of light]]. From this emerged the idea that [[visible light|light]] is an electromagnetic wave. The unification of light and electromagnetic waves was experimentally confirmed by [[Heinrich Hertz|Hertz]] in the end of the 1880s. Electromagnetic waves can have different frequencies (and thus wavelengths), and are classified accordingly in wavebands, such as [[radio waves]], [[microwaves]], [[infrared]], [[visible light]], [[ultraviolet]], [[X-rays]], and [[gamma ray]]s. The range of frequencies in each of these bands is continuous, and the limits of each band are mostly arbitrary, with the exception of visible light, which must be visible to the normal human eye. == Quantum mechanical waves == {{Main|Schrödinger equation}} {{See also|Wave function}} ===Schrödinger equation=== {{unreferenced section|date=July 2026}} The [[Schrödinger equation]] describes the wave-like behavior of [[particle]]s in [[quantum mechanics]]. Solutions of this equation are [[wave function]]s which can be used to describe the probability density of a particle. === Dirac equation === The [[Dirac equation]] is a relativistic wave equation detailing electromagnetic interactions. Dirac waves accounted for the fine details of the hydrogen spectrum in a completely rigorous way. The wave equation also implied the existence of a new form of matter, antimatter, previously unsuspected and unobserved and which was experimentally confirmed. In the context of quantum field theory, the Dirac equation is reinterpreted to describe quantum fields corresponding to spin-{{frac|1|2}} particles. [[File:Wave packet (dispersion).gif|class=skin-invert-image|thumb|A propagating wave packet; in general, the ''envelope'' of the wave packet moves at a different speed than the constituent waves.<ref name=Fromhold>{{cite book |title = Quantum Mechanics for Applied Physics and Engineering |author = A.T. Fromhold |chapter = Wave packet solutions |pages = 59 ''ff'' |quote = (p. 61) ...the individual waves move more slowly than the packet and therefore pass back through the packet as it advances |chapter-url = https://books.google.com/books?id=3SOwc6npkIwC&pg=PA59 |isbn = 978-0-486-66741-6 |publisher = Courier Dover Publications |year = 1991 |edition = Reprint of Academic Press 1981 }}</ref>]] === de Broglie waves === {{Main|Wave packet|Matter wave}} [[Louis de Broglie]] postulated that all particles with [[momentum]] have a wavelength <math display="block">\lambda = \frac{h}{p},</math> where {{math|''h''}} is the [[Planck constant]], and {{mvar|p}} is the magnitude of the [[momentum]] of the particle. This hypothesis was at the basis of [[quantum mechanics]]. Nowadays, this wavelength is called the [[de Broglie wavelength|de&nbsp;Broglie wavelength]]. For example, the [[electron]]s in a [[cathode-ray tube|CRT]] display have a de&nbsp;Broglie wavelength of about {{val|e=13|u=m}}. A wave representing such a particle traveling in the {{mvar|k}}-direction is expressed by the wave function as follows: <math display="block">\psi (\mathbf{r}, \, t=0) = A e^{i\mathbf{k \cdot r}} , </math> where the wavelength is determined by the [[wave vector]] {{math|'''k'''}} as: <math display="block"> \lambda = \frac {2 \pi}{k} , </math> and the momentum by: <math display="block"> \mathbf{p} = \hbar \mathbf{k} . </math> However, a wave like this with definite wavelength is not localized in space, and so cannot represent a particle localized in space. To localize a particle, de&nbsp;Broglie proposed a superposition of different wavelengths ranging around a central value in a [[wave packet]],<ref name=Marton>{{cite book |title = Advances in Electronics and Electron Physics |page = 271 |chapter-url = https://books.google.com/books?id=g5q6tZRwUu4C&pg=PA271 |isbn = 978-0-12-014653-6 |year = 1980 |publisher = Academic Press |volume = 53 |editor1=L. Marton |editor2=Claire Marton |author = Ming Chiang Li |chapter = Electron Interference }}</ref> a waveform often used in [[quantum mechanics]] to describe the [[wave function]] of a particle. In a wave packet, the wavelength of the particle is not precise, and the local wavelength deviates on either side of the main wavelength value. In representing the wave function of a localized particle, the [[wave packet]] is often taken to have a [[Gaussian function|Gaussian shape]] and is called a ''Gaussian wave packet''.<ref name=wavepacket>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=7qCMUfwoQcAC&pg=PA60 |title = Quantum Mechanics |author1=Walter Greiner |author2=D. Allan Bromley |page = 60 |isbn = 978-3-540-67458-0 |edition = 2 |year = 2007 |publisher = Springer }}</ref><ref>{{cite book |title = Electronic basis of the strength of materials |author = John Joseph Gilman |url = https://books.google.com/books?id=YWd7zHU0U7UC&pg=PA57 |page = 57 |year = 2003 |isbn = 978-0-521-62005-5 |publisher = Cambridge University Press }}</ref><ref>{{cite book |title = Principles of quantum mechanics |author = Donald D. Fitts |url = https://books.google.com/books?id=8t4DiXKIvRgC&pg=PA17 |page = 17 |isbn = 978-0-521-65841-6 |publisher = Cambridge University Press |year = 1999 }}</ref> Gaussian wave packets also are used to analyze water waves.<ref name=Mei>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=WHMNEL-9lqkC&pg=PA47 | page = 47 |author = Chiang C. Mei |author-link=Chiang C. Mei |title = The applied dynamics of ocean surface waves |isbn = 978-9971-5-0789-3 |year = 1989 |edition = 2nd |publisher = World Scientific }}</ref> For example, a Gaussian wavefunction {{math|''ψ''}} might take the form:<ref name="Bromley">{{cite book |last1=Greiner |first1=Walter |url=https://books.google.com/books?id=7qCMUfwoQcAC&pg=PA60 |title=Quantum Mechanics |last2=Bromley |first2=D. Allan |publisher=Springer |year=2007 |isbn=978-3-540-67458-0 |edition=2nd |page=60}}</ref> <math display="block"> \psi(x,\, t{=}0) = A \exp \left( -\frac{x^2}{2\sigma^2} + i k_0 x \right) , </math> at some initial time {{math|1=''t'' = 0}}, where the central wavelength is related to the central wave vector {{math|''k''<sub>0</sub>}} as {{math|1=''λ''<sub>0</sub> = 2''π'' / ''k''<sub>0</sub>}}. It is well known from the theory of [[Fourier analysis]],<ref name=Brandt> {{cite book |page = 23 |url = https://books.google.com/books?id=VM4GFlzHg34C&pg=PA23 |title = The picture book of quantum mechanics |author1=Siegmund Brandt |author2=Hans Dieter Dahmen |isbn = 978-0-387-95141-6 |year = 2001 |edition = 3rd |publisher = Springer }} </ref> or from the [[Heisenberg uncertainty principle]] (in the case of quantum mechanics) that a narrow range of wavelengths is necessary to produce a localized wave packet, and the more localized the envelope, the larger the spread in required wavelengths. The [[Fourier transform]] of a Gaussian is itself a Gaussian.<ref name=Gaussian> {{cite book |title = Modern mathematical methods for physicists and engineers |author = Cyrus D. Cantrell |page = [https://archive.org/details/modernmathematic0000cant/page/677 677] |url = https://archive.org/details/modernmathematic0000cant |url-access = registration |isbn = 978-0-521-59827-9 |publisher = Cambridge University Press |year = 2000 }} </ref> Given the Gaussian: <math display="block">f(x) = e^{-x^2 / \left(2\sigma^2\right)} , </math> the Fourier transform is: <math display="block">\tilde{ f}\!(k) = \sigma e^{-\sigma^2 k^2 / 2} . </math> The Gaussian in space therefore is made up of waves: <math display="block">f(x) = \frac{1}{\sqrt{2 \pi}} \int_{-\infty}^{\infty} \tilde{f}\!(k) \, e^{ikx} \ dk ; </math> that is, a number of waves of wavelengths {{mvar|λ}} such that {{math|1=''kλ'' = 2''π''}}. The parameter {{mvar|σ}} decides the spatial spread of the Gaussian along the {{mvar|x}}-axis, while the Fourier transform shows a spread in [[wave vector]] {{math|'''k'''}} determined by {{math|1/''σ''}}. That is, the smaller the extent in space, the larger the extent in {{mvar|k}}, and hence in {{math|1=''λ'' = 2''π''/''k''}}. ==پڻ ڏسو== * [[Index of wave articles]] [[طبيعيات|فزڪس]] ۾، لهر يا ڦڙڪو [[توانائي]] جو هڪ روپ آهي. هڪ لهر توانائي کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪري ٿي. ڦڙڪو هڪ [[سنڌي ٻولي]] جو لفظ آهي. ڦڙڪو جو مطلب آهي لهر، پر اها [[واء]] جي لهر آهي. [[فائل:Light_dispersion_conceptual_waves.gif|thumb|400x400 عڪسلون]] [[فائل:Shallow_water_wave.gif|ساڄو|thumb|400x400 عڪسلون|پاڻي جي لهر يا موج]] === Waves in general === {{columns-list| * [[Mechanical wave]], in media transmission * [[Wave equation]], general * [[Wave interference]], a phenomenon in which two waves superpose to form a resultant wave * [[Wave Motion (journal)|''Wave Motion'' (journal)]], a scientific journal * [[Wavefront]], an advancing surface of wave propagation }} ==== Parameters ==== {{columns-list| * [[Frequency]] * [[Phase (waves)]], offset or angle of a sinusoidal wave function at its origin * [[Standing wave ratio]], in telecommunications * [[Wavelength]] * [[Wavenumber]] }} ==== Waveforms ==== {{columns-list| * [[Creeping wave]], a wave diffracted around a sphere * [[Evanescent field]] * [[Longitudinal wave]] * [[Periodic travelling wave]] * [[Sine wave]] * [[Square wave (waveform)|Square wave]] * [[Standing wave]] * [[Transverse wave]] }} === Electromagnetic waves === {{columns-list| * [[Dyakonov surface wave]] * [[Dyakonov–Voigt wave]] * [[Earth–ionosphere waveguide]], in radio transmission * [[Electromagnetic radiation]] * [[Electromagnetic wave equation]], describes electromagnetic wave propagation * [[Microwave]], a form of electromagnetic radiation }} === In fluids === {{cols}} * [[Airy wave theory]], in fluid dynamics * [[Capillary wave]], in fluid dynamics * [[Cnoidal wave]], in fluid dynamics * [[Edge wave]], a surface gravity wave fixed by refraction against a rigid boundary * [[Faraday wave]], a type of wave in liquids * [[Gravity wave]], in fluid dynamics * [[Internal wave]], a wave within a fluid medium * [[Shock wave]], in aerodynamics * Sound wave, a wave of [[sound]] through a medium such as air or water * Tidal wave, a scientifically incorrect name for a [[tsunami]] * [[Tollmien–Schlichting wave]], in fluid dynamics * [[Wind wave]] {{colend}} === In quantum mechanics === {{columns-list| * [[Bloch's theorem]] * [[Matter wave]] * [[Pilot wave theory]], in Bohmian mechanics * [[Wave function]] * [[Wave packet]] * [[Wave–particle duality]] }} === In relativity === {{columns-list| * [[Gravitational wave]], in relativity theory * [[Relativistic wave equations]], wave equations that consider special relativity * [[pp-wave spacetime]], a set of exact solutions to Einstein's field equation }} === Other specific types of waves === {{cols}} * [[Alfvén wave]], in plasma physics * [[Atmospheric wave]], a periodic disturbance in the fields of atmospheric variables * [[Fir wave]], a forest configuration * [[Lamb waves]], in solid materials * [[Rayleigh wave]], surface acoustic waves that travel on solids * [[Spin wave]], in magnetism * [[Spin density wave]], in solid materials * [[Trojan wave packet]], in particle science * [[Waves in plasmas]], in plasma physics {{colend}} === Related topics === {{cols}} * [[Absorption (electromagnetic radiation)]] * [[Antenna (radio)]] * [[Beat (acoustics)]] * [[Branched flow]] * [[Cymatics]] * [[Diffraction]] * [[Dispersion (water waves)]] * [[Doppler effect]] * [[Envelope detector]] * [[Fourier transform]] for computing periodicity in evenly spaced data * [[Group velocity]] * [[Harmonic]] * [[Huygens–Fresnel principle]] * [[Index of wave articles]] * [[Inertial wave]] * [[Least-squares spectral analysis]] for computing periodicity in unevenly spaced data * [[List of waves named after people]] * [[Phase velocity]] * [[Photon]] * [[Polarization (physics)]] * [[Propagation constant]] * [[Radio propagation]] * [[Ray (optics)]] * [[Reaction–diffusion system]] * [[Reflection (physics)]] * [[Refraction]] * [[Resonance]] * [[Ripple tank]] * [[Rogue wave]] * [[Scattering]] * [[Shallow water equations]] * [[John N. Shive#Shive wave machine|Shive wave machine]] * [[Sound]] * [[Standing wave]] * [[Transmission medium]] * [[Velocity factor]] * [[Wave equation]] * [[Wave power]] * [[Wave turbulence]] * [[Wind wave]] * [[Wind wave#Formation]] {{colend}} ==نوٽ== ==ذريعا== {{refbegin}} * {{cite book |last1 = Fleisch |first1 = D. |last2 = Kinnaman |first2 = L. |year = 2015 |title = A student's guide to waves |location = Cambridge|publisher = Cambridge University Press |isbn = 978-1107643260 |bibcode = 2015sgw..book.....F }} * {{cite book|last1=Campbell|first1=Murray|title=The musician's guide to acoustics|year=2001|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0198165057|edition=Repr.|last2=Greated |first2=Clive}} * {{cite book |first = A.P. |last = French |title = Vibrations and Waves (M.I.T. Introductory physics series) |publisher = Nelson Thornes |year = 1971 |isbn = 978-0-393-09936-2 |oclc = 163810889 }} * {{cite book |last = Hall |first = D.E. |year = 1980 |title = Musical Acoustics: An Introduction |location = Belmont, CA |publisher = Wadsworth Publishing Company |isbn = 978-0-534-00758-4 }}. * {{cite book|last=Hunt|first=Frederick Vinton |title=Origins in acoustics.|year=1978|publisher=Published for the Acoustical Society of America through the American Institute of Physics|location=Woodbury, NY|isbn=978-0300022209}} * {{cite book |last1 = Ostrovsky |first1 = L.A. |last2 = Potapov |first2 = A.S. |year = 1999 |title = Modulated Waves, Theory and Applications |location = Baltimore |publisher = The Johns Hopkins University Press |isbn = 978-0-8018-5870-3 }}. * {{Cite book | publisher = Academic Press | isbn = 9780123846532 | last1 = Griffiths | first1 = G. | first2 = W.E. | last2 = Schiesser | title = Traveling Wave Analysis of Partial Differential Equations: Numerical and Analytical Methods with Matlab and Maple | year = 2010 }} * Crawford jr., Frank S. (1968). ''Waves (Berkeley Physics Course, Vol. 3)'', McGraw-Hill, {{ISBN|978-0070048607}} [https://archive.org/details/Waves_371 Free online version] * {{cite book |author=A. E. H. Love |author-link=Augustus Edward Hough Love |title=A Treatise on The Mathematical Theory of Elasticity |year=1944 |url=https://archive.org/details/treatiseonmathem0000love|url-access=registration|publisher=[[Dover Publications|Dover]] |location=New York }} * {{cite web |author=E.W. Weisstein |url=http://scienceworld.wolfram.com/physics/WaveVelocity.html |title=Wave velocity |work=[[ScienceWorld]] |access-date=2009-05-30 }} {{refend}} == External links == {{Sister project links| wikt=wave | commons=Wave | b=no | n=no | q=Wave | s=no | v=no | voy=no | species=no | d=no}} * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_51.html The Feynman Lectures on Physics: Waves] * [http://www.scholarpedia.org/article/Linear_and_nonlinear_waves Linear and nonlinear waves] * [https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html Science Aid: Wave properties – Concise guide aimed at teens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904042222/https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html |date=2019-09-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=DovunOxlY1k "AT&T Archives: Similarities of Wave Behavior"] demonstrated by J.N. Shive of Bell Labs (video on [[YouTube]]) {{Velocities of Waves}} {{Patterns in nature}} {{Authority control}} [[Category:Waves| ]] [[Category:Differential equations]] [[Category:Articles containing video clips]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links| wikt=wave | commons=Wave | b=no | n=no | q=Wave | s=no | v=no | voy=no | species=no | d=no}} * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_51.html The Feynman Lectures on Physics: Waves] * [http://www.scholarpedia.org/article/Linear_and_nonlinear_waves Linear and nonlinear waves] * [https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html Science Aid: Wave properties – Concise guide aimed at teens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904042222/https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html |date=2019-09-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=DovunOxlY1k "AT&T Archives: Similarities of Wave Behavior"] demonstrated by J.N. Shive of Bell Labs (video on [[YouTube]]) {{Authority control}} [[زمرو:موجون| ]] [[زمرو:لهرون]] [[زمرو:تفاواتي مساواتون]] [[زمرو:فطرت ۾ شڪليون]] [[زمرو:ارضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:رياضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:سامونڊي سائنس جون اصطلاحون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] tcladl4sqqlujquod1d9rg6akeyd8i4 412053 412052 2026-09-14T04:48:06Z Ibne maryam 17680 412053 wikitext text/x-wiki {{Short description|Dynamic disturbance in a medium or field}} {{About|لهر هڪ طبعي مظهر |هٿ هلائڻ لاء ڏسو |Waving|other uses|Wave (disambiguation)|and|Wave motion (disambiguation)}} {{redirect|لهر}} [[File:2006-01-14 Surface waves.jpg|thumb|پاڻيءَ جي مٿاڇري تي لهرون، جيڪي پاڻيءَ ۾ ننڍيون لهرون (<small>ripples</small>) ٺاهين ٿيون]] [[علم رياضيات|رياضيات]] ۽ [[طبعي سائنس]] ۾، '''لهر''' هڪ يا وڌيڪ مقدارن ۾ پکڙجندڙ متحرڪ خلل (يعني توازن واري حالت مان تبديلي) کي چئبو آهي. [[دوري لهرون]] (<small>periodic</small> <small>waves</small>) ڪنهن خاص [[فريڪوئنسي]] تي توازن (يا سڪون) واري قدر جي چوڌاري بار بار حرڪت ڪنديون آهن. جڏهن لهر جي پوري شڪل هڪ طرف حرڪت ڪري ٿي، ته ان کي "هلندڙ لهر" (<small>traveling</small> <small>wave</small>) چيو ويندو آهي؛ ان جي برعڪس، مخالف طرفن ۾ هلندڙ ٻه هڪجهڙي ۽ مٿان چڙهيل (<small>superimposed</small>) دوري لهرون ملي ڪري "ساڪت لهرون" (<small>standing wave</small>) يا "بيهڪ واري لهر" ٺاهينديون آهن. ساڪت لهرن ۾، وائبريشن يا ڏڪڻ جي وسعت (<small>amplitude</small>) ڪجهه هنڌن تي بلڪل گهٽ يا صفر هوندي آهي، جن کي (<small>nulls</small>) چيو ويندو آهي. فزڪس ۾ عام طور تي ٻن قسمن جي لهرن: [[ميڪانيات|ميڪاني]] (<small>mechanical</small>) ۽ [[برقناطيسيت|برقناطيسي]] (<small>electromagnetic</small>) لهرن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي ميڪاني لهر ۾، [[دٻاءُ (فزڪس)|دٻاءُ]] (<small>stress</small>) ۽ ڇڪاءُ (<small>strain</small>) جا ميدان ميڪاني توازن جي چوڌاري حرڪت ڪندا آهن. ميڪاني لهر ڪنهن طبعي وچولي (<small>medium</small>) ۾ مقامي تبديلي يا بگاڙ (<small>strain</small>) هوندي آهي، جيڪا ذرڙي کان ذرڙي تائين پکڙجي ٿي؛ اهو عمل مقامي دٻاءُ پيدا ڪرڻ ذريعي ٿيندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ڀرپاسي وارن ذرڙن ۾ به ڇڪاءُ پيدا ٿيندو آهي. مثال طور، آواز جون لهرون مقامي دٻاءُ ۽ ذرڙن جي حرڪت ۾ تبديليون آهن جيڪي ڪنهن وچولي مان گذرندي اڳتي وڌن ٿيون. ميڪاني لهرن جا ٻيا مثال زلزلي جون لهرون (<small>seismic waves</small>)، [[ڪشش ثقل]] جون لهرون (<small>gravitational waves</small>)، مٿاڇري واريون لهرون ۽ تارن جي ڏڪڻ (<small>string</small> <small>vibrations</small>) آهن. برقناطيسي لهر، جهڙوڪ روشني ۾، [[بجلي|برقي]] ۽ [[مقناطيسي ميدان|مقناطيسي ميدانن]] جي وچ ۾ لاڳاپو (<small>coupling</small>) ميڪسويل جي مساواتن مطابق انهن ميدانن تي مشتمل لهرن جي پکيڙ کي برقرار رکي ٿو. برقي مقناطيسي لهرون [[وٿي|خلا]] (<small>vacuum</small>) ۽ ڪجهه ڊائي اليڪٽرڪ (<small>dielectric</small>) ذريعن مان گذري سگهن ٿيون (انهن موج جي ڊيگهه وارن علائقن ۾ جتي اهي شفاف سمجهيون وڃن ٿيون). برقي مقناطيسي لهرن کي انهن جي فريڪوئنسي يا موج جي ڊيگهه (<small>wavelength</small>) جي بنياد تي مختلف نالن سان سڃاتو وڃي ٿو، جن ۾ ريڊيو لهرون، [[انفرا ريڊ|انفراريڊ شعاع]]، ٽيراهرٽز لهرون، ڏسڻ جوڳي روشني، [[الٽرا وائلٽ|الٽرا وائلٽ شعاع]]، [[ايڪس ري|ايڪس-ريز]] ۽ گاما شعاع شامل آهن. ٻين قسمن جي لهرن ۾ ڪشش ثقل لهرون، جيڪيون [[خلا-وقت تسلسل]] (<small>space-time</small>) ۾ خلل آهن ۽ [[نسبت جو نظريو|عام نسبتن جي نظريي]] (<small>general</small> <small>relativity</small>) جي اصولن مطابق پکڙجن ٿيون؛ ان کان علاوه گرمي جي پکيڙ واريون لهرون (<small>heat diffusion waves</small>)؛ پلازما لهرون جيڪي ميڪانياتي تبديلين ۽ برقي مقناطيسي ميدانن کي ملائين ٿيون؛ ري ايڪشن-ڊفيوژن لهرون، جيئن ته ”بيلوسوف-زابوٽنسڪي“ (<small>Belousov</small>–<small>Zhabotinsky</small>) واري عمل ۾؛ ۽ ٻيون ڪيتريون ئي قسمون شامل آهن. . ميڪاني ۽ برقناطيسي (<small>electromagnetic</small>) موجون [[توانائي]]، <ref>{{Harv|Hall|1980| p=8}}</ref> مومينٽم (<small>momentum</small>) ۽ [[اطلاع|معلومات]] جي منتقلي ڪن ٿيون. مائع واري وچولي (<small>medium</small>) ۾ هلندڙ موجن جي صورت ۾، [[مادو|مادي]] جي منتقلي به ٿي سگهي ٿي (ڏسو: اسٽوڪس ڊرفٽ / <small>Stokes drift</small>). رياضيات ۽ [[اليڪٽرانڪس]] ۾ موجن جو مطالعو "سگنلز" طور ڪيو ويندو آهي.<ref>Pragnan Chakravorty, "What Is a Signal? [Lecture Notes]",&nbsp;IEEE ''Signal Processing Magazine'', vol. 35, no. 5, pp. 175–177, Sept. 2018.&nbsp;{{doi|10.1109/MSP.2018.2832195}}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه موجن جا "لفافا" (<small>envelopes</small>) هوندا آهن جيڪي بلڪل به حرڪت نٿا ڪن، جيئن ته "هائيڊرولڪ جمپ" ۽ "ساڪت موجون" (<small>standing waves</small>) - جيڪيون موسيقيءَ لاءِ بنيادي حيثيت رکن ٿيون.[[File:Santos E et al Neuroimage 2014 .gif|thumb|دماغي ڪارٽيڪس تي حياتياتي لهرن جي پکڙجڻ جو مثال، ڊيپولرائيزيشن کي پکيڙڻ جو هڪ مثال<ref>{{Cite journal|last1=Santos|first1=Edgar|last2=Schöll|first2=Michael|last3=Sánchez-Porras|first3=Renán|last4=Dahlem|first4=Markus A.|last5=Silos|first5=Humberto|last6=Unterberg|first6=Andreas|last7=Dickhaus|first7=Hartmut|last8=Sakowitz|first8=Oliver W.|date=2014-10-01|title=Radial, spiral and reverberating waves of spreading depolarization occur in the gyrencephalic brain|journal=NeuroImage|volume=99|pages=244–255|doi=10.1016/j.neuroimage.2014.05.021|issn=1095-9572|pmid=24852458|s2cid=1347927}}</ref>]] هڪ طبعي لهر (<small>physical wave</small>) جو ميدان تقريبن هميشه [[وٿي|خلا]] جي ڪجهه محدود علائقي تائين محدود هوندو آهي، جنهن کي ان جو ڊومين سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[زلزلو|زلزلي]] مان پيدا ٿيندڙ زلزلي جون لهرون صرف [[ڌرتي|ڌرتيءَ]] جي اندروني ۽ مٿاڇري ۾ اهم آهن، تنهن ڪري انهن کي ان کان ٻاهر نظرانداز ڪري سگهجي ٿو. بهرحال، لامحدود ڊومين سان لهرون، جيڪي پوري خلا تي پکڙيل آهن، عام طور تي رياضيات (<small>Mathematics</small>) ۾ پڙهايون وينديون آهن، ۽ محدود ڊومين ۾ جسماني لهرن کي سمجهڻ لاءِ تمام قيمتي اوزار آهن. هڪ مستوي (<small>plane</small>) جي لهر هڪ اهم رياضياتي مثالي لهر آهي جتي خلل ڪنهن به (لامحدود) مستوي سان گڏ، عام طور تي سفر جي هڪ مخصوص رخ تائين، هڪجهڙائي رکي ٿو. رياضياتي طور تي، سڀ کان سادي لهر هڪ سائنوسائيڊل مستوي جي لهر آهي جنهن ۾ ڪنهن به نقطي تي فيلڊ هڪ فريڪوئنسي تي سادي هارمونڪ حرڪت جو تجربو ڪري ٿو. لڪير واري ميڊيا ۾، پيچيده لهرن کي عام طور تي ڪيترن ئي سائنوسائيڊل مستوين جي لهرن جي مجموعن جي طور تي ختم ڪري سگهجي ٿو جن ۾ مختلف طرفن جي ڦهلائو (<small>propagation</small>) ۽/يا مختلف [[فريڪوئنسي|تعدد]] هوندا آهن. هڪ مستوي جي لهر کي ٽرانسورس لهر جي طور تي درجه بندي ڪيو ويندو آهي جيڪڏهن هر نقطي تي فيلڊ خلل کي ڦهلائو جي رخ (توانائي جي منتقلي جي رخ پڻ) جي عمودي ویڪٽر طرفان بيان ڪيو ويو آهي؛ يا طول واري لهر (<small>longitudinal wave</small>) جيڪڏهن اهي ويڪٽر ڦهلائو (<small>vector</small> <small>propagation</small>) جي رخ سان ترتيب ڏنل آهن. ميڪاني لهرن ۾ ٽرانسورس ۽ طول واري لهرون ٻئي شامل آهن؛ ٻئي طرف، برقناطيسي مستوي جون لهرون سختي سان ٽرانسورس آهن جڏهن ته سيال (جهڙوڪ هوا) ۾ آواز جون لهرون صرف طول واري ٿي سگهن ٿيون. ڦهلائو جي رخ جي نسبت هڪ اوسيليٽنگ فيلڊ جي طبعي رخ کي موج جي پولرائيزيشن پڻ چيو ويندو آهي، جيڪو هڪ اهم خاصيت ٿي سگهي ٿو. ==Special waves== {{unreferenced section|date=July 2026}} ===Sine waves=== {{excerpt|Sine wave}} ===Plane waves=== {{Main|Plane wave}}A [[plane wave]] is a kind of wave whose value varies only in one spatial direction. That is, its value is constant on a plane that is perpendicular to that direction. Plane waves can be specified by a vector of unit length <math>\hat{\mathbf{n}}</math> indicating the direction that the wave varies in, and a wave profile describing how the wave varies as a function of the displacement along that direction (<math>\hat \mathbf{n} \cdot \mathbf{x}</math>) and time (<math>t</math>). Since the wave profile only depends on the position <math>\mathbf{x}</math> in the combination <math>\hat{\mathbf{n}} \cdot \mathbf{x}</math>, any displacement in directions perpendicular to <math>\hat n</math> cannot affect the value of the field. Plane waves are often used to model [[electromagnetic waves]] far from a source. For electromagnetic plane waves, the electric and magnetic fields themselves are transverse to the direction of propagation, and also perpendicular to each other. ===Standing waves=== {{Main|Standing wave|Acoustic resonance|Helmholtz resonance|Organ pipe}}[[File:Standing wave.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|300px|Standing wave. The red dots represent the wave [[Node (physics)|nodes]].]]A standing wave, also known as a ''stationary wave'', is a wave whose [[Envelope (waves)|envelope]] remains in a constant position. This phenomenon arises as a result of [[Interference (wave propagation)|interference]] between two waves traveling in opposite directions. The ''sum'' of two counter-propagating waves (of equal amplitude and frequency) creates a ''standing wave''. Standing waves commonly arise when a boundary blocks further propagation of the wave, thus causing wave reflection, and therefore introducing a counter-propagating wave. For example, when a [[violin]] string is displaced, transverse waves propagate out to where the string is held in place at the [[Bridge (instrument)|bridge]] and the [[Nut (string instrument)|nut]], where the waves are reflected back. At the bridge and nut, the two opposed waves are in [[antiphase]] and cancel each other, producing a [[node (physics)|node]]. Halfway between two nodes there is an [[antinode]], where the two counter-propagating waves ''enhance'' each other maximally. There is no net [[Energy transfer|propagation of energy]] over time.<gallery> Image:Standing waves on a string.gif|One-dimensional standing waves; the [[fundamental frequency|fundamental]] mode and the first 5 [[overtone]]s Image:Drum vibration mode01.gif|A two-dimensional [[Vibrations of a circular drum|standing wave on a disk]]; this is the fundamental mode. Image:Drum vibration mode21.gif|A [[Vibrations of a circular drum|standing wave on a disk]] with two nodal lines crossing at the center; this is an overtone.</gallery> ===Solitary waves=== {{Main|Soliton}}[[File:Soliton hydro.jpg|thumb|[[Solitary wave (water waves)|Solitary wave]] in a laboratory [[wave channel]]]]A '''soliton''' or '''solitary wave''' is a self-reinforcing [[wave packet]] that maintains its shape while it propagates at a constant velocity. Solitons are caused by a cancellation of [[nonlinearity|nonlinear]] and [[dispersion relation|dispersive effects]] in the medium. (Dispersive effects are a property of certain systems where the speed of a wave depends on its frequency.) Solitons are the solutions of a widespread class of weakly nonlinear dispersive [[partial differential equation]]s describing physical systems. == Physical properties == === Propagation=== Wave propagation is any of the ways in which waves travel. With respect to the direction of the [[oscillation]] relative to the propagation direction, we can distinguish between [[longitudinal wave]] and [[transverse wave]]s. [[Electromagnetic wave]]s propagate in [[vacuum]] as well as in material media. Propagation of other wave types such as sound may occur only in a [[transmission medium]]. ====Reflection of plane waves in a half-space==== {{further|Reflection coefficient}}{{unreferenced section|date=July 2026}}The propagation and reflection of plane waves—e.g. Pressure waves ([[P wave]]) or [[S-wave|Shear waves (SH or SV-waves)]] are phenomena that were first characterized within the field of classical [[seismology]], and are now considered fundamental concepts in modern [[seismic tomography]]. The analytical solution to this problem exists and is well known. The frequency domain solution can be obtained by first finding the [[Helmholtz decomposition]] of the displacement field, which is then substituted into the [[wave equation]]. From here, the [[Wave equation#Plane-wave eigenmodes|plane wave eigenmodes]] can be calculated.{{citation needed|date=May 2023}}{{clarify|Unintelligible to the ordinary reader|date=May 2023}} ==== SV wave propagation ==== [[File:SV wave propagation.gif|thumb|upright=1.4|The propagation of SV-wave in a homogeneous half-space (the horizontal displacement field)]] [[File:SV wave propagation y.gif|thumb|upright=1.4|The propagation of SV-wave in a homogeneous half-space (The vertical displacement field){{clarify|date=May 2023}}]] The analytical solution of SV-wave in a half-space indicates that the plane SV wave reflects back to the domain as a P and SV waves, leaving out special cases. The angle of the reflected SV wave is identical to the incidence wave, while the angle of the reflected P wave is greater than the SV wave. For the same wave frequency, the SV wavelength is smaller than the P wavelength. This fact has been depicted in this animated picture.<ref>The animations are taken from {{cite web | url = https://sites.google.com/a/utexas.edu/babakpoursartip/research | title = Topographic amplification of seismic waves | last = Poursartip | first = Babak | year = 2015 | department = UT Austin | access-date = 2023-02-24 | archive-date = 2017-01-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170109184014/https://sites.google.com/a/utexas.edu/babakpoursartip/research | url-status = dead }}</ref> ====P wave propagation==== {{unreferenced section|date=July 2026}} Similar to the SV wave, the P incidence, in general, reflects as the P and SV wave. There are some special cases where the regime is different.{{clarify|unintelligible to the ordinary reader|date=May 2023}} ===Wave velocity=== {{further|Phase velocity|Group velocity|Signal velocity}}{{unreferenced section|date=July 2026}} [[Image:Seismic wave prop mine.gif|thumb|upright=1.4|[[Seismic wave]] propagation in 2D modelled using [[FDTD]] method in the presence of a landmine]]Wave velocity is a general concept, of various kinds of wave velocities, for a wave's [[phase (waves)|phase]] and [[speed]] concerning energy (and information) propagation. The [[phase velocity]] is given as: <math display="block">v_\text{p} = \frac{\omega}{k},</math> where: * {{math|''v''<sub>p</sub>}} is the phase velocity (with SI unit m/s), * {{mvar|ω}} is the [[angular frequency]] (with SI unit rad/s), * {{mvar|k}} is the [[wavenumber]] (with SI unit rad/m). The phase speed gives you the speed at which a point of constant [[phase (waves)|phase]] of the wave will travel for a discrete frequency. The angular frequency {{mvar|ω}} cannot be chosen independently from the wavenumber {{mvar|k}}, but both are related through the [[dispersion relation]]ship: <math display="block">\omega = \Omega(k).</math> In the special case {{math|1=Ω(''k'') = ''ck''}}, with {{mvar|c}} a constant, the waves are called non-dispersive, since all frequencies travel at the same phase speed {{mvar|c}}. For instance [[electromagnetic wave]]s in [[vacuum]] are non-dispersive. In case of other forms of the dispersion relation, we have dispersive waves. The dispersion relationship depends on the medium through which the waves propagate and on the type of waves (for instance electromagnetic, [[sound wave|sound]] or [[ocean surface wave|water]] waves). The speed at which a resultant [[wave packet]] from a narrow range of frequencies will travel is called the [[group velocity]] and is determined from the [[gradient]] of the [[dispersion relation]]: <math display="block">v_\text{g} = \frac{\partial \omega}{\partial k}</math> In almost all cases, a wave is mainly a movement of energy through a medium. Most often, the group velocity is the velocity at which the energy moves through this medium.[[File:Light dispersion of a mercury-vapor lamp with a flint glass prism IPNr°0125.jpg|thumb|right|upright|Light beam exhibiting reflection, refraction, transmission and dispersion when encountering a prism]]Waves exhibit common behaviors under a number of standard situations, for example: ===Transmission and media=== {{Main|Rectilinear propagation|Transmittance|Transmission medium}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Waves normally move in a straight line (that is, rectilinearly) through a ''[[transmission medium]]''. Such media can be classified into one or more of the following categories: *A ''bounded medium'' if it is finite in extent, otherwise an ''unbounded medium'' *A ''linear medium'' if the amplitudes of different waves at any particular point in the medium can be added *A ''uniform medium'' or ''homogeneous medium'' if its physical properties are unchanged at different locations in space *An ''anisotropic medium'' if one or more of its physical properties differ in one or more directions *An ''isotropic medium'' if its physical properties are the ''same'' in all directions ===Absorption=== {{Main|Absorption (acoustics)|Absorption (electromagnetic radiation)}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Waves are usually defined in media which allow most or all of a wave's energy to propagate without [[Insertion loss|loss]]. However materials may be characterized as "lossy" if they remove energy from a wave, usually converting it into heat. This is termed "absorption." A material which absorbs a wave's energy, either in transmission or reflection, is characterized by a [[refractive index]] which is [[Complex number|complex]]. The amount of absorption will generally depend on the frequency (wavelength) of the wave, which, for instance, explains why objects may appear colored. ===Reflection=== {{Main|Reflection (physics)}} {{unreferenced section|date=July 2026}} When a wave strikes a reflective surface, it changes direction, such that the angle made by the [[incident ray|incident wave]] and line [[perpendicular|normal]] to the surface equals the angle made by the reflected wave and the same normal line. ===Refraction=== {{Main|Refraction}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[File:Wave refraction.gif|thumb|right|200 px|Sinusoidal traveling plane wave entering a region of lower wave velocity at an angle, illustrating the decrease in wavelength and change of direction (refraction) that results]] Refraction is the phenomenon of a wave changing its speed. Mathematically, this means that the size of the [[phase velocity]] changes. Typically, refraction occurs when a wave passes from one [[Transmission medium|medium]] into another. The amount by which a wave is refracted by a material is given by the [[refractive index]] of the material. The directions of incidence and refraction are related to the refractive indices of the two materials by [[Snell's law]]. ===Diffraction=== {{Main|Diffraction}} {{unreferenced section|date=July 2026}} A wave exhibits diffraction when it encounters an obstacle that bends the wave or when it spreads after emerging from an opening. Diffraction effects are more pronounced when the size of the obstacle or opening is comparable to the wavelength of the wave. ===Interference=== {{Main|Wave interference}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[Image:Two sources interference.gif|right|frame|Identical waves from two sources undergoing [[Interference (wave propagation)|interference]]. Observed at the bottom one sees 5 positions where the waves add in phase, but in between which they are out of phase and cancel.]] When waves in a linear medium (the usual case) cross each other in a region of space, they do not actually interact with each other, but continue on as if the other one were not present. However at any point ''in'' that region the ''field quantities'' describing those waves add according to the [[superposition principle]]. If the waves are of the same frequency in a fixed [[phase (waves)|phase]] relationship, then there will generally be positions at which the two waves are ''in phase'' and their amplitudes ''add'', and other positions where they are ''out of phase'' and their amplitudes (partially or fully) ''cancel''. This is called an [[Interference (wave propagation)|interference pattern]]. ===Polarization=== {{Main|Polarization (waves)}} {{unreferenced section|date=July 2026}}[[File:Circular.Polarization.Circularly.Polarized.Light Circular.Polarizer Creating.Left.Handed.Helix.View.svg|class=skin-invert-image|thumb|left]] The phenomenon of polarization arises when wave motion can occur simultaneously in two [[orthogonal]] directions. [[Transverse wave]]s can be polarized, for instance. When polarization is used as a descriptor without qualification, it usually refers to the special, simple case of [[linear polarization]]. A transverse wave is linearly polarized if it oscillates in only one direction or plane. In the case of linear polarization, it is often useful to add the relative orientation of that plane, perpendicular to the direction of travel, in which the oscillation occurs, such as "horizontal" for instance, if the plane of polarization is parallel to the ground. [[Electromagnetic waves]] propagating in free space, for instance, are transverse; they can be polarized by the use of a [[polarizer|polarizing filter]]. Longitudinal waves, such as sound waves, do not exhibit polarization. For these waves there is only one direction of oscillation, that is, along the direction of travel. === Dispersion === [[File:Light dispersion conceptual waves.gif|thumb|right|270 px|Schematic of light being dispersed by a prism. Click to see animation.]] {{Main|Dispersion relation|Dispersion (optics)|Dispersion (water waves)}} Dispersion is the frequency dependence of the [[refractive index]], a consequence of the atomic nature of materials.<ref name=hecht>{{Cite book |last=Hecht |first=Eugene |title=Optics |date=1998 |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0-201-83887-9 |edition=3 |location=Reading, Mass. Harlow}}</ref>{{rp|p=67}} A wave undergoes dispersion when either the [[phase velocity]] or the [[group velocity]] depends on the wave frequency. Dispersion is seen by letting white light pass through a [[prism (optics)|prism]], the result of which is to produce the spectrum of colors of the rainbow. [[Isaac Newton]] was the first to recognize that this meant that white light was a mixture of light of different colors.<ref name=hecht/>{{rp|p=190}} === Doppler effect === {{main|Doppler effect}} The Doppler effect or Doppler shift is the change in [[frequency]] of a wave in relation to an observer who is moving relative to the wave source.<ref name="Giordano">{{cite book | last1 = Giordano | first1 = Nicholas | title = College Physics: Reasoning and Relationships | publisher = Cengage Learning | date = 2009 | pages = 421–424 | url = https://books.google.com/books?id=BwistUlpZ7cC&pg=PA424 | isbn = 978-0534424718 }}</ref> It is named after the [[Austria]]n physicist [[Christian Doppler]], who described the phenomenon in 1842. == Mechanical waves == {{Main|Mechanical wave}} A mechanical wave is an oscillation of [[matter]], and therefore transfers energy through a [[transmission medium|medium]].<ref>Giancoli, D. C. (2009) Physics for scientists & engineers with modern physics (4th ed.). Upper Saddle River, N.J.: Pearson Prentice Hall.</ref> While waves can move over long distances, the movement of the medium of transmission—the material—is limited. Therefore, the oscillating material does not move far from its initial position. Mechanical waves can be produced only in media which possess [[Elasticity (physics)|elasticity]] and [[inertia]]. There are three types of mechanical waves: [[transverse wave]]s, [[longitudinal wave]]s, and [[surface wave]]s. ===Waves on strings=== {{Main|String vibration}} {{unreferenced section|date=July 2026}} The transverse vibration of a string is a function of tension and inertia, and is constrained by the length of the string as the ends are fixed. This constraint limits the steady state modes that are possible, and thereby the frequencies. The speed of a transverse wave traveling along a [[vibrating string]] ({{mvar|v}}) is directly proportional to the square root of the [[Tension (mechanics)|tension]] of the string ({{mvar|T}}) over the [[linear mass density]] ({{mvar|μ}}): <math display="block"> v = \sqrt{\frac{T}{\mu}}, </math> where the linear density {{mvar|μ}} is the mass per unit length of the string. ===Acoustic waves=== {{Main|Acoustic wave}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Acoustic or [[sound]] waves are compression waves that propagate through gases, liquids, solids and plasmas. They travel at the speed given by: <math display="block"> v = \sqrt{\frac{B}{\rho_0}}, </math> or the square root of the adiabatic [[bulk modulus]] divided by the ambient density of the medium (see [[speed of sound]]). ===Gravity waves=== {{main|Gravity wave|Water waves}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[File:Shallow water wave.gif|thumb|right|400px]]Gravity waves are waves generated in a fluid medium or at the interface between two media when the force of gravity or buoyancy works to restore equilibrium. Surface waves on water are the most familiar example. *[[ripple tank|Ripples]] on the surface of a pond are actually a combination of transverse and longitudinal waves; therefore, the points on the surface follow orbital paths. *[[Inertial waves]], which occur in rotating fluids and are restored by the [[Coriolis effect]]. *[[Ocean surface wave]]s, which are perturbations that propagate through water. ===Body waves=== {{main|Body wave (seismology)}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Body waves travel through the interior of the medium along paths controlled by the material properties in terms of density and modulus (stiffness). The density and modulus, in turn, vary according to temperature, composition, and material phase. This effect resembles the refraction of light waves. Two types of particle motion result in two types of body waves: Primary and Secondary waves. === Seismic waves === {{Main|Seismic wave}} Seismic waves are waves of energy that travel through the Earth's layers, and are a result of earthquakes, volcanic eruptions, magma movement, large landslides and large man-made explosions that give out low-frequency acoustic energy. They include body waves—the primary ([[P wave]]s) and secondary waves ([[S wave]]s)—and surface waves, such as [[Rayleigh waves]], [[Love waves]], and [[Stoneley wave]]s.<ref>{{Cite web |title=seismic wave |url=https://www.britannica.com/science/seismic-wave |website=Britannica}}</ref> === Shock waves === [[File:Transonico-en.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|300 px|Formation of a shock wave by a plane]] {{Main|Shock wave}} A shock wave is a type of propagating disturbance. When a wave moves faster than the local [[speed of sound]] in a [[fluid]], it is a shock wave. Like an ordinary wave, a shock wave carries energy and can propagate through a medium; however, it is characterized by an abrupt, nearly discontinuous change in [[pressure]], [[temperature]] and [[density]] of the medium.<ref>{{citation | last = Anderson | first = John D. Jr. | title = Fundamentals of Aerodynamics | orig-year = 1984 | edition = 3rd | publisher = [[McGraw-Hill|McGraw-Hill Science/Engineering/Math]] |date=January 2001 | isbn = 978-0-07-237335-6 }}</ref> {{See also|Sonic boom|Cherenkov radiation}} ===Shear waves=== {{main|Shear wave}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Shear waves are body waves due to shear rigidity and inertia. They can only be transmitted through solids and to a lesser extent through liquids with a sufficiently high viscosity. === Gravitational waves === {{Main|Gravitational wave}} [[File:GravitationalWave CrossPolarization.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|Animation showing the effect of a cross-polarized gravitational wave on a ring of [[test particles]]]] [[gravitational radiation|Gravitational waves]] also travel through space. The first observation of gravitational waves was announced on 11 February 2016.<ref>{{cite web|title=Gravitational waves detected for 1st time, 'opens a brand new window on the universe'|url=http://www.cbc.ca/news/technology/ligo-gravitational-wave-1.3443697|publisher=Canadian Broadcasting Corporation|date=11 February 2016}}</ref> Gravitational waves are disturbances in the curvature of [[spacetime]], predicted by Einstein's theory of [[general relativity]]. === Other === * Waves of [[Traffic wave|traffic]], that is, propagation of different densities of motor vehicles, and so forth, which can be modeled as kinematic waves<ref name=Lighthill>{{cite journal |author1 = M.J. Lighthill | author1-link=James Lighthill |author2 = G.B. Whitham | author2-link=Gerald B. Whitham |year = 1955 |title = On kinematic waves. II. A theory of traffic flow on long crowded roads |journal = Proceedings of the Royal Society of London. Series A |volume = 229 | issue=1178 |pages = 281–345 |bibcode = 1955RSPSA.229..281L |doi = 10.1098/rspa.1955.0088 | s2cid=18301080 }}</ref><ref>{{cite journal |doi = 10.1287/opre.4.1.42 |author = P.I. Richards |year = 1956 |title = Shockwaves on the highway |journal = Operations Research |volume = 4 |issue = 1 |pages = 42–51 }}</ref> * [[metachronal rhythm|Metachronal wave]] refers to the appearance of a traveling wave produced by coordinated sequential actions. ==Electromagnetic waves== {{Main|Electromagnetic wave}} {{Further|Electromagnetic spectrum}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[File:Onde electromagnétique.png|class=skin-invert-image|thumb|right|300 px]] An electromagnetic wave consists of two waves that are oscillations of the [[electric field|electric]] and [[magnetic field|magnetic]] fields. An electromagnetic wave travels in a direction that is at right angles to the oscillation direction of both fields. In the 19th century, [[James Clerk Maxwell]] showed that, in [[vacuum]], the electric and magnetic fields satisfy the [[wave equation]] both with speed equal to that of the [[speed of light]]. From this emerged the idea that [[visible light|light]] is an electromagnetic wave. The unification of light and electromagnetic waves was experimentally confirmed by [[Heinrich Hertz|Hertz]] in the end of the 1880s. Electromagnetic waves can have different frequencies (and thus wavelengths), and are classified accordingly in wavebands, such as [[radio waves]], [[microwaves]], [[infrared]], [[visible light]], [[ultraviolet]], [[X-rays]], and [[gamma ray]]s. The range of frequencies in each of these bands is continuous, and the limits of each band are mostly arbitrary, with the exception of visible light, which must be visible to the normal human eye. == Quantum mechanical waves == {{Main|Schrödinger equation}} {{See also|Wave function}} ===Schrödinger equation=== {{unreferenced section|date=July 2026}} The [[Schrödinger equation]] describes the wave-like behavior of [[particle]]s in [[quantum mechanics]]. Solutions of this equation are [[wave function]]s which can be used to describe the probability density of a particle. === Dirac equation === The [[Dirac equation]] is a relativistic wave equation detailing electromagnetic interactions. Dirac waves accounted for the fine details of the hydrogen spectrum in a completely rigorous way. The wave equation also implied the existence of a new form of matter, antimatter, previously unsuspected and unobserved and which was experimentally confirmed. In the context of quantum field theory, the Dirac equation is reinterpreted to describe quantum fields corresponding to spin-{{frac|1|2}} particles. [[File:Wave packet (dispersion).gif|class=skin-invert-image|thumb|A propagating wave packet; in general, the ''envelope'' of the wave packet moves at a different speed than the constituent waves.<ref name=Fromhold>{{cite book |title = Quantum Mechanics for Applied Physics and Engineering |author = A.T. Fromhold |chapter = Wave packet solutions |pages = 59 ''ff'' |quote = (p. 61) ...the individual waves move more slowly than the packet and therefore pass back through the packet as it advances |chapter-url = https://books.google.com/books?id=3SOwc6npkIwC&pg=PA59 |isbn = 978-0-486-66741-6 |publisher = Courier Dover Publications |year = 1991 |edition = Reprint of Academic Press 1981 }}</ref>]] === de Broglie waves === {{Main|Wave packet|Matter wave}} [[Louis de Broglie]] postulated that all particles with [[momentum]] have a wavelength <math display="block">\lambda = \frac{h}{p},</math> where {{math|''h''}} is the [[Planck constant]], and {{mvar|p}} is the magnitude of the [[momentum]] of the particle. This hypothesis was at the basis of [[quantum mechanics]]. Nowadays, this wavelength is called the [[de Broglie wavelength|de&nbsp;Broglie wavelength]]. For example, the [[electron]]s in a [[cathode-ray tube|CRT]] display have a de&nbsp;Broglie wavelength of about {{val|e=13|u=m}}. A wave representing such a particle traveling in the {{mvar|k}}-direction is expressed by the wave function as follows: <math display="block">\psi (\mathbf{r}, \, t=0) = A e^{i\mathbf{k \cdot r}} , </math> where the wavelength is determined by the [[wave vector]] {{math|'''k'''}} as: <math display="block"> \lambda = \frac {2 \pi}{k} , </math> and the momentum by: <math display="block"> \mathbf{p} = \hbar \mathbf{k} . </math> However, a wave like this with definite wavelength is not localized in space, and so cannot represent a particle localized in space. To localize a particle, de&nbsp;Broglie proposed a superposition of different wavelengths ranging around a central value in a [[wave packet]],<ref name=Marton>{{cite book |title = Advances in Electronics and Electron Physics |page = 271 |chapter-url = https://books.google.com/books?id=g5q6tZRwUu4C&pg=PA271 |isbn = 978-0-12-014653-6 |year = 1980 |publisher = Academic Press |volume = 53 |editor1=L. Marton |editor2=Claire Marton |author = Ming Chiang Li |chapter = Electron Interference }}</ref> a waveform often used in [[quantum mechanics]] to describe the [[wave function]] of a particle. In a wave packet, the wavelength of the particle is not precise, and the local wavelength deviates on either side of the main wavelength value. In representing the wave function of a localized particle, the [[wave packet]] is often taken to have a [[Gaussian function|Gaussian shape]] and is called a ''Gaussian wave packet''.<ref name=wavepacket>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=7qCMUfwoQcAC&pg=PA60 |title = Quantum Mechanics |author1=Walter Greiner |author2=D. Allan Bromley |page = 60 |isbn = 978-3-540-67458-0 |edition = 2 |year = 2007 |publisher = Springer }}</ref><ref>{{cite book |title = Electronic basis of the strength of materials |author = John Joseph Gilman |url = https://books.google.com/books?id=YWd7zHU0U7UC&pg=PA57 |page = 57 |year = 2003 |isbn = 978-0-521-62005-5 |publisher = Cambridge University Press }}</ref><ref>{{cite book |title = Principles of quantum mechanics |author = Donald D. Fitts |url = https://books.google.com/books?id=8t4DiXKIvRgC&pg=PA17 |page = 17 |isbn = 978-0-521-65841-6 |publisher = Cambridge University Press |year = 1999 }}</ref> Gaussian wave packets also are used to analyze water waves.<ref name=Mei>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=WHMNEL-9lqkC&pg=PA47 | page = 47 |author = Chiang C. Mei |author-link=Chiang C. Mei |title = The applied dynamics of ocean surface waves |isbn = 978-9971-5-0789-3 |year = 1989 |edition = 2nd |publisher = World Scientific }}</ref> For example, a Gaussian wavefunction {{math|''ψ''}} might take the form:<ref name="Bromley">{{cite book |last1=Greiner |first1=Walter |url=https://books.google.com/books?id=7qCMUfwoQcAC&pg=PA60 |title=Quantum Mechanics |last2=Bromley |first2=D. Allan |publisher=Springer |year=2007 |isbn=978-3-540-67458-0 |edition=2nd |page=60}}</ref> <math display="block"> \psi(x,\, t{=}0) = A \exp \left( -\frac{x^2}{2\sigma^2} + i k_0 x \right) , </math> at some initial time {{math|1=''t'' = 0}}, where the central wavelength is related to the central wave vector {{math|''k''<sub>0</sub>}} as {{math|1=''λ''<sub>0</sub> = 2''π'' / ''k''<sub>0</sub>}}. It is well known from the theory of [[Fourier analysis]],<ref name=Brandt> {{cite book |page = 23 |url = https://books.google.com/books?id=VM4GFlzHg34C&pg=PA23 |title = The picture book of quantum mechanics |author1=Siegmund Brandt |author2=Hans Dieter Dahmen |isbn = 978-0-387-95141-6 |year = 2001 |edition = 3rd |publisher = Springer }} </ref> or from the [[Heisenberg uncertainty principle]] (in the case of quantum mechanics) that a narrow range of wavelengths is necessary to produce a localized wave packet, and the more localized the envelope, the larger the spread in required wavelengths. The [[Fourier transform]] of a Gaussian is itself a Gaussian.<ref name=Gaussian> {{cite book |title = Modern mathematical methods for physicists and engineers |author = Cyrus D. Cantrell |page = [https://archive.org/details/modernmathematic0000cant/page/677 677] |url = https://archive.org/details/modernmathematic0000cant |url-access = registration |isbn = 978-0-521-59827-9 |publisher = Cambridge University Press |year = 2000 }} </ref> Given the Gaussian: <math display="block">f(x) = e^{-x^2 / \left(2\sigma^2\right)} , </math> the Fourier transform is: <math display="block">\tilde{ f}\!(k) = \sigma e^{-\sigma^2 k^2 / 2} . </math> The Gaussian in space therefore is made up of waves: <math display="block">f(x) = \frac{1}{\sqrt{2 \pi}} \int_{-\infty}^{\infty} \tilde{f}\!(k) \, e^{ikx} \ dk ; </math> that is, a number of waves of wavelengths {{mvar|λ}} such that {{math|1=''kλ'' = 2''π''}}. The parameter {{mvar|σ}} decides the spatial spread of the Gaussian along the {{mvar|x}}-axis, while the Fourier transform shows a spread in [[wave vector]] {{math|'''k'''}} determined by {{math|1/''σ''}}. That is, the smaller the extent in space, the larger the extent in {{mvar|k}}, and hence in {{math|1=''λ'' = 2''π''/''k''}}. ==پڻ ڏسو== * [[Index of wave articles]] [[طبيعيات|فزڪس]] ۾، لهر يا ڦڙڪو [[توانائي]] جو هڪ روپ آهي. هڪ لهر توانائي کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪري ٿي. ڦڙڪو هڪ [[سنڌي ٻولي]] جو لفظ آهي. ڦڙڪو جو مطلب آهي لهر، پر اها [[واء]] جي لهر آهي. [[فائل:Light_dispersion_conceptual_waves.gif|thumb|400x400 عڪسلون]] [[فائل:Shallow_water_wave.gif|ساڄو|thumb|400x400 عڪسلون|پاڻي جي لهر يا موج]] === Waves in general === {{columns-list| * [[Mechanical wave]], in media transmission * [[Wave equation]], general * [[Wave interference]], a phenomenon in which two waves superpose to form a resultant wave * [[Wave Motion (journal)|''Wave Motion'' (journal)]], a scientific journal * [[Wavefront]], an advancing surface of wave propagation }} ==== Parameters ==== {{columns-list| * [[Frequency]] * [[Phase (waves)]], offset or angle of a sinusoidal wave function at its origin * [[Standing wave ratio]], in telecommunications * [[Wavelength]] * [[Wavenumber]] }} ==== Waveforms ==== {{columns-list| * [[Creeping wave]], a wave diffracted around a sphere * [[Evanescent field]] * [[Longitudinal wave]] * [[Periodic travelling wave]] * [[Sine wave]] * [[Square wave (waveform)|Square wave]] * [[Standing wave]] * [[Transverse wave]] }} === Electromagnetic waves === {{columns-list| * [[Dyakonov surface wave]] * [[Dyakonov–Voigt wave]] * [[Earth–ionosphere waveguide]], in radio transmission * [[Electromagnetic radiation]] * [[Electromagnetic wave equation]], describes electromagnetic wave propagation * [[Microwave]], a form of electromagnetic radiation }} === In fluids === {{cols}} * [[Airy wave theory]], in fluid dynamics * [[Capillary wave]], in fluid dynamics * [[Cnoidal wave]], in fluid dynamics * [[Edge wave]], a surface gravity wave fixed by refraction against a rigid boundary * [[Faraday wave]], a type of wave in liquids * [[Gravity wave]], in fluid dynamics * [[Internal wave]], a wave within a fluid medium * [[Shock wave]], in aerodynamics * Sound wave, a wave of [[sound]] through a medium such as air or water * Tidal wave, a scientifically incorrect name for a [[tsunami]] * [[Tollmien–Schlichting wave]], in fluid dynamics * [[Wind wave]] {{colend}} === In quantum mechanics === {{columns-list| * [[Bloch's theorem]] * [[Matter wave]] * [[Pilot wave theory]], in Bohmian mechanics * [[Wave function]] * [[Wave packet]] * [[Wave–particle duality]] }} === In relativity === {{columns-list| * [[Gravitational wave]], in relativity theory * [[Relativistic wave equations]], wave equations that consider special relativity * [[pp-wave spacetime]], a set of exact solutions to Einstein's field equation }} === Other specific types of waves === {{cols}} * [[Alfvén wave]], in plasma physics * [[Atmospheric wave]], a periodic disturbance in the fields of atmospheric variables * [[Fir wave]], a forest configuration * [[Lamb waves]], in solid materials * [[Rayleigh wave]], surface acoustic waves that travel on solids * [[Spin wave]], in magnetism * [[Spin density wave]], in solid materials * [[Trojan wave packet]], in particle science * [[Waves in plasmas]], in plasma physics {{colend}} === Related topics === {{cols}} * [[Absorption (electromagnetic radiation)]] * [[Antenna (radio)]] * [[Beat (acoustics)]] * [[Branched flow]] * [[Cymatics]] * [[Diffraction]] * [[Dispersion (water waves)]] * [[Doppler effect]] * [[Envelope detector]] * [[Fourier transform]] for computing periodicity in evenly spaced data * [[Group velocity]] * [[Harmonic]] * [[Huygens–Fresnel principle]] * [[Index of wave articles]] * [[Inertial wave]] * [[Least-squares spectral analysis]] for computing periodicity in unevenly spaced data * [[List of waves named after people]] * [[Phase velocity]] * [[Photon]] * [[Polarization (physics)]] * [[Propagation constant]] * [[Radio propagation]] * [[Ray (optics)]] * [[Reaction–diffusion system]] * [[Reflection (physics)]] * [[Refraction]] * [[Resonance]] * [[Ripple tank]] * [[Rogue wave]] * [[Scattering]] * [[Shallow water equations]] * [[John N. Shive#Shive wave machine|Shive wave machine]] * [[Sound]] * [[Standing wave]] * [[Transmission medium]] * [[Velocity factor]] * [[Wave equation]] * [[Wave power]] * [[Wave turbulence]] * [[Wind wave]] * [[Wind wave#Formation]] {{colend}} ==نوٽ== ==ذريعا== {{refbegin}} * {{cite book |last1 = Fleisch |first1 = D. |last2 = Kinnaman |first2 = L. |year = 2015 |title = A student's guide to waves |location = Cambridge|publisher = Cambridge University Press |isbn = 978-1107643260 |bibcode = 2015sgw..book.....F }} * {{cite book|last1=Campbell|first1=Murray|title=The musician's guide to acoustics|year=2001|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0198165057|edition=Repr.|last2=Greated |first2=Clive}} * {{cite book |first = A.P. |last = French |title = Vibrations and Waves (M.I.T. Introductory physics series) |publisher = Nelson Thornes |year = 1971 |isbn = 978-0-393-09936-2 |oclc = 163810889 }} * {{cite book |last = Hall |first = D.E. |year = 1980 |title = Musical Acoustics: An Introduction |location = Belmont, CA |publisher = Wadsworth Publishing Company |isbn = 978-0-534-00758-4 }}. * {{cite book|last=Hunt|first=Frederick Vinton |title=Origins in acoustics.|year=1978|publisher=Published for the Acoustical Society of America through the American Institute of Physics|location=Woodbury, NY|isbn=978-0300022209}} * {{cite book |last1 = Ostrovsky |first1 = L.A. |last2 = Potapov |first2 = A.S. |year = 1999 |title = Modulated Waves, Theory and Applications |location = Baltimore |publisher = The Johns Hopkins University Press |isbn = 978-0-8018-5870-3 }}. * {{Cite book | publisher = Academic Press | isbn = 9780123846532 | last1 = Griffiths | first1 = G. | first2 = W.E. | last2 = Schiesser | title = Traveling Wave Analysis of Partial Differential Equations: Numerical and Analytical Methods with Matlab and Maple | year = 2010 }} * Crawford jr., Frank S. (1968). ''Waves (Berkeley Physics Course, Vol. 3)'', McGraw-Hill, {{ISBN|978-0070048607}} [https://archive.org/details/Waves_371 Free online version] * {{cite book |author=A. E. H. Love |author-link=Augustus Edward Hough Love |title=A Treatise on The Mathematical Theory of Elasticity |year=1944 |url=https://archive.org/details/treatiseonmathem0000love|url-access=registration|publisher=[[Dover Publications|Dover]] |location=New York }} * {{cite web |author=E.W. Weisstein |url=http://scienceworld.wolfram.com/physics/WaveVelocity.html |title=Wave velocity |work=[[ScienceWorld]] |access-date=2009-05-30 }} {{refend}} == External links == {{Sister project links| wikt=wave | commons=Wave | b=no | n=no | q=Wave | s=no | v=no | voy=no | species=no | d=no}} * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_51.html The Feynman Lectures on Physics: Waves] * [http://www.scholarpedia.org/article/Linear_and_nonlinear_waves Linear and nonlinear waves] * [https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html Science Aid: Wave properties – Concise guide aimed at teens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904042222/https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html |date=2019-09-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=DovunOxlY1k "AT&T Archives: Similarities of Wave Behavior"] demonstrated by J.N. Shive of Bell Labs (video on [[YouTube]]) {{Velocities of Waves}} {{Patterns in nature}} {{Authority control}} [[Category:Waves| ]] [[Category:Differential equations]] [[Category:Articles containing video clips]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links| wikt=wave | commons=Wave | b=no | n=no | q=Wave | s=no | v=no | voy=no | species=no | d=no}} * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_51.html The Feynman Lectures on Physics: Waves] * [http://www.scholarpedia.org/article/Linear_and_nonlinear_waves Linear and nonlinear waves] * [https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html Science Aid: Wave properties – Concise guide aimed at teens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904042222/https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html |date=2019-09-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=DovunOxlY1k "AT&T Archives: Similarities of Wave Behavior"] demonstrated by J.N. Shive of Bell Labs (video on [[YouTube]]) {{Authority control}} [[زمرو:موجون| ]] [[زمرو:لهرون]] [[زمرو:تفاواتي مساواتون]] [[زمرو:فطرت ۾ شڪليون]] [[زمرو:ارضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:رياضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:سامونڊي سائنس جون اصطلاحون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] nqkf8jmq6l5v89nrv4b9juxexrfeif2 412054 412053 2026-09-14T04:48:33Z Ibne maryam 17680 412054 wikitext text/x-wiki {{Short description|Dynamic disturbance in a medium or field}} {{About|لهر هڪ طبعي مظهر |هٿ هلائڻ لاء ڏسو |Waving|other uses|Wave (disambiguation)|and|Wave motion (disambiguation)}} {{redirect|لهر}} [[File:2006-01-14 Surface waves.jpg|thumb|پاڻيءَ جي مٿاڇري تي لهرون، جيڪي پاڻيءَ ۾ ننڍيون لهرون (<small>ripples</small>) ٺاهين ٿيون]] [[علم رياضيات|رياضيات]] ۽ [[طبعي سائنس]] ۾، '''لهر''' هڪ يا وڌيڪ مقدارن ۾ پکڙجندڙ متحرڪ خلل (يعني توازن واري حالت مان تبديلي) کي چئبو آهي. [[دوري لهرون]] (<small>periodic</small> <small>waves</small>) ڪنهن خاص [[فريڪوئنسي]] تي توازن (يا سڪون) واري قدر جي چوڌاري بار بار حرڪت ڪنديون آهن. جڏهن لهر جي پوري شڪل هڪ طرف حرڪت ڪري ٿي، ته ان کي "هلندڙ لهر" (<small>traveling</small> <small>wave</small>) چيو ويندو آهي؛ ان جي برعڪس، مخالف طرفن ۾ هلندڙ ٻه هڪجهڙي ۽ مٿان چڙهيل (<small>superimposed</small>) دوري لهرون ملي ڪري "ساڪت لهرون" (<small>standing wave</small>) يا "بيهڪ واري لهر" ٺاهينديون آهن. ساڪت لهرن ۾، وائبريشن يا ڏڪڻ جي وسعت (<small>amplitude</small>) ڪجهه هنڌن تي بلڪل گهٽ يا صفر هوندي آهي، جن کي (<small>nulls</small>) چيو ويندو آهي. فزڪس ۾ عام طور تي ٻن قسمن جي لهرن: [[ميڪانيات|ميڪاني]] (<small>mechanical</small>) ۽ [[برقناطيسيت|برقناطيسي]] (<small>electromagnetic</small>) لهرن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي ميڪاني لهر ۾، [[دٻاءُ (فزڪس)|دٻاءُ]] (<small>stress</small>) ۽ ڇڪاءُ (<small>strain</small>) جا ميدان ميڪاني توازن جي چوڌاري حرڪت ڪندا آهن. ميڪاني لهر ڪنهن طبعي وچولي (<small>medium</small>) ۾ مقامي تبديلي يا بگاڙ (<small>strain</small>) هوندي آهي، جيڪا ذرڙي کان ذرڙي تائين پکڙجي ٿي؛ اهو عمل مقامي دٻاءُ پيدا ڪرڻ ذريعي ٿيندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ڀرپاسي وارن ذرڙن ۾ به ڇڪاءُ پيدا ٿيندو آهي. مثال طور، آواز جون لهرون مقامي دٻاءُ ۽ ذرڙن جي حرڪت ۾ تبديليون آهن جيڪي ڪنهن وچولي مان گذرندي اڳتي وڌن ٿيون. ميڪاني لهرن جا ٻيا مثال زلزلي جون لهرون (<small>seismic waves</small>)، [[ڪشش ثقل]] جون لهرون (<small>gravitational waves</small>)، مٿاڇري واريون لهرون ۽ تارن جي ڏڪڻ (<small>string</small> <small>vibrations</small>) آهن. برقناطيسي لهر، جهڙوڪ روشني ۾، [[بجلي|برقي]] ۽ [[مقناطيسي ميدان|مقناطيسي ميدانن]] جي وچ ۾ لاڳاپو (<small>coupling</small>) ميڪسويل جي مساواتن مطابق انهن ميدانن تي مشتمل لهرن جي پکيڙ کي برقرار رکي ٿو. برقي مقناطيسي لهرون [[وٿي|خلا]] (<small>vacuum</small>) ۽ ڪجهه ڊائي اليڪٽرڪ (<small>dielectric</small>) ذريعن مان گذري سگهن ٿيون (انهن موج جي ڊيگهه وارن علائقن ۾ جتي اهي شفاف سمجهيون وڃن ٿيون). برقي مقناطيسي لهرن کي انهن جي فريڪوئنسي يا موج جي ڊيگهه (<small>wavelength</small>) جي بنياد تي مختلف نالن سان سڃاتو وڃي ٿو، جن ۾ ريڊيو لهرون، [[انفرا ريڊ|انفراريڊ شعاع]]، ٽيراهرٽز لهرون، ڏسڻ جوڳي روشني، [[الٽرا وائلٽ|الٽرا وائلٽ شعاع]]، [[ايڪس ري|ايڪس-ريز]] ۽ گاما شعاع شامل آهن. ٻين قسمن جي لهرن ۾ ڪشش ثقل لهرون، جيڪيون [[خلا-وقت تسلسل]] (<small>space-time</small>) ۾ خلل آهن ۽ [[نسبت جو نظريو|عام نسبتن جي نظريي]] (<small>general</small> <small>relativity</small>) جي اصولن مطابق پکڙجن ٿيون؛ ان کان علاوه گرمي جي پکيڙ واريون لهرون (<small>heat diffusion waves</small>)؛ پلازما لهرون جيڪي ميڪانياتي تبديلين ۽ برقي مقناطيسي ميدانن کي ملائين ٿيون؛ ري ايڪشن-ڊفيوژن لهرون، جيئن ته ”بيلوسوف-زابوٽنسڪي“ (<small>Belousov</small>–<small>Zhabotinsky</small>) واري عمل ۾؛ ۽ ٻيون ڪيتريون ئي قسمون شامل آهن. . ميڪاني ۽ برقناطيسي (<small>electromagnetic</small>) موجون [[توانائي]]، <ref>{{Harv|Hall|1980| p=8}}</ref> مومينٽم (<small>momentum</small>) ۽ [[اطلاع|معلومات]] جي منتقلي ڪن ٿيون. مائع واري وچولي (<small>medium</small>) ۾ هلندڙ موجن جي صورت ۾، [[مادو|مادي]] جي منتقلي به ٿي سگهي ٿي (ڏسو: اسٽوڪس ڊرفٽ / <small>Stokes drift</small>). رياضيات ۽ [[اليڪٽرانڪس]] ۾ موجن جو مطالعو "سگنلز" طور ڪيو ويندو آهي.<ref>Pragnan Chakravorty, "What Is a Signal? [Lecture Notes]",&nbsp;IEEE ''Signal Processing Magazine'', vol. 35, no. 5, pp. 175–177, Sept. 2018.&nbsp;{{doi|10.1109/MSP.2018.2832195}}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه موجن جا "لفافا" (<small>envelopes</small>) هوندا آهن جيڪي بلڪل به حرڪت نٿا ڪن، جيئن ته "هائيڊرولڪ جمپ" ۽ "ساڪت موجون" (<small>standing waves</small>) - جيڪيون موسيقيءَ لاءِ بنيادي حيثيت رکن ٿيون.[[File:Santos E et al Neuroimage 2014 .gif|thumb|دماغي ڪارٽيڪس تي حياتياتي لهرن جي پکڙجڻ جو مثال، ڊيپولرائيزيشن کي پکيڙڻ جو هڪ مثال<ref>{{Cite journal|last1=Santos|first1=Edgar|last2=Schöll|first2=Michael|last3=Sánchez-Porras|first3=Renán|last4=Dahlem|first4=Markus A.|last5=Silos|first5=Humberto|last6=Unterberg|first6=Andreas|last7=Dickhaus|first7=Hartmut|last8=Sakowitz|first8=Oliver W.|date=2014-10-01|title=Radial, spiral and reverberating waves of spreading depolarization occur in the gyrencephalic brain|journal=NeuroImage|volume=99|pages=244–255|doi=10.1016/j.neuroimage.2014.05.021|issn=1095-9572|pmid=24852458|s2cid=1347927}}</ref>]] هڪ طبعي لهر (<small>physical wave</small>) جو ميدان تقريبن هميشه [[وٿي|خلا]] جي ڪجهه محدود علائقي تائين محدود هوندو آهي، جنهن کي ان جو ڊومين سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[زلزلو|زلزلي]] مان پيدا ٿيندڙ زلزلي جون لهرون صرف [[ڌرتي|ڌرتيءَ]] جي اندروني ۽ مٿاڇري ۾ اهم آهن، تنهن ڪري انهن کي ان کان ٻاهر نظرانداز ڪري سگهجي ٿو. بهرحال، لامحدود ڊومين سان لهرون، جيڪي پوري خلا تي پکڙيل آهن، عام طور تي رياضيات (<small>Mathematics</small>) ۾ پڙهايون وينديون آهن، ۽ محدود ڊومين ۾ جسماني لهرن کي سمجهڻ لاءِ تمام قيمتي اوزار آهن. هڪ مستوي (<small>plane</small>) جي لهر هڪ اهم رياضياتي مثالي لهر آهي جتي خلل ڪنهن به (لامحدود) مستوي سان گڏ، عام طور تي سفر جي هڪ مخصوص رخ تائين، هڪجهڙائي رکي ٿو. رياضياتي طور تي، سڀ کان سادي لهر هڪ سائنوسائيڊل مستوي جي لهر آهي جنهن ۾ ڪنهن به نقطي تي فيلڊ هڪ فريڪوئنسي تي سادي هارمونڪ حرڪت جو تجربو ڪري ٿو. لڪير واري ميڊيا ۾، پيچيده لهرن کي عام طور تي ڪيترن ئي سائنوسائيڊل مستوين جي لهرن جي مجموعن جي طور تي ختم ڪري سگهجي ٿو جن ۾ مختلف طرفن جي ڦهلائو (<small>propagation</small>) ۽/يا مختلف [[فريڪوئنسي|تعدد]] هوندا آهن. هڪ مستوي جي لهر کي ٽرانسورس لهر جي طور تي درجه بندي ڪيو ويندو آهي جيڪڏهن هر نقطي تي فيلڊ خلل کي ڦهلائو جي رخ (توانائي جي منتقلي جي رخ پڻ) جي عمودي ویڪٽر طرفان بيان ڪيو ويو آهي؛ يا طول واري لهر (<small>longitudinal wave</small>) جيڪڏهن اهي ويڪٽر ڦهلائو (<small>vector</small> <small>propagation</small>) جي رخ سان ترتيب ڏنل آهن. ميڪاني لهرن ۾ ٽرانسورس ۽ طول واري لهرون ٻئي شامل آهن؛ ٻئي طرف، برقناطيسي مستوي جون لهرون سختي سان ٽرانسورس آهن جڏهن ته سيال (جهڙوڪ هوا) ۾ آواز جون لهرون صرف طول واري ٿي سگهن ٿيون. ڦهلائو جي رخ جي نسبت هڪ اوسيليٽنگ فيلڊ جي طبعي رخ کي موج جي پولرائيزيشن پڻ چيو ويندو آهي، جيڪو هڪ اهم خاصيت ٿي سگهي ٿو. == Physical properties == === Propagation=== Wave propagation is any of the ways in which waves travel. With respect to the direction of the [[oscillation]] relative to the propagation direction, we can distinguish between [[longitudinal wave]] and [[transverse wave]]s. [[Electromagnetic wave]]s propagate in [[vacuum]] as well as in material media. Propagation of other wave types such as sound may occur only in a [[transmission medium]]. ====Reflection of plane waves in a half-space==== {{further|Reflection coefficient}}{{unreferenced section|date=July 2026}}The propagation and reflection of plane waves—e.g. Pressure waves ([[P wave]]) or [[S-wave|Shear waves (SH or SV-waves)]] are phenomena that were first characterized within the field of classical [[seismology]], and are now considered fundamental concepts in modern [[seismic tomography]]. The analytical solution to this problem exists and is well known. The frequency domain solution can be obtained by first finding the [[Helmholtz decomposition]] of the displacement field, which is then substituted into the [[wave equation]]. From here, the [[Wave equation#Plane-wave eigenmodes|plane wave eigenmodes]] can be calculated.{{citation needed|date=May 2023}}{{clarify|Unintelligible to the ordinary reader|date=May 2023}} ==== SV wave propagation ==== [[File:SV wave propagation.gif|thumb|upright=1.4|The propagation of SV-wave in a homogeneous half-space (the horizontal displacement field)]] [[File:SV wave propagation y.gif|thumb|upright=1.4|The propagation of SV-wave in a homogeneous half-space (The vertical displacement field){{clarify|date=May 2023}}]] The analytical solution of SV-wave in a half-space indicates that the plane SV wave reflects back to the domain as a P and SV waves, leaving out special cases. The angle of the reflected SV wave is identical to the incidence wave, while the angle of the reflected P wave is greater than the SV wave. For the same wave frequency, the SV wavelength is smaller than the P wavelength. This fact has been depicted in this animated picture.<ref>The animations are taken from {{cite web | url = https://sites.google.com/a/utexas.edu/babakpoursartip/research | title = Topographic amplification of seismic waves | last = Poursartip | first = Babak | year = 2015 | department = UT Austin | access-date = 2023-02-24 | archive-date = 2017-01-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170109184014/https://sites.google.com/a/utexas.edu/babakpoursartip/research | url-status = dead }}</ref> ====P wave propagation==== {{unreferenced section|date=July 2026}} Similar to the SV wave, the P incidence, in general, reflects as the P and SV wave. There are some special cases where the regime is different.{{clarify|unintelligible to the ordinary reader|date=May 2023}} ===Wave velocity=== {{further|Phase velocity|Group velocity|Signal velocity}}{{unreferenced section|date=July 2026}} [[Image:Seismic wave prop mine.gif|thumb|upright=1.4|[[Seismic wave]] propagation in 2D modelled using [[FDTD]] method in the presence of a landmine]]Wave velocity is a general concept, of various kinds of wave velocities, for a wave's [[phase (waves)|phase]] and [[speed]] concerning energy (and information) propagation. The [[phase velocity]] is given as: <math display="block">v_\text{p} = \frac{\omega}{k},</math> where: * {{math|''v''<sub>p</sub>}} is the phase velocity (with SI unit m/s), * {{mvar|ω}} is the [[angular frequency]] (with SI unit rad/s), * {{mvar|k}} is the [[wavenumber]] (with SI unit rad/m). The phase speed gives you the speed at which a point of constant [[phase (waves)|phase]] of the wave will travel for a discrete frequency. The angular frequency {{mvar|ω}} cannot be chosen independently from the wavenumber {{mvar|k}}, but both are related through the [[dispersion relation]]ship: <math display="block">\omega = \Omega(k).</math> In the special case {{math|1=Ω(''k'') = ''ck''}}, with {{mvar|c}} a constant, the waves are called non-dispersive, since all frequencies travel at the same phase speed {{mvar|c}}. For instance [[electromagnetic wave]]s in [[vacuum]] are non-dispersive. In case of other forms of the dispersion relation, we have dispersive waves. The dispersion relationship depends on the medium through which the waves propagate and on the type of waves (for instance electromagnetic, [[sound wave|sound]] or [[ocean surface wave|water]] waves). The speed at which a resultant [[wave packet]] from a narrow range of frequencies will travel is called the [[group velocity]] and is determined from the [[gradient]] of the [[dispersion relation]]: <math display="block">v_\text{g} = \frac{\partial \omega}{\partial k}</math> In almost all cases, a wave is mainly a movement of energy through a medium. Most often, the group velocity is the velocity at which the energy moves through this medium.[[File:Light dispersion of a mercury-vapor lamp with a flint glass prism IPNr°0125.jpg|thumb|right|upright|Light beam exhibiting reflection, refraction, transmission and dispersion when encountering a prism]]Waves exhibit common behaviors under a number of standard situations, for example: ===Transmission and media=== {{Main|Rectilinear propagation|Transmittance|Transmission medium}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Waves normally move in a straight line (that is, rectilinearly) through a ''[[transmission medium]]''. Such media can be classified into one or more of the following categories: *A ''bounded medium'' if it is finite in extent, otherwise an ''unbounded medium'' *A ''linear medium'' if the amplitudes of different waves at any particular point in the medium can be added *A ''uniform medium'' or ''homogeneous medium'' if its physical properties are unchanged at different locations in space *An ''anisotropic medium'' if one or more of its physical properties differ in one or more directions *An ''isotropic medium'' if its physical properties are the ''same'' in all directions ===Absorption=== {{Main|Absorption (acoustics)|Absorption (electromagnetic radiation)}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Waves are usually defined in media which allow most or all of a wave's energy to propagate without [[Insertion loss|loss]]. However materials may be characterized as "lossy" if they remove energy from a wave, usually converting it into heat. This is termed "absorption." A material which absorbs a wave's energy, either in transmission or reflection, is characterized by a [[refractive index]] which is [[Complex number|complex]]. The amount of absorption will generally depend on the frequency (wavelength) of the wave, which, for instance, explains why objects may appear colored. ===Reflection=== {{Main|Reflection (physics)}} {{unreferenced section|date=July 2026}} When a wave strikes a reflective surface, it changes direction, such that the angle made by the [[incident ray|incident wave]] and line [[perpendicular|normal]] to the surface equals the angle made by the reflected wave and the same normal line. ===Refraction=== {{Main|Refraction}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[File:Wave refraction.gif|thumb|right|200 px|Sinusoidal traveling plane wave entering a region of lower wave velocity at an angle, illustrating the decrease in wavelength and change of direction (refraction) that results]] Refraction is the phenomenon of a wave changing its speed. Mathematically, this means that the size of the [[phase velocity]] changes. Typically, refraction occurs when a wave passes from one [[Transmission medium|medium]] into another. The amount by which a wave is refracted by a material is given by the [[refractive index]] of the material. The directions of incidence and refraction are related to the refractive indices of the two materials by [[Snell's law]]. ===Diffraction=== {{Main|Diffraction}} {{unreferenced section|date=July 2026}} A wave exhibits diffraction when it encounters an obstacle that bends the wave or when it spreads after emerging from an opening. Diffraction effects are more pronounced when the size of the obstacle or opening is comparable to the wavelength of the wave. ===Interference=== {{Main|Wave interference}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[Image:Two sources interference.gif|right|frame|Identical waves from two sources undergoing [[Interference (wave propagation)|interference]]. Observed at the bottom one sees 5 positions where the waves add in phase, but in between which they are out of phase and cancel.]] When waves in a linear medium (the usual case) cross each other in a region of space, they do not actually interact with each other, but continue on as if the other one were not present. However at any point ''in'' that region the ''field quantities'' describing those waves add according to the [[superposition principle]]. If the waves are of the same frequency in a fixed [[phase (waves)|phase]] relationship, then there will generally be positions at which the two waves are ''in phase'' and their amplitudes ''add'', and other positions where they are ''out of phase'' and their amplitudes (partially or fully) ''cancel''. This is called an [[Interference (wave propagation)|interference pattern]]. ===Polarization=== {{Main|Polarization (waves)}} {{unreferenced section|date=July 2026}}[[File:Circular.Polarization.Circularly.Polarized.Light Circular.Polarizer Creating.Left.Handed.Helix.View.svg|class=skin-invert-image|thumb|left]] The phenomenon of polarization arises when wave motion can occur simultaneously in two [[orthogonal]] directions. [[Transverse wave]]s can be polarized, for instance. When polarization is used as a descriptor without qualification, it usually refers to the special, simple case of [[linear polarization]]. A transverse wave is linearly polarized if it oscillates in only one direction or plane. In the case of linear polarization, it is often useful to add the relative orientation of that plane, perpendicular to the direction of travel, in which the oscillation occurs, such as "horizontal" for instance, if the plane of polarization is parallel to the ground. [[Electromagnetic waves]] propagating in free space, for instance, are transverse; they can be polarized by the use of a [[polarizer|polarizing filter]]. Longitudinal waves, such as sound waves, do not exhibit polarization. For these waves there is only one direction of oscillation, that is, along the direction of travel. === Dispersion === [[File:Light dispersion conceptual waves.gif|thumb|right|270 px|Schematic of light being dispersed by a prism. Click to see animation.]] {{Main|Dispersion relation|Dispersion (optics)|Dispersion (water waves)}} Dispersion is the frequency dependence of the [[refractive index]], a consequence of the atomic nature of materials.<ref name=hecht>{{Cite book |last=Hecht |first=Eugene |title=Optics |date=1998 |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0-201-83887-9 |edition=3 |location=Reading, Mass. Harlow}}</ref>{{rp|p=67}} A wave undergoes dispersion when either the [[phase velocity]] or the [[group velocity]] depends on the wave frequency. Dispersion is seen by letting white light pass through a [[prism (optics)|prism]], the result of which is to produce the spectrum of colors of the rainbow. [[Isaac Newton]] was the first to recognize that this meant that white light was a mixture of light of different colors.<ref name=hecht/>{{rp|p=190}} === Doppler effect === {{main|Doppler effect}} The Doppler effect or Doppler shift is the change in [[frequency]] of a wave in relation to an observer who is moving relative to the wave source.<ref name="Giordano">{{cite book | last1 = Giordano | first1 = Nicholas | title = College Physics: Reasoning and Relationships | publisher = Cengage Learning | date = 2009 | pages = 421–424 | url = https://books.google.com/books?id=BwistUlpZ7cC&pg=PA424 | isbn = 978-0534424718 }}</ref> It is named after the [[Austria]]n physicist [[Christian Doppler]], who described the phenomenon in 1842. == Mechanical waves == {{Main|Mechanical wave}} A mechanical wave is an oscillation of [[matter]], and therefore transfers energy through a [[transmission medium|medium]].<ref>Giancoli, D. C. (2009) Physics for scientists & engineers with modern physics (4th ed.). Upper Saddle River, N.J.: Pearson Prentice Hall.</ref> While waves can move over long distances, the movement of the medium of transmission—the material—is limited. Therefore, the oscillating material does not move far from its initial position. Mechanical waves can be produced only in media which possess [[Elasticity (physics)|elasticity]] and [[inertia]]. There are three types of mechanical waves: [[transverse wave]]s, [[longitudinal wave]]s, and [[surface wave]]s. ===Waves on strings=== {{Main|String vibration}} {{unreferenced section|date=July 2026}} The transverse vibration of a string is a function of tension and inertia, and is constrained by the length of the string as the ends are fixed. This constraint limits the steady state modes that are possible, and thereby the frequencies. The speed of a transverse wave traveling along a [[vibrating string]] ({{mvar|v}}) is directly proportional to the square root of the [[Tension (mechanics)|tension]] of the string ({{mvar|T}}) over the [[linear mass density]] ({{mvar|μ}}): <math display="block"> v = \sqrt{\frac{T}{\mu}}, </math> where the linear density {{mvar|μ}} is the mass per unit length of the string. ===Acoustic waves=== {{Main|Acoustic wave}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Acoustic or [[sound]] waves are compression waves that propagate through gases, liquids, solids and plasmas. They travel at the speed given by: <math display="block"> v = \sqrt{\frac{B}{\rho_0}}, </math> or the square root of the adiabatic [[bulk modulus]] divided by the ambient density of the medium (see [[speed of sound]]). ===Gravity waves=== {{main|Gravity wave|Water waves}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[File:Shallow water wave.gif|thumb|right|400px]]Gravity waves are waves generated in a fluid medium or at the interface between two media when the force of gravity or buoyancy works to restore equilibrium. Surface waves on water are the most familiar example. *[[ripple tank|Ripples]] on the surface of a pond are actually a combination of transverse and longitudinal waves; therefore, the points on the surface follow orbital paths. *[[Inertial waves]], which occur in rotating fluids and are restored by the [[Coriolis effect]]. *[[Ocean surface wave]]s, which are perturbations that propagate through water. ===Body waves=== {{main|Body wave (seismology)}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Body waves travel through the interior of the medium along paths controlled by the material properties in terms of density and modulus (stiffness). The density and modulus, in turn, vary according to temperature, composition, and material phase. This effect resembles the refraction of light waves. Two types of particle motion result in two types of body waves: Primary and Secondary waves. === Seismic waves === {{Main|Seismic wave}} Seismic waves are waves of energy that travel through the Earth's layers, and are a result of earthquakes, volcanic eruptions, magma movement, large landslides and large man-made explosions that give out low-frequency acoustic energy. They include body waves—the primary ([[P wave]]s) and secondary waves ([[S wave]]s)—and surface waves, such as [[Rayleigh waves]], [[Love waves]], and [[Stoneley wave]]s.<ref>{{Cite web |title=seismic wave |url=https://www.britannica.com/science/seismic-wave |website=Britannica}}</ref> === Shock waves === [[File:Transonico-en.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|300 px|Formation of a shock wave by a plane]] {{Main|Shock wave}} A shock wave is a type of propagating disturbance. When a wave moves faster than the local [[speed of sound]] in a [[fluid]], it is a shock wave. Like an ordinary wave, a shock wave carries energy and can propagate through a medium; however, it is characterized by an abrupt, nearly discontinuous change in [[pressure]], [[temperature]] and [[density]] of the medium.<ref>{{citation | last = Anderson | first = John D. Jr. | title = Fundamentals of Aerodynamics | orig-year = 1984 | edition = 3rd | publisher = [[McGraw-Hill|McGraw-Hill Science/Engineering/Math]] |date=January 2001 | isbn = 978-0-07-237335-6 }}</ref> {{See also|Sonic boom|Cherenkov radiation}} ===Shear waves=== {{main|Shear wave}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Shear waves are body waves due to shear rigidity and inertia. They can only be transmitted through solids and to a lesser extent through liquids with a sufficiently high viscosity. === Gravitational waves === {{Main|Gravitational wave}} [[File:GravitationalWave CrossPolarization.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|Animation showing the effect of a cross-polarized gravitational wave on a ring of [[test particles]]]] [[gravitational radiation|Gravitational waves]] also travel through space. The first observation of gravitational waves was announced on 11 February 2016.<ref>{{cite web|title=Gravitational waves detected for 1st time, 'opens a brand new window on the universe'|url=http://www.cbc.ca/news/technology/ligo-gravitational-wave-1.3443697|publisher=Canadian Broadcasting Corporation|date=11 February 2016}}</ref> Gravitational waves are disturbances in the curvature of [[spacetime]], predicted by Einstein's theory of [[general relativity]]. === Other === * Waves of [[Traffic wave|traffic]], that is, propagation of different densities of motor vehicles, and so forth, which can be modeled as kinematic waves<ref name=Lighthill>{{cite journal |author1 = M.J. Lighthill | author1-link=James Lighthill |author2 = G.B. Whitham | author2-link=Gerald B. Whitham |year = 1955 |title = On kinematic waves. II. A theory of traffic flow on long crowded roads |journal = Proceedings of the Royal Society of London. Series A |volume = 229 | issue=1178 |pages = 281–345 |bibcode = 1955RSPSA.229..281L |doi = 10.1098/rspa.1955.0088 | s2cid=18301080 }}</ref><ref>{{cite journal |doi = 10.1287/opre.4.1.42 |author = P.I. Richards |year = 1956 |title = Shockwaves on the highway |journal = Operations Research |volume = 4 |issue = 1 |pages = 42–51 }}</ref> * [[metachronal rhythm|Metachronal wave]] refers to the appearance of a traveling wave produced by coordinated sequential actions. ==Electromagnetic waves== {{Main|Electromagnetic wave}} {{Further|Electromagnetic spectrum}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[File:Onde electromagnétique.png|class=skin-invert-image|thumb|right|300 px]] An electromagnetic wave consists of two waves that are oscillations of the [[electric field|electric]] and [[magnetic field|magnetic]] fields. An electromagnetic wave travels in a direction that is at right angles to the oscillation direction of both fields. In the 19th century, [[James Clerk Maxwell]] showed that, in [[vacuum]], the electric and magnetic fields satisfy the [[wave equation]] both with speed equal to that of the [[speed of light]]. From this emerged the idea that [[visible light|light]] is an electromagnetic wave. The unification of light and electromagnetic waves was experimentally confirmed by [[Heinrich Hertz|Hertz]] in the end of the 1880s. Electromagnetic waves can have different frequencies (and thus wavelengths), and are classified accordingly in wavebands, such as [[radio waves]], [[microwaves]], [[infrared]], [[visible light]], [[ultraviolet]], [[X-rays]], and [[gamma ray]]s. The range of frequencies in each of these bands is continuous, and the limits of each band are mostly arbitrary, with the exception of visible light, which must be visible to the normal human eye. == Quantum mechanical waves == {{Main|Schrödinger equation}} {{See also|Wave function}} ===Schrödinger equation=== {{unreferenced section|date=July 2026}} The [[Schrödinger equation]] describes the wave-like behavior of [[particle]]s in [[quantum mechanics]]. Solutions of this equation are [[wave function]]s which can be used to describe the probability density of a particle. === Dirac equation === The [[Dirac equation]] is a relativistic wave equation detailing electromagnetic interactions. Dirac waves accounted for the fine details of the hydrogen spectrum in a completely rigorous way. The wave equation also implied the existence of a new form of matter, antimatter, previously unsuspected and unobserved and which was experimentally confirmed. In the context of quantum field theory, the Dirac equation is reinterpreted to describe quantum fields corresponding to spin-{{frac|1|2}} particles. [[File:Wave packet (dispersion).gif|class=skin-invert-image|thumb|A propagating wave packet; in general, the ''envelope'' of the wave packet moves at a different speed than the constituent waves.<ref name=Fromhold>{{cite book |title = Quantum Mechanics for Applied Physics and Engineering |author = A.T. Fromhold |chapter = Wave packet solutions |pages = 59 ''ff'' |quote = (p. 61) ...the individual waves move more slowly than the packet and therefore pass back through the packet as it advances |chapter-url = https://books.google.com/books?id=3SOwc6npkIwC&pg=PA59 |isbn = 978-0-486-66741-6 |publisher = Courier Dover Publications |year = 1991 |edition = Reprint of Academic Press 1981 }}</ref>]] === de Broglie waves === {{Main|Wave packet|Matter wave}} [[Louis de Broglie]] postulated that all particles with [[momentum]] have a wavelength <math display="block">\lambda = \frac{h}{p},</math> where {{math|''h''}} is the [[Planck constant]], and {{mvar|p}} is the magnitude of the [[momentum]] of the particle. This hypothesis was at the basis of [[quantum mechanics]]. Nowadays, this wavelength is called the [[de Broglie wavelength|de&nbsp;Broglie wavelength]]. For example, the [[electron]]s in a [[cathode-ray tube|CRT]] display have a de&nbsp;Broglie wavelength of about {{val|e=13|u=m}}. A wave representing such a particle traveling in the {{mvar|k}}-direction is expressed by the wave function as follows: <math display="block">\psi (\mathbf{r}, \, t=0) = A e^{i\mathbf{k \cdot r}} , </math> where the wavelength is determined by the [[wave vector]] {{math|'''k'''}} as: <math display="block"> \lambda = \frac {2 \pi}{k} , </math> and the momentum by: <math display="block"> \mathbf{p} = \hbar \mathbf{k} . </math> However, a wave like this with definite wavelength is not localized in space, and so cannot represent a particle localized in space. To localize a particle, de&nbsp;Broglie proposed a superposition of different wavelengths ranging around a central value in a [[wave packet]],<ref name=Marton>{{cite book |title = Advances in Electronics and Electron Physics |page = 271 |chapter-url = https://books.google.com/books?id=g5q6tZRwUu4C&pg=PA271 |isbn = 978-0-12-014653-6 |year = 1980 |publisher = Academic Press |volume = 53 |editor1=L. Marton |editor2=Claire Marton |author = Ming Chiang Li |chapter = Electron Interference }}</ref> a waveform often used in [[quantum mechanics]] to describe the [[wave function]] of a particle. In a wave packet, the wavelength of the particle is not precise, and the local wavelength deviates on either side of the main wavelength value. In representing the wave function of a localized particle, the [[wave packet]] is often taken to have a [[Gaussian function|Gaussian shape]] and is called a ''Gaussian wave packet''.<ref name=wavepacket>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=7qCMUfwoQcAC&pg=PA60 |title = Quantum Mechanics |author1=Walter Greiner |author2=D. Allan Bromley |page = 60 |isbn = 978-3-540-67458-0 |edition = 2 |year = 2007 |publisher = Springer }}</ref><ref>{{cite book |title = Electronic basis of the strength of materials |author = John Joseph Gilman |url = https://books.google.com/books?id=YWd7zHU0U7UC&pg=PA57 |page = 57 |year = 2003 |isbn = 978-0-521-62005-5 |publisher = Cambridge University Press }}</ref><ref>{{cite book |title = Principles of quantum mechanics |author = Donald D. Fitts |url = https://books.google.com/books?id=8t4DiXKIvRgC&pg=PA17 |page = 17 |isbn = 978-0-521-65841-6 |publisher = Cambridge University Press |year = 1999 }}</ref> Gaussian wave packets also are used to analyze water waves.<ref name=Mei>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=WHMNEL-9lqkC&pg=PA47 | page = 47 |author = Chiang C. Mei |author-link=Chiang C. Mei |title = The applied dynamics of ocean surface waves |isbn = 978-9971-5-0789-3 |year = 1989 |edition = 2nd |publisher = World Scientific }}</ref> For example, a Gaussian wavefunction {{math|''ψ''}} might take the form:<ref name="Bromley">{{cite book |last1=Greiner |first1=Walter |url=https://books.google.com/books?id=7qCMUfwoQcAC&pg=PA60 |title=Quantum Mechanics |last2=Bromley |first2=D. Allan |publisher=Springer |year=2007 |isbn=978-3-540-67458-0 |edition=2nd |page=60}}</ref> <math display="block"> \psi(x,\, t{=}0) = A \exp \left( -\frac{x^2}{2\sigma^2} + i k_0 x \right) , </math> at some initial time {{math|1=''t'' = 0}}, where the central wavelength is related to the central wave vector {{math|''k''<sub>0</sub>}} as {{math|1=''λ''<sub>0</sub> = 2''π'' / ''k''<sub>0</sub>}}. It is well known from the theory of [[Fourier analysis]],<ref name=Brandt> {{cite book |page = 23 |url = https://books.google.com/books?id=VM4GFlzHg34C&pg=PA23 |title = The picture book of quantum mechanics |author1=Siegmund Brandt |author2=Hans Dieter Dahmen |isbn = 978-0-387-95141-6 |year = 2001 |edition = 3rd |publisher = Springer }} </ref> or from the [[Heisenberg uncertainty principle]] (in the case of quantum mechanics) that a narrow range of wavelengths is necessary to produce a localized wave packet, and the more localized the envelope, the larger the spread in required wavelengths. The [[Fourier transform]] of a Gaussian is itself a Gaussian.<ref name=Gaussian> {{cite book |title = Modern mathematical methods for physicists and engineers |author = Cyrus D. Cantrell |page = [https://archive.org/details/modernmathematic0000cant/page/677 677] |url = https://archive.org/details/modernmathematic0000cant |url-access = registration |isbn = 978-0-521-59827-9 |publisher = Cambridge University Press |year = 2000 }} </ref> Given the Gaussian: <math display="block">f(x) = e^{-x^2 / \left(2\sigma^2\right)} , </math> the Fourier transform is: <math display="block">\tilde{ f}\!(k) = \sigma e^{-\sigma^2 k^2 / 2} . </math> The Gaussian in space therefore is made up of waves: <math display="block">f(x) = \frac{1}{\sqrt{2 \pi}} \int_{-\infty}^{\infty} \tilde{f}\!(k) \, e^{ikx} \ dk ; </math> that is, a number of waves of wavelengths {{mvar|λ}} such that {{math|1=''kλ'' = 2''π''}}. The parameter {{mvar|σ}} decides the spatial spread of the Gaussian along the {{mvar|x}}-axis, while the Fourier transform shows a spread in [[wave vector]] {{math|'''k'''}} determined by {{math|1/''σ''}}. That is, the smaller the extent in space, the larger the extent in {{mvar|k}}, and hence in {{math|1=''λ'' = 2''π''/''k''}}. ==پڻ ڏسو== * [[Index of wave articles]] [[طبيعيات|فزڪس]] ۾، لهر يا ڦڙڪو [[توانائي]] جو هڪ روپ آهي. هڪ لهر توانائي کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪري ٿي. ڦڙڪو هڪ [[سنڌي ٻولي]] جو لفظ آهي. ڦڙڪو جو مطلب آهي لهر، پر اها [[واء]] جي لهر آهي. [[فائل:Light_dispersion_conceptual_waves.gif|thumb|400x400 عڪسلون]] [[فائل:Shallow_water_wave.gif|ساڄو|thumb|400x400 عڪسلون|پاڻي جي لهر يا موج]] === Waves in general === {{columns-list| * [[Mechanical wave]], in media transmission * [[Wave equation]], general * [[Wave interference]], a phenomenon in which two waves superpose to form a resultant wave * [[Wave Motion (journal)|''Wave Motion'' (journal)]], a scientific journal * [[Wavefront]], an advancing surface of wave propagation }} ==== Parameters ==== {{columns-list| * [[Frequency]] * [[Phase (waves)]], offset or angle of a sinusoidal wave function at its origin * [[Standing wave ratio]], in telecommunications * [[Wavelength]] * [[Wavenumber]] }} ==== Waveforms ==== {{columns-list| * [[Creeping wave]], a wave diffracted around a sphere * [[Evanescent field]] * [[Longitudinal wave]] * [[Periodic travelling wave]] * [[Sine wave]] * [[Square wave (waveform)|Square wave]] * [[Standing wave]] * [[Transverse wave]] }} === Electromagnetic waves === {{columns-list| * [[Dyakonov surface wave]] * [[Dyakonov–Voigt wave]] * [[Earth–ionosphere waveguide]], in radio transmission * [[Electromagnetic radiation]] * [[Electromagnetic wave equation]], describes electromagnetic wave propagation * [[Microwave]], a form of electromagnetic radiation }} === In fluids === {{cols}} * [[Airy wave theory]], in fluid dynamics * [[Capillary wave]], in fluid dynamics * [[Cnoidal wave]], in fluid dynamics * [[Edge wave]], a surface gravity wave fixed by refraction against a rigid boundary * [[Faraday wave]], a type of wave in liquids * [[Gravity wave]], in fluid dynamics * [[Internal wave]], a wave within a fluid medium * [[Shock wave]], in aerodynamics * Sound wave, a wave of [[sound]] through a medium such as air or water * Tidal wave, a scientifically incorrect name for a [[tsunami]] * [[Tollmien–Schlichting wave]], in fluid dynamics * [[Wind wave]] {{colend}} === In quantum mechanics === {{columns-list| * [[Bloch's theorem]] * [[Matter wave]] * [[Pilot wave theory]], in Bohmian mechanics * [[Wave function]] * [[Wave packet]] * [[Wave–particle duality]] }} === In relativity === {{columns-list| * [[Gravitational wave]], in relativity theory * [[Relativistic wave equations]], wave equations that consider special relativity * [[pp-wave spacetime]], a set of exact solutions to Einstein's field equation }} === Other specific types of waves === {{cols}} * [[Alfvén wave]], in plasma physics * [[Atmospheric wave]], a periodic disturbance in the fields of atmospheric variables * [[Fir wave]], a forest configuration * [[Lamb waves]], in solid materials * [[Rayleigh wave]], surface acoustic waves that travel on solids * [[Spin wave]], in magnetism * [[Spin density wave]], in solid materials * [[Trojan wave packet]], in particle science * [[Waves in plasmas]], in plasma physics {{colend}} === Related topics === {{cols}} * [[Absorption (electromagnetic radiation)]] * [[Antenna (radio)]] * [[Beat (acoustics)]] * [[Branched flow]] * [[Cymatics]] * [[Diffraction]] * [[Dispersion (water waves)]] * [[Doppler effect]] * [[Envelope detector]] * [[Fourier transform]] for computing periodicity in evenly spaced data * [[Group velocity]] * [[Harmonic]] * [[Huygens–Fresnel principle]] * [[Index of wave articles]] * [[Inertial wave]] * [[Least-squares spectral analysis]] for computing periodicity in unevenly spaced data * [[List of waves named after people]] * [[Phase velocity]] * [[Photon]] * [[Polarization (physics)]] * [[Propagation constant]] * [[Radio propagation]] * [[Ray (optics)]] * [[Reaction–diffusion system]] * [[Reflection (physics)]] * [[Refraction]] * [[Resonance]] * [[Ripple tank]] * [[Rogue wave]] * [[Scattering]] * [[Shallow water equations]] * [[John N. Shive#Shive wave machine|Shive wave machine]] * [[Sound]] * [[Standing wave]] * [[Transmission medium]] * [[Velocity factor]] * [[Wave equation]] * [[Wave power]] * [[Wave turbulence]] * [[Wind wave]] * [[Wind wave#Formation]] {{colend}} ==نوٽ== ==ذريعا== {{refbegin}} * {{cite book |last1 = Fleisch |first1 = D. |last2 = Kinnaman |first2 = L. |year = 2015 |title = A student's guide to waves |location = Cambridge|publisher = Cambridge University Press |isbn = 978-1107643260 |bibcode = 2015sgw..book.....F }} * {{cite book|last1=Campbell|first1=Murray|title=The musician's guide to acoustics|year=2001|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0198165057|edition=Repr.|last2=Greated |first2=Clive}} * {{cite book |first = A.P. |last = French |title = Vibrations and Waves (M.I.T. Introductory physics series) |publisher = Nelson Thornes |year = 1971 |isbn = 978-0-393-09936-2 |oclc = 163810889 }} * {{cite book |last = Hall |first = D.E. |year = 1980 |title = Musical Acoustics: An Introduction |location = Belmont, CA |publisher = Wadsworth Publishing Company |isbn = 978-0-534-00758-4 }}. * {{cite book|last=Hunt|first=Frederick Vinton |title=Origins in acoustics.|year=1978|publisher=Published for the Acoustical Society of America through the American Institute of Physics|location=Woodbury, NY|isbn=978-0300022209}} * {{cite book |last1 = Ostrovsky |first1 = L.A. |last2 = Potapov |first2 = A.S. |year = 1999 |title = Modulated Waves, Theory and Applications |location = Baltimore |publisher = The Johns Hopkins University Press |isbn = 978-0-8018-5870-3 }}. * {{Cite book | publisher = Academic Press | isbn = 9780123846532 | last1 = Griffiths | first1 = G. | first2 = W.E. | last2 = Schiesser | title = Traveling Wave Analysis of Partial Differential Equations: Numerical and Analytical Methods with Matlab and Maple | year = 2010 }} * Crawford jr., Frank S. (1968). ''Waves (Berkeley Physics Course, Vol. 3)'', McGraw-Hill, {{ISBN|978-0070048607}} [https://archive.org/details/Waves_371 Free online version] * {{cite book |author=A. E. H. Love |author-link=Augustus Edward Hough Love |title=A Treatise on The Mathematical Theory of Elasticity |year=1944 |url=https://archive.org/details/treatiseonmathem0000love|url-access=registration|publisher=[[Dover Publications|Dover]] |location=New York }} * {{cite web |author=E.W. Weisstein |url=http://scienceworld.wolfram.com/physics/WaveVelocity.html |title=Wave velocity |work=[[ScienceWorld]] |access-date=2009-05-30 }} {{refend}} == External links == {{Sister project links| wikt=wave | commons=Wave | b=no | n=no | q=Wave | s=no | v=no | voy=no | species=no | d=no}} * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_51.html The Feynman Lectures on Physics: Waves] * [http://www.scholarpedia.org/article/Linear_and_nonlinear_waves Linear and nonlinear waves] * [https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html Science Aid: Wave properties – Concise guide aimed at teens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904042222/https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html |date=2019-09-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=DovunOxlY1k "AT&T Archives: Similarities of Wave Behavior"] demonstrated by J.N. Shive of Bell Labs (video on [[YouTube]]) {{Velocities of Waves}} {{Patterns in nature}} {{Authority control}} [[Category:Waves| ]] [[Category:Differential equations]] [[Category:Articles containing video clips]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links| wikt=wave | commons=Wave | b=no | n=no | q=Wave | s=no | v=no | voy=no | species=no | d=no}} * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_51.html The Feynman Lectures on Physics: Waves] * [http://www.scholarpedia.org/article/Linear_and_nonlinear_waves Linear and nonlinear waves] * [https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html Science Aid: Wave properties – Concise guide aimed at teens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904042222/https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html |date=2019-09-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=DovunOxlY1k "AT&T Archives: Similarities of Wave Behavior"] demonstrated by J.N. Shive of Bell Labs (video on [[YouTube]]) {{Authority control}} [[زمرو:موجون| ]] [[زمرو:لهرون]] [[زمرو:تفاواتي مساواتون]] [[زمرو:فطرت ۾ شڪليون]] [[زمرو:ارضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:رياضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:سامونڊي سائنس جون اصطلاحون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] 67w2r8zfulomjaefqx7zlbp408fhrom 412055 412054 2026-09-14T04:49:12Z Ibne maryam 17680 412055 wikitext text/x-wiki {{Short description|Dynamic disturbance in a medium or field}} {{About|لهر هڪ طبعي مظهر |هٿ هلائڻ لاء ڏسو |Waving|other uses|Wave (disambiguation)|and|Wave motion (disambiguation)}} {{redirect|لهر}} [[File:2006-01-14 Surface waves.jpg|thumb|پاڻيءَ جي مٿاڇري تي لهرون، جيڪي پاڻيءَ ۾ ننڍيون لهرون (<small>ripples</small>) ٺاهين ٿيون]] [[علم رياضيات|رياضيات]] ۽ [[طبعي سائنس]] ۾، '''لهر''' هڪ يا وڌيڪ مقدارن ۾ پکڙجندڙ متحرڪ خلل (يعني توازن واري حالت مان تبديلي) کي چئبو آهي. [[دوري لهرون]] (<small>periodic</small> <small>waves</small>) ڪنهن خاص [[فريڪوئنسي]] تي توازن (يا سڪون) واري قدر جي چوڌاري بار بار حرڪت ڪنديون آهن. جڏهن لهر جي پوري شڪل هڪ طرف حرڪت ڪري ٿي، ته ان کي "هلندڙ لهر" (<small>traveling</small> <small>wave</small>) چيو ويندو آهي؛ ان جي برعڪس، مخالف طرفن ۾ هلندڙ ٻه هڪجهڙي ۽ مٿان چڙهيل (<small>superimposed</small>) دوري لهرون ملي ڪري "ساڪت لهرون" (<small>standing wave</small>) يا "بيهڪ واري لهر" ٺاهينديون آهن. ساڪت لهرن ۾، وائبريشن يا ڏڪڻ جي وسعت (<small>amplitude</small>) ڪجهه هنڌن تي بلڪل گهٽ يا صفر هوندي آهي، جن کي (<small>nulls</small>) چيو ويندو آهي. فزڪس ۾ عام طور تي ٻن قسمن جي لهرن: [[ميڪانيات|ميڪاني]] (<small>mechanical</small>) ۽ [[برقناطيسيت|برقناطيسي]] (<small>electromagnetic</small>) لهرن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي ميڪاني لهر ۾، [[دٻاءُ (فزڪس)|دٻاءُ]] (<small>stress</small>) ۽ ڇڪاءُ (<small>strain</small>) جا ميدان ميڪاني توازن جي چوڌاري حرڪت ڪندا آهن. ميڪاني لهر ڪنهن طبعي وچولي (<small>medium</small>) ۾ مقامي تبديلي يا بگاڙ (<small>strain</small>) هوندي آهي، جيڪا ذرڙي کان ذرڙي تائين پکڙجي ٿي؛ اهو عمل مقامي دٻاءُ پيدا ڪرڻ ذريعي ٿيندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ڀرپاسي وارن ذرڙن ۾ به ڇڪاءُ پيدا ٿيندو آهي. مثال طور، آواز جون لهرون مقامي دٻاءُ ۽ ذرڙن جي حرڪت ۾ تبديليون آهن جيڪي ڪنهن وچولي مان گذرندي اڳتي وڌن ٿيون. ميڪاني لهرن جا ٻيا مثال زلزلي جون لهرون (<small>seismic waves</small>)، [[ڪشش ثقل]] جون لهرون (<small>gravitational waves</small>)، مٿاڇري واريون لهرون ۽ تارن جي ڏڪڻ (<small>string</small> <small>vibrations</small>) آهن. برقناطيسي لهر، جهڙوڪ روشني ۾، [[بجلي|برقي]] ۽ [[مقناطيسي ميدان|مقناطيسي ميدانن]] جي وچ ۾ لاڳاپو (<small>coupling</small>) ميڪسويل جي مساواتن مطابق انهن ميدانن تي مشتمل لهرن جي پکيڙ کي برقرار رکي ٿو. برقي مقناطيسي لهرون [[وٿي|خلا]] (<small>vacuum</small>) ۽ ڪجهه ڊائي اليڪٽرڪ (<small>dielectric</small>) ذريعن مان گذري سگهن ٿيون (انهن موج جي ڊيگهه وارن علائقن ۾ جتي اهي شفاف سمجهيون وڃن ٿيون). برقي مقناطيسي لهرن کي انهن جي فريڪوئنسي يا موج جي ڊيگهه (<small>wavelength</small>) جي بنياد تي مختلف نالن سان سڃاتو وڃي ٿو، جن ۾ ريڊيو لهرون، [[انفرا ريڊ|انفراريڊ شعاع]]، ٽيراهرٽز لهرون، ڏسڻ جوڳي روشني، [[الٽرا وائلٽ|الٽرا وائلٽ شعاع]]، [[ايڪس ري|ايڪس-ريز]] ۽ گاما شعاع شامل آهن. ٻين قسمن جي لهرن ۾ ڪشش ثقل لهرون، جيڪيون [[خلا-وقت تسلسل]] (<small>space-time</small>) ۾ خلل آهن ۽ [[نسبت جو نظريو|عام نسبتن جي نظريي]] (<small>general</small> <small>relativity</small>) جي اصولن مطابق پکڙجن ٿيون؛ ان کان علاوه گرمي جي پکيڙ واريون لهرون (<small>heat diffusion waves</small>)؛ پلازما لهرون جيڪي ميڪانياتي تبديلين ۽ برقي مقناطيسي ميدانن کي ملائين ٿيون؛ ري ايڪشن-ڊفيوژن لهرون، جيئن ته ”بيلوسوف-زابوٽنسڪي“ (<small>Belousov</small>–<small>Zhabotinsky</small>) واري عمل ۾؛ ۽ ٻيون ڪيتريون ئي قسمون شامل آهن. . ميڪاني ۽ برقناطيسي (<small>electromagnetic</small>) موجون [[توانائي]]، <ref>{{Harv|Hall|1980| p=8}}</ref> مومينٽم (<small>momentum</small>) ۽ [[اطلاع|معلومات]] جي منتقلي ڪن ٿيون. مائع واري وچولي (<small>medium</small>) ۾ هلندڙ موجن جي صورت ۾، [[مادو|مادي]] جي منتقلي به ٿي سگهي ٿي (ڏسو: اسٽوڪس ڊرفٽ / <small>Stokes drift</small>). رياضيات ۽ [[اليڪٽرانڪس]] ۾ موجن جو مطالعو "سگنلز" طور ڪيو ويندو آهي.<ref>Pragnan Chakravorty, "What Is a Signal? [Lecture Notes]",&nbsp;IEEE ''Signal Processing Magazine'', vol. 35, no. 5, pp. 175–177, Sept. 2018.&nbsp;{{doi|10.1109/MSP.2018.2832195}}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه موجن جا "لفافا" (<small>envelopes</small>) هوندا آهن جيڪي بلڪل به حرڪت نٿا ڪن، جيئن ته "هائيڊرولڪ جمپ" ۽ "ساڪت موجون" (<small>standing waves</small>) - جيڪيون موسيقيءَ لاءِ بنيادي حيثيت رکن ٿيون.[[File:Santos E et al Neuroimage 2014 .gif|thumb|دماغي ڪارٽيڪس تي حياتياتي لهرن جي پکڙجڻ جو مثال، ڊيپولرائيزيشن کي پکيڙڻ جو هڪ مثال<ref>{{Cite journal|last1=Santos|first1=Edgar|last2=Schöll|first2=Michael|last3=Sánchez-Porras|first3=Renán|last4=Dahlem|first4=Markus A.|last5=Silos|first5=Humberto|last6=Unterberg|first6=Andreas|last7=Dickhaus|first7=Hartmut|last8=Sakowitz|first8=Oliver W.|date=2014-10-01|title=Radial, spiral and reverberating waves of spreading depolarization occur in the gyrencephalic brain|journal=NeuroImage|volume=99|pages=244–255|doi=10.1016/j.neuroimage.2014.05.021|issn=1095-9572|pmid=24852458|s2cid=1347927}}</ref>]] هڪ طبعي لهر (<small>physical wave</small>) جو ميدان تقريبن هميشه [[وٿي|خلا]] جي ڪجهه محدود علائقي تائين محدود هوندو آهي، جنهن کي ان جو ڊومين سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[زلزلو|زلزلي]] مان پيدا ٿيندڙ زلزلي جون لهرون صرف [[ڌرتي|ڌرتيءَ]] جي اندروني ۽ مٿاڇري ۾ اهم آهن، تنهن ڪري انهن کي ان کان ٻاهر نظرانداز ڪري سگهجي ٿو. بهرحال، لامحدود ڊومين سان لهرون، جيڪي پوري خلا تي پکڙيل آهن، عام طور تي رياضيات (<small>Mathematics</small>) ۾ پڙهايون وينديون آهن، ۽ محدود ڊومين ۾ جسماني لهرن کي سمجهڻ لاءِ تمام قيمتي اوزار آهن. هڪ مستوي (<small>plane</small>) جي لهر هڪ اهم رياضياتي مثالي لهر آهي جتي خلل ڪنهن به (لامحدود) مستوي سان گڏ، عام طور تي سفر جي هڪ مخصوص رخ تائين، هڪجهڙائي رکي ٿو. رياضياتي طور تي، سڀ کان سادي لهر هڪ سائنوسائيڊل مستوي جي لهر آهي جنهن ۾ ڪنهن به نقطي تي فيلڊ هڪ فريڪوئنسي تي سادي هارمونڪ حرڪت جو تجربو ڪري ٿو. لڪير واري ميڊيا ۾، پيچيده لهرن کي عام طور تي ڪيترن ئي سائنوسائيڊل مستوين جي لهرن جي مجموعن جي طور تي ختم ڪري سگهجي ٿو جن ۾ مختلف طرفن جي ڦهلائو (<small>propagation</small>) ۽/يا مختلف [[فريڪوئنسي|تعدد]] هوندا آهن. هڪ مستوي جي لهر کي ٽرانسورس لهر جي طور تي درجه بندي ڪيو ويندو آهي جيڪڏهن هر نقطي تي فيلڊ خلل کي ڦهلائو جي رخ (توانائي جي منتقلي جي رخ پڻ) جي عمودي ویڪٽر طرفان بيان ڪيو ويو آهي؛ يا طول واري لهر (<small>longitudinal wave</small>) جيڪڏهن اهي ويڪٽر ڦهلائو (<small>vector</small> <small>propagation</small>) جي رخ سان ترتيب ڏنل آهن. ميڪاني لهرن ۾ ٽرانسورس ۽ طول واري لهرون ٻئي شامل آهن؛ ٻئي طرف، برقناطيسي مستوي جون لهرون سختي سان ٽرانسورس آهن جڏهن ته سيال (جهڙوڪ هوا) ۾ آواز جون لهرون صرف طول واري ٿي سگهن ٿيون. ڦهلائو جي رخ جي نسبت هڪ اوسيليٽنگ فيلڊ جي طبعي رخ کي موج جي پولرائيزيشن پڻ چيو ويندو آهي، جيڪو هڪ اهم خاصيت ٿي سگهي ٿو. == Mechanical waves == {{Main|Mechanical wave}} A mechanical wave is an oscillation of [[matter]], and therefore transfers energy through a [[transmission medium|medium]].<ref>Giancoli, D. C. (2009) Physics for scientists & engineers with modern physics (4th ed.). Upper Saddle River, N.J.: Pearson Prentice Hall.</ref> While waves can move over long distances, the movement of the medium of transmission—the material—is limited. Therefore, the oscillating material does not move far from its initial position. Mechanical waves can be produced only in media which possess [[Elasticity (physics)|elasticity]] and [[inertia]]. There are three types of mechanical waves: [[transverse wave]]s, [[longitudinal wave]]s, and [[surface wave]]s. ===Waves on strings=== {{Main|String vibration}} {{unreferenced section|date=July 2026}} The transverse vibration of a string is a function of tension and inertia, and is constrained by the length of the string as the ends are fixed. This constraint limits the steady state modes that are possible, and thereby the frequencies. The speed of a transverse wave traveling along a [[vibrating string]] ({{mvar|v}}) is directly proportional to the square root of the [[Tension (mechanics)|tension]] of the string ({{mvar|T}}) over the [[linear mass density]] ({{mvar|μ}}): <math display="block"> v = \sqrt{\frac{T}{\mu}}, </math> where the linear density {{mvar|μ}} is the mass per unit length of the string. ===Acoustic waves=== {{Main|Acoustic wave}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Acoustic or [[sound]] waves are compression waves that propagate through gases, liquids, solids and plasmas. They travel at the speed given by: <math display="block"> v = \sqrt{\frac{B}{\rho_0}}, </math> or the square root of the adiabatic [[bulk modulus]] divided by the ambient density of the medium (see [[speed of sound]]). ===Gravity waves=== {{main|Gravity wave|Water waves}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[File:Shallow water wave.gif|thumb|right|400px]]Gravity waves are waves generated in a fluid medium or at the interface between two media when the force of gravity or buoyancy works to restore equilibrium. Surface waves on water are the most familiar example. *[[ripple tank|Ripples]] on the surface of a pond are actually a combination of transverse and longitudinal waves; therefore, the points on the surface follow orbital paths. *[[Inertial waves]], which occur in rotating fluids and are restored by the [[Coriolis effect]]. *[[Ocean surface wave]]s, which are perturbations that propagate through water. ===Body waves=== {{main|Body wave (seismology)}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Body waves travel through the interior of the medium along paths controlled by the material properties in terms of density and modulus (stiffness). The density and modulus, in turn, vary according to temperature, composition, and material phase. This effect resembles the refraction of light waves. Two types of particle motion result in two types of body waves: Primary and Secondary waves. === Seismic waves === {{Main|Seismic wave}} Seismic waves are waves of energy that travel through the Earth's layers, and are a result of earthquakes, volcanic eruptions, magma movement, large landslides and large man-made explosions that give out low-frequency acoustic energy. They include body waves—the primary ([[P wave]]s) and secondary waves ([[S wave]]s)—and surface waves, such as [[Rayleigh waves]], [[Love waves]], and [[Stoneley wave]]s.<ref>{{Cite web |title=seismic wave |url=https://www.britannica.com/science/seismic-wave |website=Britannica}}</ref> === Shock waves === [[File:Transonico-en.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|300 px|Formation of a shock wave by a plane]] {{Main|Shock wave}} A shock wave is a type of propagating disturbance. When a wave moves faster than the local [[speed of sound]] in a [[fluid]], it is a shock wave. Like an ordinary wave, a shock wave carries energy and can propagate through a medium; however, it is characterized by an abrupt, nearly discontinuous change in [[pressure]], [[temperature]] and [[density]] of the medium.<ref>{{citation | last = Anderson | first = John D. Jr. | title = Fundamentals of Aerodynamics | orig-year = 1984 | edition = 3rd | publisher = [[McGraw-Hill|McGraw-Hill Science/Engineering/Math]] |date=January 2001 | isbn = 978-0-07-237335-6 }}</ref> {{See also|Sonic boom|Cherenkov radiation}} ===Shear waves=== {{main|Shear wave}} {{unreferenced section|date=July 2026}} Shear waves are body waves due to shear rigidity and inertia. They can only be transmitted through solids and to a lesser extent through liquids with a sufficiently high viscosity. === Gravitational waves === {{Main|Gravitational wave}} [[File:GravitationalWave CrossPolarization.gif|class=skin-invert-image|thumb|right|Animation showing the effect of a cross-polarized gravitational wave on a ring of [[test particles]]]] [[gravitational radiation|Gravitational waves]] also travel through space. The first observation of gravitational waves was announced on 11 February 2016.<ref>{{cite web|title=Gravitational waves detected for 1st time, 'opens a brand new window on the universe'|url=http://www.cbc.ca/news/technology/ligo-gravitational-wave-1.3443697|publisher=Canadian Broadcasting Corporation|date=11 February 2016}}</ref> Gravitational waves are disturbances in the curvature of [[spacetime]], predicted by Einstein's theory of [[general relativity]]. === Other === * Waves of [[Traffic wave|traffic]], that is, propagation of different densities of motor vehicles, and so forth, which can be modeled as kinematic waves<ref name=Lighthill>{{cite journal |author1 = M.J. Lighthill | author1-link=James Lighthill |author2 = G.B. Whitham | author2-link=Gerald B. Whitham |year = 1955 |title = On kinematic waves. II. A theory of traffic flow on long crowded roads |journal = Proceedings of the Royal Society of London. Series A |volume = 229 | issue=1178 |pages = 281–345 |bibcode = 1955RSPSA.229..281L |doi = 10.1098/rspa.1955.0088 | s2cid=18301080 }}</ref><ref>{{cite journal |doi = 10.1287/opre.4.1.42 |author = P.I. Richards |year = 1956 |title = Shockwaves on the highway |journal = Operations Research |volume = 4 |issue = 1 |pages = 42–51 }}</ref> * [[metachronal rhythm|Metachronal wave]] refers to the appearance of a traveling wave produced by coordinated sequential actions. ==Electromagnetic waves== {{Main|Electromagnetic wave}} {{Further|Electromagnetic spectrum}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[File:Onde electromagnétique.png|class=skin-invert-image|thumb|right|300 px]] An electromagnetic wave consists of two waves that are oscillations of the [[electric field|electric]] and [[magnetic field|magnetic]] fields. An electromagnetic wave travels in a direction that is at right angles to the oscillation direction of both fields. In the 19th century, [[James Clerk Maxwell]] showed that, in [[vacuum]], the electric and magnetic fields satisfy the [[wave equation]] both with speed equal to that of the [[speed of light]]. From this emerged the idea that [[visible light|light]] is an electromagnetic wave. The unification of light and electromagnetic waves was experimentally confirmed by [[Heinrich Hertz|Hertz]] in the end of the 1880s. Electromagnetic waves can have different frequencies (and thus wavelengths), and are classified accordingly in wavebands, such as [[radio waves]], [[microwaves]], [[infrared]], [[visible light]], [[ultraviolet]], [[X-rays]], and [[gamma ray]]s. The range of frequencies in each of these bands is continuous, and the limits of each band are mostly arbitrary, with the exception of visible light, which must be visible to the normal human eye. == Quantum mechanical waves == {{Main|Schrödinger equation}} {{See also|Wave function}} ===Schrödinger equation=== {{unreferenced section|date=July 2026}} The [[Schrödinger equation]] describes the wave-like behavior of [[particle]]s in [[quantum mechanics]]. Solutions of this equation are [[wave function]]s which can be used to describe the probability density of a particle. === Dirac equation === The [[Dirac equation]] is a relativistic wave equation detailing electromagnetic interactions. Dirac waves accounted for the fine details of the hydrogen spectrum in a completely rigorous way. The wave equation also implied the existence of a new form of matter, antimatter, previously unsuspected and unobserved and which was experimentally confirmed. In the context of quantum field theory, the Dirac equation is reinterpreted to describe quantum fields corresponding to spin-{{frac|1|2}} particles. [[File:Wave packet (dispersion).gif|class=skin-invert-image|thumb|A propagating wave packet; in general, the ''envelope'' of the wave packet moves at a different speed than the constituent waves.<ref name=Fromhold>{{cite book |title = Quantum Mechanics for Applied Physics and Engineering |author = A.T. Fromhold |chapter = Wave packet solutions |pages = 59 ''ff'' |quote = (p. 61) ...the individual waves move more slowly than the packet and therefore pass back through the packet as it advances |chapter-url = https://books.google.com/books?id=3SOwc6npkIwC&pg=PA59 |isbn = 978-0-486-66741-6 |publisher = Courier Dover Publications |year = 1991 |edition = Reprint of Academic Press 1981 }}</ref>]] === de Broglie waves === {{Main|Wave packet|Matter wave}} [[Louis de Broglie]] postulated that all particles with [[momentum]] have a wavelength <math display="block">\lambda = \frac{h}{p},</math> where {{math|''h''}} is the [[Planck constant]], and {{mvar|p}} is the magnitude of the [[momentum]] of the particle. This hypothesis was at the basis of [[quantum mechanics]]. Nowadays, this wavelength is called the [[de Broglie wavelength|de&nbsp;Broglie wavelength]]. For example, the [[electron]]s in a [[cathode-ray tube|CRT]] display have a de&nbsp;Broglie wavelength of about {{val|e=13|u=m}}. A wave representing such a particle traveling in the {{mvar|k}}-direction is expressed by the wave function as follows: <math display="block">\psi (\mathbf{r}, \, t=0) = A e^{i\mathbf{k \cdot r}} , </math> where the wavelength is determined by the [[wave vector]] {{math|'''k'''}} as: <math display="block"> \lambda = \frac {2 \pi}{k} , </math> and the momentum by: <math display="block"> \mathbf{p} = \hbar \mathbf{k} . </math> However, a wave like this with definite wavelength is not localized in space, and so cannot represent a particle localized in space. To localize a particle, de&nbsp;Broglie proposed a superposition of different wavelengths ranging around a central value in a [[wave packet]],<ref name=Marton>{{cite book |title = Advances in Electronics and Electron Physics |page = 271 |chapter-url = https://books.google.com/books?id=g5q6tZRwUu4C&pg=PA271 |isbn = 978-0-12-014653-6 |year = 1980 |publisher = Academic Press |volume = 53 |editor1=L. Marton |editor2=Claire Marton |author = Ming Chiang Li |chapter = Electron Interference }}</ref> a waveform often used in [[quantum mechanics]] to describe the [[wave function]] of a particle. In a wave packet, the wavelength of the particle is not precise, and the local wavelength deviates on either side of the main wavelength value. In representing the wave function of a localized particle, the [[wave packet]] is often taken to have a [[Gaussian function|Gaussian shape]] and is called a ''Gaussian wave packet''.<ref name=wavepacket>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=7qCMUfwoQcAC&pg=PA60 |title = Quantum Mechanics |author1=Walter Greiner |author2=D. Allan Bromley |page = 60 |isbn = 978-3-540-67458-0 |edition = 2 |year = 2007 |publisher = Springer }}</ref><ref>{{cite book |title = Electronic basis of the strength of materials |author = John Joseph Gilman |url = https://books.google.com/books?id=YWd7zHU0U7UC&pg=PA57 |page = 57 |year = 2003 |isbn = 978-0-521-62005-5 |publisher = Cambridge University Press }}</ref><ref>{{cite book |title = Principles of quantum mechanics |author = Donald D. Fitts |url = https://books.google.com/books?id=8t4DiXKIvRgC&pg=PA17 |page = 17 |isbn = 978-0-521-65841-6 |publisher = Cambridge University Press |year = 1999 }}</ref> Gaussian wave packets also are used to analyze water waves.<ref name=Mei>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=WHMNEL-9lqkC&pg=PA47 | page = 47 |author = Chiang C. Mei |author-link=Chiang C. Mei |title = The applied dynamics of ocean surface waves |isbn = 978-9971-5-0789-3 |year = 1989 |edition = 2nd |publisher = World Scientific }}</ref> For example, a Gaussian wavefunction {{math|''ψ''}} might take the form:<ref name="Bromley">{{cite book |last1=Greiner |first1=Walter |url=https://books.google.com/books?id=7qCMUfwoQcAC&pg=PA60 |title=Quantum Mechanics |last2=Bromley |first2=D. Allan |publisher=Springer |year=2007 |isbn=978-3-540-67458-0 |edition=2nd |page=60}}</ref> <math display="block"> \psi(x,\, t{=}0) = A \exp \left( -\frac{x^2}{2\sigma^2} + i k_0 x \right) , </math> at some initial time {{math|1=''t'' = 0}}, where the central wavelength is related to the central wave vector {{math|''k''<sub>0</sub>}} as {{math|1=''λ''<sub>0</sub> = 2''π'' / ''k''<sub>0</sub>}}. It is well known from the theory of [[Fourier analysis]],<ref name=Brandt> {{cite book |page = 23 |url = https://books.google.com/books?id=VM4GFlzHg34C&pg=PA23 |title = The picture book of quantum mechanics |author1=Siegmund Brandt |author2=Hans Dieter Dahmen |isbn = 978-0-387-95141-6 |year = 2001 |edition = 3rd |publisher = Springer }} </ref> or from the [[Heisenberg uncertainty principle]] (in the case of quantum mechanics) that a narrow range of wavelengths is necessary to produce a localized wave packet, and the more localized the envelope, the larger the spread in required wavelengths. The [[Fourier transform]] of a Gaussian is itself a Gaussian.<ref name=Gaussian> {{cite book |title = Modern mathematical methods for physicists and engineers |author = Cyrus D. Cantrell |page = [https://archive.org/details/modernmathematic0000cant/page/677 677] |url = https://archive.org/details/modernmathematic0000cant |url-access = registration |isbn = 978-0-521-59827-9 |publisher = Cambridge University Press |year = 2000 }} </ref> Given the Gaussian: <math display="block">f(x) = e^{-x^2 / \left(2\sigma^2\right)} , </math> the Fourier transform is: <math display="block">\tilde{ f}\!(k) = \sigma e^{-\sigma^2 k^2 / 2} . </math> The Gaussian in space therefore is made up of waves: <math display="block">f(x) = \frac{1}{\sqrt{2 \pi}} \int_{-\infty}^{\infty} \tilde{f}\!(k) \, e^{ikx} \ dk ; </math> that is, a number of waves of wavelengths {{mvar|λ}} such that {{math|1=''kλ'' = 2''π''}}. The parameter {{mvar|σ}} decides the spatial spread of the Gaussian along the {{mvar|x}}-axis, while the Fourier transform shows a spread in [[wave vector]] {{math|'''k'''}} determined by {{math|1/''σ''}}. That is, the smaller the extent in space, the larger the extent in {{mvar|k}}, and hence in {{math|1=''λ'' = 2''π''/''k''}}. ==پڻ ڏسو== * [[Index of wave articles]] [[طبيعيات|فزڪس]] ۾، لهر يا ڦڙڪو [[توانائي]] جو هڪ روپ آهي. هڪ لهر توانائي کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪري ٿي. ڦڙڪو هڪ [[سنڌي ٻولي]] جو لفظ آهي. ڦڙڪو جو مطلب آهي لهر، پر اها [[واء]] جي لهر آهي. [[فائل:Light_dispersion_conceptual_waves.gif|thumb|400x400 عڪسلون]] [[فائل:Shallow_water_wave.gif|ساڄو|thumb|400x400 عڪسلون|پاڻي جي لهر يا موج]] === Waves in general === {{columns-list| * [[Mechanical wave]], in media transmission * [[Wave equation]], general * [[Wave interference]], a phenomenon in which two waves superpose to form a resultant wave * [[Wave Motion (journal)|''Wave Motion'' (journal)]], a scientific journal * [[Wavefront]], an advancing surface of wave propagation }} ==== Parameters ==== {{columns-list| * [[Frequency]] * [[Phase (waves)]], offset or angle of a sinusoidal wave function at its origin * [[Standing wave ratio]], in telecommunications * [[Wavelength]] * [[Wavenumber]] }} ==== Waveforms ==== {{columns-list| * [[Creeping wave]], a wave diffracted around a sphere * [[Evanescent field]] * [[Longitudinal wave]] * [[Periodic travelling wave]] * [[Sine wave]] * [[Square wave (waveform)|Square wave]] * [[Standing wave]] * [[Transverse wave]] }} === Electromagnetic waves === {{columns-list| * [[Dyakonov surface wave]] * [[Dyakonov–Voigt wave]] * [[Earth–ionosphere waveguide]], in radio transmission * [[Electromagnetic radiation]] * [[Electromagnetic wave equation]], describes electromagnetic wave propagation * [[Microwave]], a form of electromagnetic radiation }} === In fluids === {{cols}} * [[Airy wave theory]], in fluid dynamics * [[Capillary wave]], in fluid dynamics * [[Cnoidal wave]], in fluid dynamics * [[Edge wave]], a surface gravity wave fixed by refraction against a rigid boundary * [[Faraday wave]], a type of wave in liquids * [[Gravity wave]], in fluid dynamics * [[Internal wave]], a wave within a fluid medium * [[Shock wave]], in aerodynamics * Sound wave, a wave of [[sound]] through a medium such as air or water * Tidal wave, a scientifically incorrect name for a [[tsunami]] * [[Tollmien–Schlichting wave]], in fluid dynamics * [[Wind wave]] {{colend}} === In quantum mechanics === {{columns-list| * [[Bloch's theorem]] * [[Matter wave]] * [[Pilot wave theory]], in Bohmian mechanics * [[Wave function]] * [[Wave packet]] * [[Wave–particle duality]] }} === In relativity === {{columns-list| * [[Gravitational wave]], in relativity theory * [[Relativistic wave equations]], wave equations that consider special relativity * [[pp-wave spacetime]], a set of exact solutions to Einstein's field equation }} === Other specific types of waves === {{cols}} * [[Alfvén wave]], in plasma physics * [[Atmospheric wave]], a periodic disturbance in the fields of atmospheric variables * [[Fir wave]], a forest configuration * [[Lamb waves]], in solid materials * [[Rayleigh wave]], surface acoustic waves that travel on solids * [[Spin wave]], in magnetism * [[Spin density wave]], in solid materials * [[Trojan wave packet]], in particle science * [[Waves in plasmas]], in plasma physics {{colend}} === Related topics === {{cols}} * [[Absorption (electromagnetic radiation)]] * [[Antenna (radio)]] * [[Beat (acoustics)]] * [[Branched flow]] * [[Cymatics]] * [[Diffraction]] * [[Dispersion (water waves)]] * [[Doppler effect]] * [[Envelope detector]] * [[Fourier transform]] for computing periodicity in evenly spaced data * [[Group velocity]] * [[Harmonic]] * [[Huygens–Fresnel principle]] * [[Index of wave articles]] * [[Inertial wave]] * [[Least-squares spectral analysis]] for computing periodicity in unevenly spaced data * [[List of waves named after people]] * [[Phase velocity]] * [[Photon]] * [[Polarization (physics)]] * [[Propagation constant]] * [[Radio propagation]] * [[Ray (optics)]] * [[Reaction–diffusion system]] * [[Reflection (physics)]] * [[Refraction]] * [[Resonance]] * [[Ripple tank]] * [[Rogue wave]] * [[Scattering]] * [[Shallow water equations]] * [[John N. Shive#Shive wave machine|Shive wave machine]] * [[Sound]] * [[Standing wave]] * [[Transmission medium]] * [[Velocity factor]] * [[Wave equation]] * [[Wave power]] * [[Wave turbulence]] * [[Wind wave]] * [[Wind wave#Formation]] {{colend}} ==نوٽ== ==ذريعا== {{refbegin}} * {{cite book |last1 = Fleisch |first1 = D. |last2 = Kinnaman |first2 = L. |year = 2015 |title = A student's guide to waves |location = Cambridge|publisher = Cambridge University Press |isbn = 978-1107643260 |bibcode = 2015sgw..book.....F }} * {{cite book|last1=Campbell|first1=Murray|title=The musician's guide to acoustics|year=2001|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0198165057|edition=Repr.|last2=Greated |first2=Clive}} * {{cite book |first = A.P. |last = French |title = Vibrations and Waves (M.I.T. Introductory physics series) |publisher = Nelson Thornes |year = 1971 |isbn = 978-0-393-09936-2 |oclc = 163810889 }} * {{cite book |last = Hall |first = D.E. |year = 1980 |title = Musical Acoustics: An Introduction |location = Belmont, CA |publisher = Wadsworth Publishing Company |isbn = 978-0-534-00758-4 }}. * {{cite book|last=Hunt|first=Frederick Vinton |title=Origins in acoustics.|year=1978|publisher=Published for the Acoustical Society of America through the American Institute of Physics|location=Woodbury, NY|isbn=978-0300022209}} * {{cite book |last1 = Ostrovsky |first1 = L.A. |last2 = Potapov |first2 = A.S. |year = 1999 |title = Modulated Waves, Theory and Applications |location = Baltimore |publisher = The Johns Hopkins University Press |isbn = 978-0-8018-5870-3 }}. * {{Cite book | publisher = Academic Press | isbn = 9780123846532 | last1 = Griffiths | first1 = G. | first2 = W.E. | last2 = Schiesser | title = Traveling Wave Analysis of Partial Differential Equations: Numerical and Analytical Methods with Matlab and Maple | year = 2010 }} * Crawford jr., Frank S. (1968). ''Waves (Berkeley Physics Course, Vol. 3)'', McGraw-Hill, {{ISBN|978-0070048607}} [https://archive.org/details/Waves_371 Free online version] * {{cite book |author=A. E. H. Love |author-link=Augustus Edward Hough Love |title=A Treatise on The Mathematical Theory of Elasticity |year=1944 |url=https://archive.org/details/treatiseonmathem0000love|url-access=registration|publisher=[[Dover Publications|Dover]] |location=New York }} * {{cite web |author=E.W. Weisstein |url=http://scienceworld.wolfram.com/physics/WaveVelocity.html |title=Wave velocity |work=[[ScienceWorld]] |access-date=2009-05-30 }} {{refend}} == External links == {{Sister project links| wikt=wave | commons=Wave | b=no | n=no | q=Wave | s=no | v=no | voy=no | species=no | d=no}} * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_51.html The Feynman Lectures on Physics: Waves] * [http://www.scholarpedia.org/article/Linear_and_nonlinear_waves Linear and nonlinear waves] * [https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html Science Aid: Wave properties – Concise guide aimed at teens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904042222/https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html |date=2019-09-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=DovunOxlY1k "AT&T Archives: Similarities of Wave Behavior"] demonstrated by J.N. Shive of Bell Labs (video on [[YouTube]]) {{Velocities of Waves}} {{Patterns in nature}} {{Authority control}} [[Category:Waves| ]] [[Category:Differential equations]] [[Category:Articles containing video clips]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links| wikt=wave | commons=Wave | b=no | n=no | q=Wave | s=no | v=no | voy=no | species=no | d=no}} * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_51.html The Feynman Lectures on Physics: Waves] * [http://www.scholarpedia.org/article/Linear_and_nonlinear_waves Linear and nonlinear waves] * [https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html Science Aid: Wave properties – Concise guide aimed at teens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904042222/https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html |date=2019-09-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=DovunOxlY1k "AT&T Archives: Similarities of Wave Behavior"] demonstrated by J.N. Shive of Bell Labs (video on [[YouTube]]) {{Authority control}} [[زمرو:موجون| ]] [[زمرو:لهرون]] [[زمرو:تفاواتي مساواتون]] [[زمرو:فطرت ۾ شڪليون]] [[زمرو:ارضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:رياضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:سامونڊي سائنس جون اصطلاحون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] mzp48cuo2f4si59r400x2fr5omnw6ej 412056 412055 2026-09-14T04:49:36Z Ibne maryam 17680 412056 wikitext text/x-wiki {{Short description|Dynamic disturbance in a medium or field}} {{About|لهر هڪ طبعي مظهر |هٿ هلائڻ لاء ڏسو |Waving|other uses|Wave (disambiguation)|and|Wave motion (disambiguation)}} {{redirect|لهر}} [[File:2006-01-14 Surface waves.jpg|thumb|پاڻيءَ جي مٿاڇري تي لهرون، جيڪي پاڻيءَ ۾ ننڍيون لهرون (<small>ripples</small>) ٺاهين ٿيون]] [[علم رياضيات|رياضيات]] ۽ [[طبعي سائنس]] ۾، '''لهر''' هڪ يا وڌيڪ مقدارن ۾ پکڙجندڙ متحرڪ خلل (يعني توازن واري حالت مان تبديلي) کي چئبو آهي. [[دوري لهرون]] (<small>periodic</small> <small>waves</small>) ڪنهن خاص [[فريڪوئنسي]] تي توازن (يا سڪون) واري قدر جي چوڌاري بار بار حرڪت ڪنديون آهن. جڏهن لهر جي پوري شڪل هڪ طرف حرڪت ڪري ٿي، ته ان کي "هلندڙ لهر" (<small>traveling</small> <small>wave</small>) چيو ويندو آهي؛ ان جي برعڪس، مخالف طرفن ۾ هلندڙ ٻه هڪجهڙي ۽ مٿان چڙهيل (<small>superimposed</small>) دوري لهرون ملي ڪري "ساڪت لهرون" (<small>standing wave</small>) يا "بيهڪ واري لهر" ٺاهينديون آهن. ساڪت لهرن ۾، وائبريشن يا ڏڪڻ جي وسعت (<small>amplitude</small>) ڪجهه هنڌن تي بلڪل گهٽ يا صفر هوندي آهي، جن کي (<small>nulls</small>) چيو ويندو آهي. فزڪس ۾ عام طور تي ٻن قسمن جي لهرن: [[ميڪانيات|ميڪاني]] (<small>mechanical</small>) ۽ [[برقناطيسيت|برقناطيسي]] (<small>electromagnetic</small>) لهرن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي ميڪاني لهر ۾، [[دٻاءُ (فزڪس)|دٻاءُ]] (<small>stress</small>) ۽ ڇڪاءُ (<small>strain</small>) جا ميدان ميڪاني توازن جي چوڌاري حرڪت ڪندا آهن. ميڪاني لهر ڪنهن طبعي وچولي (<small>medium</small>) ۾ مقامي تبديلي يا بگاڙ (<small>strain</small>) هوندي آهي، جيڪا ذرڙي کان ذرڙي تائين پکڙجي ٿي؛ اهو عمل مقامي دٻاءُ پيدا ڪرڻ ذريعي ٿيندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ڀرپاسي وارن ذرڙن ۾ به ڇڪاءُ پيدا ٿيندو آهي. مثال طور، آواز جون لهرون مقامي دٻاءُ ۽ ذرڙن جي حرڪت ۾ تبديليون آهن جيڪي ڪنهن وچولي مان گذرندي اڳتي وڌن ٿيون. ميڪاني لهرن جا ٻيا مثال زلزلي جون لهرون (<small>seismic waves</small>)، [[ڪشش ثقل]] جون لهرون (<small>gravitational waves</small>)، مٿاڇري واريون لهرون ۽ تارن جي ڏڪڻ (<small>string</small> <small>vibrations</small>) آهن. برقناطيسي لهر، جهڙوڪ روشني ۾، [[بجلي|برقي]] ۽ [[مقناطيسي ميدان|مقناطيسي ميدانن]] جي وچ ۾ لاڳاپو (<small>coupling</small>) ميڪسويل جي مساواتن مطابق انهن ميدانن تي مشتمل لهرن جي پکيڙ کي برقرار رکي ٿو. برقي مقناطيسي لهرون [[وٿي|خلا]] (<small>vacuum</small>) ۽ ڪجهه ڊائي اليڪٽرڪ (<small>dielectric</small>) ذريعن مان گذري سگهن ٿيون (انهن موج جي ڊيگهه وارن علائقن ۾ جتي اهي شفاف سمجهيون وڃن ٿيون). برقي مقناطيسي لهرن کي انهن جي فريڪوئنسي يا موج جي ڊيگهه (<small>wavelength</small>) جي بنياد تي مختلف نالن سان سڃاتو وڃي ٿو، جن ۾ ريڊيو لهرون، [[انفرا ريڊ|انفراريڊ شعاع]]، ٽيراهرٽز لهرون، ڏسڻ جوڳي روشني، [[الٽرا وائلٽ|الٽرا وائلٽ شعاع]]، [[ايڪس ري|ايڪس-ريز]] ۽ گاما شعاع شامل آهن. ٻين قسمن جي لهرن ۾ ڪشش ثقل لهرون، جيڪيون [[خلا-وقت تسلسل]] (<small>space-time</small>) ۾ خلل آهن ۽ [[نسبت جو نظريو|عام نسبتن جي نظريي]] (<small>general</small> <small>relativity</small>) جي اصولن مطابق پکڙجن ٿيون؛ ان کان علاوه گرمي جي پکيڙ واريون لهرون (<small>heat diffusion waves</small>)؛ پلازما لهرون جيڪي ميڪانياتي تبديلين ۽ برقي مقناطيسي ميدانن کي ملائين ٿيون؛ ري ايڪشن-ڊفيوژن لهرون، جيئن ته ”بيلوسوف-زابوٽنسڪي“ (<small>Belousov</small>–<small>Zhabotinsky</small>) واري عمل ۾؛ ۽ ٻيون ڪيتريون ئي قسمون شامل آهن. . ميڪاني ۽ برقناطيسي (<small>electromagnetic</small>) موجون [[توانائي]]، <ref>{{Harv|Hall|1980| p=8}}</ref> مومينٽم (<small>momentum</small>) ۽ [[اطلاع|معلومات]] جي منتقلي ڪن ٿيون. مائع واري وچولي (<small>medium</small>) ۾ هلندڙ موجن جي صورت ۾، [[مادو|مادي]] جي منتقلي به ٿي سگهي ٿي (ڏسو: اسٽوڪس ڊرفٽ / <small>Stokes drift</small>). رياضيات ۽ [[اليڪٽرانڪس]] ۾ موجن جو مطالعو "سگنلز" طور ڪيو ويندو آهي.<ref>Pragnan Chakravorty, "What Is a Signal? [Lecture Notes]",&nbsp;IEEE ''Signal Processing Magazine'', vol. 35, no. 5, pp. 175–177, Sept. 2018.&nbsp;{{doi|10.1109/MSP.2018.2832195}}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه موجن جا "لفافا" (<small>envelopes</small>) هوندا آهن جيڪي بلڪل به حرڪت نٿا ڪن، جيئن ته "هائيڊرولڪ جمپ" ۽ "ساڪت موجون" (<small>standing waves</small>) - جيڪيون موسيقيءَ لاءِ بنيادي حيثيت رکن ٿيون.[[File:Santos E et al Neuroimage 2014 .gif|thumb|دماغي ڪارٽيڪس تي حياتياتي لهرن جي پکڙجڻ جو مثال، ڊيپولرائيزيشن کي پکيڙڻ جو هڪ مثال<ref>{{Cite journal|last1=Santos|first1=Edgar|last2=Schöll|first2=Michael|last3=Sánchez-Porras|first3=Renán|last4=Dahlem|first4=Markus A.|last5=Silos|first5=Humberto|last6=Unterberg|first6=Andreas|last7=Dickhaus|first7=Hartmut|last8=Sakowitz|first8=Oliver W.|date=2014-10-01|title=Radial, spiral and reverberating waves of spreading depolarization occur in the gyrencephalic brain|journal=NeuroImage|volume=99|pages=244–255|doi=10.1016/j.neuroimage.2014.05.021|issn=1095-9572|pmid=24852458|s2cid=1347927}}</ref>]] هڪ طبعي لهر (<small>physical wave</small>) جو ميدان تقريبن هميشه [[وٿي|خلا]] جي ڪجهه محدود علائقي تائين محدود هوندو آهي، جنهن کي ان جو ڊومين سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[زلزلو|زلزلي]] مان پيدا ٿيندڙ زلزلي جون لهرون صرف [[ڌرتي|ڌرتيءَ]] جي اندروني ۽ مٿاڇري ۾ اهم آهن، تنهن ڪري انهن کي ان کان ٻاهر نظرانداز ڪري سگهجي ٿو. بهرحال، لامحدود ڊومين سان لهرون، جيڪي پوري خلا تي پکڙيل آهن، عام طور تي رياضيات (<small>Mathematics</small>) ۾ پڙهايون وينديون آهن، ۽ محدود ڊومين ۾ جسماني لهرن کي سمجهڻ لاءِ تمام قيمتي اوزار آهن. هڪ مستوي (<small>plane</small>) جي لهر هڪ اهم رياضياتي مثالي لهر آهي جتي خلل ڪنهن به (لامحدود) مستوي سان گڏ، عام طور تي سفر جي هڪ مخصوص رخ تائين، هڪجهڙائي رکي ٿو. رياضياتي طور تي، سڀ کان سادي لهر هڪ سائنوسائيڊل مستوي جي لهر آهي جنهن ۾ ڪنهن به نقطي تي فيلڊ هڪ فريڪوئنسي تي سادي هارمونڪ حرڪت جو تجربو ڪري ٿو. لڪير واري ميڊيا ۾، پيچيده لهرن کي عام طور تي ڪيترن ئي سائنوسائيڊل مستوين جي لهرن جي مجموعن جي طور تي ختم ڪري سگهجي ٿو جن ۾ مختلف طرفن جي ڦهلائو (<small>propagation</small>) ۽/يا مختلف [[فريڪوئنسي|تعدد]] هوندا آهن. هڪ مستوي جي لهر کي ٽرانسورس لهر جي طور تي درجه بندي ڪيو ويندو آهي جيڪڏهن هر نقطي تي فيلڊ خلل کي ڦهلائو جي رخ (توانائي جي منتقلي جي رخ پڻ) جي عمودي ویڪٽر طرفان بيان ڪيو ويو آهي؛ يا طول واري لهر (<small>longitudinal wave</small>) جيڪڏهن اهي ويڪٽر ڦهلائو (<small>vector</small> <small>propagation</small>) جي رخ سان ترتيب ڏنل آهن. ميڪاني لهرن ۾ ٽرانسورس ۽ طول واري لهرون ٻئي شامل آهن؛ ٻئي طرف، برقناطيسي مستوي جون لهرون سختي سان ٽرانسورس آهن جڏهن ته سيال (جهڙوڪ هوا) ۾ آواز جون لهرون صرف طول واري ٿي سگهن ٿيون. ڦهلائو جي رخ جي نسبت هڪ اوسيليٽنگ فيلڊ جي طبعي رخ کي موج جي پولرائيزيشن پڻ چيو ويندو آهي، جيڪو هڪ اهم خاصيت ٿي سگهي ٿو. ==Electromagnetic waves== {{Main|Electromagnetic wave}} {{Further|Electromagnetic spectrum}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[File:Onde electromagnétique.png|class=skin-invert-image|thumb|right|300 px]] An electromagnetic wave consists of two waves that are oscillations of the [[electric field|electric]] and [[magnetic field|magnetic]] fields. An electromagnetic wave travels in a direction that is at right angles to the oscillation direction of both fields. In the 19th century, [[James Clerk Maxwell]] showed that, in [[vacuum]], the electric and magnetic fields satisfy the [[wave equation]] both with speed equal to that of the [[speed of light]]. From this emerged the idea that [[visible light|light]] is an electromagnetic wave. The unification of light and electromagnetic waves was experimentally confirmed by [[Heinrich Hertz|Hertz]] in the end of the 1880s. Electromagnetic waves can have different frequencies (and thus wavelengths), and are classified accordingly in wavebands, such as [[radio waves]], [[microwaves]], [[infrared]], [[visible light]], [[ultraviolet]], [[X-rays]], and [[gamma ray]]s. The range of frequencies in each of these bands is continuous, and the limits of each band are mostly arbitrary, with the exception of visible light, which must be visible to the normal human eye. == Quantum mechanical waves == {{Main|Schrödinger equation}} {{See also|Wave function}} ===Schrödinger equation=== {{unreferenced section|date=July 2026}} The [[Schrödinger equation]] describes the wave-like behavior of [[particle]]s in [[quantum mechanics]]. Solutions of this equation are [[wave function]]s which can be used to describe the probability density of a particle. === Dirac equation === The [[Dirac equation]] is a relativistic wave equation detailing electromagnetic interactions. Dirac waves accounted for the fine details of the hydrogen spectrum in a completely rigorous way. The wave equation also implied the existence of a new form of matter, antimatter, previously unsuspected and unobserved and which was experimentally confirmed. In the context of quantum field theory, the Dirac equation is reinterpreted to describe quantum fields corresponding to spin-{{frac|1|2}} particles. [[File:Wave packet (dispersion).gif|class=skin-invert-image|thumb|A propagating wave packet; in general, the ''envelope'' of the wave packet moves at a different speed than the constituent waves.<ref name=Fromhold>{{cite book |title = Quantum Mechanics for Applied Physics and Engineering |author = A.T. Fromhold |chapter = Wave packet solutions |pages = 59 ''ff'' |quote = (p. 61) ...the individual waves move more slowly than the packet and therefore pass back through the packet as it advances |chapter-url = https://books.google.com/books?id=3SOwc6npkIwC&pg=PA59 |isbn = 978-0-486-66741-6 |publisher = Courier Dover Publications |year = 1991 |edition = Reprint of Academic Press 1981 }}</ref>]] === de Broglie waves === {{Main|Wave packet|Matter wave}} [[Louis de Broglie]] postulated that all particles with [[momentum]] have a wavelength <math display="block">\lambda = \frac{h}{p},</math> where {{math|''h''}} is the [[Planck constant]], and {{mvar|p}} is the magnitude of the [[momentum]] of the particle. This hypothesis was at the basis of [[quantum mechanics]]. Nowadays, this wavelength is called the [[de Broglie wavelength|de&nbsp;Broglie wavelength]]. For example, the [[electron]]s in a [[cathode-ray tube|CRT]] display have a de&nbsp;Broglie wavelength of about {{val|e=13|u=m}}. A wave representing such a particle traveling in the {{mvar|k}}-direction is expressed by the wave function as follows: <math display="block">\psi (\mathbf{r}, \, t=0) = A e^{i\mathbf{k \cdot r}} , </math> where the wavelength is determined by the [[wave vector]] {{math|'''k'''}} as: <math display="block"> \lambda = \frac {2 \pi}{k} , </math> and the momentum by: <math display="block"> \mathbf{p} = \hbar \mathbf{k} . </math> However, a wave like this with definite wavelength is not localized in space, and so cannot represent a particle localized in space. To localize a particle, de&nbsp;Broglie proposed a superposition of different wavelengths ranging around a central value in a [[wave packet]],<ref name=Marton>{{cite book |title = Advances in Electronics and Electron Physics |page = 271 |chapter-url = https://books.google.com/books?id=g5q6tZRwUu4C&pg=PA271 |isbn = 978-0-12-014653-6 |year = 1980 |publisher = Academic Press |volume = 53 |editor1=L. Marton |editor2=Claire Marton |author = Ming Chiang Li |chapter = Electron Interference }}</ref> a waveform often used in [[quantum mechanics]] to describe the [[wave function]] of a particle. In a wave packet, the wavelength of the particle is not precise, and the local wavelength deviates on either side of the main wavelength value. In representing the wave function of a localized particle, the [[wave packet]] is often taken to have a [[Gaussian function|Gaussian shape]] and is called a ''Gaussian wave packet''.<ref name=wavepacket>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=7qCMUfwoQcAC&pg=PA60 |title = Quantum Mechanics |author1=Walter Greiner |author2=D. Allan Bromley |page = 60 |isbn = 978-3-540-67458-0 |edition = 2 |year = 2007 |publisher = Springer }}</ref><ref>{{cite book |title = Electronic basis of the strength of materials |author = John Joseph Gilman |url = https://books.google.com/books?id=YWd7zHU0U7UC&pg=PA57 |page = 57 |year = 2003 |isbn = 978-0-521-62005-5 |publisher = Cambridge University Press }}</ref><ref>{{cite book |title = Principles of quantum mechanics |author = Donald D. Fitts |url = https://books.google.com/books?id=8t4DiXKIvRgC&pg=PA17 |page = 17 |isbn = 978-0-521-65841-6 |publisher = Cambridge University Press |year = 1999 }}</ref> Gaussian wave packets also are used to analyze water waves.<ref name=Mei>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=WHMNEL-9lqkC&pg=PA47 | page = 47 |author = Chiang C. Mei |author-link=Chiang C. Mei |title = The applied dynamics of ocean surface waves |isbn = 978-9971-5-0789-3 |year = 1989 |edition = 2nd |publisher = World Scientific }}</ref> For example, a Gaussian wavefunction {{math|''ψ''}} might take the form:<ref name="Bromley">{{cite book |last1=Greiner |first1=Walter |url=https://books.google.com/books?id=7qCMUfwoQcAC&pg=PA60 |title=Quantum Mechanics |last2=Bromley |first2=D. Allan |publisher=Springer |year=2007 |isbn=978-3-540-67458-0 |edition=2nd |page=60}}</ref> <math display="block"> \psi(x,\, t{=}0) = A \exp \left( -\frac{x^2}{2\sigma^2} + i k_0 x \right) , </math> at some initial time {{math|1=''t'' = 0}}, where the central wavelength is related to the central wave vector {{math|''k''<sub>0</sub>}} as {{math|1=''λ''<sub>0</sub> = 2''π'' / ''k''<sub>0</sub>}}. It is well known from the theory of [[Fourier analysis]],<ref name=Brandt> {{cite book |page = 23 |url = https://books.google.com/books?id=VM4GFlzHg34C&pg=PA23 |title = The picture book of quantum mechanics |author1=Siegmund Brandt |author2=Hans Dieter Dahmen |isbn = 978-0-387-95141-6 |year = 2001 |edition = 3rd |publisher = Springer }} </ref> or from the [[Heisenberg uncertainty principle]] (in the case of quantum mechanics) that a narrow range of wavelengths is necessary to produce a localized wave packet, and the more localized the envelope, the larger the spread in required wavelengths. The [[Fourier transform]] of a Gaussian is itself a Gaussian.<ref name=Gaussian> {{cite book |title = Modern mathematical methods for physicists and engineers |author = Cyrus D. Cantrell |page = [https://archive.org/details/modernmathematic0000cant/page/677 677] |url = https://archive.org/details/modernmathematic0000cant |url-access = registration |isbn = 978-0-521-59827-9 |publisher = Cambridge University Press |year = 2000 }} </ref> Given the Gaussian: <math display="block">f(x) = e^{-x^2 / \left(2\sigma^2\right)} , </math> the Fourier transform is: <math display="block">\tilde{ f}\!(k) = \sigma e^{-\sigma^2 k^2 / 2} . </math> The Gaussian in space therefore is made up of waves: <math display="block">f(x) = \frac{1}{\sqrt{2 \pi}} \int_{-\infty}^{\infty} \tilde{f}\!(k) \, e^{ikx} \ dk ; </math> that is, a number of waves of wavelengths {{mvar|λ}} such that {{math|1=''kλ'' = 2''π''}}. The parameter {{mvar|σ}} decides the spatial spread of the Gaussian along the {{mvar|x}}-axis, while the Fourier transform shows a spread in [[wave vector]] {{math|'''k'''}} determined by {{math|1/''σ''}}. That is, the smaller the extent in space, the larger the extent in {{mvar|k}}, and hence in {{math|1=''λ'' = 2''π''/''k''}}. ==پڻ ڏسو== * [[Index of wave articles]] [[طبيعيات|فزڪس]] ۾، لهر يا ڦڙڪو [[توانائي]] جو هڪ روپ آهي. هڪ لهر توانائي کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪري ٿي. ڦڙڪو هڪ [[سنڌي ٻولي]] جو لفظ آهي. ڦڙڪو جو مطلب آهي لهر، پر اها [[واء]] جي لهر آهي. [[فائل:Light_dispersion_conceptual_waves.gif|thumb|400x400 عڪسلون]] [[فائل:Shallow_water_wave.gif|ساڄو|thumb|400x400 عڪسلون|پاڻي جي لهر يا موج]] === Waves in general === {{columns-list| * [[Mechanical wave]], in media transmission * [[Wave equation]], general * [[Wave interference]], a phenomenon in which two waves superpose to form a resultant wave * [[Wave Motion (journal)|''Wave Motion'' (journal)]], a scientific journal * [[Wavefront]], an advancing surface of wave propagation }} ==== Parameters ==== {{columns-list| * [[Frequency]] * [[Phase (waves)]], offset or angle of a sinusoidal wave function at its origin * [[Standing wave ratio]], in telecommunications * [[Wavelength]] * [[Wavenumber]] }} ==== Waveforms ==== {{columns-list| * [[Creeping wave]], a wave diffracted around a sphere * [[Evanescent field]] * [[Longitudinal wave]] * [[Periodic travelling wave]] * [[Sine wave]] * [[Square wave (waveform)|Square wave]] * [[Standing wave]] * [[Transverse wave]] }} === Electromagnetic waves === {{columns-list| * [[Dyakonov surface wave]] * [[Dyakonov–Voigt wave]] * [[Earth–ionosphere waveguide]], in radio transmission * [[Electromagnetic radiation]] * [[Electromagnetic wave equation]], describes electromagnetic wave propagation * [[Microwave]], a form of electromagnetic radiation }} === In fluids === {{cols}} * [[Airy wave theory]], in fluid dynamics * [[Capillary wave]], in fluid dynamics * [[Cnoidal wave]], in fluid dynamics * [[Edge wave]], a surface gravity wave fixed by refraction against a rigid boundary * [[Faraday wave]], a type of wave in liquids * [[Gravity wave]], in fluid dynamics * [[Internal wave]], a wave within a fluid medium * [[Shock wave]], in aerodynamics * Sound wave, a wave of [[sound]] through a medium such as air or water * Tidal wave, a scientifically incorrect name for a [[tsunami]] * [[Tollmien–Schlichting wave]], in fluid dynamics * [[Wind wave]] {{colend}} === In quantum mechanics === {{columns-list| * [[Bloch's theorem]] * [[Matter wave]] * [[Pilot wave theory]], in Bohmian mechanics * [[Wave function]] * [[Wave packet]] * [[Wave–particle duality]] }} === In relativity === {{columns-list| * [[Gravitational wave]], in relativity theory * [[Relativistic wave equations]], wave equations that consider special relativity * [[pp-wave spacetime]], a set of exact solutions to Einstein's field equation }} === Other specific types of waves === {{cols}} * [[Alfvén wave]], in plasma physics * [[Atmospheric wave]], a periodic disturbance in the fields of atmospheric variables * [[Fir wave]], a forest configuration * [[Lamb waves]], in solid materials * [[Rayleigh wave]], surface acoustic waves that travel on solids * [[Spin wave]], in magnetism * [[Spin density wave]], in solid materials * [[Trojan wave packet]], in particle science * [[Waves in plasmas]], in plasma physics {{colend}} === Related topics === {{cols}} * [[Absorption (electromagnetic radiation)]] * [[Antenna (radio)]] * [[Beat (acoustics)]] * [[Branched flow]] * [[Cymatics]] * [[Diffraction]] * [[Dispersion (water waves)]] * [[Doppler effect]] * [[Envelope detector]] * [[Fourier transform]] for computing periodicity in evenly spaced data * [[Group velocity]] * [[Harmonic]] * [[Huygens–Fresnel principle]] * [[Index of wave articles]] * [[Inertial wave]] * [[Least-squares spectral analysis]] for computing periodicity in unevenly spaced data * [[List of waves named after people]] * [[Phase velocity]] * [[Photon]] * [[Polarization (physics)]] * [[Propagation constant]] * [[Radio propagation]] * [[Ray (optics)]] * [[Reaction–diffusion system]] * [[Reflection (physics)]] * [[Refraction]] * [[Resonance]] * [[Ripple tank]] * [[Rogue wave]] * [[Scattering]] * [[Shallow water equations]] * [[John N. Shive#Shive wave machine|Shive wave machine]] * [[Sound]] * [[Standing wave]] * [[Transmission medium]] * [[Velocity factor]] * [[Wave equation]] * [[Wave power]] * [[Wave turbulence]] * [[Wind wave]] * [[Wind wave#Formation]] {{colend}} ==نوٽ== ==ذريعا== {{refbegin}} * {{cite book |last1 = Fleisch |first1 = D. |last2 = Kinnaman |first2 = L. |year = 2015 |title = A student's guide to waves |location = Cambridge|publisher = Cambridge University Press |isbn = 978-1107643260 |bibcode = 2015sgw..book.....F }} * {{cite book|last1=Campbell|first1=Murray|title=The musician's guide to acoustics|year=2001|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0198165057|edition=Repr.|last2=Greated |first2=Clive}} * {{cite book |first = A.P. |last = French |title = Vibrations and Waves (M.I.T. Introductory physics series) |publisher = Nelson Thornes |year = 1971 |isbn = 978-0-393-09936-2 |oclc = 163810889 }} * {{cite book |last = Hall |first = D.E. |year = 1980 |title = Musical Acoustics: An Introduction |location = Belmont, CA |publisher = Wadsworth Publishing Company |isbn = 978-0-534-00758-4 }}. * {{cite book|last=Hunt|first=Frederick Vinton |title=Origins in acoustics.|year=1978|publisher=Published for the Acoustical Society of America through the American Institute of Physics|location=Woodbury, NY|isbn=978-0300022209}} * {{cite book |last1 = Ostrovsky |first1 = L.A. |last2 = Potapov |first2 = A.S. |year = 1999 |title = Modulated Waves, Theory and Applications |location = Baltimore |publisher = The Johns Hopkins University Press |isbn = 978-0-8018-5870-3 }}. * {{Cite book | publisher = Academic Press | isbn = 9780123846532 | last1 = Griffiths | first1 = G. | first2 = W.E. | last2 = Schiesser | title = Traveling Wave Analysis of Partial Differential Equations: Numerical and Analytical Methods with Matlab and Maple | year = 2010 }} * Crawford jr., Frank S. (1968). ''Waves (Berkeley Physics Course, Vol. 3)'', McGraw-Hill, {{ISBN|978-0070048607}} [https://archive.org/details/Waves_371 Free online version] * {{cite book |author=A. E. H. Love |author-link=Augustus Edward Hough Love |title=A Treatise on The Mathematical Theory of Elasticity |year=1944 |url=https://archive.org/details/treatiseonmathem0000love|url-access=registration|publisher=[[Dover Publications|Dover]] |location=New York }} * {{cite web |author=E.W. Weisstein |url=http://scienceworld.wolfram.com/physics/WaveVelocity.html |title=Wave velocity |work=[[ScienceWorld]] |access-date=2009-05-30 }} {{refend}} == External links == {{Sister project links| wikt=wave | commons=Wave | b=no | n=no | q=Wave | s=no | v=no | voy=no | species=no | d=no}} * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_51.html The Feynman Lectures on Physics: Waves] * [http://www.scholarpedia.org/article/Linear_and_nonlinear_waves Linear and nonlinear waves] * [https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html Science Aid: Wave properties – Concise guide aimed at teens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904042222/https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html |date=2019-09-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=DovunOxlY1k "AT&T Archives: Similarities of Wave Behavior"] demonstrated by J.N. Shive of Bell Labs (video on [[YouTube]]) {{Velocities of Waves}} {{Patterns in nature}} {{Authority control}} [[Category:Waves| ]] [[Category:Differential equations]] [[Category:Articles containing video clips]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links| wikt=wave | commons=Wave | b=no | n=no | q=Wave | s=no | v=no | voy=no | species=no | d=no}} * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_51.html The Feynman Lectures on Physics: Waves] * [http://www.scholarpedia.org/article/Linear_and_nonlinear_waves Linear and nonlinear waves] * [https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html Science Aid: Wave properties – Concise guide aimed at teens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904042222/https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html |date=2019-09-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=DovunOxlY1k "AT&T Archives: Similarities of Wave Behavior"] demonstrated by J.N. Shive of Bell Labs (video on [[YouTube]]) {{Authority control}} [[زمرو:موجون| ]] [[زمرو:لهرون]] [[زمرو:تفاواتي مساواتون]] [[زمرو:فطرت ۾ شڪليون]] [[زمرو:ارضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:رياضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:سامونڊي سائنس جون اصطلاحون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] dvesk7nu8x659xyt93hoawq40vj8w5o 412057 412056 2026-09-14T04:50:30Z Ibne maryam 17680 412057 wikitext text/x-wiki {{Short description|Dynamic disturbance in a medium or field}} {{About|لهر هڪ طبعي مظهر |هٿ هلائڻ لاء ڏسو |Waving|other uses|Wave (disambiguation)|and|Wave motion (disambiguation)}} {{redirect|لهر}} [[File:2006-01-14 Surface waves.jpg|thumb|پاڻيءَ جي مٿاڇري تي لهرون، جيڪي پاڻيءَ ۾ ننڍيون لهرون (<small>ripples</small>) ٺاهين ٿيون]] [[علم رياضيات|رياضيات]] ۽ [[طبعي سائنس]] ۾، '''لهر''' هڪ يا وڌيڪ مقدارن ۾ پکڙجندڙ متحرڪ خلل (يعني توازن واري حالت مان تبديلي) کي چئبو آهي. [[دوري لهرون]] (<small>periodic</small> <small>waves</small>) ڪنهن خاص [[فريڪوئنسي]] تي توازن (يا سڪون) واري قدر جي چوڌاري بار بار حرڪت ڪنديون آهن. جڏهن لهر جي پوري شڪل هڪ طرف حرڪت ڪري ٿي، ته ان کي "هلندڙ لهر" (<small>traveling</small> <small>wave</small>) چيو ويندو آهي؛ ان جي برعڪس، مخالف طرفن ۾ هلندڙ ٻه هڪجهڙي ۽ مٿان چڙهيل (<small>superimposed</small>) دوري لهرون ملي ڪري "ساڪت لهرون" (<small>standing wave</small>) يا "بيهڪ واري لهر" ٺاهينديون آهن. ساڪت لهرن ۾، وائبريشن يا ڏڪڻ جي وسعت (<small>amplitude</small>) ڪجهه هنڌن تي بلڪل گهٽ يا صفر هوندي آهي، جن کي (<small>nulls</small>) چيو ويندو آهي. فزڪس ۾ عام طور تي ٻن قسمن جي لهرن: [[ميڪانيات|ميڪاني]] (<small>mechanical</small>) ۽ [[برقناطيسيت|برقناطيسي]] (<small>electromagnetic</small>) لهرن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي ميڪاني لهر ۾، [[دٻاءُ (فزڪس)|دٻاءُ]] (<small>stress</small>) ۽ ڇڪاءُ (<small>strain</small>) جا ميدان ميڪاني توازن جي چوڌاري حرڪت ڪندا آهن. ميڪاني لهر ڪنهن طبعي وچولي (<small>medium</small>) ۾ مقامي تبديلي يا بگاڙ (<small>strain</small>) هوندي آهي، جيڪا ذرڙي کان ذرڙي تائين پکڙجي ٿي؛ اهو عمل مقامي دٻاءُ پيدا ڪرڻ ذريعي ٿيندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ڀرپاسي وارن ذرڙن ۾ به ڇڪاءُ پيدا ٿيندو آهي. مثال طور، آواز جون لهرون مقامي دٻاءُ ۽ ذرڙن جي حرڪت ۾ تبديليون آهن جيڪي ڪنهن وچولي مان گذرندي اڳتي وڌن ٿيون. ميڪاني لهرن جا ٻيا مثال زلزلي جون لهرون (<small>seismic waves</small>)، [[ڪشش ثقل]] جون لهرون (<small>gravitational waves</small>)، مٿاڇري واريون لهرون ۽ تارن جي ڏڪڻ (<small>string</small> <small>vibrations</small>) آهن. برقناطيسي لهر، جهڙوڪ روشني ۾، [[بجلي|برقي]] ۽ [[مقناطيسي ميدان|مقناطيسي ميدانن]] جي وچ ۾ لاڳاپو (<small>coupling</small>) ميڪسويل جي مساواتن مطابق انهن ميدانن تي مشتمل لهرن جي پکيڙ کي برقرار رکي ٿو. برقي مقناطيسي لهرون [[وٿي|خلا]] (<small>vacuum</small>) ۽ ڪجهه ڊائي اليڪٽرڪ (<small>dielectric</small>) ذريعن مان گذري سگهن ٿيون (انهن موج جي ڊيگهه وارن علائقن ۾ جتي اهي شفاف سمجهيون وڃن ٿيون). برقي مقناطيسي لهرن کي انهن جي فريڪوئنسي يا موج جي ڊيگهه (<small>wavelength</small>) جي بنياد تي مختلف نالن سان سڃاتو وڃي ٿو، جن ۾ ريڊيو لهرون، [[انفرا ريڊ|انفراريڊ شعاع]]، ٽيراهرٽز لهرون، ڏسڻ جوڳي روشني، [[الٽرا وائلٽ|الٽرا وائلٽ شعاع]]، [[ايڪس ري|ايڪس-ريز]] ۽ گاما شعاع شامل آهن. ٻين قسمن جي لهرن ۾ ڪشش ثقل لهرون، جيڪيون [[خلا-وقت تسلسل]] (<small>space-time</small>) ۾ خلل آهن ۽ [[نسبت جو نظريو|عام نسبتن جي نظريي]] (<small>general</small> <small>relativity</small>) جي اصولن مطابق پکڙجن ٿيون؛ ان کان علاوه گرمي جي پکيڙ واريون لهرون (<small>heat diffusion waves</small>)؛ پلازما لهرون جيڪي ميڪانياتي تبديلين ۽ برقي مقناطيسي ميدانن کي ملائين ٿيون؛ ري ايڪشن-ڊفيوژن لهرون، جيئن ته ”بيلوسوف-زابوٽنسڪي“ (<small>Belousov</small>–<small>Zhabotinsky</small>) واري عمل ۾؛ ۽ ٻيون ڪيتريون ئي قسمون شامل آهن. . ميڪاني ۽ برقناطيسي (<small>electromagnetic</small>) موجون [[توانائي]]، <ref>{{Harv|Hall|1980| p=8}}</ref> مومينٽم (<small>momentum</small>) ۽ [[اطلاع|معلومات]] جي منتقلي ڪن ٿيون. مائع واري وچولي (<small>medium</small>) ۾ هلندڙ موجن جي صورت ۾، [[مادو|مادي]] جي منتقلي به ٿي سگهي ٿي (ڏسو: اسٽوڪس ڊرفٽ / <small>Stokes drift</small>). رياضيات ۽ [[اليڪٽرانڪس]] ۾ موجن جو مطالعو "سگنلز" طور ڪيو ويندو آهي.<ref>Pragnan Chakravorty, "What Is a Signal? [Lecture Notes]",&nbsp;IEEE ''Signal Processing Magazine'', vol. 35, no. 5, pp. 175–177, Sept. 2018.&nbsp;{{doi|10.1109/MSP.2018.2832195}}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه موجن جا "لفافا" (<small>envelopes</small>) هوندا آهن جيڪي بلڪل به حرڪت نٿا ڪن، جيئن ته "هائيڊرولڪ جمپ" ۽ "ساڪت موجون" (<small>standing waves</small>) - جيڪيون موسيقيءَ لاءِ بنيادي حيثيت رکن ٿيون.[[File:Santos E et al Neuroimage 2014 .gif|thumb|دماغي ڪارٽيڪس تي حياتياتي لهرن جي پکڙجڻ جو مثال، ڊيپولرائيزيشن کي پکيڙڻ جو هڪ مثال<ref>{{Cite journal|last1=Santos|first1=Edgar|last2=Schöll|first2=Michael|last3=Sánchez-Porras|first3=Renán|last4=Dahlem|first4=Markus A.|last5=Silos|first5=Humberto|last6=Unterberg|first6=Andreas|last7=Dickhaus|first7=Hartmut|last8=Sakowitz|first8=Oliver W.|date=2014-10-01|title=Radial, spiral and reverberating waves of spreading depolarization occur in the gyrencephalic brain|journal=NeuroImage|volume=99|pages=244–255|doi=10.1016/j.neuroimage.2014.05.021|issn=1095-9572|pmid=24852458|s2cid=1347927}}</ref>]] هڪ طبعي لهر (<small>physical wave</small>) جو ميدان تقريبن هميشه [[وٿي|خلا]] جي ڪجهه محدود علائقي تائين محدود هوندو آهي، جنهن کي ان جو ڊومين سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[زلزلو|زلزلي]] مان پيدا ٿيندڙ زلزلي جون لهرون صرف [[ڌرتي|ڌرتيءَ]] جي اندروني ۽ مٿاڇري ۾ اهم آهن، تنهن ڪري انهن کي ان کان ٻاهر نظرانداز ڪري سگهجي ٿو. بهرحال، لامحدود ڊومين سان لهرون، جيڪي پوري خلا تي پکڙيل آهن، عام طور تي رياضيات (<small>Mathematics</small>) ۾ پڙهايون وينديون آهن، ۽ محدود ڊومين ۾ جسماني لهرن کي سمجهڻ لاءِ تمام قيمتي اوزار آهن. هڪ مستوي (<small>plane</small>) جي لهر هڪ اهم رياضياتي مثالي لهر آهي جتي خلل ڪنهن به (لامحدود) مستوي سان گڏ، عام طور تي سفر جي هڪ مخصوص رخ تائين، هڪجهڙائي رکي ٿو. رياضياتي طور تي، سڀ کان سادي لهر هڪ سائنوسائيڊل مستوي جي لهر آهي جنهن ۾ ڪنهن به نقطي تي فيلڊ هڪ فريڪوئنسي تي سادي هارمونڪ حرڪت جو تجربو ڪري ٿو. لڪير واري ميڊيا ۾، پيچيده لهرن کي عام طور تي ڪيترن ئي سائنوسائيڊل مستوين جي لهرن جي مجموعن جي طور تي ختم ڪري سگهجي ٿو جن ۾ مختلف طرفن جي ڦهلائو (<small>propagation</small>) ۽/يا مختلف [[فريڪوئنسي|تعدد]] هوندا آهن. هڪ مستوي جي لهر کي ٽرانسورس لهر جي طور تي درجه بندي ڪيو ويندو آهي جيڪڏهن هر نقطي تي فيلڊ خلل کي ڦهلائو جي رخ (توانائي جي منتقلي جي رخ پڻ) جي عمودي ویڪٽر طرفان بيان ڪيو ويو آهي؛ يا طول واري لهر (<small>longitudinal wave</small>) جيڪڏهن اهي ويڪٽر ڦهلائو (<small>vector</small> <small>propagation</small>) جي رخ سان ترتيب ڏنل آهن. ميڪاني لهرن ۾ ٽرانسورس ۽ طول واري لهرون ٻئي شامل آهن؛ ٻئي طرف، برقناطيسي مستوي جون لهرون سختي سان ٽرانسورس آهن جڏهن ته سيال (جهڙوڪ هوا) ۾ آواز جون لهرون صرف طول واري ٿي سگهن ٿيون. ڦهلائو جي رخ جي نسبت هڪ اوسيليٽنگ فيلڊ جي طبعي رخ کي موج جي پولرائيزيشن پڻ چيو ويندو آهي، جيڪو هڪ اهم خاصيت ٿي سگهي ٿو. ==Electromagnetic waves== {{Main|Electromagnetic wave}} {{Further|Electromagnetic spectrum}} {{unreferenced section|date=July 2026}} [[File:Onde electromagnétique.png|class=skin-invert-image|thumb|right|300 px]] An electromagnetic wave consists of two waves that are oscillations of the [[electric field|electric]] and [[magnetic field|magnetic]] fields. An electromagnetic wave travels in a direction that is at right angles to the oscillation direction of both fields. In the 19th century, [[James Clerk Maxwell]] showed that, in [[vacuum]], the electric and magnetic fields satisfy the [[wave equation]] both with speed equal to that of the [[speed of light]]. From this emerged the idea that [[visible light|light]] is an electromagnetic wave. The unification of light and electromagnetic waves was experimentally confirmed by [[Heinrich Hertz|Hertz]] in the end of the 1880s. Electromagnetic waves can have different frequencies (and thus wavelengths), and are classified accordingly in wavebands, such as [[radio waves]], [[microwaves]], [[infrared]], [[visible light]], [[ultraviolet]], [[X-rays]], and [[gamma ray]]s. The range of frequencies in each of these bands is continuous, and the limits of each band are mostly arbitrary, with the exception of visible light, which must be visible to the normal human eye. == Quantum mechanical waves == {{Main|Schrödinger equation}} {{See also|Wave function}} ===Schrödinger equation=== {{unreferenced section|date=July 2026}} The [[Schrödinger equation]] describes the wave-like behavior of [[particle]]s in [[quantum mechanics]]. Solutions of this equation are [[wave function]]s which can be used to describe the probability density of a particle. === Dirac equation === The [[Dirac equation]] is a relativistic wave equation detailing electromagnetic interactions. Dirac waves accounted for the fine details of the hydrogen spectrum in a completely rigorous way. The wave equation also implied the existence of a new form of matter, antimatter, previously unsuspected and unobserved and which was experimentally confirmed. In the context of quantum field theory, the Dirac equation is reinterpreted to describe quantum fields corresponding to spin-{{frac|1|2}} particles. [[File:Wave packet (dispersion).gif|class=skin-invert-image|thumb|A propagating wave packet; in general, the ''envelope'' of the wave packet moves at a different speed than the constituent waves.<ref name=Fromhold>{{cite book |title = Quantum Mechanics for Applied Physics and Engineering |author = A.T. Fromhold |chapter = Wave packet solutions |pages = 59 ''ff'' |quote = (p. 61) ...the individual waves move more slowly than the packet and therefore pass back through the packet as it advances |chapter-url = https://books.google.com/books?id=3SOwc6npkIwC&pg=PA59 |isbn = 978-0-486-66741-6 |publisher = Courier Dover Publications |year = 1991 |edition = Reprint of Academic Press 1981 }}</ref>]] === de Broglie waves === {{Main|Wave packet|Matter wave}} [[Louis de Broglie]] postulated that all particles with [[momentum]] have a wavelength <math display="block">\lambda = \frac{h}{p},</math> where {{math|''h''}} is the [[Planck constant]], and {{mvar|p}} is the magnitude of the [[momentum]] of the particle. This hypothesis was at the basis of [[quantum mechanics]]. Nowadays, this wavelength is called the [[de Broglie wavelength|de&nbsp;Broglie wavelength]]. For example, the [[electron]]s in a [[cathode-ray tube|CRT]] display have a de&nbsp;Broglie wavelength of about {{val|e=13|u=m}}. A wave representing such a particle traveling in the {{mvar|k}}-direction is expressed by the wave function as follows: <math display="block">\psi (\mathbf{r}, \, t=0) = A e^{i\mathbf{k \cdot r}} , </math> where the wavelength is determined by the [[wave vector]] {{math|'''k'''}} as: <math display="block"> \lambda = \frac {2 \pi}{k} , </math> and the momentum by: <math display="block"> \mathbf{p} = \hbar \mathbf{k} . </math> However, a wave like this with definite wavelength is not localized in space, and so cannot represent a particle localized in space. To localize a particle, de&nbsp;Broglie proposed a superposition of different wavelengths ranging around a central value in a [[wave packet]],<ref name=Marton>{{cite book |title = Advances in Electronics and Electron Physics |page = 271 |chapter-url = https://books.google.com/books?id=g5q6tZRwUu4C&pg=PA271 |isbn = 978-0-12-014653-6 |year = 1980 |publisher = Academic Press |volume = 53 |editor1=L. Marton |editor2=Claire Marton |author = Ming Chiang Li |chapter = Electron Interference }}</ref> a waveform often used in [[quantum mechanics]] to describe the [[wave function]] of a particle. In a wave packet, the wavelength of the particle is not precise, and the local wavelength deviates on either side of the main wavelength value. In representing the wave function of a localized particle, the [[wave packet]] is often taken to have a [[Gaussian function|Gaussian shape]] and is called a ''Gaussian wave packet''.<ref name=wavepacket>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=7qCMUfwoQcAC&pg=PA60 |title = Quantum Mechanics |author1=Walter Greiner |author2=D. Allan Bromley |page = 60 |isbn = 978-3-540-67458-0 |edition = 2 |year = 2007 |publisher = Springer }}</ref><ref>{{cite book |title = Electronic basis of the strength of materials |author = John Joseph Gilman |url = https://books.google.com/books?id=YWd7zHU0U7UC&pg=PA57 |page = 57 |year = 2003 |isbn = 978-0-521-62005-5 |publisher = Cambridge University Press }}</ref><ref>{{cite book |title = Principles of quantum mechanics |author = Donald D. Fitts |url = https://books.google.com/books?id=8t4DiXKIvRgC&pg=PA17 |page = 17 |isbn = 978-0-521-65841-6 |publisher = Cambridge University Press |year = 1999 }}</ref> Gaussian wave packets also are used to analyze water waves.<ref name=Mei>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=WHMNEL-9lqkC&pg=PA47 | page = 47 |author = Chiang C. Mei |author-link=Chiang C. Mei |title = The applied dynamics of ocean surface waves |isbn = 978-9971-5-0789-3 |year = 1989 |edition = 2nd |publisher = World Scientific }}</ref> For example, a Gaussian wavefunction {{math|''ψ''}} might take the form:<ref name="Bromley">{{cite book |last1=Greiner |first1=Walter |url=https://books.google.com/books?id=7qCMUfwoQcAC&pg=PA60 |title=Quantum Mechanics |last2=Bromley |first2=D. Allan |publisher=Springer |year=2007 |isbn=978-3-540-67458-0 |edition=2nd |page=60}}</ref> <math display="block"> \psi(x,\, t{=}0) = A \exp \left( -\frac{x^2}{2\sigma^2} + i k_0 x \right) , </math> at some initial time {{math|1=''t'' = 0}}, where the central wavelength is related to the central wave vector {{math|''k''<sub>0</sub>}} as {{math|1=''λ''<sub>0</sub> = 2''π'' / ''k''<sub>0</sub>}}. It is well known from the theory of [[Fourier analysis]],<ref name=Brandt> {{cite book |page = 23 |url = https://books.google.com/books?id=VM4GFlzHg34C&pg=PA23 |title = The picture book of quantum mechanics |author1=Siegmund Brandt |author2=Hans Dieter Dahmen |isbn = 978-0-387-95141-6 |year = 2001 |edition = 3rd |publisher = Springer }} </ref> or from the [[Heisenberg uncertainty principle]] (in the case of quantum mechanics) that a narrow range of wavelengths is necessary to produce a localized wave packet, and the more localized the envelope, the larger the spread in required wavelengths. The [[Fourier transform]] of a Gaussian is itself a Gaussian.<ref name=Gaussian> {{cite book |title = Modern mathematical methods for physicists and engineers |author = Cyrus D. Cantrell |page = [https://archive.org/details/modernmathematic0000cant/page/677 677] |url = https://archive.org/details/modernmathematic0000cant |url-access = registration |isbn = 978-0-521-59827-9 |publisher = Cambridge University Press |year = 2000 }} </ref> Given the Gaussian: <math display="block">f(x) = e^{-x^2 / \left(2\sigma^2\right)} , </math> the Fourier transform is: <math display="block">\tilde{ f}\!(k) = \sigma e^{-\sigma^2 k^2 / 2} . </math> The Gaussian in space therefore is made up of waves: <math display="block">f(x) = \frac{1}{\sqrt{2 \pi}} \int_{-\infty}^{\infty} \tilde{f}\!(k) \, e^{ikx} \ dk ; </math> that is, a number of waves of wavelengths {{mvar|λ}} such that {{math|1=''kλ'' = 2''π''}}. The parameter {{mvar|σ}} decides the spatial spread of the Gaussian along the {{mvar|x}}-axis, while the Fourier transform shows a spread in [[wave vector]] {{math|'''k'''}} determined by {{math|1/''σ''}}. That is, the smaller the extent in space, the larger the extent in {{mvar|k}}, and hence in {{math|1=''λ'' = 2''π''/''k''}}. ==پڻ ڏسو== * [[Index of wave articles]] [[طبيعيات|فزڪس]] ۾، لهر يا ڦڙڪو [[توانائي]] جو هڪ روپ آهي. هڪ لهر توانائي کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪري ٿي. ڦڙڪو هڪ [[سنڌي ٻولي]] جو لفظ آهي. ڦڙڪو جو مطلب آهي لهر، پر اها [[واء]] جي لهر آهي. [[فائل:Light_dispersion_conceptual_waves.gif|thumb|400x400 عڪسلون]] [[فائل:Shallow_water_wave.gif|ساڄو|thumb|400x400 عڪسلون|پاڻي جي لهر يا موج]] === Waves in general === {{columns-list| * [[Mechanical wave]], in media transmission * [[Wave equation]], general * [[Wave interference]], a phenomenon in which two waves superpose to form a resultant wave * [[Wave Motion (journal)|''Wave Motion'' (journal)]], a scientific journal * [[Wavefront]], an advancing surface of wave propagation }} ==== Parameters ==== {{columns-list| * [[Frequency]] * [[Phase (waves)]], offset or angle of a sinusoidal wave function at its origin * [[Standing wave ratio]], in telecommunications * [[Wavelength]] * [[Wavenumber]] }} ==== Waveforms ==== {{columns-list| * [[Creeping wave]], a wave diffracted around a sphere * [[Evanescent field]] * [[Longitudinal wave]] * [[Periodic travelling wave]] * [[Sine wave]] * [[Square wave (waveform)|Square wave]] * [[Standing wave]] * [[Transverse wave]] }} === Electromagnetic waves === {{columns-list| * [[Dyakonov surface wave]] * [[Dyakonov–Voigt wave]] * [[Earth–ionosphere waveguide]], in radio transmission * [[Electromagnetic radiation]] * [[Electromagnetic wave equation]], describes electromagnetic wave propagation * [[Microwave]], a form of electromagnetic radiation }} === In fluids === {{cols}} * [[Airy wave theory]], in fluid dynamics * [[Capillary wave]], in fluid dynamics * [[Cnoidal wave]], in fluid dynamics * [[Edge wave]], a surface gravity wave fixed by refraction against a rigid boundary * [[Faraday wave]], a type of wave in liquids * [[Gravity wave]], in fluid dynamics * [[Internal wave]], a wave within a fluid medium * [[Shock wave]], in aerodynamics * Sound wave, a wave of [[sound]] through a medium such as air or water * Tidal wave, a scientifically incorrect name for a [[tsunami]] * [[Tollmien–Schlichting wave]], in fluid dynamics * [[Wind wave]] {{colend}} === In quantum mechanics === {{columns-list| * [[Bloch's theorem]] * [[Matter wave]] * [[Pilot wave theory]], in Bohmian mechanics * [[Wave function]] * [[Wave packet]] * [[Wave–particle duality]] }} === In relativity === {{columns-list| * [[Gravitational wave]], in relativity theory * [[Relativistic wave equations]], wave equations that consider special relativity * [[pp-wave spacetime]], a set of exact solutions to Einstein's field equation }} === Other specific types of waves === {{cols}} * [[Alfvén wave]], in plasma physics * [[Atmospheric wave]], a periodic disturbance in the fields of atmospheric variables * [[Fir wave]], a forest configuration * [[Lamb waves]], in solid materials * [[Rayleigh wave]], surface acoustic waves that travel on solids * [[Spin wave]], in magnetism * [[Spin density wave]], in solid materials * [[Trojan wave packet]], in particle science * [[Waves in plasmas]], in plasma physics {{colend}} === Related topics === {{cols}} * [[Absorption (electromagnetic radiation)]] * [[Antenna (radio)]] * [[Beat (acoustics)]] * [[Branched flow]] * [[Cymatics]] * [[Diffraction]] * [[Dispersion (water waves)]] * [[Doppler effect]] * [[Envelope detector]] * [[Fourier transform]] for computing periodicity in evenly spaced data * [[Group velocity]] * [[Harmonic]] * [[Huygens–Fresnel principle]] * [[Index of wave articles]] * [[Inertial wave]] * [[Least-squares spectral analysis]] for computing periodicity in unevenly spaced data * [[List of waves named after people]] * [[Phase velocity]] * [[Photon]] * [[Polarization (physics)]] * [[Propagation constant]] * [[Radio propagation]] * [[Ray (optics)]] * [[Reaction–diffusion system]] * [[Reflection (physics)]] * [[Refraction]] * [[Resonance]] * [[Ripple tank]] * [[Rogue wave]] * [[Scattering]] * [[Shallow water equations]] * [[John N. Shive#Shive wave machine|Shive wave machine]] * [[Sound]] * [[Standing wave]] * [[Transmission medium]] * [[Velocity factor]] * [[Wave equation]] * [[Wave power]] * [[Wave turbulence]] * [[Wind wave]] * [[Wind wave#Formation]] {{colend}} ==نوٽ== ==ذريعا== {{refbegin}} * {{cite book |last1 = Fleisch |first1 = D. |last2 = Kinnaman |first2 = L. |year = 2015 |title = A student's guide to waves |location = Cambridge|publisher = Cambridge University Press |isbn = 978-1107643260 |bibcode = 2015sgw..book.....F }} * {{cite book|last1=Campbell|first1=Murray|title=The musician's guide to acoustics|year=2001|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0198165057|edition=Repr.|last2=Greated |first2=Clive}} * {{cite book |first = A.P. |last = French |title = Vibrations and Waves (M.I.T. Introductory physics series) |publisher = Nelson Thornes |year = 1971 |isbn = 978-0-393-09936-2 |oclc = 163810889 }} * {{cite book |last = Hall |first = D.E. |year = 1980 |title = Musical Acoustics: An Introduction |location = Belmont, CA |publisher = Wadsworth Publishing Company |isbn = 978-0-534-00758-4 }}. * {{cite book|last=Hunt|first=Frederick Vinton |title=Origins in acoustics.|year=1978|publisher=Published for the Acoustical Society of America through the American Institute of Physics|location=Woodbury, NY|isbn=978-0300022209}} * {{cite book |last1 = Ostrovsky |first1 = L.A. |last2 = Potapov |first2 = A.S. |year = 1999 |title = Modulated Waves, Theory and Applications |location = Baltimore |publisher = The Johns Hopkins University Press |isbn = 978-0-8018-5870-3 }}. * {{Cite book | publisher = Academic Press | isbn = 9780123846532 | last1 = Griffiths | first1 = G. | first2 = W.E. | last2 = Schiesser | title = Traveling Wave Analysis of Partial Differential Equations: Numerical and Analytical Methods with Matlab and Maple | year = 2010 }} * Crawford jr., Frank S. (1968). ''Waves (Berkeley Physics Course, Vol. 3)'', McGraw-Hill, {{ISBN|978-0070048607}} [https://archive.org/details/Waves_371 Free online version] * {{cite book |author=A. E. H. Love |author-link=Augustus Edward Hough Love |title=A Treatise on The Mathematical Theory of Elasticity |year=1944 |url=https://archive.org/details/treatiseonmathem0000love|url-access=registration|publisher=[[Dover Publications|Dover]] |location=New York }} * {{cite web |author=E.W. Weisstein |url=http://scienceworld.wolfram.com/physics/WaveVelocity.html |title=Wave velocity |work=[[ScienceWorld]] |access-date=2009-05-30 }} {{refend}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links| wikt=wave | commons=Wave | b=no | n=no | q=Wave | s=no | v=no | voy=no | species=no | d=no}} * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_51.html The Feynman Lectures on Physics: Waves] * [http://www.scholarpedia.org/article/Linear_and_nonlinear_waves Linear and nonlinear waves] * [https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html Science Aid: Wave properties – Concise guide aimed at teens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904042222/https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html |date=2019-09-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=DovunOxlY1k "AT&T Archives: Similarities of Wave Behavior"] demonstrated by J.N. Shive of Bell Labs (video on [[YouTube]]) {{Authority control}} [[زمرو:موجون| ]] [[زمرو:لهرون]] [[زمرو:تفاواتي مساواتون]] [[زمرو:فطرت ۾ شڪليون]] [[زمرو:ارضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:رياضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:سامونڊي سائنس جون اصطلاحون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] 102hpml1lr4lohvgokyepqnpyq7lyg5 412058 412057 2026-09-14T04:50:55Z Ibne maryam 17680 412058 wikitext text/x-wiki {{Short description|Dynamic disturbance in a medium or field}} {{About|لهر هڪ طبعي مظهر |هٿ هلائڻ لاء ڏسو |Waving|other uses|Wave (disambiguation)|and|Wave motion (disambiguation)}} {{redirect|لهر}} [[File:2006-01-14 Surface waves.jpg|thumb|پاڻيءَ جي مٿاڇري تي لهرون، جيڪي پاڻيءَ ۾ ننڍيون لهرون (<small>ripples</small>) ٺاهين ٿيون]] [[علم رياضيات|رياضيات]] ۽ [[طبعي سائنس]] ۾، '''لهر''' هڪ يا وڌيڪ مقدارن ۾ پکڙجندڙ متحرڪ خلل (يعني توازن واري حالت مان تبديلي) کي چئبو آهي. [[دوري لهرون]] (<small>periodic</small> <small>waves</small>) ڪنهن خاص [[فريڪوئنسي]] تي توازن (يا سڪون) واري قدر جي چوڌاري بار بار حرڪت ڪنديون آهن. جڏهن لهر جي پوري شڪل هڪ طرف حرڪت ڪري ٿي، ته ان کي "هلندڙ لهر" (<small>traveling</small> <small>wave</small>) چيو ويندو آهي؛ ان جي برعڪس، مخالف طرفن ۾ هلندڙ ٻه هڪجهڙي ۽ مٿان چڙهيل (<small>superimposed</small>) دوري لهرون ملي ڪري "ساڪت لهرون" (<small>standing wave</small>) يا "بيهڪ واري لهر" ٺاهينديون آهن. ساڪت لهرن ۾، وائبريشن يا ڏڪڻ جي وسعت (<small>amplitude</small>) ڪجهه هنڌن تي بلڪل گهٽ يا صفر هوندي آهي، جن کي (<small>nulls</small>) چيو ويندو آهي. فزڪس ۾ عام طور تي ٻن قسمن جي لهرن: [[ميڪانيات|ميڪاني]] (<small>mechanical</small>) ۽ [[برقناطيسيت|برقناطيسي]] (<small>electromagnetic</small>) لهرن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي ميڪاني لهر ۾، [[دٻاءُ (فزڪس)|دٻاءُ]] (<small>stress</small>) ۽ ڇڪاءُ (<small>strain</small>) جا ميدان ميڪاني توازن جي چوڌاري حرڪت ڪندا آهن. ميڪاني لهر ڪنهن طبعي وچولي (<small>medium</small>) ۾ مقامي تبديلي يا بگاڙ (<small>strain</small>) هوندي آهي، جيڪا ذرڙي کان ذرڙي تائين پکڙجي ٿي؛ اهو عمل مقامي دٻاءُ پيدا ڪرڻ ذريعي ٿيندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ڀرپاسي وارن ذرڙن ۾ به ڇڪاءُ پيدا ٿيندو آهي. مثال طور، آواز جون لهرون مقامي دٻاءُ ۽ ذرڙن جي حرڪت ۾ تبديليون آهن جيڪي ڪنهن وچولي مان گذرندي اڳتي وڌن ٿيون. ميڪاني لهرن جا ٻيا مثال زلزلي جون لهرون (<small>seismic waves</small>)، [[ڪشش ثقل]] جون لهرون (<small>gravitational waves</small>)، مٿاڇري واريون لهرون ۽ تارن جي ڏڪڻ (<small>string</small> <small>vibrations</small>) آهن. برقناطيسي لهر، جهڙوڪ روشني ۾، [[بجلي|برقي]] ۽ [[مقناطيسي ميدان|مقناطيسي ميدانن]] جي وچ ۾ لاڳاپو (<small>coupling</small>) ميڪسويل جي مساواتن مطابق انهن ميدانن تي مشتمل لهرن جي پکيڙ کي برقرار رکي ٿو. برقي مقناطيسي لهرون [[وٿي|خلا]] (<small>vacuum</small>) ۽ ڪجهه ڊائي اليڪٽرڪ (<small>dielectric</small>) ذريعن مان گذري سگهن ٿيون (انهن موج جي ڊيگهه وارن علائقن ۾ جتي اهي شفاف سمجهيون وڃن ٿيون). برقي مقناطيسي لهرن کي انهن جي فريڪوئنسي يا موج جي ڊيگهه (<small>wavelength</small>) جي بنياد تي مختلف نالن سان سڃاتو وڃي ٿو، جن ۾ ريڊيو لهرون، [[انفرا ريڊ|انفراريڊ شعاع]]، ٽيراهرٽز لهرون، ڏسڻ جوڳي روشني، [[الٽرا وائلٽ|الٽرا وائلٽ شعاع]]، [[ايڪس ري|ايڪس-ريز]] ۽ گاما شعاع شامل آهن. ٻين قسمن جي لهرن ۾ ڪشش ثقل لهرون، جيڪيون [[خلا-وقت تسلسل]] (<small>space-time</small>) ۾ خلل آهن ۽ [[نسبت جو نظريو|عام نسبتن جي نظريي]] (<small>general</small> <small>relativity</small>) جي اصولن مطابق پکڙجن ٿيون؛ ان کان علاوه گرمي جي پکيڙ واريون لهرون (<small>heat diffusion waves</small>)؛ پلازما لهرون جيڪي ميڪانياتي تبديلين ۽ برقي مقناطيسي ميدانن کي ملائين ٿيون؛ ري ايڪشن-ڊفيوژن لهرون، جيئن ته ”بيلوسوف-زابوٽنسڪي“ (<small>Belousov</small>–<small>Zhabotinsky</small>) واري عمل ۾؛ ۽ ٻيون ڪيتريون ئي قسمون شامل آهن. . ميڪاني ۽ برقناطيسي (<small>electromagnetic</small>) موجون [[توانائي]]، <ref>{{Harv|Hall|1980| p=8}}</ref> مومينٽم (<small>momentum</small>) ۽ [[اطلاع|معلومات]] جي منتقلي ڪن ٿيون. مائع واري وچولي (<small>medium</small>) ۾ هلندڙ موجن جي صورت ۾، [[مادو|مادي]] جي منتقلي به ٿي سگهي ٿي (ڏسو: اسٽوڪس ڊرفٽ / <small>Stokes drift</small>). رياضيات ۽ [[اليڪٽرانڪس]] ۾ موجن جو مطالعو "سگنلز" طور ڪيو ويندو آهي.<ref>Pragnan Chakravorty, "What Is a Signal? [Lecture Notes]",&nbsp;IEEE ''Signal Processing Magazine'', vol. 35, no. 5, pp. 175–177, Sept. 2018.&nbsp;{{doi|10.1109/MSP.2018.2832195}}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه موجن جا "لفافا" (<small>envelopes</small>) هوندا آهن جيڪي بلڪل به حرڪت نٿا ڪن، جيئن ته "هائيڊرولڪ جمپ" ۽ "ساڪت موجون" (<small>standing waves</small>) - جيڪيون موسيقيءَ لاءِ بنيادي حيثيت رکن ٿيون.[[File:Santos E et al Neuroimage 2014 .gif|thumb|دماغي ڪارٽيڪس تي حياتياتي لهرن جي پکڙجڻ جو مثال، ڊيپولرائيزيشن کي پکيڙڻ جو هڪ مثال<ref>{{Cite journal|last1=Santos|first1=Edgar|last2=Schöll|first2=Michael|last3=Sánchez-Porras|first3=Renán|last4=Dahlem|first4=Markus A.|last5=Silos|first5=Humberto|last6=Unterberg|first6=Andreas|last7=Dickhaus|first7=Hartmut|last8=Sakowitz|first8=Oliver W.|date=2014-10-01|title=Radial, spiral and reverberating waves of spreading depolarization occur in the gyrencephalic brain|journal=NeuroImage|volume=99|pages=244–255|doi=10.1016/j.neuroimage.2014.05.021|issn=1095-9572|pmid=24852458|s2cid=1347927}}</ref>]] هڪ طبعي لهر (<small>physical wave</small>) جو ميدان تقريبن هميشه [[وٿي|خلا]] جي ڪجهه محدود علائقي تائين محدود هوندو آهي، جنهن کي ان جو ڊومين سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[زلزلو|زلزلي]] مان پيدا ٿيندڙ زلزلي جون لهرون صرف [[ڌرتي|ڌرتيءَ]] جي اندروني ۽ مٿاڇري ۾ اهم آهن، تنهن ڪري انهن کي ان کان ٻاهر نظرانداز ڪري سگهجي ٿو. بهرحال، لامحدود ڊومين سان لهرون، جيڪي پوري خلا تي پکڙيل آهن، عام طور تي رياضيات (<small>Mathematics</small>) ۾ پڙهايون وينديون آهن، ۽ محدود ڊومين ۾ جسماني لهرن کي سمجهڻ لاءِ تمام قيمتي اوزار آهن. هڪ مستوي (<small>plane</small>) جي لهر هڪ اهم رياضياتي مثالي لهر آهي جتي خلل ڪنهن به (لامحدود) مستوي سان گڏ، عام طور تي سفر جي هڪ مخصوص رخ تائين، هڪجهڙائي رکي ٿو. رياضياتي طور تي، سڀ کان سادي لهر هڪ سائنوسائيڊل مستوي جي لهر آهي جنهن ۾ ڪنهن به نقطي تي فيلڊ هڪ فريڪوئنسي تي سادي هارمونڪ حرڪت جو تجربو ڪري ٿو. لڪير واري ميڊيا ۾، پيچيده لهرن کي عام طور تي ڪيترن ئي سائنوسائيڊل مستوين جي لهرن جي مجموعن جي طور تي ختم ڪري سگهجي ٿو جن ۾ مختلف طرفن جي ڦهلائو (<small>propagation</small>) ۽/يا مختلف [[فريڪوئنسي|تعدد]] هوندا آهن. هڪ مستوي جي لهر کي ٽرانسورس لهر جي طور تي درجه بندي ڪيو ويندو آهي جيڪڏهن هر نقطي تي فيلڊ خلل کي ڦهلائو جي رخ (توانائي جي منتقلي جي رخ پڻ) جي عمودي ویڪٽر طرفان بيان ڪيو ويو آهي؛ يا طول واري لهر (<small>longitudinal wave</small>) جيڪڏهن اهي ويڪٽر ڦهلائو (<small>vector</small> <small>propagation</small>) جي رخ سان ترتيب ڏنل آهن. ميڪاني لهرن ۾ ٽرانسورس ۽ طول واري لهرون ٻئي شامل آهن؛ ٻئي طرف، برقناطيسي مستوي جون لهرون سختي سان ٽرانسورس آهن جڏهن ته سيال (جهڙوڪ هوا) ۾ آواز جون لهرون صرف طول واري ٿي سگهن ٿيون. ڦهلائو جي رخ جي نسبت هڪ اوسيليٽنگ فيلڊ جي طبعي رخ کي موج جي پولرائيزيشن پڻ چيو ويندو آهي، جيڪو هڪ اهم خاصيت ٿي سگهي ٿو. == Quantum mechanical waves == {{Main|Schrödinger equation}} {{See also|Wave function}} ===Schrödinger equation=== {{unreferenced section|date=July 2026}} The [[Schrödinger equation]] describes the wave-like behavior of [[particle]]s in [[quantum mechanics]]. Solutions of this equation are [[wave function]]s which can be used to describe the probability density of a particle. === Dirac equation === The [[Dirac equation]] is a relativistic wave equation detailing electromagnetic interactions. Dirac waves accounted for the fine details of the hydrogen spectrum in a completely rigorous way. The wave equation also implied the existence of a new form of matter, antimatter, previously unsuspected and unobserved and which was experimentally confirmed. In the context of quantum field theory, the Dirac equation is reinterpreted to describe quantum fields corresponding to spin-{{frac|1|2}} particles. [[File:Wave packet (dispersion).gif|class=skin-invert-image|thumb|A propagating wave packet; in general, the ''envelope'' of the wave packet moves at a different speed than the constituent waves.<ref name=Fromhold>{{cite book |title = Quantum Mechanics for Applied Physics and Engineering |author = A.T. Fromhold |chapter = Wave packet solutions |pages = 59 ''ff'' |quote = (p. 61) ...the individual waves move more slowly than the packet and therefore pass back through the packet as it advances |chapter-url = https://books.google.com/books?id=3SOwc6npkIwC&pg=PA59 |isbn = 978-0-486-66741-6 |publisher = Courier Dover Publications |year = 1991 |edition = Reprint of Academic Press 1981 }}</ref>]] === de Broglie waves === {{Main|Wave packet|Matter wave}} [[Louis de Broglie]] postulated that all particles with [[momentum]] have a wavelength <math display="block">\lambda = \frac{h}{p},</math> where {{math|''h''}} is the [[Planck constant]], and {{mvar|p}} is the magnitude of the [[momentum]] of the particle. This hypothesis was at the basis of [[quantum mechanics]]. Nowadays, this wavelength is called the [[de Broglie wavelength|de&nbsp;Broglie wavelength]]. For example, the [[electron]]s in a [[cathode-ray tube|CRT]] display have a de&nbsp;Broglie wavelength of about {{val|e=13|u=m}}. A wave representing such a particle traveling in the {{mvar|k}}-direction is expressed by the wave function as follows: <math display="block">\psi (\mathbf{r}, \, t=0) = A e^{i\mathbf{k \cdot r}} , </math> where the wavelength is determined by the [[wave vector]] {{math|'''k'''}} as: <math display="block"> \lambda = \frac {2 \pi}{k} , </math> and the momentum by: <math display="block"> \mathbf{p} = \hbar \mathbf{k} . </math> However, a wave like this with definite wavelength is not localized in space, and so cannot represent a particle localized in space. To localize a particle, de&nbsp;Broglie proposed a superposition of different wavelengths ranging around a central value in a [[wave packet]],<ref name=Marton>{{cite book |title = Advances in Electronics and Electron Physics |page = 271 |chapter-url = https://books.google.com/books?id=g5q6tZRwUu4C&pg=PA271 |isbn = 978-0-12-014653-6 |year = 1980 |publisher = Academic Press |volume = 53 |editor1=L. Marton |editor2=Claire Marton |author = Ming Chiang Li |chapter = Electron Interference }}</ref> a waveform often used in [[quantum mechanics]] to describe the [[wave function]] of a particle. In a wave packet, the wavelength of the particle is not precise, and the local wavelength deviates on either side of the main wavelength value. In representing the wave function of a localized particle, the [[wave packet]] is often taken to have a [[Gaussian function|Gaussian shape]] and is called a ''Gaussian wave packet''.<ref name=wavepacket>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=7qCMUfwoQcAC&pg=PA60 |title = Quantum Mechanics |author1=Walter Greiner |author2=D. Allan Bromley |page = 60 |isbn = 978-3-540-67458-0 |edition = 2 |year = 2007 |publisher = Springer }}</ref><ref>{{cite book |title = Electronic basis of the strength of materials |author = John Joseph Gilman |url = https://books.google.com/books?id=YWd7zHU0U7UC&pg=PA57 |page = 57 |year = 2003 |isbn = 978-0-521-62005-5 |publisher = Cambridge University Press }}</ref><ref>{{cite book |title = Principles of quantum mechanics |author = Donald D. Fitts |url = https://books.google.com/books?id=8t4DiXKIvRgC&pg=PA17 |page = 17 |isbn = 978-0-521-65841-6 |publisher = Cambridge University Press |year = 1999 }}</ref> Gaussian wave packets also are used to analyze water waves.<ref name=Mei>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=WHMNEL-9lqkC&pg=PA47 | page = 47 |author = Chiang C. Mei |author-link=Chiang C. Mei |title = The applied dynamics of ocean surface waves |isbn = 978-9971-5-0789-3 |year = 1989 |edition = 2nd |publisher = World Scientific }}</ref> For example, a Gaussian wavefunction {{math|''ψ''}} might take the form:<ref name="Bromley">{{cite book |last1=Greiner |first1=Walter |url=https://books.google.com/books?id=7qCMUfwoQcAC&pg=PA60 |title=Quantum Mechanics |last2=Bromley |first2=D. Allan |publisher=Springer |year=2007 |isbn=978-3-540-67458-0 |edition=2nd |page=60}}</ref> <math display="block"> \psi(x,\, t{=}0) = A \exp \left( -\frac{x^2}{2\sigma^2} + i k_0 x \right) , </math> at some initial time {{math|1=''t'' = 0}}, where the central wavelength is related to the central wave vector {{math|''k''<sub>0</sub>}} as {{math|1=''λ''<sub>0</sub> = 2''π'' / ''k''<sub>0</sub>}}. It is well known from the theory of [[Fourier analysis]],<ref name=Brandt> {{cite book |page = 23 |url = https://books.google.com/books?id=VM4GFlzHg34C&pg=PA23 |title = The picture book of quantum mechanics |author1=Siegmund Brandt |author2=Hans Dieter Dahmen |isbn = 978-0-387-95141-6 |year = 2001 |edition = 3rd |publisher = Springer }} </ref> or from the [[Heisenberg uncertainty principle]] (in the case of quantum mechanics) that a narrow range of wavelengths is necessary to produce a localized wave packet, and the more localized the envelope, the larger the spread in required wavelengths. The [[Fourier transform]] of a Gaussian is itself a Gaussian.<ref name=Gaussian> {{cite book |title = Modern mathematical methods for physicists and engineers |author = Cyrus D. Cantrell |page = [https://archive.org/details/modernmathematic0000cant/page/677 677] |url = https://archive.org/details/modernmathematic0000cant |url-access = registration |isbn = 978-0-521-59827-9 |publisher = Cambridge University Press |year = 2000 }} </ref> Given the Gaussian: <math display="block">f(x) = e^{-x^2 / \left(2\sigma^2\right)} , </math> the Fourier transform is: <math display="block">\tilde{ f}\!(k) = \sigma e^{-\sigma^2 k^2 / 2} . </math> The Gaussian in space therefore is made up of waves: <math display="block">f(x) = \frac{1}{\sqrt{2 \pi}} \int_{-\infty}^{\infty} \tilde{f}\!(k) \, e^{ikx} \ dk ; </math> that is, a number of waves of wavelengths {{mvar|λ}} such that {{math|1=''kλ'' = 2''π''}}. The parameter {{mvar|σ}} decides the spatial spread of the Gaussian along the {{mvar|x}}-axis, while the Fourier transform shows a spread in [[wave vector]] {{math|'''k'''}} determined by {{math|1/''σ''}}. That is, the smaller the extent in space, the larger the extent in {{mvar|k}}, and hence in {{math|1=''λ'' = 2''π''/''k''}}. ==پڻ ڏسو== * [[Index of wave articles]] [[طبيعيات|فزڪس]] ۾، لهر يا ڦڙڪو [[توانائي]] جو هڪ روپ آهي. هڪ لهر توانائي کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪري ٿي. ڦڙڪو هڪ [[سنڌي ٻولي]] جو لفظ آهي. ڦڙڪو جو مطلب آهي لهر، پر اها [[واء]] جي لهر آهي. [[فائل:Light_dispersion_conceptual_waves.gif|thumb|400x400 عڪسلون]] [[فائل:Shallow_water_wave.gif|ساڄو|thumb|400x400 عڪسلون|پاڻي جي لهر يا موج]] === Waves in general === {{columns-list| * [[Mechanical wave]], in media transmission * [[Wave equation]], general * [[Wave interference]], a phenomenon in which two waves superpose to form a resultant wave * [[Wave Motion (journal)|''Wave Motion'' (journal)]], a scientific journal * [[Wavefront]], an advancing surface of wave propagation }} ==== Parameters ==== {{columns-list| * [[Frequency]] * [[Phase (waves)]], offset or angle of a sinusoidal wave function at its origin * [[Standing wave ratio]], in telecommunications * [[Wavelength]] * [[Wavenumber]] }} ==== Waveforms ==== {{columns-list| * [[Creeping wave]], a wave diffracted around a sphere * [[Evanescent field]] * [[Longitudinal wave]] * [[Periodic travelling wave]] * [[Sine wave]] * [[Square wave (waveform)|Square wave]] * [[Standing wave]] * [[Transverse wave]] }} === Electromagnetic waves === {{columns-list| * [[Dyakonov surface wave]] * [[Dyakonov–Voigt wave]] * [[Earth–ionosphere waveguide]], in radio transmission * [[Electromagnetic radiation]] * [[Electromagnetic wave equation]], describes electromagnetic wave propagation * [[Microwave]], a form of electromagnetic radiation }} === In fluids === {{cols}} * [[Airy wave theory]], in fluid dynamics * [[Capillary wave]], in fluid dynamics * [[Cnoidal wave]], in fluid dynamics * [[Edge wave]], a surface gravity wave fixed by refraction against a rigid boundary * [[Faraday wave]], a type of wave in liquids * [[Gravity wave]], in fluid dynamics * [[Internal wave]], a wave within a fluid medium * [[Shock wave]], in aerodynamics * Sound wave, a wave of [[sound]] through a medium such as air or water * Tidal wave, a scientifically incorrect name for a [[tsunami]] * [[Tollmien–Schlichting wave]], in fluid dynamics * [[Wind wave]] {{colend}} === In quantum mechanics === {{columns-list| * [[Bloch's theorem]] * [[Matter wave]] * [[Pilot wave theory]], in Bohmian mechanics * [[Wave function]] * [[Wave packet]] * [[Wave–particle duality]] }} === In relativity === {{columns-list| * [[Gravitational wave]], in relativity theory * [[Relativistic wave equations]], wave equations that consider special relativity * [[pp-wave spacetime]], a set of exact solutions to Einstein's field equation }} === Other specific types of waves === {{cols}} * [[Alfvén wave]], in plasma physics * [[Atmospheric wave]], a periodic disturbance in the fields of atmospheric variables * [[Fir wave]], a forest configuration * [[Lamb waves]], in solid materials * [[Rayleigh wave]], surface acoustic waves that travel on solids * [[Spin wave]], in magnetism * [[Spin density wave]], in solid materials * [[Trojan wave packet]], in particle science * [[Waves in plasmas]], in plasma physics {{colend}} === Related topics === {{cols}} * [[Absorption (electromagnetic radiation)]] * [[Antenna (radio)]] * [[Beat (acoustics)]] * [[Branched flow]] * [[Cymatics]] * [[Diffraction]] * [[Dispersion (water waves)]] * [[Doppler effect]] * [[Envelope detector]] * [[Fourier transform]] for computing periodicity in evenly spaced data * [[Group velocity]] * [[Harmonic]] * [[Huygens–Fresnel principle]] * [[Index of wave articles]] * [[Inertial wave]] * [[Least-squares spectral analysis]] for computing periodicity in unevenly spaced data * [[List of waves named after people]] * [[Phase velocity]] * [[Photon]] * [[Polarization (physics)]] * [[Propagation constant]] * [[Radio propagation]] * [[Ray (optics)]] * [[Reaction–diffusion system]] * [[Reflection (physics)]] * [[Refraction]] * [[Resonance]] * [[Ripple tank]] * [[Rogue wave]] * [[Scattering]] * [[Shallow water equations]] * [[John N. Shive#Shive wave machine|Shive wave machine]] * [[Sound]] * [[Standing wave]] * [[Transmission medium]] * [[Velocity factor]] * [[Wave equation]] * [[Wave power]] * [[Wave turbulence]] * [[Wind wave]] * [[Wind wave#Formation]] {{colend}} ==نوٽ== ==ذريعا== {{refbegin}} * {{cite book |last1 = Fleisch |first1 = D. |last2 = Kinnaman |first2 = L. |year = 2015 |title = A student's guide to waves |location = Cambridge|publisher = Cambridge University Press |isbn = 978-1107643260 |bibcode = 2015sgw..book.....F }} * {{cite book|last1=Campbell|first1=Murray|title=The musician's guide to acoustics|year=2001|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0198165057|edition=Repr.|last2=Greated |first2=Clive}} * {{cite book |first = A.P. |last = French |title = Vibrations and Waves (M.I.T. Introductory physics series) |publisher = Nelson Thornes |year = 1971 |isbn = 978-0-393-09936-2 |oclc = 163810889 }} * {{cite book |last = Hall |first = D.E. |year = 1980 |title = Musical Acoustics: An Introduction |location = Belmont, CA |publisher = Wadsworth Publishing Company |isbn = 978-0-534-00758-4 }}. * {{cite book|last=Hunt|first=Frederick Vinton |title=Origins in acoustics.|year=1978|publisher=Published for the Acoustical Society of America through the American Institute of Physics|location=Woodbury, NY|isbn=978-0300022209}} * {{cite book |last1 = Ostrovsky |first1 = L.A. |last2 = Potapov |first2 = A.S. |year = 1999 |title = Modulated Waves, Theory and Applications |location = Baltimore |publisher = The Johns Hopkins University Press |isbn = 978-0-8018-5870-3 }}. * {{Cite book | publisher = Academic Press | isbn = 9780123846532 | last1 = Griffiths | first1 = G. | first2 = W.E. | last2 = Schiesser | title = Traveling Wave Analysis of Partial Differential Equations: Numerical and Analytical Methods with Matlab and Maple | year = 2010 }} * Crawford jr., Frank S. (1968). ''Waves (Berkeley Physics Course, Vol. 3)'', McGraw-Hill, {{ISBN|978-0070048607}} [https://archive.org/details/Waves_371 Free online version] * {{cite book |author=A. E. H. Love |author-link=Augustus Edward Hough Love |title=A Treatise on The Mathematical Theory of Elasticity |year=1944 |url=https://archive.org/details/treatiseonmathem0000love|url-access=registration|publisher=[[Dover Publications|Dover]] |location=New York }} * {{cite web |author=E.W. Weisstein |url=http://scienceworld.wolfram.com/physics/WaveVelocity.html |title=Wave velocity |work=[[ScienceWorld]] |access-date=2009-05-30 }} {{refend}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links| wikt=wave | commons=Wave | b=no | n=no | q=Wave | s=no | v=no | voy=no | species=no | d=no}} * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_51.html The Feynman Lectures on Physics: Waves] * [http://www.scholarpedia.org/article/Linear_and_nonlinear_waves Linear and nonlinear waves] * [https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html Science Aid: Wave properties – Concise guide aimed at teens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904042222/https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html |date=2019-09-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=DovunOxlY1k "AT&T Archives: Similarities of Wave Behavior"] demonstrated by J.N. Shive of Bell Labs (video on [[YouTube]]) {{Authority control}} [[زمرو:موجون| ]] [[زمرو:لهرون]] [[زمرو:تفاواتي مساواتون]] [[زمرو:فطرت ۾ شڪليون]] [[زمرو:ارضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:رياضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:سامونڊي سائنس جون اصطلاحون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] 1dutba721x3qurk4d4grnosouyzbwbt 412059 412058 2026-09-14T04:51:17Z Ibne maryam 17680 412059 wikitext text/x-wiki {{Short description|Dynamic disturbance in a medium or field}} {{About|لهر هڪ طبعي مظهر |هٿ هلائڻ لاء ڏسو |Waving|other uses|Wave (disambiguation)|and|Wave motion (disambiguation)}} {{redirect|لهر}} [[File:2006-01-14 Surface waves.jpg|thumb|پاڻيءَ جي مٿاڇري تي لهرون، جيڪي پاڻيءَ ۾ ننڍيون لهرون (<small>ripples</small>) ٺاهين ٿيون]] [[علم رياضيات|رياضيات]] ۽ [[طبعي سائنس]] ۾، '''لهر''' هڪ يا وڌيڪ مقدارن ۾ پکڙجندڙ متحرڪ خلل (يعني توازن واري حالت مان تبديلي) کي چئبو آهي. [[دوري لهرون]] (<small>periodic</small> <small>waves</small>) ڪنهن خاص [[فريڪوئنسي]] تي توازن (يا سڪون) واري قدر جي چوڌاري بار بار حرڪت ڪنديون آهن. جڏهن لهر جي پوري شڪل هڪ طرف حرڪت ڪري ٿي، ته ان کي "هلندڙ لهر" (<small>traveling</small> <small>wave</small>) چيو ويندو آهي؛ ان جي برعڪس، مخالف طرفن ۾ هلندڙ ٻه هڪجهڙي ۽ مٿان چڙهيل (<small>superimposed</small>) دوري لهرون ملي ڪري "ساڪت لهرون" (<small>standing wave</small>) يا "بيهڪ واري لهر" ٺاهينديون آهن. ساڪت لهرن ۾، وائبريشن يا ڏڪڻ جي وسعت (<small>amplitude</small>) ڪجهه هنڌن تي بلڪل گهٽ يا صفر هوندي آهي، جن کي (<small>nulls</small>) چيو ويندو آهي. فزڪس ۾ عام طور تي ٻن قسمن جي لهرن: [[ميڪانيات|ميڪاني]] (<small>mechanical</small>) ۽ [[برقناطيسيت|برقناطيسي]] (<small>electromagnetic</small>) لهرن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي ميڪاني لهر ۾، [[دٻاءُ (فزڪس)|دٻاءُ]] (<small>stress</small>) ۽ ڇڪاءُ (<small>strain</small>) جا ميدان ميڪاني توازن جي چوڌاري حرڪت ڪندا آهن. ميڪاني لهر ڪنهن طبعي وچولي (<small>medium</small>) ۾ مقامي تبديلي يا بگاڙ (<small>strain</small>) هوندي آهي، جيڪا ذرڙي کان ذرڙي تائين پکڙجي ٿي؛ اهو عمل مقامي دٻاءُ پيدا ڪرڻ ذريعي ٿيندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ڀرپاسي وارن ذرڙن ۾ به ڇڪاءُ پيدا ٿيندو آهي. مثال طور، آواز جون لهرون مقامي دٻاءُ ۽ ذرڙن جي حرڪت ۾ تبديليون آهن جيڪي ڪنهن وچولي مان گذرندي اڳتي وڌن ٿيون. ميڪاني لهرن جا ٻيا مثال زلزلي جون لهرون (<small>seismic waves</small>)، [[ڪشش ثقل]] جون لهرون (<small>gravitational waves</small>)، مٿاڇري واريون لهرون ۽ تارن جي ڏڪڻ (<small>string</small> <small>vibrations</small>) آهن. برقناطيسي لهر، جهڙوڪ روشني ۾، [[بجلي|برقي]] ۽ [[مقناطيسي ميدان|مقناطيسي ميدانن]] جي وچ ۾ لاڳاپو (<small>coupling</small>) ميڪسويل جي مساواتن مطابق انهن ميدانن تي مشتمل لهرن جي پکيڙ کي برقرار رکي ٿو. برقي مقناطيسي لهرون [[وٿي|خلا]] (<small>vacuum</small>) ۽ ڪجهه ڊائي اليڪٽرڪ (<small>dielectric</small>) ذريعن مان گذري سگهن ٿيون (انهن موج جي ڊيگهه وارن علائقن ۾ جتي اهي شفاف سمجهيون وڃن ٿيون). برقي مقناطيسي لهرن کي انهن جي فريڪوئنسي يا موج جي ڊيگهه (<small>wavelength</small>) جي بنياد تي مختلف نالن سان سڃاتو وڃي ٿو، جن ۾ ريڊيو لهرون، [[انفرا ريڊ|انفراريڊ شعاع]]، ٽيراهرٽز لهرون، ڏسڻ جوڳي روشني، [[الٽرا وائلٽ|الٽرا وائلٽ شعاع]]، [[ايڪس ري|ايڪس-ريز]] ۽ گاما شعاع شامل آهن. ٻين قسمن جي لهرن ۾ ڪشش ثقل لهرون، جيڪيون [[خلا-وقت تسلسل]] (<small>space-time</small>) ۾ خلل آهن ۽ [[نسبت جو نظريو|عام نسبتن جي نظريي]] (<small>general</small> <small>relativity</small>) جي اصولن مطابق پکڙجن ٿيون؛ ان کان علاوه گرمي جي پکيڙ واريون لهرون (<small>heat diffusion waves</small>)؛ پلازما لهرون جيڪي ميڪانياتي تبديلين ۽ برقي مقناطيسي ميدانن کي ملائين ٿيون؛ ري ايڪشن-ڊفيوژن لهرون، جيئن ته ”بيلوسوف-زابوٽنسڪي“ (<small>Belousov</small>–<small>Zhabotinsky</small>) واري عمل ۾؛ ۽ ٻيون ڪيتريون ئي قسمون شامل آهن. . ميڪاني ۽ برقناطيسي (<small>electromagnetic</small>) موجون [[توانائي]]، <ref>{{Harv|Hall|1980| p=8}}</ref> مومينٽم (<small>momentum</small>) ۽ [[اطلاع|معلومات]] جي منتقلي ڪن ٿيون. مائع واري وچولي (<small>medium</small>) ۾ هلندڙ موجن جي صورت ۾، [[مادو|مادي]] جي منتقلي به ٿي سگهي ٿي (ڏسو: اسٽوڪس ڊرفٽ / <small>Stokes drift</small>). رياضيات ۽ [[اليڪٽرانڪس]] ۾ موجن جو مطالعو "سگنلز" طور ڪيو ويندو آهي.<ref>Pragnan Chakravorty, "What Is a Signal? [Lecture Notes]",&nbsp;IEEE ''Signal Processing Magazine'', vol. 35, no. 5, pp. 175–177, Sept. 2018.&nbsp;{{doi|10.1109/MSP.2018.2832195}}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه موجن جا "لفافا" (<small>envelopes</small>) هوندا آهن جيڪي بلڪل به حرڪت نٿا ڪن، جيئن ته "هائيڊرولڪ جمپ" ۽ "ساڪت موجون" (<small>standing waves</small>) - جيڪيون موسيقيءَ لاءِ بنيادي حيثيت رکن ٿيون.[[File:Santos E et al Neuroimage 2014 .gif|thumb|دماغي ڪارٽيڪس تي حياتياتي لهرن جي پکڙجڻ جو مثال، ڊيپولرائيزيشن کي پکيڙڻ جو هڪ مثال<ref>{{Cite journal|last1=Santos|first1=Edgar|last2=Schöll|first2=Michael|last3=Sánchez-Porras|first3=Renán|last4=Dahlem|first4=Markus A.|last5=Silos|first5=Humberto|last6=Unterberg|first6=Andreas|last7=Dickhaus|first7=Hartmut|last8=Sakowitz|first8=Oliver W.|date=2014-10-01|title=Radial, spiral and reverberating waves of spreading depolarization occur in the gyrencephalic brain|journal=NeuroImage|volume=99|pages=244–255|doi=10.1016/j.neuroimage.2014.05.021|issn=1095-9572|pmid=24852458|s2cid=1347927}}</ref>]] هڪ طبعي لهر (<small>physical wave</small>) جو ميدان تقريبن هميشه [[وٿي|خلا]] جي ڪجهه محدود علائقي تائين محدود هوندو آهي، جنهن کي ان جو ڊومين سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[زلزلو|زلزلي]] مان پيدا ٿيندڙ زلزلي جون لهرون صرف [[ڌرتي|ڌرتيءَ]] جي اندروني ۽ مٿاڇري ۾ اهم آهن، تنهن ڪري انهن کي ان کان ٻاهر نظرانداز ڪري سگهجي ٿو. بهرحال، لامحدود ڊومين سان لهرون، جيڪي پوري خلا تي پکڙيل آهن، عام طور تي رياضيات (<small>Mathematics</small>) ۾ پڙهايون وينديون آهن، ۽ محدود ڊومين ۾ جسماني لهرن کي سمجهڻ لاءِ تمام قيمتي اوزار آهن. هڪ مستوي (<small>plane</small>) جي لهر هڪ اهم رياضياتي مثالي لهر آهي جتي خلل ڪنهن به (لامحدود) مستوي سان گڏ، عام طور تي سفر جي هڪ مخصوص رخ تائين، هڪجهڙائي رکي ٿو. رياضياتي طور تي، سڀ کان سادي لهر هڪ سائنوسائيڊل مستوي جي لهر آهي جنهن ۾ ڪنهن به نقطي تي فيلڊ هڪ فريڪوئنسي تي سادي هارمونڪ حرڪت جو تجربو ڪري ٿو. لڪير واري ميڊيا ۾، پيچيده لهرن کي عام طور تي ڪيترن ئي سائنوسائيڊل مستوين جي لهرن جي مجموعن جي طور تي ختم ڪري سگهجي ٿو جن ۾ مختلف طرفن جي ڦهلائو (<small>propagation</small>) ۽/يا مختلف [[فريڪوئنسي|تعدد]] هوندا آهن. هڪ مستوي جي لهر کي ٽرانسورس لهر جي طور تي درجه بندي ڪيو ويندو آهي جيڪڏهن هر نقطي تي فيلڊ خلل کي ڦهلائو جي رخ (توانائي جي منتقلي جي رخ پڻ) جي عمودي ویڪٽر طرفان بيان ڪيو ويو آهي؛ يا طول واري لهر (<small>longitudinal wave</small>) جيڪڏهن اهي ويڪٽر ڦهلائو (<small>vector</small> <small>propagation</small>) جي رخ سان ترتيب ڏنل آهن. ميڪاني لهرن ۾ ٽرانسورس ۽ طول واري لهرون ٻئي شامل آهن؛ ٻئي طرف، برقناطيسي مستوي جون لهرون سختي سان ٽرانسورس آهن جڏهن ته سيال (جهڙوڪ هوا) ۾ آواز جون لهرون صرف طول واري ٿي سگهن ٿيون. ڦهلائو جي رخ جي نسبت هڪ اوسيليٽنگ فيلڊ جي طبعي رخ کي موج جي پولرائيزيشن پڻ چيو ويندو آهي، جيڪو هڪ اهم خاصيت ٿي سگهي ٿو. ==پڻ ڏسو== * [[Index of wave articles]] [[طبيعيات|فزڪس]] ۾، لهر يا ڦڙڪو [[توانائي]] جو هڪ روپ آهي. هڪ لهر توانائي کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪري ٿي. ڦڙڪو هڪ [[سنڌي ٻولي]] جو لفظ آهي. ڦڙڪو جو مطلب آهي لهر، پر اها [[واء]] جي لهر آهي. [[فائل:Light_dispersion_conceptual_waves.gif|thumb|400x400 عڪسلون]] [[فائل:Shallow_water_wave.gif|ساڄو|thumb|400x400 عڪسلون|پاڻي جي لهر يا موج]] === Waves in general === {{columns-list| * [[Mechanical wave]], in media transmission * [[Wave equation]], general * [[Wave interference]], a phenomenon in which two waves superpose to form a resultant wave * [[Wave Motion (journal)|''Wave Motion'' (journal)]], a scientific journal * [[Wavefront]], an advancing surface of wave propagation }} ==== Parameters ==== {{columns-list| * [[Frequency]] * [[Phase (waves)]], offset or angle of a sinusoidal wave function at its origin * [[Standing wave ratio]], in telecommunications * [[Wavelength]] * [[Wavenumber]] }} ==== Waveforms ==== {{columns-list| * [[Creeping wave]], a wave diffracted around a sphere * [[Evanescent field]] * [[Longitudinal wave]] * [[Periodic travelling wave]] * [[Sine wave]] * [[Square wave (waveform)|Square wave]] * [[Standing wave]] * [[Transverse wave]] }} === Electromagnetic waves === {{columns-list| * [[Dyakonov surface wave]] * [[Dyakonov–Voigt wave]] * [[Earth–ionosphere waveguide]], in radio transmission * [[Electromagnetic radiation]] * [[Electromagnetic wave equation]], describes electromagnetic wave propagation * [[Microwave]], a form of electromagnetic radiation }} === In fluids === {{cols}} * [[Airy wave theory]], in fluid dynamics * [[Capillary wave]], in fluid dynamics * [[Cnoidal wave]], in fluid dynamics * [[Edge wave]], a surface gravity wave fixed by refraction against a rigid boundary * [[Faraday wave]], a type of wave in liquids * [[Gravity wave]], in fluid dynamics * [[Internal wave]], a wave within a fluid medium * [[Shock wave]], in aerodynamics * Sound wave, a wave of [[sound]] through a medium such as air or water * Tidal wave, a scientifically incorrect name for a [[tsunami]] * [[Tollmien–Schlichting wave]], in fluid dynamics * [[Wind wave]] {{colend}} === In quantum mechanics === {{columns-list| * [[Bloch's theorem]] * [[Matter wave]] * [[Pilot wave theory]], in Bohmian mechanics * [[Wave function]] * [[Wave packet]] * [[Wave–particle duality]] }} === In relativity === {{columns-list| * [[Gravitational wave]], in relativity theory * [[Relativistic wave equations]], wave equations that consider special relativity * [[pp-wave spacetime]], a set of exact solutions to Einstein's field equation }} === Other specific types of waves === {{cols}} * [[Alfvén wave]], in plasma physics * [[Atmospheric wave]], a periodic disturbance in the fields of atmospheric variables * [[Fir wave]], a forest configuration * [[Lamb waves]], in solid materials * [[Rayleigh wave]], surface acoustic waves that travel on solids * [[Spin wave]], in magnetism * [[Spin density wave]], in solid materials * [[Trojan wave packet]], in particle science * [[Waves in plasmas]], in plasma physics {{colend}} === Related topics === {{cols}} * [[Absorption (electromagnetic radiation)]] * [[Antenna (radio)]] * [[Beat (acoustics)]] * [[Branched flow]] * [[Cymatics]] * [[Diffraction]] * [[Dispersion (water waves)]] * [[Doppler effect]] * [[Envelope detector]] * [[Fourier transform]] for computing periodicity in evenly spaced data * [[Group velocity]] * [[Harmonic]] * [[Huygens–Fresnel principle]] * [[Index of wave articles]] * [[Inertial wave]] * [[Least-squares spectral analysis]] for computing periodicity in unevenly spaced data * [[List of waves named after people]] * [[Phase velocity]] * [[Photon]] * [[Polarization (physics)]] * [[Propagation constant]] * [[Radio propagation]] * [[Ray (optics)]] * [[Reaction–diffusion system]] * [[Reflection (physics)]] * [[Refraction]] * [[Resonance]] * [[Ripple tank]] * [[Rogue wave]] * [[Scattering]] * [[Shallow water equations]] * [[John N. Shive#Shive wave machine|Shive wave machine]] * [[Sound]] * [[Standing wave]] * [[Transmission medium]] * [[Velocity factor]] * [[Wave equation]] * [[Wave power]] * [[Wave turbulence]] * [[Wind wave]] * [[Wind wave#Formation]] {{colend}} ==نوٽ== ==ذريعا== {{refbegin}} * {{cite book |last1 = Fleisch |first1 = D. |last2 = Kinnaman |first2 = L. |year = 2015 |title = A student's guide to waves |location = Cambridge|publisher = Cambridge University Press |isbn = 978-1107643260 |bibcode = 2015sgw..book.....F }} * {{cite book|last1=Campbell|first1=Murray|title=The musician's guide to acoustics|year=2001|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0198165057|edition=Repr.|last2=Greated |first2=Clive}} * {{cite book |first = A.P. |last = French |title = Vibrations and Waves (M.I.T. Introductory physics series) |publisher = Nelson Thornes |year = 1971 |isbn = 978-0-393-09936-2 |oclc = 163810889 }} * {{cite book |last = Hall |first = D.E. |year = 1980 |title = Musical Acoustics: An Introduction |location = Belmont, CA |publisher = Wadsworth Publishing Company |isbn = 978-0-534-00758-4 }}. * {{cite book|last=Hunt|first=Frederick Vinton |title=Origins in acoustics.|year=1978|publisher=Published for the Acoustical Society of America through the American Institute of Physics|location=Woodbury, NY|isbn=978-0300022209}} * {{cite book |last1 = Ostrovsky |first1 = L.A. |last2 = Potapov |first2 = A.S. |year = 1999 |title = Modulated Waves, Theory and Applications |location = Baltimore |publisher = The Johns Hopkins University Press |isbn = 978-0-8018-5870-3 }}. * {{Cite book | publisher = Academic Press | isbn = 9780123846532 | last1 = Griffiths | first1 = G. | first2 = W.E. | last2 = Schiesser | title = Traveling Wave Analysis of Partial Differential Equations: Numerical and Analytical Methods with Matlab and Maple | year = 2010 }} * Crawford jr., Frank S. (1968). ''Waves (Berkeley Physics Course, Vol. 3)'', McGraw-Hill, {{ISBN|978-0070048607}} [https://archive.org/details/Waves_371 Free online version] * {{cite book |author=A. E. H. Love |author-link=Augustus Edward Hough Love |title=A Treatise on The Mathematical Theory of Elasticity |year=1944 |url=https://archive.org/details/treatiseonmathem0000love|url-access=registration|publisher=[[Dover Publications|Dover]] |location=New York }} * {{cite web |author=E.W. Weisstein |url=http://scienceworld.wolfram.com/physics/WaveVelocity.html |title=Wave velocity |work=[[ScienceWorld]] |access-date=2009-05-30 }} {{refend}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links| wikt=wave | commons=Wave | b=no | n=no | q=Wave | s=no | v=no | voy=no | species=no | d=no}} * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_51.html The Feynman Lectures on Physics: Waves] * [http://www.scholarpedia.org/article/Linear_and_nonlinear_waves Linear and nonlinear waves] * [https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html Science Aid: Wave properties – Concise guide aimed at teens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904042222/https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html |date=2019-09-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=DovunOxlY1k "AT&T Archives: Similarities of Wave Behavior"] demonstrated by J.N. Shive of Bell Labs (video on [[YouTube]]) {{Authority control}} [[زمرو:موجون| ]] [[زمرو:لهرون]] [[زمرو:تفاواتي مساواتون]] [[زمرو:فطرت ۾ شڪليون]] [[زمرو:ارضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:رياضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:سامونڊي سائنس جون اصطلاحون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] s19u8uk9zxewqvfar6dm8ihsuff5f6z 412060 412059 2026-09-14T04:51:54Z Ibne maryam 17680 /* پڻ ڏسو */ 412060 wikitext text/x-wiki {{Short description|Dynamic disturbance in a medium or field}} {{About|لهر هڪ طبعي مظهر |هٿ هلائڻ لاء ڏسو |Waving|other uses|Wave (disambiguation)|and|Wave motion (disambiguation)}} {{redirect|لهر}} [[File:2006-01-14 Surface waves.jpg|thumb|پاڻيءَ جي مٿاڇري تي لهرون، جيڪي پاڻيءَ ۾ ننڍيون لهرون (<small>ripples</small>) ٺاهين ٿيون]] [[علم رياضيات|رياضيات]] ۽ [[طبعي سائنس]] ۾، '''لهر''' هڪ يا وڌيڪ مقدارن ۾ پکڙجندڙ متحرڪ خلل (يعني توازن واري حالت مان تبديلي) کي چئبو آهي. [[دوري لهرون]] (<small>periodic</small> <small>waves</small>) ڪنهن خاص [[فريڪوئنسي]] تي توازن (يا سڪون) واري قدر جي چوڌاري بار بار حرڪت ڪنديون آهن. جڏهن لهر جي پوري شڪل هڪ طرف حرڪت ڪري ٿي، ته ان کي "هلندڙ لهر" (<small>traveling</small> <small>wave</small>) چيو ويندو آهي؛ ان جي برعڪس، مخالف طرفن ۾ هلندڙ ٻه هڪجهڙي ۽ مٿان چڙهيل (<small>superimposed</small>) دوري لهرون ملي ڪري "ساڪت لهرون" (<small>standing wave</small>) يا "بيهڪ واري لهر" ٺاهينديون آهن. ساڪت لهرن ۾، وائبريشن يا ڏڪڻ جي وسعت (<small>amplitude</small>) ڪجهه هنڌن تي بلڪل گهٽ يا صفر هوندي آهي، جن کي (<small>nulls</small>) چيو ويندو آهي. فزڪس ۾ عام طور تي ٻن قسمن جي لهرن: [[ميڪانيات|ميڪاني]] (<small>mechanical</small>) ۽ [[برقناطيسيت|برقناطيسي]] (<small>electromagnetic</small>) لهرن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي ميڪاني لهر ۾، [[دٻاءُ (فزڪس)|دٻاءُ]] (<small>stress</small>) ۽ ڇڪاءُ (<small>strain</small>) جا ميدان ميڪاني توازن جي چوڌاري حرڪت ڪندا آهن. ميڪاني لهر ڪنهن طبعي وچولي (<small>medium</small>) ۾ مقامي تبديلي يا بگاڙ (<small>strain</small>) هوندي آهي، جيڪا ذرڙي کان ذرڙي تائين پکڙجي ٿي؛ اهو عمل مقامي دٻاءُ پيدا ڪرڻ ذريعي ٿيندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ڀرپاسي وارن ذرڙن ۾ به ڇڪاءُ پيدا ٿيندو آهي. مثال طور، آواز جون لهرون مقامي دٻاءُ ۽ ذرڙن جي حرڪت ۾ تبديليون آهن جيڪي ڪنهن وچولي مان گذرندي اڳتي وڌن ٿيون. ميڪاني لهرن جا ٻيا مثال زلزلي جون لهرون (<small>seismic waves</small>)، [[ڪشش ثقل]] جون لهرون (<small>gravitational waves</small>)، مٿاڇري واريون لهرون ۽ تارن جي ڏڪڻ (<small>string</small> <small>vibrations</small>) آهن. برقناطيسي لهر، جهڙوڪ روشني ۾، [[بجلي|برقي]] ۽ [[مقناطيسي ميدان|مقناطيسي ميدانن]] جي وچ ۾ لاڳاپو (<small>coupling</small>) ميڪسويل جي مساواتن مطابق انهن ميدانن تي مشتمل لهرن جي پکيڙ کي برقرار رکي ٿو. برقي مقناطيسي لهرون [[وٿي|خلا]] (<small>vacuum</small>) ۽ ڪجهه ڊائي اليڪٽرڪ (<small>dielectric</small>) ذريعن مان گذري سگهن ٿيون (انهن موج جي ڊيگهه وارن علائقن ۾ جتي اهي شفاف سمجهيون وڃن ٿيون). برقي مقناطيسي لهرن کي انهن جي فريڪوئنسي يا موج جي ڊيگهه (<small>wavelength</small>) جي بنياد تي مختلف نالن سان سڃاتو وڃي ٿو، جن ۾ ريڊيو لهرون، [[انفرا ريڊ|انفراريڊ شعاع]]، ٽيراهرٽز لهرون، ڏسڻ جوڳي روشني، [[الٽرا وائلٽ|الٽرا وائلٽ شعاع]]، [[ايڪس ري|ايڪس-ريز]] ۽ گاما شعاع شامل آهن. ٻين قسمن جي لهرن ۾ ڪشش ثقل لهرون، جيڪيون [[خلا-وقت تسلسل]] (<small>space-time</small>) ۾ خلل آهن ۽ [[نسبت جو نظريو|عام نسبتن جي نظريي]] (<small>general</small> <small>relativity</small>) جي اصولن مطابق پکڙجن ٿيون؛ ان کان علاوه گرمي جي پکيڙ واريون لهرون (<small>heat diffusion waves</small>)؛ پلازما لهرون جيڪي ميڪانياتي تبديلين ۽ برقي مقناطيسي ميدانن کي ملائين ٿيون؛ ري ايڪشن-ڊفيوژن لهرون، جيئن ته ”بيلوسوف-زابوٽنسڪي“ (<small>Belousov</small>–<small>Zhabotinsky</small>) واري عمل ۾؛ ۽ ٻيون ڪيتريون ئي قسمون شامل آهن. . ميڪاني ۽ برقناطيسي (<small>electromagnetic</small>) موجون [[توانائي]]، <ref>{{Harv|Hall|1980| p=8}}</ref> مومينٽم (<small>momentum</small>) ۽ [[اطلاع|معلومات]] جي منتقلي ڪن ٿيون. مائع واري وچولي (<small>medium</small>) ۾ هلندڙ موجن جي صورت ۾، [[مادو|مادي]] جي منتقلي به ٿي سگهي ٿي (ڏسو: اسٽوڪس ڊرفٽ / <small>Stokes drift</small>). رياضيات ۽ [[اليڪٽرانڪس]] ۾ موجن جو مطالعو "سگنلز" طور ڪيو ويندو آهي.<ref>Pragnan Chakravorty, "What Is a Signal? [Lecture Notes]",&nbsp;IEEE ''Signal Processing Magazine'', vol. 35, no. 5, pp. 175–177, Sept. 2018.&nbsp;{{doi|10.1109/MSP.2018.2832195}}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه موجن جا "لفافا" (<small>envelopes</small>) هوندا آهن جيڪي بلڪل به حرڪت نٿا ڪن، جيئن ته "هائيڊرولڪ جمپ" ۽ "ساڪت موجون" (<small>standing waves</small>) - جيڪيون موسيقيءَ لاءِ بنيادي حيثيت رکن ٿيون.[[File:Santos E et al Neuroimage 2014 .gif|thumb|دماغي ڪارٽيڪس تي حياتياتي لهرن جي پکڙجڻ جو مثال، ڊيپولرائيزيشن کي پکيڙڻ جو هڪ مثال<ref>{{Cite journal|last1=Santos|first1=Edgar|last2=Schöll|first2=Michael|last3=Sánchez-Porras|first3=Renán|last4=Dahlem|first4=Markus A.|last5=Silos|first5=Humberto|last6=Unterberg|first6=Andreas|last7=Dickhaus|first7=Hartmut|last8=Sakowitz|first8=Oliver W.|date=2014-10-01|title=Radial, spiral and reverberating waves of spreading depolarization occur in the gyrencephalic brain|journal=NeuroImage|volume=99|pages=244–255|doi=10.1016/j.neuroimage.2014.05.021|issn=1095-9572|pmid=24852458|s2cid=1347927}}</ref>]] هڪ طبعي لهر (<small>physical wave</small>) جو ميدان تقريبن هميشه [[وٿي|خلا]] جي ڪجهه محدود علائقي تائين محدود هوندو آهي، جنهن کي ان جو ڊومين سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[زلزلو|زلزلي]] مان پيدا ٿيندڙ زلزلي جون لهرون صرف [[ڌرتي|ڌرتيءَ]] جي اندروني ۽ مٿاڇري ۾ اهم آهن، تنهن ڪري انهن کي ان کان ٻاهر نظرانداز ڪري سگهجي ٿو. بهرحال، لامحدود ڊومين سان لهرون، جيڪي پوري خلا تي پکڙيل آهن، عام طور تي رياضيات (<small>Mathematics</small>) ۾ پڙهايون وينديون آهن، ۽ محدود ڊومين ۾ جسماني لهرن کي سمجهڻ لاءِ تمام قيمتي اوزار آهن. هڪ مستوي (<small>plane</small>) جي لهر هڪ اهم رياضياتي مثالي لهر آهي جتي خلل ڪنهن به (لامحدود) مستوي سان گڏ، عام طور تي سفر جي هڪ مخصوص رخ تائين، هڪجهڙائي رکي ٿو. رياضياتي طور تي، سڀ کان سادي لهر هڪ سائنوسائيڊل مستوي جي لهر آهي جنهن ۾ ڪنهن به نقطي تي فيلڊ هڪ فريڪوئنسي تي سادي هارمونڪ حرڪت جو تجربو ڪري ٿو. لڪير واري ميڊيا ۾، پيچيده لهرن کي عام طور تي ڪيترن ئي سائنوسائيڊل مستوين جي لهرن جي مجموعن جي طور تي ختم ڪري سگهجي ٿو جن ۾ مختلف طرفن جي ڦهلائو (<small>propagation</small>) ۽/يا مختلف [[فريڪوئنسي|تعدد]] هوندا آهن. هڪ مستوي جي لهر کي ٽرانسورس لهر جي طور تي درجه بندي ڪيو ويندو آهي جيڪڏهن هر نقطي تي فيلڊ خلل کي ڦهلائو جي رخ (توانائي جي منتقلي جي رخ پڻ) جي عمودي ویڪٽر طرفان بيان ڪيو ويو آهي؛ يا طول واري لهر (<small>longitudinal wave</small>) جيڪڏهن اهي ويڪٽر ڦهلائو (<small>vector</small> <small>propagation</small>) جي رخ سان ترتيب ڏنل آهن. ميڪاني لهرن ۾ ٽرانسورس ۽ طول واري لهرون ٻئي شامل آهن؛ ٻئي طرف، برقناطيسي مستوي جون لهرون سختي سان ٽرانسورس آهن جڏهن ته سيال (جهڙوڪ هوا) ۾ آواز جون لهرون صرف طول واري ٿي سگهن ٿيون. ڦهلائو جي رخ جي نسبت هڪ اوسيليٽنگ فيلڊ جي طبعي رخ کي موج جي پولرائيزيشن پڻ چيو ويندو آهي، جيڪو هڪ اهم خاصيت ٿي سگهي ٿو. ==پڻ ڏسو== * [[Index of wave articles]] === Waves in general === {{columns-list| * [[Mechanical wave]], in media transmission * [[Wave equation]], general * [[Wave interference]], a phenomenon in which two waves superpose to form a resultant wave * [[Wave Motion (journal)|''Wave Motion'' (journal)]], a scientific journal * [[Wavefront]], an advancing surface of wave propagation }} ==== Parameters ==== {{columns-list| * [[Frequency]] * [[Phase (waves)]], offset or angle of a sinusoidal wave function at its origin * [[Standing wave ratio]], in telecommunications * [[Wavelength]] * [[Wavenumber]] }} ==== Waveforms ==== {{columns-list| * [[Creeping wave]], a wave diffracted around a sphere * [[Evanescent field]] * [[Longitudinal wave]] * [[Periodic travelling wave]] * [[Sine wave]] * [[Square wave (waveform)|Square wave]] * [[Standing wave]] * [[Transverse wave]] }} === Electromagnetic waves === {{columns-list| * [[Dyakonov surface wave]] * [[Dyakonov–Voigt wave]] * [[Earth–ionosphere waveguide]], in radio transmission * [[Electromagnetic radiation]] * [[Electromagnetic wave equation]], describes electromagnetic wave propagation * [[Microwave]], a form of electromagnetic radiation }} === In fluids === {{cols}} * [[Airy wave theory]], in fluid dynamics * [[Capillary wave]], in fluid dynamics * [[Cnoidal wave]], in fluid dynamics * [[Edge wave]], a surface gravity wave fixed by refraction against a rigid boundary * [[Faraday wave]], a type of wave in liquids * [[Gravity wave]], in fluid dynamics * [[Internal wave]], a wave within a fluid medium * [[Shock wave]], in aerodynamics * Sound wave, a wave of [[sound]] through a medium such as air or water * Tidal wave, a scientifically incorrect name for a [[tsunami]] * [[Tollmien–Schlichting wave]], in fluid dynamics * [[Wind wave]] {{colend}} === In quantum mechanics === {{columns-list| * [[Bloch's theorem]] * [[Matter wave]] * [[Pilot wave theory]], in Bohmian mechanics * [[Wave function]] * [[Wave packet]] * [[Wave–particle duality]] }} === In relativity === {{columns-list| * [[Gravitational wave]], in relativity theory * [[Relativistic wave equations]], wave equations that consider special relativity * [[pp-wave spacetime]], a set of exact solutions to Einstein's field equation }} === Other specific types of waves === {{cols}} * [[Alfvén wave]], in plasma physics * [[Atmospheric wave]], a periodic disturbance in the fields of atmospheric variables * [[Fir wave]], a forest configuration * [[Lamb waves]], in solid materials * [[Rayleigh wave]], surface acoustic waves that travel on solids * [[Spin wave]], in magnetism * [[Spin density wave]], in solid materials * [[Trojan wave packet]], in particle science * [[Waves in plasmas]], in plasma physics {{colend}} === Related topics === {{cols}} * [[Absorption (electromagnetic radiation)]] * [[Antenna (radio)]] * [[Beat (acoustics)]] * [[Branched flow]] * [[Cymatics]] * [[Diffraction]] * [[Dispersion (water waves)]] * [[Doppler effect]] * [[Envelope detector]] * [[Fourier transform]] for computing periodicity in evenly spaced data * [[Group velocity]] * [[Harmonic]] * [[Huygens–Fresnel principle]] * [[Index of wave articles]] * [[Inertial wave]] * [[Least-squares spectral analysis]] for computing periodicity in unevenly spaced data * [[List of waves named after people]] * [[Phase velocity]] * [[Photon]] * [[Polarization (physics)]] * [[Propagation constant]] * [[Radio propagation]] * [[Ray (optics)]] * [[Reaction–diffusion system]] * [[Reflection (physics)]] * [[Refraction]] * [[Resonance]] * [[Ripple tank]] * [[Rogue wave]] * [[Scattering]] * [[Shallow water equations]] * [[John N. Shive#Shive wave machine|Shive wave machine]] * [[Sound]] * [[Standing wave]] * [[Transmission medium]] * [[Velocity factor]] * [[Wave equation]] * [[Wave power]] * [[Wave turbulence]] * [[Wind wave]] * [[Wind wave#Formation]] {{colend}} ==نوٽ== ==ذريعا== {{refbegin}} * {{cite book |last1 = Fleisch |first1 = D. |last2 = Kinnaman |first2 = L. |year = 2015 |title = A student's guide to waves |location = Cambridge|publisher = Cambridge University Press |isbn = 978-1107643260 |bibcode = 2015sgw..book.....F }} * {{cite book|last1=Campbell|first1=Murray|title=The musician's guide to acoustics|year=2001|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0198165057|edition=Repr.|last2=Greated |first2=Clive}} * {{cite book |first = A.P. |last = French |title = Vibrations and Waves (M.I.T. Introductory physics series) |publisher = Nelson Thornes |year = 1971 |isbn = 978-0-393-09936-2 |oclc = 163810889 }} * {{cite book |last = Hall |first = D.E. |year = 1980 |title = Musical Acoustics: An Introduction |location = Belmont, CA |publisher = Wadsworth Publishing Company |isbn = 978-0-534-00758-4 }}. * {{cite book|last=Hunt|first=Frederick Vinton |title=Origins in acoustics.|year=1978|publisher=Published for the Acoustical Society of America through the American Institute of Physics|location=Woodbury, NY|isbn=978-0300022209}} * {{cite book |last1 = Ostrovsky |first1 = L.A. |last2 = Potapov |first2 = A.S. |year = 1999 |title = Modulated Waves, Theory and Applications |location = Baltimore |publisher = The Johns Hopkins University Press |isbn = 978-0-8018-5870-3 }}. * {{Cite book | publisher = Academic Press | isbn = 9780123846532 | last1 = Griffiths | first1 = G. | first2 = W.E. | last2 = Schiesser | title = Traveling Wave Analysis of Partial Differential Equations: Numerical and Analytical Methods with Matlab and Maple | year = 2010 }} * Crawford jr., Frank S. (1968). ''Waves (Berkeley Physics Course, Vol. 3)'', McGraw-Hill, {{ISBN|978-0070048607}} [https://archive.org/details/Waves_371 Free online version] * {{cite book |author=A. E. H. Love |author-link=Augustus Edward Hough Love |title=A Treatise on The Mathematical Theory of Elasticity |year=1944 |url=https://archive.org/details/treatiseonmathem0000love|url-access=registration|publisher=[[Dover Publications|Dover]] |location=New York }} * {{cite web |author=E.W. Weisstein |url=http://scienceworld.wolfram.com/physics/WaveVelocity.html |title=Wave velocity |work=[[ScienceWorld]] |access-date=2009-05-30 }} {{refend}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links| wikt=wave | commons=Wave | b=no | n=no | q=Wave | s=no | v=no | voy=no | species=no | d=no}} * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_51.html The Feynman Lectures on Physics: Waves] * [http://www.scholarpedia.org/article/Linear_and_nonlinear_waves Linear and nonlinear waves] * [https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html Science Aid: Wave properties – Concise guide aimed at teens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904042222/https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html |date=2019-09-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=DovunOxlY1k "AT&T Archives: Similarities of Wave Behavior"] demonstrated by J.N. Shive of Bell Labs (video on [[YouTube]]) {{Authority control}} [[زمرو:موجون| ]] [[زمرو:لهرون]] [[زمرو:تفاواتي مساواتون]] [[زمرو:فطرت ۾ شڪليون]] [[زمرو:ارضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:رياضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:سامونڊي سائنس جون اصطلاحون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] 0dedvqxi1l6l49yyafmdw9lhqdcn6vh 412061 412060 2026-09-14T04:52:57Z Ibne maryam 17680 /* پڻ ڏسو */ 412061 wikitext text/x-wiki {{Short description|Dynamic disturbance in a medium or field}} {{About|لهر هڪ طبعي مظهر |هٿ هلائڻ لاء ڏسو |Waving|other uses|Wave (disambiguation)|and|Wave motion (disambiguation)}} {{redirect|لهر}} [[File:2006-01-14 Surface waves.jpg|thumb|پاڻيءَ جي مٿاڇري تي لهرون، جيڪي پاڻيءَ ۾ ننڍيون لهرون (<small>ripples</small>) ٺاهين ٿيون]] [[علم رياضيات|رياضيات]] ۽ [[طبعي سائنس]] ۾، '''لهر''' هڪ يا وڌيڪ مقدارن ۾ پکڙجندڙ متحرڪ خلل (يعني توازن واري حالت مان تبديلي) کي چئبو آهي. [[دوري لهرون]] (<small>periodic</small> <small>waves</small>) ڪنهن خاص [[فريڪوئنسي]] تي توازن (يا سڪون) واري قدر جي چوڌاري بار بار حرڪت ڪنديون آهن. جڏهن لهر جي پوري شڪل هڪ طرف حرڪت ڪري ٿي، ته ان کي "هلندڙ لهر" (<small>traveling</small> <small>wave</small>) چيو ويندو آهي؛ ان جي برعڪس، مخالف طرفن ۾ هلندڙ ٻه هڪجهڙي ۽ مٿان چڙهيل (<small>superimposed</small>) دوري لهرون ملي ڪري "ساڪت لهرون" (<small>standing wave</small>) يا "بيهڪ واري لهر" ٺاهينديون آهن. ساڪت لهرن ۾، وائبريشن يا ڏڪڻ جي وسعت (<small>amplitude</small>) ڪجهه هنڌن تي بلڪل گهٽ يا صفر هوندي آهي، جن کي (<small>nulls</small>) چيو ويندو آهي. فزڪس ۾ عام طور تي ٻن قسمن جي لهرن: [[ميڪانيات|ميڪاني]] (<small>mechanical</small>) ۽ [[برقناطيسيت|برقناطيسي]] (<small>electromagnetic</small>) لهرن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي ميڪاني لهر ۾، [[دٻاءُ (فزڪس)|دٻاءُ]] (<small>stress</small>) ۽ ڇڪاءُ (<small>strain</small>) جا ميدان ميڪاني توازن جي چوڌاري حرڪت ڪندا آهن. ميڪاني لهر ڪنهن طبعي وچولي (<small>medium</small>) ۾ مقامي تبديلي يا بگاڙ (<small>strain</small>) هوندي آهي، جيڪا ذرڙي کان ذرڙي تائين پکڙجي ٿي؛ اهو عمل مقامي دٻاءُ پيدا ڪرڻ ذريعي ٿيندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ڀرپاسي وارن ذرڙن ۾ به ڇڪاءُ پيدا ٿيندو آهي. مثال طور، آواز جون لهرون مقامي دٻاءُ ۽ ذرڙن جي حرڪت ۾ تبديليون آهن جيڪي ڪنهن وچولي مان گذرندي اڳتي وڌن ٿيون. ميڪاني لهرن جا ٻيا مثال زلزلي جون لهرون (<small>seismic waves</small>)، [[ڪشش ثقل]] جون لهرون (<small>gravitational waves</small>)، مٿاڇري واريون لهرون ۽ تارن جي ڏڪڻ (<small>string</small> <small>vibrations</small>) آهن. برقناطيسي لهر، جهڙوڪ روشني ۾، [[بجلي|برقي]] ۽ [[مقناطيسي ميدان|مقناطيسي ميدانن]] جي وچ ۾ لاڳاپو (<small>coupling</small>) ميڪسويل جي مساواتن مطابق انهن ميدانن تي مشتمل لهرن جي پکيڙ کي برقرار رکي ٿو. برقي مقناطيسي لهرون [[وٿي|خلا]] (<small>vacuum</small>) ۽ ڪجهه ڊائي اليڪٽرڪ (<small>dielectric</small>) ذريعن مان گذري سگهن ٿيون (انهن موج جي ڊيگهه وارن علائقن ۾ جتي اهي شفاف سمجهيون وڃن ٿيون). برقي مقناطيسي لهرن کي انهن جي فريڪوئنسي يا موج جي ڊيگهه (<small>wavelength</small>) جي بنياد تي مختلف نالن سان سڃاتو وڃي ٿو، جن ۾ ريڊيو لهرون، [[انفرا ريڊ|انفراريڊ شعاع]]، ٽيراهرٽز لهرون، ڏسڻ جوڳي روشني، [[الٽرا وائلٽ|الٽرا وائلٽ شعاع]]، [[ايڪس ري|ايڪس-ريز]] ۽ گاما شعاع شامل آهن. ٻين قسمن جي لهرن ۾ ڪشش ثقل لهرون، جيڪيون [[خلا-وقت تسلسل]] (<small>space-time</small>) ۾ خلل آهن ۽ [[نسبت جو نظريو|عام نسبتن جي نظريي]] (<small>general</small> <small>relativity</small>) جي اصولن مطابق پکڙجن ٿيون؛ ان کان علاوه گرمي جي پکيڙ واريون لهرون (<small>heat diffusion waves</small>)؛ پلازما لهرون جيڪي ميڪانياتي تبديلين ۽ برقي مقناطيسي ميدانن کي ملائين ٿيون؛ ري ايڪشن-ڊفيوژن لهرون، جيئن ته ”بيلوسوف-زابوٽنسڪي“ (<small>Belousov</small>–<small>Zhabotinsky</small>) واري عمل ۾؛ ۽ ٻيون ڪيتريون ئي قسمون شامل آهن. . ميڪاني ۽ برقناطيسي (<small>electromagnetic</small>) موجون [[توانائي]]، <ref>{{Harv|Hall|1980| p=8}}</ref> مومينٽم (<small>momentum</small>) ۽ [[اطلاع|معلومات]] جي منتقلي ڪن ٿيون. مائع واري وچولي (<small>medium</small>) ۾ هلندڙ موجن جي صورت ۾، [[مادو|مادي]] جي منتقلي به ٿي سگهي ٿي (ڏسو: اسٽوڪس ڊرفٽ / <small>Stokes drift</small>). رياضيات ۽ [[اليڪٽرانڪس]] ۾ موجن جو مطالعو "سگنلز" طور ڪيو ويندو آهي.<ref>Pragnan Chakravorty, "What Is a Signal? [Lecture Notes]",&nbsp;IEEE ''Signal Processing Magazine'', vol. 35, no. 5, pp. 175–177, Sept. 2018.&nbsp;{{doi|10.1109/MSP.2018.2832195}}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه موجن جا "لفافا" (<small>envelopes</small>) هوندا آهن جيڪي بلڪل به حرڪت نٿا ڪن، جيئن ته "هائيڊرولڪ جمپ" ۽ "ساڪت موجون" (<small>standing waves</small>) - جيڪيون موسيقيءَ لاءِ بنيادي حيثيت رکن ٿيون.[[File:Santos E et al Neuroimage 2014 .gif|thumb|دماغي ڪارٽيڪس تي حياتياتي لهرن جي پکڙجڻ جو مثال، ڊيپولرائيزيشن کي پکيڙڻ جو هڪ مثال<ref>{{Cite journal|last1=Santos|first1=Edgar|last2=Schöll|first2=Michael|last3=Sánchez-Porras|first3=Renán|last4=Dahlem|first4=Markus A.|last5=Silos|first5=Humberto|last6=Unterberg|first6=Andreas|last7=Dickhaus|first7=Hartmut|last8=Sakowitz|first8=Oliver W.|date=2014-10-01|title=Radial, spiral and reverberating waves of spreading depolarization occur in the gyrencephalic brain|journal=NeuroImage|volume=99|pages=244–255|doi=10.1016/j.neuroimage.2014.05.021|issn=1095-9572|pmid=24852458|s2cid=1347927}}</ref>]] هڪ طبعي لهر (<small>physical wave</small>) جو ميدان تقريبن هميشه [[وٿي|خلا]] جي ڪجهه محدود علائقي تائين محدود هوندو آهي، جنهن کي ان جو ڊومين سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[زلزلو|زلزلي]] مان پيدا ٿيندڙ زلزلي جون لهرون صرف [[ڌرتي|ڌرتيءَ]] جي اندروني ۽ مٿاڇري ۾ اهم آهن، تنهن ڪري انهن کي ان کان ٻاهر نظرانداز ڪري سگهجي ٿو. بهرحال، لامحدود ڊومين سان لهرون، جيڪي پوري خلا تي پکڙيل آهن، عام طور تي رياضيات (<small>Mathematics</small>) ۾ پڙهايون وينديون آهن، ۽ محدود ڊومين ۾ جسماني لهرن کي سمجهڻ لاءِ تمام قيمتي اوزار آهن. هڪ مستوي (<small>plane</small>) جي لهر هڪ اهم رياضياتي مثالي لهر آهي جتي خلل ڪنهن به (لامحدود) مستوي سان گڏ، عام طور تي سفر جي هڪ مخصوص رخ تائين، هڪجهڙائي رکي ٿو. رياضياتي طور تي، سڀ کان سادي لهر هڪ سائنوسائيڊل مستوي جي لهر آهي جنهن ۾ ڪنهن به نقطي تي فيلڊ هڪ فريڪوئنسي تي سادي هارمونڪ حرڪت جو تجربو ڪري ٿو. لڪير واري ميڊيا ۾، پيچيده لهرن کي عام طور تي ڪيترن ئي سائنوسائيڊل مستوين جي لهرن جي مجموعن جي طور تي ختم ڪري سگهجي ٿو جن ۾ مختلف طرفن جي ڦهلائو (<small>propagation</small>) ۽/يا مختلف [[فريڪوئنسي|تعدد]] هوندا آهن. هڪ مستوي جي لهر کي ٽرانسورس لهر جي طور تي درجه بندي ڪيو ويندو آهي جيڪڏهن هر نقطي تي فيلڊ خلل کي ڦهلائو جي رخ (توانائي جي منتقلي جي رخ پڻ) جي عمودي ویڪٽر طرفان بيان ڪيو ويو آهي؛ يا طول واري لهر (<small>longitudinal wave</small>) جيڪڏهن اهي ويڪٽر ڦهلائو (<small>vector</small> <small>propagation</small>) جي رخ سان ترتيب ڏنل آهن. ميڪاني لهرن ۾ ٽرانسورس ۽ طول واري لهرون ٻئي شامل آهن؛ ٻئي طرف، برقناطيسي مستوي جون لهرون سختي سان ٽرانسورس آهن جڏهن ته سيال (جهڙوڪ هوا) ۾ آواز جون لهرون صرف طول واري ٿي سگهن ٿيون. ڦهلائو جي رخ جي نسبت هڪ اوسيليٽنگ فيلڊ جي طبعي رخ کي موج جي پولرائيزيشن پڻ چيو ويندو آهي، جيڪو هڪ اهم خاصيت ٿي سگهي ٿو. [[فائل:Light_dispersion_conceptual_waves.gif|thumb|400x400 عڪسلون]] [[فائل:Shallow_water_wave.gif|ساڄو|thumb|400x400 عڪسلون|پاڻي جي لهر يا موج]] [[طبيعيات|فزڪس]] ۾، لهر يا ڦڙڪو [[توانائي]] جو هڪ روپ آهي. هڪ لهر توانائي کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪري ٿي. ڦڙڪو هڪ [[سنڌي ٻولي]] جو لفظ آهي. ڦڙڪو جو مطلب آهي لهر، پر اها [[واء]] جي لهر آهي. ==پڻ ڏسو== * [[Index of wave articles]] === Waves in general === {{columns-list| * [[Mechanical wave]], in media transmission * [[Wave equation]], general * [[Wave interference]], a phenomenon in which two waves superpose to form a resultant wave * [[Wave Motion (journal)|''Wave Motion'' (journal)]], a scientific journal * [[Wavefront]], an advancing surface of wave propagation }} ==== Parameters ==== {{columns-list| * [[Frequency]] * [[Phase (waves)]], offset or angle of a sinusoidal wave function at its origin * [[Standing wave ratio]], in telecommunications * [[Wavelength]] * [[Wavenumber]] }} ==== Waveforms ==== {{columns-list| * [[Creeping wave]], a wave diffracted around a sphere * [[Evanescent field]] * [[Longitudinal wave]] * [[Periodic travelling wave]] * [[Sine wave]] * [[Square wave (waveform)|Square wave]] * [[Standing wave]] * [[Transverse wave]] }} === Electromagnetic waves === {{columns-list| * [[Dyakonov surface wave]] * [[Dyakonov–Voigt wave]] * [[Earth–ionosphere waveguide]], in radio transmission * [[Electromagnetic radiation]] * [[Electromagnetic wave equation]], describes electromagnetic wave propagation * [[Microwave]], a form of electromagnetic radiation }} === In fluids === {{cols}} * [[Airy wave theory]], in fluid dynamics * [[Capillary wave]], in fluid dynamics * [[Cnoidal wave]], in fluid dynamics * [[Edge wave]], a surface gravity wave fixed by refraction against a rigid boundary * [[Faraday wave]], a type of wave in liquids * [[Gravity wave]], in fluid dynamics * [[Internal wave]], a wave within a fluid medium * [[Shock wave]], in aerodynamics * Sound wave, a wave of [[sound]] through a medium such as air or water * Tidal wave, a scientifically incorrect name for a [[tsunami]] * [[Tollmien–Schlichting wave]], in fluid dynamics * [[Wind wave]] {{colend}} === In quantum mechanics === {{columns-list| * [[Bloch's theorem]] * [[Matter wave]] * [[Pilot wave theory]], in Bohmian mechanics * [[Wave function]] * [[Wave packet]] * [[Wave–particle duality]] }} === In relativity === {{columns-list| * [[Gravitational wave]], in relativity theory * [[Relativistic wave equations]], wave equations that consider special relativity * [[pp-wave spacetime]], a set of exact solutions to Einstein's field equation }} === Other specific types of waves === {{cols}} * [[Alfvén wave]], in plasma physics * [[Atmospheric wave]], a periodic disturbance in the fields of atmospheric variables * [[Fir wave]], a forest configuration * [[Lamb waves]], in solid materials * [[Rayleigh wave]], surface acoustic waves that travel on solids * [[Spin wave]], in magnetism * [[Spin density wave]], in solid materials * [[Trojan wave packet]], in particle science * [[Waves in plasmas]], in plasma physics {{colend}} === Related topics === {{cols}} * [[Absorption (electromagnetic radiation)]] * [[Antenna (radio)]] * [[Beat (acoustics)]] * [[Branched flow]] * [[Cymatics]] * [[Diffraction]] * [[Dispersion (water waves)]] * [[Doppler effect]] * [[Envelope detector]] * [[Fourier transform]] for computing periodicity in evenly spaced data * [[Group velocity]] * [[Harmonic]] * [[Huygens–Fresnel principle]] * [[Index of wave articles]] * [[Inertial wave]] * [[Least-squares spectral analysis]] for computing periodicity in unevenly spaced data * [[List of waves named after people]] * [[Phase velocity]] * [[Photon]] * [[Polarization (physics)]] * [[Propagation constant]] * [[Radio propagation]] * [[Ray (optics)]] * [[Reaction–diffusion system]] * [[Reflection (physics)]] * [[Refraction]] * [[Resonance]] * [[Ripple tank]] * [[Rogue wave]] * [[Scattering]] * [[Shallow water equations]] * [[John N. Shive#Shive wave machine|Shive wave machine]] * [[Sound]] * [[Standing wave]] * [[Transmission medium]] * [[Velocity factor]] * [[Wave equation]] * [[Wave power]] * [[Wave turbulence]] * [[Wind wave]] * [[Wind wave#Formation]] {{colend}} ==نوٽ== ==ذريعا== {{refbegin}} * {{cite book |last1 = Fleisch |first1 = D. |last2 = Kinnaman |first2 = L. |year = 2015 |title = A student's guide to waves |location = Cambridge|publisher = Cambridge University Press |isbn = 978-1107643260 |bibcode = 2015sgw..book.....F }} * {{cite book|last1=Campbell|first1=Murray|title=The musician's guide to acoustics|year=2001|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0198165057|edition=Repr.|last2=Greated |first2=Clive}} * {{cite book |first = A.P. |last = French |title = Vibrations and Waves (M.I.T. Introductory physics series) |publisher = Nelson Thornes |year = 1971 |isbn = 978-0-393-09936-2 |oclc = 163810889 }} * {{cite book |last = Hall |first = D.E. |year = 1980 |title = Musical Acoustics: An Introduction |location = Belmont, CA |publisher = Wadsworth Publishing Company |isbn = 978-0-534-00758-4 }}. * {{cite book|last=Hunt|first=Frederick Vinton |title=Origins in acoustics.|year=1978|publisher=Published for the Acoustical Society of America through the American Institute of Physics|location=Woodbury, NY|isbn=978-0300022209}} * {{cite book |last1 = Ostrovsky |first1 = L.A. |last2 = Potapov |first2 = A.S. |year = 1999 |title = Modulated Waves, Theory and Applications |location = Baltimore |publisher = The Johns Hopkins University Press |isbn = 978-0-8018-5870-3 }}. * {{Cite book | publisher = Academic Press | isbn = 9780123846532 | last1 = Griffiths | first1 = G. | first2 = W.E. | last2 = Schiesser | title = Traveling Wave Analysis of Partial Differential Equations: Numerical and Analytical Methods with Matlab and Maple | year = 2010 }} * Crawford jr., Frank S. (1968). ''Waves (Berkeley Physics Course, Vol. 3)'', McGraw-Hill, {{ISBN|978-0070048607}} [https://archive.org/details/Waves_371 Free online version] * {{cite book |author=A. E. H. Love |author-link=Augustus Edward Hough Love |title=A Treatise on The Mathematical Theory of Elasticity |year=1944 |url=https://archive.org/details/treatiseonmathem0000love|url-access=registration|publisher=[[Dover Publications|Dover]] |location=New York }} * {{cite web |author=E.W. Weisstein |url=http://scienceworld.wolfram.com/physics/WaveVelocity.html |title=Wave velocity |work=[[ScienceWorld]] |access-date=2009-05-30 }} {{refend}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links| wikt=wave | commons=Wave | b=no | n=no | q=Wave | s=no | v=no | voy=no | species=no | d=no}} * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_51.html The Feynman Lectures on Physics: Waves] * [http://www.scholarpedia.org/article/Linear_and_nonlinear_waves Linear and nonlinear waves] * [https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html Science Aid: Wave properties – Concise guide aimed at teens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904042222/https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html |date=2019-09-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=DovunOxlY1k "AT&T Archives: Similarities of Wave Behavior"] demonstrated by J.N. Shive of Bell Labs (video on [[YouTube]]) {{Authority control}} [[زمرو:موجون| ]] [[زمرو:لهرون]] [[زمرو:تفاواتي مساواتون]] [[زمرو:فطرت ۾ شڪليون]] [[زمرو:ارضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:رياضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:سامونڊي سائنس جون اصطلاحون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] pef98jg5971n4uxrnf8uq7jd7gx9gnc 412062 412061 2026-09-14T04:53:32Z Ibne maryam 17680 412062 wikitext text/x-wiki {{Short description|Dynamic disturbance in a medium or field}} {{About|لهر هڪ طبعي مظهر |هٿ هلائڻ لاء ڏسو |Waving|other uses|Wave (disambiguation)|and|Wave motion (disambiguation)}} {{redirect|لهر}} [[File:2006-01-14 Surface waves.jpg|thumb|پاڻيءَ جي مٿاڇري تي لهرون، جيڪي پاڻيءَ ۾ ننڍيون لهرون (<small>ripples</small>) ٺاهين ٿيون]] [[علم رياضيات|رياضيات]] ۽ [[طبعي سائنس]] ۾، '''لهر''' هڪ يا وڌيڪ مقدارن ۾ پکڙجندڙ متحرڪ خلل (يعني توازن واري حالت مان تبديلي) کي چئبو آهي. [[دوري لهرون]] (<small>periodic</small> <small>waves</small>) ڪنهن خاص [[فريڪوئنسي]] تي توازن (يا سڪون) واري قدر جي چوڌاري بار بار حرڪت ڪنديون آهن. جڏهن لهر جي پوري شڪل هڪ طرف حرڪت ڪري ٿي، ته ان کي "هلندڙ لهر" (<small>traveling</small> <small>wave</small>) چيو ويندو آهي؛ ان جي برعڪس، مخالف طرفن ۾ هلندڙ ٻه هڪجهڙي ۽ مٿان چڙهيل (<small>superimposed</small>) دوري لهرون ملي ڪري "ساڪت لهرون" (<small>standing wave</small>) يا "بيهڪ واري لهر" ٺاهينديون آهن. ساڪت لهرن ۾، وائبريشن يا ڏڪڻ جي وسعت (<small>amplitude</small>) ڪجهه هنڌن تي بلڪل گهٽ يا صفر هوندي آهي، جن کي (<small>nulls</small>) چيو ويندو آهي. فزڪس ۾ عام طور تي ٻن قسمن جي لهرن: [[ميڪانيات|ميڪاني]] (<small>mechanical</small>) ۽ [[برقناطيسيت|برقناطيسي]] (<small>electromagnetic</small>) لهرن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي ميڪاني لهر ۾، [[دٻاءُ (فزڪس)|دٻاءُ]] (<small>stress</small>) ۽ ڇڪاءُ (<small>strain</small>) جا ميدان ميڪاني توازن جي چوڌاري حرڪت ڪندا آهن. ميڪاني لهر ڪنهن طبعي وچولي (<small>medium</small>) ۾ مقامي تبديلي يا بگاڙ (<small>strain</small>) هوندي آهي، جيڪا ذرڙي کان ذرڙي تائين پکڙجي ٿي؛ اهو عمل مقامي دٻاءُ پيدا ڪرڻ ذريعي ٿيندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ڀرپاسي وارن ذرڙن ۾ به ڇڪاءُ پيدا ٿيندو آهي. مثال طور، آواز جون لهرون مقامي دٻاءُ ۽ ذرڙن جي حرڪت ۾ تبديليون آهن جيڪي ڪنهن وچولي مان گذرندي اڳتي وڌن ٿيون. ميڪاني لهرن جا ٻيا مثال زلزلي جون لهرون (<small>seismic waves</small>)، [[ڪشش ثقل]] جون لهرون (<small>gravitational waves</small>)، مٿاڇري واريون لهرون ۽ تارن جي ڏڪڻ (<small>string</small> <small>vibrations</small>) آهن. برقناطيسي لهر، جهڙوڪ روشني ۾، [[بجلي|برقي]] ۽ [[مقناطيسي ميدان|مقناطيسي ميدانن]] جي وچ ۾ لاڳاپو (<small>coupling</small>) ميڪسويل جي مساواتن مطابق انهن ميدانن تي مشتمل لهرن جي پکيڙ کي برقرار رکي ٿو. برقي مقناطيسي لهرون [[وٿي|خلا]] (<small>vacuum</small>) ۽ ڪجهه ڊائي اليڪٽرڪ (<small>dielectric</small>) ذريعن مان گذري سگهن ٿيون (انهن موج جي ڊيگهه وارن علائقن ۾ جتي اهي شفاف سمجهيون وڃن ٿيون). برقي مقناطيسي لهرن کي انهن جي فريڪوئنسي يا موج جي ڊيگهه (<small>wavelength</small>) جي بنياد تي مختلف نالن سان سڃاتو وڃي ٿو، جن ۾ ريڊيو لهرون، [[انفرا ريڊ|انفراريڊ شعاع]]، ٽيراهرٽز لهرون، ڏسڻ جوڳي روشني، [[الٽرا وائلٽ|الٽرا وائلٽ شعاع]]، [[ايڪس ري|ايڪس-ريز]] ۽ گاما شعاع شامل آهن. ٻين قسمن جي لهرن ۾ ڪشش ثقل لهرون، جيڪيون [[خلا-وقت تسلسل]] (<small>space-time</small>) ۾ خلل آهن ۽ [[نسبت جو نظريو|عام نسبتن جي نظريي]] (<small>general</small> <small>relativity</small>) جي اصولن مطابق پکڙجن ٿيون؛ ان کان علاوه گرمي جي پکيڙ واريون لهرون (<small>heat diffusion waves</small>)؛ پلازما لهرون جيڪي ميڪانياتي تبديلين ۽ برقي مقناطيسي ميدانن کي ملائين ٿيون؛ ري ايڪشن-ڊفيوژن لهرون، جيئن ته ”بيلوسوف-زابوٽنسڪي“ (<small>Belousov</small>–<small>Zhabotinsky</small>) واري عمل ۾؛ ۽ ٻيون ڪيتريون ئي قسمون شامل آهن. . ميڪاني ۽ برقناطيسي (<small>electromagnetic</small>) موجون [[توانائي]]، <ref>{{Harv|Hall|1980| p=8}}</ref> مومينٽم (<small>momentum</small>) ۽ [[اطلاع|معلومات]] جي منتقلي ڪن ٿيون. مائع واري وچولي (<small>medium</small>) ۾ هلندڙ موجن جي صورت ۾، [[مادو|مادي]] جي منتقلي به ٿي سگهي ٿي (ڏسو: اسٽوڪس ڊرفٽ / <small>Stokes drift</small>). رياضيات ۽ [[اليڪٽرانڪس]] ۾ موجن جو مطالعو "سگنلز" طور ڪيو ويندو آهي.<ref>Pragnan Chakravorty, "What Is a Signal? [Lecture Notes]",&nbsp;IEEE ''Signal Processing Magazine'', vol. 35, no. 5, pp. 175–177, Sept. 2018.&nbsp;{{doi|10.1109/MSP.2018.2832195}}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه موجن جا "لفافا" (<small>envelopes</small>) هوندا آهن جيڪي بلڪل به حرڪت نٿا ڪن، جيئن ته "هائيڊرولڪ جمپ" ۽ "ساڪت موجون" (<small>standing waves</small>) - جيڪيون موسيقيءَ لاءِ بنيادي حيثيت رکن ٿيون.[[File:Santos E et al Neuroimage 2014 .gif|thumb|دماغي ڪارٽيڪس تي حياتياتي لهرن جي پکڙجڻ جو مثال، ڊيپولرائيزيشن کي پکيڙڻ جو هڪ مثال<ref>{{Cite journal|last1=Santos|first1=Edgar|last2=Schöll|first2=Michael|last3=Sánchez-Porras|first3=Renán|last4=Dahlem|first4=Markus A.|last5=Silos|first5=Humberto|last6=Unterberg|first6=Andreas|last7=Dickhaus|first7=Hartmut|last8=Sakowitz|first8=Oliver W.|date=2014-10-01|title=Radial, spiral and reverberating waves of spreading depolarization occur in the gyrencephalic brain|journal=NeuroImage|volume=99|pages=244–255|doi=10.1016/j.neuroimage.2014.05.021|issn=1095-9572|pmid=24852458|s2cid=1347927}}</ref>]] هڪ طبعي لهر (<small>physical wave</small>) جو ميدان تقريبن هميشه [[وٿي|خلا]] جي ڪجهه محدود علائقي تائين محدود هوندو آهي، جنهن کي ان جو ڊومين سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[زلزلو|زلزلي]] مان پيدا ٿيندڙ زلزلي جون لهرون صرف [[ڌرتي|ڌرتيءَ]] جي اندروني ۽ مٿاڇري ۾ اهم آهن، تنهن ڪري انهن کي ان کان ٻاهر نظرانداز ڪري سگهجي ٿو. بهرحال، لامحدود ڊومين سان لهرون، جيڪي پوري خلا تي پکڙيل آهن، عام طور تي رياضيات (<small>Mathematics</small>) ۾ پڙهايون وينديون آهن، ۽ محدود ڊومين ۾ جسماني لهرن کي سمجهڻ لاءِ تمام قيمتي اوزار آهن. هڪ مستوي (<small>plane</small>) جي لهر هڪ اهم رياضياتي مثالي لهر آهي جتي خلل ڪنهن به (لامحدود) مستوي سان گڏ، عام طور تي سفر جي هڪ مخصوص رخ تائين، هڪجهڙائي رکي ٿو. رياضياتي طور تي، سڀ کان سادي لهر هڪ سائنوسائيڊل مستوي جي لهر آهي جنهن ۾ ڪنهن به نقطي تي فيلڊ هڪ فريڪوئنسي تي سادي هارمونڪ حرڪت جو تجربو ڪري ٿو. لڪير واري ميڊيا ۾، پيچيده لهرن کي عام طور تي ڪيترن ئي سائنوسائيڊل مستوين جي لهرن جي مجموعن جي طور تي ختم ڪري سگهجي ٿو جن ۾ مختلف طرفن جي ڦهلائو (<small>propagation</small>) ۽/يا مختلف [[فريڪوئنسي|تعدد]] هوندا آهن. هڪ مستوي جي لهر کي ٽرانسورس لهر جي طور تي درجه بندي ڪيو ويندو آهي جيڪڏهن هر نقطي تي فيلڊ خلل کي ڦهلائو جي رخ (توانائي جي منتقلي جي رخ پڻ) جي عمودي ویڪٽر طرفان بيان ڪيو ويو آهي؛ يا طول واري لهر (<small>longitudinal wave</small>) جيڪڏهن اهي ويڪٽر ڦهلائو (<small>vector</small> <small>propagation</small>) جي رخ سان ترتيب ڏنل آهن. ميڪاني لهرن ۾ ٽرانسورس ۽ طول واري لهرون ٻئي شامل آهن؛ ٻئي طرف، برقناطيسي مستوي جون لهرون سختي سان ٽرانسورس آهن جڏهن ته سيال (جهڙوڪ هوا) ۾ آواز جون لهرون صرف طول واري ٿي سگهن ٿيون. ڦهلائو جي رخ جي نسبت هڪ اوسيليٽنگ فيلڊ جي طبعي رخ کي موج جي پولرائيزيشن پڻ چيو ويندو آهي، جيڪو هڪ اهم خاصيت ٿي سگهي ٿو. [[فائل:Light_dispersion_conceptual_waves.gif|thumb|400x400 عڪسلون]] [[فائل:Shallow_water_wave.gif|ساڄو|thumb|400x400 عڪسلون|پاڻي جي لهر يا موج]] [[طبيعيات|فزڪس]] ۾، لهر يا ڦڙڪو [[توانائي]] جو هڪ روپ آهي. هڪ لهر توانائي کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪري ٿي. ڦڙڪو هڪ [[سنڌي ٻولي]] جو لفظ آهي. ڦڙڪو جو مطلب آهي لهر، پر اها [[واء]] جي لهر آهي. ==نوٽ== ==ذريعا== {{refbegin}} * {{cite book |last1 = Fleisch |first1 = D. |last2 = Kinnaman |first2 = L. |year = 2015 |title = A student's guide to waves |location = Cambridge|publisher = Cambridge University Press |isbn = 978-1107643260 |bibcode = 2015sgw..book.....F }} * {{cite book|last1=Campbell|first1=Murray|title=The musician's guide to acoustics|year=2001|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0198165057|edition=Repr.|last2=Greated |first2=Clive}} * {{cite book |first = A.P. |last = French |title = Vibrations and Waves (M.I.T. Introductory physics series) |publisher = Nelson Thornes |year = 1971 |isbn = 978-0-393-09936-2 |oclc = 163810889 }} * {{cite book |last = Hall |first = D.E. |year = 1980 |title = Musical Acoustics: An Introduction |location = Belmont, CA |publisher = Wadsworth Publishing Company |isbn = 978-0-534-00758-4 }}. * {{cite book|last=Hunt|first=Frederick Vinton |title=Origins in acoustics.|year=1978|publisher=Published for the Acoustical Society of America through the American Institute of Physics|location=Woodbury, NY|isbn=978-0300022209}} * {{cite book |last1 = Ostrovsky |first1 = L.A. |last2 = Potapov |first2 = A.S. |year = 1999 |title = Modulated Waves, Theory and Applications |location = Baltimore |publisher = The Johns Hopkins University Press |isbn = 978-0-8018-5870-3 }}. * {{Cite book | publisher = Academic Press | isbn = 9780123846532 | last1 = Griffiths | first1 = G. | first2 = W.E. | last2 = Schiesser | title = Traveling Wave Analysis of Partial Differential Equations: Numerical and Analytical Methods with Matlab and Maple | year = 2010 }} * Crawford jr., Frank S. (1968). ''Waves (Berkeley Physics Course, Vol. 3)'', McGraw-Hill, {{ISBN|978-0070048607}} [https://archive.org/details/Waves_371 Free online version] * {{cite book |author=A. E. H. Love |author-link=Augustus Edward Hough Love |title=A Treatise on The Mathematical Theory of Elasticity |year=1944 |url=https://archive.org/details/treatiseonmathem0000love|url-access=registration|publisher=[[Dover Publications|Dover]] |location=New York }} * {{cite web |author=E.W. Weisstein |url=http://scienceworld.wolfram.com/physics/WaveVelocity.html |title=Wave velocity |work=[[ScienceWorld]] |access-date=2009-05-30 }} {{refend}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links| wikt=wave | commons=Wave | b=no | n=no | q=Wave | s=no | v=no | voy=no | species=no | d=no}} * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_51.html The Feynman Lectures on Physics: Waves] * [http://www.scholarpedia.org/article/Linear_and_nonlinear_waves Linear and nonlinear waves] * [https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html Science Aid: Wave properties – Concise guide aimed at teens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904042222/https://www.scienceaid.net/physics/waves/properties.html |date=2019-09-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=DovunOxlY1k "AT&T Archives: Similarities of Wave Behavior"] demonstrated by J.N. Shive of Bell Labs (video on [[YouTube]]) {{Authority control}} [[زمرو:موجون| ]] [[زمرو:لهرون]] [[زمرو:تفاواتي مساواتون]] [[زمرو:فطرت ۾ شڪليون]] [[زمرو:ارضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:رياضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:سامونڊي سائنس جون اصطلاحون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] dk5gzgibwvq12fj7f7aa4fmkfjovlis 14 102784 411995 2026-09-13T20:31:28Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:لهر]] [[زمرو:فطرت ۾ شڪليون]] [[زمرو:ارضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:رياضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:سامونڊي سائنس جون اصطلاحون]] 411995 wikitext text/x-wiki [[زمرو:لهر]] [[زمرو:فطرت ۾ شڪليون]] [[زمرو:ارضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:رياضيات جون اصطلاحون]] [[زمرو:سامونڊي سائنس جون اصطلاحون]] dj2y36ne7ainfyxf4r7igma4rhe18d2 14 102785 411996 2026-09-13T20:32:13Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فطرت]] [[زمرو:شڪليات]] 411996 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فطرت]] [[زمرو:شڪليات]] b7m07vfiqflb5wb5aono09ben6lyf7a 14 102786 411997 2026-09-13T20:34:12Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ارضيات]] [[زمرو:سائنسي اصطلاح]] 411997 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ارضيات]] [[زمرو:سائنسي اصطلاح]] nhe9cskta1adhwmqb2xe04iu4kwzbnt 14 102787 411998 2026-09-13T20:35:06Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:رياضيات]] [[زمرو:سائنسي اصطلاح]] 411998 wikitext text/x-wiki [[زمرو:رياضيات]] [[زمرو:سائنسي اصطلاح]] bakpfy14rn7x9mvsnvi34054nvhsvp1 14 102788 411999 2026-09-13T20:35:36Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سامونڊي سائنس]] [[زمرو:ارضيات جون اصطلاحون]] 411999 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سامونڊي سائنس]] [[زمرو:ارضيات جون اصطلاحون]] 74ti4g1rp1p9meyjc7xp4x45c92q3tl 14 102789 412000 2026-09-13T20:36:46Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:الجبرا]] [[زمرو:گراف]] [[زمرو:احصا]] [[زمرو:ڪيلڪيولس]] 412000 wikitext text/x-wiki [[زمرو:الجبرا]] [[زمرو:گراف]] [[زمرو:احصا]] [[زمرو:ڪيلڪيولس]] thx8zw3p2s2kpitudhe9ff2r75vcj2b 412001 412000 2026-09-13T20:37:40Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:ڪيلڪيولس]]; added [[Category:علم الا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 412001 wikitext text/x-wiki [[زمرو:الجبرا]] [[زمرو:گراف]] [[زمرو:احصا]] [[زمرو:علم الا]] gsu79ff50zbjqex2sny7bz0dm298s1p 412002 412001 2026-09-13T20:38:07Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:علم الا]]; added [[Category:علم احصا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 412002 wikitext text/x-wiki [[زمرو:الجبرا]] [[زمرو:گراف]] [[زمرو:احصا]] [[زمرو:علم احصا]] 2ecbc1f8ht0d7f585qz1nzeg3atln0d 412004 412002 2026-09-13T20:39:41Z Ibne maryam 17680 /* */ 412004 wikitext text/x-wiki [[زمرو:الجبرا]] [[زمرو:گراف]] [[زمرو:علم احصا]] gh3bscyv0gvglo4yovd8p3by7m536es 14 102790 412003 2026-09-13T20:39:15Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:لکت]] [[زمرو:شڪليات]] 412003 wikitext text/x-wiki [[زمرو:لکت]] [[زمرو:شڪليات]] 1c7lyqmxu7gm0vyyhf70896o9oy1xun 14 102791 412006 2026-09-13T20:42:06Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:لهر]] 412006 wikitext text/x-wiki [[زمرو:لهر]] km0pxg8duzm1jky816qep2zcnim3ptx 0 102792 412009 2026-09-13T21:18:10Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ڳڙهي خيرو تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = دوداپور | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | image_skyline = Lal Shah Bari.jpg | image_caption = دوداپور يونين ڪائونسل ۾ [[لعل شاهه باري جي درگاهه]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = س... 412009 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڳڙهي خيرو تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = دوداپور | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | image_skyline = Lal Shah Bari.jpg | image_caption = دوداپور يونين ڪائونسل ۾ [[لعل شاهه باري جي درگاهه]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ دوداپور جو مقام | coordinates = {{coord|28.05842|68.17007|region:PK-SD|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''دوداپور''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] جي هڪ [[يونين ڪائونسل]]، روينيو ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي آهي.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=ڳڙهي خيرو |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-garhi-khairo/ |website=سنڌ ائٽلس |language=sd |access-date=14 September 2026 }}</ref> دوداپور ڳڙهي خيرو تعلقي جي ڳوٺاڻي زرعي پٽي ۾ واقع آهي ۽ ڳڙهي خيرو ڏانهن ويندڙ رستي سان ڳنڍيل آهي.<ref name="EFT">{{cite web |title=Otaq of Sardar Mumtaz Ali Khan Bhutto, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/otaq-sardar-mumtaz-ali-khan-bhutto.php |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> يونين ڪائونسل جي حدن ۾ [[لعل شاهه باري جي درگاهه]] واقع آهي، جيڪا ڳڙهي خيرو تعلقي جي صوفي مذهبي ماڳن مان هڪ آهي.<ref name="AtlasLal">{{cite web |title=Garhi Khairo |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-garhi-khairo/ |website=Sindh Atlas |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == نالو ۽ تاريخ == سنڌ جي ورثي بابت [[اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ]] طرفان شايع ڪيل تاريخي مواد موجب دوداپور ڳوٺ کي مقامي زميندار '''دودا خان ڀٽو''' آباد ڪيو هو.<ref name="EFT" /> دودا خان ڀٽو سنڌ جي اڳوڻي وڏي وزير [[ممتاز علي ڀٽو]] جو پڙڏاڏو هو.<ref name="EFT" /> مومن بلو جي ڪتاب ''From Upper Scinde Frontier to Jacobabad'' ۾ پڻ دوداپور جي بنياد کي دودا خان ڀٽو سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="Bullo">{{cite book |last=Bullo |first=Momin |title=From Upper Scinde Frontier to Jacobabad |year=2011 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/From_Upper_Scinde_Forntier_to_Jacobabad-Momin_Bullo-2011-complete.pdf |language=en }}</ref> تاريخي بيان موجب دودا خان ڀٽو علائقي جو زميندار هو ۽ سندس خاندان جون زرعي زمينون دوداپور کان علاوه [[سوني واهه]]، [[واهه علي حيدر]] ۽ [[ڪور خيرو ڳچل]] جي ديهن تائين پکڙيل هيون.<ref name="EFT" /><ref name="Bullo" /> == انتظام == دوداپور [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] جي يونين ڪائونسلن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جي جديد تعليمي انتظامي رڪارڊ ۾ ان کي صاف طور: '''جيڪب آباد ضلعو — ڳڙهي خيرو تعلقو — دوداپور''' طور الڳ يو سي/تعليمي ڪلسٽر ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="Cluster">{{cite web |title=Cluster Wise School List, District Jacobabad |url=https://www.scribd.com/document/1060812218/New-Remaining-GT-SC-Cluster-Wise-Jacobabad |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> دوداپور ڪلسٽر جو ڪوڊ '''JK07005''' ۽ مرڪزي تعليمي ادارو '''گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول دوداپور''' آهي.<ref name="Cluster" /> پراڻن سرڪاري اسڪول رڪارڊن ۾ دوداپور جا ڪجهه تعليمي ادارا '''خدا آباد''' يونين ڪائونسل هيٺ درج هئا.<ref name="OldDirectory">{{cite web |title=District and Taluka wise School Directory with old and new SEMIS ID |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/12-District_Jacobabad.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> موجوده رڪارڊ ۾ دوداپور الڳ انتظامي/تعليمي يو سي طور اچي ٿو، تنهنڪري پراڻي خدا آباد واري حدبنديءَ کي موجوده دوداپور جي حدن سان هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Cluster" /> == ديهه دوداپور == '''دوداپور''' ساڳئي وقت ڳڙهي خيرو تعلقي جي هڪ [[ديهه]] پڻ آهي. بورڊ آف روينيو سنڌ جي سرڪاري فهرست تي ٻڌل ديهن جي ترتيب ۾ دوداپور '''ديهه نمبر 11''' آهي.<ref name="SindhAtlas" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#376A8A;color:white;" | ديهه نمبر ! style="background:#376A8A;color:white;" | ديهه |- | 9 || [[ڏاترڏنو مهيسر]] |- | 10 || [[ڏتل واهه]] |- | 11 || '''دوداپور''' |- | 12 || [[ڊٻ مورايو]] |- | 13 || [[دنياپور]] |} '''يونين ڪائونسل دوداپور، ديهه دوداپور ۽ دوداپور ڳوٺ''' انتظامي ۽ شمارياتي لحاظ کان لازمي طور ساڳيون حدون نٿا رکن؛ تنهنڪري ديهه يا ڳوٺ جي آباديءَ کي بغير سرڪاري تصديق جي سڄي يونين ڪائونسل جي آبادي نه سمجهڻ گهرجي. == جاگرافي == دوداپور ڳڙهي خيرو تعلقي جي ميداني ۽ زرعي علائقي ۾ واقع آهي. جغرافيائي ڊيٽا موجب دوداپور جي مرڪزي آبادي لڳ ڀڳ '''28.05842° اتر ۽ 68.17007° اوڀر''' تي واقع آهي.<ref name="Map">{{cite web |title=Doda Pur |url=https://mapcarta.com/W1143778941 |website=Mapcarta |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> مرڪزي آباديءَ جي ڀرسان '''دوداپور تلاءُ''' پڻ موجود آهي.<ref name="Map" /> [[لعل شاهه باري]] جي آبادي ۽ درگاهه دوداپور کان لڳ ڀڳ 9 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه طرف واقع آهي.<ref name="Map" /> == تعليم == دوداپور ڳڙهي خيرو تعلقي جو هڪ اهم ڳوٺاڻو تعليمي مرڪز آهي. موجوده سنڌ تعليمي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول دوداپور''' کي دوداپور ڪلسٽر جو مرڪزي اسڪول قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Cluster" /> اسڪول جو '''سيمس ڪوڊ 412010382''' آهي، سطح هائير سيڪنڊري ۽ تعليم جو ذريعو '''سنڌي''' درج ٿيل آهي.<ref name="Cluster" /> سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري ۾ ساڳيو ادارو اڳ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول دوداپور''' طور درج هو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان کي بعد ۾ هائير سيڪنڊري سطح تائين ترقي ڏني وئي.<ref name="OldDirectory" /> سنڌ حڪومت جي تعليمي انتظامي رڪارڊ ۾ اسڪول جو سيمس ڪوڊ ساڳيو '''412010382''' برقرار رهيو آهي.<ref name="DDO">{{cite web |title=DDO Powers 2015–16 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SSB/DDOPowers/DDOPowers2015-16.pdf |publisher=School Education Department, Government of Sindh |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == دوداپور تعليمي ڪلسٽر == موجوده تعليمي رڪارڊ موجب دوداپور ڪلسٽر ۾ سيڪنڊري، مڊل ۽ پرائمري سطح جا ڪيترائي اسڪول شامل آهن.<ref name="Cluster" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! style="background:#4C7899;color:white;" | سيمس ڪوڊ ! style="background:#4C7899;color:white;" | اسڪول ! style="background:#4C7899;color:white;" | سطح |- | 412010382 || گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول دوداپور || هائير سيڪنڊري |- | 412010373 || گورنمينٽ گرلس لوئر سيڪنڊري اسڪول دوداپور || مڊل |- | 412010386 || گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول پنھون ڀٽي || سيڪنڊري |- | 412010265 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول زور ڳڙهه || پرائمري |- | 412010255 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول پنھل لوهار || پرائمري |- | 412010263 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول يعقوب لوهار || پرائمري |- | 412010334 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول حاجي خان ڪٽوهر || پرائمري |- | 412010250 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول خدا آباد، حسين بخش بروهي || پرائمري |- | 412010249 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول خدا آباد ڀٽو || پرائمري |- | 412010195 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول دراني ڪٽوهر || پرائمري |- | 412010256 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ٻيلو وانڍ || پرائمري |- | 412010305 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ڪوٽڙي || پرائمري |- | 412010203 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول فضل دين بروهي || پرائمري |- | 412010300 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول تاجوديرو ٻيون || پرائمري |} هيءَ فهرست دوداپور جي '''موجوده تعليمي ڪلسٽر''' جي آهي؛ هر اسڪول جو ڳوٺ لازمي طور ديهه دوداپور اندر هجڻ ضروري ناهي.<ref name="Cluster" /> == ڇوڪرين جي تعليم == دوداپور ۾ ڇوڪرين لاءِ پڻ سرڪاري تعليمي ادارا موجود آهن. پراڻي سنڌ حڪومت جي تعليمي بجيٽ ۾ '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول دوداپور''' جا گهٽ ۾ گهٽ ٻه الڳ سيمس ڪوڊ '''412010134''' ۽ '''412010156''' درج ٿيل آهن.<ref name="Budget">{{cite web |title=District Education Budget 2015–16, Jacobabad |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Jacobabad.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |year=2015 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ساڳئي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ گرلس لوئر سيڪنڊري اسڪول دوداپور'''، سيمس ڪوڊ '''412010373'''، پڻ موجود آهي.<ref name="Budget" /> موجوده ڪلسٽر رڪارڊ ۾ به هي گرلس لوئر سيڪنڊري اسڪول دوداپور ڪلسٽر جو حصو آهي.<ref name="Cluster" /> == صحت == دوداپور ۾ ماءُ ۽ ٻار جي صحت سان لاڳاپيل سرڪاري صحت مرڪز موجود آهي. [[سنڌ حڪومت]] جي ڪميونيڪيبل ڊزيز ڪنٽرول پروگرام جي سينٽينل سائيٽن واري سرڪاري فهرست ۾ '''ايم سي ايڇ سي دوداپور''' کي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي صحت مرڪزن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="CDC">{{cite web |title=Sentinel Sites |url=https://cdc.gos.pk/sentinel_sites.php |publisher=Communicable Disease Control, Health Department, Government of Sindh |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> هي مرڪز علائقي ۾ ماءُ ۽ ٻار جي صحت ۽ بيمارين جي نگرانيءَ سان لاڳاپيل بنيادي صحت جي ڍانچي جو حصو آهي.<ref name="CDC" /> == لعل شاهه باري جي درگاهه == [[File:Lal Shah Bari.jpg|thumb|[[لعل شاهه باري جي درگاهه]]، دوداپور يونين ڪائونسل]] '''[[لعل شاهه باري جي درگاهه]]''' دوداپور يونين ڪائونسل جي اهم مذهبي ماڳن مان هڪ آهي.<ref name="AtlasLal" /> درگاهه لعل شاهه باري نالي ڳوٺاڻي آباديءَ ۾ واقع آهي.<ref name="LalMap">{{cite web |title=Lal Shah Bari |url=https://mapcarta.com/34844654 |website=Mapcarta |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> هيءَ درگاهه صوفي بزرگ '''پير سيد لعل شاهه باري''' سان منسوب آهي ۽ مسجد ۽ صوفي مزار تي مشتمل مذهبي ماڳ آهي.<ref name="Shrine">{{cite web |title=Shrine of Lal Shah Bari |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Shrine_of_Lal_Shah_Bari |website=Wikipedia |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> لعل شاهه باري واري آباديءَ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول پير لعل شاهه''' پڻ قائم آهي، جنهن جو سنڌ ايمس ڪوڊ '''412010257''' آهي.<ref name="LalSchool">{{cite web |title=GBPS Pir Lal Shah |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q67047319 |website=Wikidata |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == تاريخي اوطاق == [[File:Sardar Mumtaz Ali Khan Bhutto Otaq.jpg|thumb|دوداپور سان لاڳاپيل ڀٽو خاندان جي تاريخي اوطاق، جيڪڏهن هي فائيل وڪيميڊيا ڪامنز تي موجود هجي ته استعمال ڪيو وڃي]] سنڌ جي ورثي واري رڪارڊ موجب دوداپور ۾ [[ممتاز علي ڀٽو]] جي خاندان سان لاڳاپيل هڪ پراڻي '''اوطاق''' موجود آهي.<ref name="EFT" /> اوطاق ڳڙهي خيرو ڏانهن ويندڙ مکيه رستي جي ڀرسان واقع آهي ۽ ان کي ممتاز علي ڀٽو جي ڏاڏي تعمير ڪرايو هو. پراڻي اوطاق سان هڪ ننڍڙي پراڻي مسجد پڻ ڳنڍيل آهي.<ref name="EFT" /><ref name="Bullo" /> بعد ۾ پراڻي عمارت جي ڀرسان ڀٽو خاندان طرفان نئين مهمان خاني جي تعمير پڻ ڪئي وئي.<ref name="EFT" /> اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ هن اوطاق کي جيڪب آباد ضلعي جي دستاويز ڪيل ورثي وارن ماڳن ۾ شامل ڪيو آهي.<ref name="EFTList">{{cite web |title=Explore District Jacobabad Incomplete Sites |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/pending/jacobabad.php |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == سماجي جوڙجڪ == 2011ع ۾ ڪيل ميداني دوري تي ٻڌل مومن بلو جي تاريخي بيان موجب دوداپور ڳوٺ ۾ چنا، منگي، ڪوري، سيد، شيخ ۽ ڪنڀر برادرين جا ماڻهو آباد هئا.<ref name="Bullo" /> هي بيان مخصوص ڳوٺ ۽ ان وقت جي مشاهدي بابت آهي، تنهنڪري ان کي موجوده پوري يونين ڪائونسل جي نسلي يا ذاتي جوڙجڪ طور نه سمجهڻ گهرجي. == معيشت == دوداپور ڳڙهي خيرو تعلقي جي زرعي پٽي جو حصو آهي. تاريخي زمينداري رڪارڊ دوداپور، سوني واهه، واهه علي حيدر ۽ ڪور خيرو ڳچل جي ديهن ۾ زرعي زمينن جي گڏيل ملڪيتن جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="EFT" /> علائقي جي آبادين جي روايتي معيشت زراعت، مال پالڻ ۽ انهن سان لاڳاپيل ڳوٺاڻين سرگرمين سان ڳنڍيل رهي آهي. == مواصلات == دوداپور ڳڙهي خيرو ڏانهن ويندڙ رستي تي واقع آهي.<ref name="EFT" /> تاريخي اوطاق پڻ مکيه ڳڙهي خيرو روڊ جي ڀرسان واقع هجڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Bullo" /> 2026ع جي هڪ رپورٽ ۾ محمد ملوڪ لوهار ڳوٺ جي رهواسين طرفان احتجاج دوران '''جيڪب آباد–ڳڙهي خيرو روڊ''' جو ويجهو حصو بند ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو؛ دوداپور پوليس ان واقعي جي جاچ ڪئي هئي.<ref name="Dawn2026">{{cite news |title=Youth, minor girl killed in armed attack on family in Jacobabad village |url=https://www.dawn.com/news/1986648 |work=Dawn |date=30 March 2026 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == پوليس == دوداپور ۾ پوليس ٿاڻو موجود آهي. سنڌ جي ضلعي عدالتن جي 2026ع واري سرڪاري عدالتي رڪارڊ ۾ '''پوليس اسٽيشن دوداپور، جيڪب آباد''' جا فوجداري ڪيس درج ٿيل آهن.<ref name="Courts">{{cite web |title=Release Writes – Jacobabad |url=https://cases.districtcourtssindh.gos.pk/release-writs/list/21 |publisher=District Courts of Sindh |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> مارچ 2026ع ۾ پڻ دوداپور پوليس ٿاڻي جي عملدارن محمد ملوڪ لوهار ڳوٺ ۾ ٿيل هٿياربند حملي جي جاچ ۽ شڪي ماڻهن جي حراست جي تصديق ڪئي هئي.<ref name="Dawn2026" /> == پڻ ڏسو == * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] * [[ڳڙهي خيرو]] * [[لعل شاهه باري جي درگاهه]] * [[لعل شاهه باري]] * [[خدا آباد يونين ڪائونسل]] * [[محمدپور]] * [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]] * [[جهانپور]] * [[شيرانپور]] * [[ڪور خيرو]] * [[سوني واهه]] * [[واهه علي حيدر]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:دوداپور]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقو]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقي جون ديهون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] e4awm9ggof6zg1bu4w8xrg6c9124ojc 0 102793 412010 2026-09-13T21:20:28Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ڳڙهي خيرو تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = شير خان | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ شير خان جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivisi... 412010 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڳڙهي خيرو تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = شير خان | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ شير خان جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''شير خان''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] جي هڪ [[يونين ڪائونسل]] آهي.<ref name="UCList">{{cite web |title=District Jacobabad Union Councils |url=https://www.scribd.com/document/712605710/List-of-UCs-District-Jacobabad-Sindh |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد جي انتظامي فهرست ۾ شير خان کي ڳڙهي خيرو تعلقي جي '''يونين ڪائونسل نمبر 1''' طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="UCList" /> '''شير خان''' نالي هڪ [[ديهه]] پڻ ساڳئي تعلقي ۾ موجود آهي، جيڪا بورڊ آف روينيو سنڌ جي ديهن واري ترتيب ۾ '''ديهه نمبر 53''' آهي.<ref name="Dehs">{{cite web |title=ڳڙهي خيرو |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-garhi-khairo/ |website=سنڌ ائٽلس |language=sd |access-date=14 September 2026 }}</ref> == انتظام == شير خان ڳڙهي خيرو تعلقي جي ڳوٺاڻي يونين ڪائونسلن مان هڪ آهي. ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد جي يونين ڪائونسلن واري فهرست ۾ ڳڙهي خيرو تعلقي جون يونين ڪائونسلون شير خان کان شروع ٿين ٿيون.<ref name="UCList" /> ان فهرست ۾ شير خان کان پوءِ [[الله آباد]]، [[خدا آباد يونين ڪائونسل|خدا آباد]]، [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]]، [[جهانپور]]، [[علڻ پور]]، [[شيرانپور]]، [[دوداپور]] ۽ [[محمدپور]] شامل آهن.<ref name="UCList" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#365F7D;color:white;" | يو سي نمبر ! style="background:#365F7D;color:white;" | يونين ڪائونسل ! style="background:#365F7D;color:white;" | تعلقو |- | 1 || '''شير خان''' || [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو]] |- | 2 || [[الله آباد]] || [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو]] |- | 3 || [[خدا آباد يونين ڪائونسل|خدا آباد]] || [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو]] |- | 4 || [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]] || [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو]] |- | 5 || [[جهانپور]] || [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو]] |} هي نمبرنگ ضلعي ڪائونسل جي لاڳاپيل انتظامي فهرست جي آهي؛ مختلف دورن جي حدبندي يا تعليمي انتظامي ڪوڊن ۾ نمبر مختلف ٿي سگهن ٿا.<ref name="UCList" /> == مڪاني چونڊون == [[سنڌ ۾ 2015ع جون مڪاني چونڊون|2015ع جي سنڌ مڪاني چونڊن]] جي نتيجن ۾ پڻ شير خان کي '''يو سي نمبر 1''' طور درج ڪيو ويو هو.<ref name="Election2015">{{cite web |title=District Council Jacobabad UC Result Elections 2015 |url=https://www.electionpakistani.com/local-government-bodies/sindh/jacobabad/district-council.html |website=Election Pakistani |year=2015 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2015ع واري نتيجي موجب شير خان جمالي هن يو سي مان ضلعي ڪائونسل جو ميمبر چونڊيو ويو ۽ سندس سياسي وابستگي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان درج ڪئي وئي.<ref name="Election2015" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#6B5B7B;color:white;" | چونڊ ! style="background:#6B5B7B;color:white;" | يو سي ! style="background:#6B5B7B;color:white;" | چونڊيل ضلعي ڪائونسل ميمبر ! style="background:#6B5B7B;color:white;" | جماعت |- | 2015ع مڪاني چونڊون || شير خان || شير خان جمالي || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} == ديهه شير خان == شير خان يونين ڪائونسل جي نالي سان لاڳاپيل '''شير خان''' نالي روينيو ديهه پڻ [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] ۾ موجود آهي.<ref name="Dehs" /> بورڊ آف روينيو سنڌ تي ٻڌل تعلقي جي 60 ديهن واري فهرست ۾ شير خان '''نمبر 53''' تي اچي ٿي.<ref name="Dehs" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#4D7764;color:white;" | ديهه نمبر ! style="background:#4D7764;color:white;" | ديهه |- | 50 || [[سانوڻ لاشاري]] |- | 51 || [[شاهبازي مهر]] |- | 52 || [[شهيد (ڳڙهي خيرو)|شهيد]] |- | 53 || '''شير خان''' |- | 54 || [[شيرانپور]] |- | 55 || [[سوني واهه]] |- | 56 || [[سلطانپور]] |} اهڙي طرح '''شير خان يونين ڪائونسل''' ۽ '''ديهه شير خان''' ٻه مختلف انتظامي/روينيو سطحون آهن. ديهه جي حدن يا آباديءَ کي بغير سرڪاري تصديق جي سڄي يونين ڪائونسل جون حدون يا آبادي نه سمجهڻ گهرجي. == تعليم == شير خان يو سي جي مختلف ڳوٺاڻين آبادين ۾ سرڪاري پرائمري اسڪول موجود آهن. سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي اسڪولن بابت رڪارڊ ۾ ڪيترائي ادارا صاف طور '''شير خان''' يو سي هيٺ درج ٿيل آهن.<ref name="SEL2024">{{cite web |title=Class I-II List for Schools, Annexure-I |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/Tenders/List-of-Schools-Annexure-I.pdf |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> انهن ۾ هي ادارا شامل آهن: {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! style="background:#376A8A;color:white;" | سيمس ڪوڊ ! style="background:#376A8A;color:white;" | اسڪول ! style="background:#376A8A;color:white;" | سطح ! style="background:#376A8A;color:white;" | ذريعو تعليم |- | 412010329 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول دل مراد خان عمراڻي || پرائمري || سنڌي |- | 412010328 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول محمد خان جمالي || پرائمري || سنڌي |- | 412010320 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول غلام نبي عمراڻي || پرائمري || سنڌي |- | 412010138 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مغل عرف الھڏنو جمالي || پرائمري || سنڌي |} اهي چارئي اسڪول سرڪاري تعليمي رڪارڊ ۾ ضلعو جيڪب آباد، تعلقو ڳڙهي خيرو ۽ يو سي شير خان هيٺ درج ٿيل آهن.<ref name="SEL2024" /> == محمد خان کنڊ اسڪول == شير خان يو سي ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول محمد خان کنڊ''' پڻ موجود آهي. اسڪول جو سيمس ڪوڊ '''412010241''' آهي.<ref name="MKSchool">{{cite web |title=GBPS Muhammad Khan Khand |url=https://www.stepon.pk/school-deails/412010241 |website=Step On |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> تعليمي ڊيٽا ۾ هن اسڪول کي: * ضلعو — جيڪب آباد * تعلقو — ڳڙهي خيرو * يو سي — شير خان * سطح — پرائمري * ذريعو تعليم — سنڌي * نوعيت — گڏيل طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="MKSchool" /> رڪارڊ ٿيل انگن موجب اسڪول ۾ '''129 شاگرد''' داخل هئا، جن ۾ 67 ڇوڪرا ۽ 62 ڇوڪريون شامل هيون، جڏهن ته عملي جو انگ ٽي هو.<ref name="MKSchool" /> هي انگ اسڪول جي دستياب تعليمي ڊيٽا جا آهن ۽ شير خان يو سي جي مجموعي اسڪولي داخلا طور استعمال نه ڪرڻ گهرجن. == شير خان اوڍو == تعليمي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول شير خان اوڍو''' پڻ ڳڙهي خيرو تعلقي ۾ درج ٿيل آهي، جنهن جو سيمس ڪوڊ '''412010272''' آهي.<ref name="SAT">{{cite web |title=Standardized Achievement Test Time Schedule |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SAT/SAT%20Time%20Schedule%2006-02-2015.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |year=2015 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> پراڻي 2015ع واري تعليمي حدبنديءَ ۾ هي اسڪول '''علڻ پور''' يو سي هيٺ درج ٿيل هو.<ref name="SAT" /> 2024–25ع جي سنڌ اسڪول ايجوڪيشن کاتي سان لاڳاپيل عملي واري رڪارڊ ۾ به ساڳيو سيمس ڪوڊ '''412010272''' ۽ نالو '''شير خان اوڍو''' موجود آهي.<ref name="Staff2025">{{cite web |title=Teaching and Non-Teaching Staff Data, District Jacobabad 2024-25 |url=https://www.scribd.com/document/932421857/Absconder-and-Absentees-Data-of-Teaching-NT-Academic-Year-2024-25-District-Jacobabad |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> '''شير خان اوڍو''' نالي اسڪول ۽ آباديءَ کي بغير وڌيڪ روينيو ثبوت جي '''ديهه شير خان''' سان مڪمل طور هڪجهڙو قرار ڏيڻ مناسب نه ٿيندو. == ڳوٺاڻيون آباديون == تعليمي رڪارڊ شير خان يو سي سان لاڳاپيل ڪيترين ڳوٺاڻين آبادين جي موجودگيءَ جو ثبوت ڏئي ٿو. اسڪولن جي نالن مان '''دل مراد خان عمراڻي'''، '''محمد خان جمالي'''، '''غلام نبي عمراڻي'''، '''محمد خان کنڊ''' ۽ '''مغل عرف الھڏنو جمالي''' جهڙيون مقامي آباديون يا ڳوٺاڻا نالا دستاويز ٿيل آهن.<ref name="SEL2024" /><ref name="MKSchool" /> انهن نالن مان اهو نتيجو نه ڪڍڻ گهرجي ته هر نالو الڳ روينيو ديهه آهي؛ ڪيترائي نالا ننڍين ڳوٺاڻين آبادين، وانڍن يا اسڪولن سان لاڳاپيل مقامي نالا ٿي سگهن ٿا. == ٻولي ۽ تعليم == شير خان يو سي جي سرڪاري اسڪولن بابت موجود تعليمي رڪارڊ ۾ مٿين اسڪولن جو ذريعو تعليم '''سنڌي''' درج ٿيل آهي.<ref name="SEL2024" /><ref name="MKSchool" /> ان مان علائقي جي سرڪاري پرائمري تعليم ۾ [[سنڌي ٻولي]] جي اداري واري استعمال جي تصديق ٿئي ٿي، پر ان کي سڄي يو سي جي آباديءَ جي مادري ٻوليءَ بابت آدمشماري واري انگ جي متبادل طور استعمال نٿو ڪري سگهجي. == جاگرافي ۽ معيشت == شير خان [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] جي ڳوٺاڻي حصي ۾ واقع آهي. ڳڙهي خيرو تعلقو 733 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ 2023ع جي آدمشماري موجب ان جي ڪُل آبادي 193,297 هئي.<ref name="Taluka">{{cite web |title=Garhi Khairo |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-garhi-khairo/ |website=Sindh Atlas |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> تعلقي جي آباديءَ جو وڏو حصو ڳوٺاڻو آهي، تنهنڪري شير خان پڻ اتر سنڌ جي زرعي ۽ ڳوٺاڻي سماجي-اقتصادي ماحول جو حصو آهي. مقامي معيشت ۾ زراعت، زرعي مزدوري ۽ مال پالڻ جهڙيون سرگرميون اهم آهن. تنهن هوندي به شير خان يو سي بابت فصلن جي مقدار يا زرعي پيداوار جا الڳ سرڪاري انگ دستياب نه هجڻ سبب مخصوص فصلن يا پيداوار بابت غيرحوالاجاتي انگ ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. == ڳڙهي خيرو تعلقو == [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي ٽن تعلقن مان هڪ آهي. [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب تعلقي جي ڪُل آبادي '''193,297''' هئي.<ref name="Taluka" /> تعلقي ۾ شير خان سميت ڪُل 60 روينيو ديهون درج ٿيل آهن.<ref name="Dehs" /> شير خان ان فهرست جي آخري حصي ۾ واقع ديهن مان هڪ آهي. == آبادي بابت نوٽ == شير خان بابت مختلف آن لائين ذريعن ۾ ڳوٺ، ديهه يا يو سي سان منسوب آباديءَ جا انگ ملي سگهن ٿا، پر موجود تحقيق ۾ اهڙو [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جو صاف 2023ع انگ نه مليو جيڪو يقيني طور '''موجوده يونين ڪائونسل شير خان جي مڪمل آبادي''' جي نمائندگي ڪري. ان ڪري هن مضمون جي انفوباڪس ۾ آباديءَ جو غيرتصديق ٿيل انگ شامل نه ڪيو ويو آهي. ديهه شير خان، ڳوٺ شير خان يا ڪنهن مردم شماري بلاڪ جي آباديءَ کي سڄي يونين ڪائونسل جي آبادي لکڻ شمارياتي طور درست نه ٿيندو. == پڻ ڏسو == * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] * [[ڳڙهي خيرو]] * [[الله آباد]] * [[خدا آباد يونين ڪائونسل]] * [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]] * [[جهانپور]] * [[علڻ پور]] * [[شيرانپور]] * [[دوداپور]] * [[محمدپور]] * [[شير خان اوڍو]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:شير خان]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقو]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقي جون ديهون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] dpe7aq9bswvl2ij0x1xl3u01v2lcae2 0 102794 412011 2026-09-13T21:24:21Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ڳڙهي خيرو تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = الله آباد | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | image_skyline = Dil Sher Brohi Tree.jpg | image_caption = الله آباد يونين ڪائونسل جي ڳوٺ [[دل شير بروهي]] ۾ هڪ وڏو وڻ | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin... 412011 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڳڙهي خيرو تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = الله آباد | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | image_skyline = Dil Sher Brohi Tree.jpg | image_caption = الله آباد يونين ڪائونسل جي ڳوٺ [[دل شير بروهي]] ۾ هڪ وڏو وڻ | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ الله آباد جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''الله آباد''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] جي هڪ [[يونين ڪائونسل]]، روينيو ديهه ۽ ڳوٺاڻي آبادي آهي.<ref name="SELD2022">{{cite web |title=Notification of Merging of Schools Bearing TIDs into SEMIS Code Schools |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/68091%20Notification%20of%20merging%20of%2034%20Schools%20Bearing%20TIDs%20into%20the%20Semis%20Code%20Schools.PDF |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |date=5 July 2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊ ۾ الله آباد کي واضح طور ضلعو جيڪب آباد، تعلقو ڳڙهي خيرو ۽ يو سي الله آباد طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SELD2022" /> الله آباد يونين ڪائونسل ۾ [[دل شير بروهي]] سميت ڪيترائي ڳوٺ ۽ ننڍيون ڳوٺاڻيون آباديون واقع آهن.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=ڳڙهي خيرو |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-garhi-khairo/ |website=سنڌ ائٽلس |language=sd |access-date=14 September 2026 }}</ref> == انتظام == الله آباد [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] جي ڳوٺاڻي مقامي حڪومت جي يونين ڪائونسلن مان هڪ آهي. 2022ع جي سنڌ حڪومت جي هڪ تعليمي نوٽيفڪيشن ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول غلام جان خان بروهي''' کي ضلعو جيڪب آباد، تعلقو ڳڙهي خيرو ۽ '''يو سي الله آباد''' هيٺ درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SELD2022" /> سنڌ حڪومت جي 2023ع کان پوءِ استعمال ٿيندڙ اسڪول ۽ خريداري رڪارڊ ۾ پڻ '''الله آباد''' کي ڳڙهي خيرو تعلقي جي الڳ يو سي طور استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Sports">{{cite web |title=Supply and Delivery of Sports Material in Public Sector Schools of Sindh |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Others/SUPPLY%20AND%20DELIVERY%20OF%20SPORTS%20MATERIAL%20IN%20PUBLIC%20SECTOR%20SCHOOLS%20OF%20SINDH.pdf |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> پراڻن 2015ع جي تعليمي رڪارڊن ۾ الله آباد کي '''1-الله آباد''' ڪوڊ سان درج ڪيو ويو هو.<ref name="SAT2015">{{cite web |title=Standardized Achievement Test Time Schedule |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SAT/SAT%20Time%20Schedule%2006-02-2015.pdf |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، سنڌ حڪومت |year=2015 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> هي پراڻي تعليمي/انتظامي ڪوڊنگ آهي؛ ان کي موجوده مڪاني حڪومت جي يونين ڪائونسل نمبر سان بنا الڳ سرڪاري ثبوت جي هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي. == ديهه الله آباد == '''الله آباد''' ساڳئي وقت ڳڙهي خيرو تعلقي جي هڪ روينيو [[ديهه]] پڻ آهي. بورڊ آف روينيو سنڌ جي ديهن واري فهرست موجب الله آباد '''ديهه نمبر 3''' آهي.<ref name="DehList">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/demo_Registries/pdf/listofdeh.pdf |publisher=بورڊ آف روينيو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#3D6E88;color:white;" | ديهه نمبر ! style="background:#3D6E88;color:white;" | ديهه |- | 1 || [[عبدالله مهيسر]] |- | 2 || [[الله پور]] |- | 3 || '''الله آباد''' |- | 4 || [[امير آباد]] |- | 5 || [[عظمت آباد]] |} '''يونين ڪائونسل الله آباد'''، '''ديهه الله آباد''' ۽ '''الله آباد نالي انفرادي ڳوٺاڻي آبادي''' ٽي مختلف انتظامي ۽ شمارياتي تصورن طور استعمال ٿين ٿا؛ تنهنڪري هڪ سطح جا آبادي انگ ٻي سطح لاءِ استعمال نه ڪرڻ گهرجن. == آبادي == [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب '''الله آباد''' نالي انفرادي ڳوٺاڻي آباديءَ جي ڪُل آبادي '''3,471''' هئي، جنهن ۾ 1,781 مرد ۽ 1,690 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Table 31 – Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_31_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ساڳئي آدمشماريءَ موجب 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح '''43.9 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ خواندگي '''58.7 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''28.6 سيڪڙو''' درج ڪئي وئي.<ref name="PBS2023" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#507C5C;color:white;" | انگ ! style="background:#507C5C;color:white;" | 2023ع |- | ڪُل آبادي || 3,471 |- | مرد || 1,781 |- | عورتون || 1,690 |- | خواندگي || 43.9٪ |- | مردن جي خواندگي || 58.7٪ |- | عورتن جي خواندگي || 28.6٪ |} اهي انگ صرف '''الله آباد نالي انفرادي ڳوٺاڻي آبادي''' جا آهن، سڄي موجوده يونين ڪائونسل جي ڪُل آباديءَ جا نه.<ref name="PBS2023" /> === 2017ع جي آدمشماري === 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ الله آباد نالي ڳوٺاڻي آباديءَ جي آبادي '''2,572''' هئي.<ref name="Population2017">{{cite web |title=Jacobabad District – Population of Cities, Towns and Villages 2017–2018 |url=https://www.politicpk.com/jacobabad-district-population-of-cities-towns-and-villages-2017-2018/ |date=27 May 2018 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#765F83;color:white;" | آدمشماري ! style="background:#765F83;color:white;" | الله آباد ڳوٺ جي آبادي |- | 2017ع || 2,572 |- | 2023ع || 3,471 |} ٻن مردم شمارين جي انگن موجب الله آباد نالي آباديءَ ۾ 2017ع کان 2023ع تائين 899 ماڻهن جو اضافو رڪارڊ ٿيو.<ref name="Population2017" /><ref name="PBS2023" /> == الله آباد مردم شماري دائرو == پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي مردم شماريءَ ۾ '''الله آباد ٽي سي''' نالي هڪ وسيع شمارياتي يونٽ پڻ موجود آهي. 2017ع ۾ الله آباد ٽي سي جي آبادي '''10,386''' هئي، جيڪا 2023ع ۾ وڌي '''14,718''' ٿي وئي.<ref name="Population2017" /><ref name="PBS2023" /> 2023ع ۾ الله آباد ٽي سي ۾ 7,710 مرد، 7,007 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد ڳڻيو ويو.<ref name="PBS2023" /> الله آباد ٽي سي ۾ الله آباد سان گڏ '''رسول آباد''' ۽ '''سانوڻ لاشاري''' جهڙيون ڳوٺاڻيون آباديون به مردم شماريءَ جي جدولن ۾ درج آهن.<ref name="Housing2023">{{cite web |title=Table 32 – Selected Housing Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_32_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> '''الله آباد ٽي سي کي موجوده يونين ڪائونسل الله آباد سان پاڻمرادو هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي'''، ڇاڪاڻ⁠تہ مردم شماري ۽ مقامي حڪومت جون حدون مختلف مقصدن لاءِ ٺاهيون وينديون آهن. == رهائش == 2023ع جي آدمشماريءَ جي رهائشي انگن موجب الله آباد نالي ڳوٺاڻي آباديءَ ۾ '''576 گهراڻا''' هئا ۽ سراسري گهراڻي جي ماپ '''6.0 فرد''' هئي.<ref name="Housing2023" /> ساڳئي جدول موجب الله آباد ٽي سي ۾ مجموعي طور '''2,351 گهراڻا''' هئا ۽ سراسري گهراڻي جي ماپ 6.2 فرد هئي.<ref name="Housing2023" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#8A6848;color:white;" | شمارياتي يونٽ ! style="background:#8A6848;color:white;" | گهراڻا ! style="background:#8A6848;color:white;" | سراسري گهراڻي جي ماپ |- | الله آباد || 576 || 6.0 |- | الله آباد ٽي سي || 2,351 || 6.2 |} == تعليم == الله آباد يونين ڪائونسل ۾ سرڪاري پرائمري اسڪولن جو وسيع نيٽ ورڪ موجود آهي. سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري ۾ مختلف ڳوٺن ۽ آبادين جا ڪيترائي اسڪول صاف طور '''الله آباد''' يو سي هيٺ درج ٿيل آهن.<ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=District and Taluka Wise School Directory – Jacobabad |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/12-District_Jacobabad.pdf |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> انهن ۾: * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول الله آباد''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول عمر بابر''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مهراب عمراڻي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول جعفرآباد''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول دل شير بروهي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول حاجي مٺو خان بروهي''' * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول غلام جان خان بروهي''' شامل آهن.<ref name="SchoolDirectory" /><ref name="Budget2015">{{cite web |title=District Education Budget 2015–16, Jacobabad |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Jacobabad.pdf |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، سنڌ حڪومت |year=2015 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == سرڪاري اسڪولن جا مثال == 2015ع جي سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊ ۾ الله آباد يو سي لاءِ هيٺيان سيمس ڪوڊ واضح طور موجود آهن:<ref name="SAT2015" /><ref name="Budget2015" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! style="background:#446C89;color:white;" | سيمس ڪوڊ ! style="background:#446C89;color:white;" | اسڪول ! style="background:#446C89;color:white;" | سطح |- | 412010014 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول الله رکيو بروهي || پرائمري |- | 412010016 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول عبدالرحمان بروهي || پرائمري |- | 412010032 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول خان محمد بروهي || پرائمري |- | 412010051 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول الله آباد || پرائمري |- | 412010052 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مهراب عمراڻي || پرائمري |- | 412010056 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول جعفرآباد || پرائمري |- | 412010076 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول عمر بابر || پرائمري |- | 412010078 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول دل شير بروهي || پرائمري |} سنڌ حڪومت جي وڌيڪ جديد رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول محمد روشن بروهي''' ۽ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول شادمان بليدي''' پڻ ڳڙهي خيرو تعلقي جي الله آباد يو سي هيٺ درج ٿيل آهن.<ref name="Sports" /> == اسڪولن جي تنظيم == 5 جولاءِ 2022ع تي سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي هڪ نوٽيفڪيشن ذريعي '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول حاجي عبدالڪريم بروهي''' کي '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول غلام جان خان بروهي'''، سيمس ڪوڊ 412010034، سان ضم ڪيو. ٻنهي ادارن جو انتظامي پتو الله آباد يو سي، تعلقو ڳڙهي خيرو، ضلعو جيڪب آباد ڏنو ويو.<ref name="SELD2022" /> هڪ ٻئي سرڪاري نوٽيفڪيشن ۾ '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول مهر علي بروهي''' کي '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول نواب خان بروهي'''، سيمس ڪوڊ 412010315، سان ضم ڪيو ويو؛ اهو ادارو پڻ الله آباد يو سي هيٺ درج ٿيل آهي.<ref name="Merge2023">{{cite web |title=Notification for Merging of Schools |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/75773%20Notification%20for%20merging%20GBPS%20Abdul%20Rehman%20Korai%20and%2034%20other%20school.PDF |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == دل شير بروهي == [[File:Dil Sher Brohi Tree.jpg|thumb|الله آباد يو سي جي ڳوٺ [[دل شير بروهي]] ۾ وڏو وڻ.]] '''[[دل شير بروهي]]''' الله آباد يونين ڪائونسل جي ڳوٺن مان هڪ آهي.<ref name="SindhAtlas" /> سنڌ ائٽلس الله آباد يو سي جي مقامي جغرافيائي مثال طور دل شير بروهي جو خاص ذڪر ڪري ٿو.<ref name="SindhAtlas" /> سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول لنڊ مغيري عرف دل شير بروهي'''، سيمس ڪوڊ 412010078، الله آباد يو سي هيٺ درج ٿيل آهي.<ref name="SchoolDirectory" /> وڪيميڊيا جي ميڊيا رڪارڊ ۾ '''Dil Sher Brohi Tree.jpg''' نالي تصوير پڻ موجود آهي، جيڪا ڳوٺ جي هڪ وڏي وڻ کي ڏيکاري ٿي.<ref name="WikidataDilSher">{{cite web |title=دل شير بروهي |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q138732616 |website=وڪي ڊيٽا |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == ڳوٺاڻيون آباديون == تعليمي، مردم شماري ۽ جاگرافيائي رڪارڊ مان الله آباد ۽ ڀرپاسي سان لاڳاپيل ڪيترين آبادين جا نالا ملن ٿا، جن ۾: * [[دل شير بروهي]] * [[رسول آباد]] * [[سانوڻ لاشاري]] * عمر بابر * مهراب عمراڻي * حاجي مٺو خان بروهي * محمد روشن بروهي * شادمان بليدي * غلام جان خان بروهي شامل آهن.<ref name="Housing2023" /><ref name="SchoolDirectory" /><ref name="Sports" /> انهن مان هر نالي کي الڳ روينيو ديهه سمجهڻ درست نه هوندو؛ ڪيترائي نالا ننڍين ڳوٺاڻين آبادين يا اسڪولن سان لاڳاپيل مقامي نالا آهن. == جاگرافي == الله آباد ڳڙهي خيرو تعلقي جي ڳوٺاڻي زرعي حصي ۾ واقع آهي. جغرافيائي نقشي موجب الله آباد جي ڀرپاسي ۾ دل شير بروهي، قطب خان بروهي، سونو خان عمراڻي ۽ ٻين ننڍين آبادين جا نالا ملن ٿا.<ref name="Map">{{cite web |title=Allahabad UC |url=https://mapcarta.com/15140718 |website=Mapcarta |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> الله آباد واري علائقي جي ڏکڻ اوڀر طرف [[لعل شاهه باري]] جي آبادي ۽ درگاهه جو علائقو واقع آهي، جڏهن ته [[دل شير بروهي]] الله آباد يو سي اندر واقع آهي.<ref name="Map" /><ref name="SindhAtlas" /> == معيشت == الله آباد ڳڙهي خيرو تعلقي جي ڳوٺاڻي زرعي پٽي جو حصو آهي. تعلقي جي معيشت جو وڏو حصو زراعت، مال پالڻ ۽ انهن سان لاڳاپيل ڳوٺاڻين سرگرمين تي ٻڌل آهي. تعلقي جي 2023ع جي 89 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندي هئي، جنهن مان علائقي جي ڳوٺاڻي سماجي ۽ معاشي نوعيت ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="Taluka">{{cite web |title=ڳڙهي خيرو |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-garhi-khairo/ |website=سنڌ ائٽلس |language=sd |access-date=14 September 2026 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] * [[ڳڙهي خيرو]] * [[دل شير بروهي]] * [[دوداپور]] * [[شير خان يونين ڪائونسل|شير خان]] * [[خدا آباد يونين ڪائونسل|خدا آباد]] * [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]] * [[سانوڻ لاشاري]] * [[رسول آباد]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:الله آباد]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقو]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقي جون ديهون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] tw2lkxgfjrjhbx5x09c01weisy9juuh 0 102795 412012 2026-09-13T21:29:12Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ڳڙهي خيرو تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = بگڙپور | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ بگڙپور جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision... 412012 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڳڙهي خيرو تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = بگڙپور | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ بگڙپور جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''بگڙپور''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] جي هڪ [[يونين ڪائونسل]] آهي. سنڌ حڪومت جي 27 اپريل 2022ع واري مقامي حڪومت جي نوٽيفڪيشن موجب بگڙپور [[ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد]] جي '''يونين ڪائونسل نمبر 10''' آهي.<ref name="LG2022">{{cite web |title=Names of Councils and their Number of Wards in Larkana Division |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=Local Government & Housing Town Planning Department, Government of Sindh |date=27 April 2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي 2025ع واري مڪاني ضمني چونڊن جي انتظامي رڪارڊ ۾ پڻ يونين ڪائونسل نمبر 10 کي اسسٽنٽ ڪمشنر ڳڙهي خيرو جي اختيار هيٺ رکيو ويو آهي، جنهن مان بگڙپور جي موجوده ڳڙهي خيرو تعلقائي انتظام سان وابستگي جي تصديق ٿئي ٿي.<ref name="ECP2025">{{cite web |title=Notification for Local Government Bye-Elections on Reserved Vacant Seats in Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/96Cw89RNkAsvXNFLu6xim50Cgl1AVcYooiHDcVB6.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=13 January 2025 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == انتظام == سنڌ حڪومت جي 2022ع واري نئين ضلعي ڪائونسل جوڙجڪ ۾ بگڙپور کي '''يو سي نمبر 10''' مقرر ڪيو ويو.<ref name="LG2022" /> ساڳئي انتظامي ترتيب ۾ ڳڙهي خيرو واري حصي جون يونين ڪائونسلون هن ريت اچن ٿيون: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#376A8A;color:white;" | يو سي نمبر ! style="background:#376A8A;color:white;" | يونين ڪائونسل |- | 1 || [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]] |- | 2 || [[خدا آباد يونين ڪائونسل|خدا آباد]] |- | 3 || [[جهانپور]] |- | 4 || [[شيرانپور]] |- | 5 || [[ڪور خيرو]] |- | 6 || [[محمدپور]] |- | 7 || [[دوداپور]] |- | 8 || [[شير خان يونين ڪائونسل|شير خان]] |- | 9 || [[الله آباد]] |- | 10 || '''بگڙپور''' |- | 11 || [[دستي]] |- | 12 || [[علي پور، جيڪب آباد|علي پور]] |- | 13 || [[رند واهي]] |} [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي جنوري 2025ع واري نوٽيفڪيشن ۾ يونين ڪائونسل نمبر 1 کان 13 مان مختلف ڪائونسلن جي خالي مخصوص سيٽن لاءِ اسسٽنٽ ڪمشنر ڳڙهي خيرو کي ريٽرننگ آفيسر مقرر ڪيو ويو. ان ئي فهرست ۾ '''يونين ڪائونسل نمبر 10''' جي غير مسلم مخصوص سيٽ پڻ سندس دائري اختيار ۾ درج آهي.<ref name="ECP2025" /> ان کان پوءِ يونين ڪائونسل نمبر 14 ۽ اڳتي جي چونڊ انتظام لاءِ اسسٽنٽ ڪمشنر جيڪب آباد کي الڳ ريٽرننگ آفيسر طور ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="ECP2025" /> هيءَ ورهاست بگڙپور جي موجوده ڳڙهي خيرو تعلقي سان انتظامي وابستگيءَ لاءِ اهم سرڪاري ثبوت آهي. == انتظامي حدن جي تبديلي == بگڙپور جي پراڻي ۽ موجوده انتظامي حيثيت ۾ فرق ملي ٿو. سنڌ حڪومت سان لاڳاپيل هڪ پراڻي اسڪولن جي فهرست ۾ '''Bagarpur''' کي: '''ضلعو جيڪب آباد → تعلقو جيڪب آباد → بگڙپور''' طور درج ڪيو ويو هو.<ref name="OldEducation">{{cite web |title=Schools for Upgradation |url=https://www.scribd.com/document/918238923/Schools-for-Upgradation-2000 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ساڳئي پراڻي فهرست ۾ دستي ۽ قادرپور پڻ جيڪب آباد تعلقي هيٺ درج هئا.<ref name="OldEducation" /> ان جي ابتڙ 2022ع کان پوءِ واري نئين مقامي حڪومت جي جوڙجڪ ۾ بگڙپور يو سي نمبر 10 آهي، ۽ 2025ع جي چونڊ انتظام ۾ اها اسسٽنٽ ڪمشنر ڳڙهي خيرو جي دائري هيٺ اچي ٿي.<ref name="LG2022" /><ref name="ECP2025" /> ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته مقامي حڪومت جي حدبنديءَ ۾ تبديليءَ کان پوءِ بگڙپور جي يونين ڪائونسل کي ڳڙهي خيرو واري انتظامي حصي سان شامل ڪيو ويو. == روينيو حيثيت == بگڙپور کي يونين ڪائونسل طور سرڪاري ثبوت موجود آهي، پر موجوده دستياب بورڊ آف روينيو واري ڳڙهي خيرو تعلقي جي '''60 ديهن''' جي فهرست ۾ '''بگڙپور''' نالي ڪا الڳ ديهه درج ٿيل ناهي.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=ڳڙهي خيرو |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-garhi-khairo/ |website=سنڌ ائٽلس |language=sd |access-date=14 September 2026 }}</ref> ان ڪري بگڙپور کي بنا الڳ روينيو ثبوت جي '''ديهه بگڙپور''' لکڻ مناسب نه آهي. يونين ڪائونسل جو نالو لازمي طور ان جي اندر موجود ڪنهن روينيو ديهه جي نالي سان هڪجهڙو هجڻ ضروري ناهي. == ڳڙهي خيرو تعلقو == [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] جيڪب آباد ضلعي جي ٽن تعلقن مان هڪ آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب تعلقي جي ڪُل آبادي '''193,297''' هئي ۽ ان جي ايراضي '''733 چورس ڪلوميٽر''' آهي.<ref name="Taluka">{{cite web |title=ڳڙهي خيرو |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-garhi-khairo/ |website=سنڌ ائٽلس |language=sd |access-date=14 September 2026 }}</ref> تعلقي ۾ بورڊ آف روينيو سنڌ جي رڪارڊ موجب ڪُل '''60 ديهون''' آهن.<ref name="Taluka" /> 2023ع ۾ تعلقي جي 173,290 آبادي ڳوٺاڻن علائقن ۽ 20,007 آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي؛ يعني تعلقي جي لڳ ڀڳ 89.65 سيڪڙو آبادي ڳوٺاڻي هئي.<ref name="Taluka" /> == جاگرافي ۽ معيشت == بگڙپور ڳڙهي خيرو تعلقي جي ڳوٺاڻي انتظامي علائقي جو حصو آهي. ڳڙهي خيرو ۽ جيڪب آباد جو وسيع علائقو سنڌ جي نهري آبپاشيءَ واري زرعي پٽي ۾ واقع آهي، جتي ڳوٺاڻين آبادين جي معاشي سرگرمين ۾ زراعت ۽ مال پالڻ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="SindhAtlas" /> بگڙپور بابت الڳ فصلوار سرڪاري انگ اکر دستياب نه هجڻ سبب يو سي لاءِ مخصوص زرعي پيداوار جا انگ ڏيڻ مناسب نه ٿيندو. == تعليم == پراڻي سنڌ تعليمي رڪارڊ ۾ بگڙپور کي جيڪب آباد تعلقي جي هڪ الڳ تعليمي يو سي طور استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="OldEducation" /> هي رڪارڊ ثابت ڪري ٿو ته بگڙپور نالو مقامي سرڪاري تعليمي انتظام ۾ اڳ کان استعمال ٿيندو رهيو آهي. پر 2022ع کان پوءِ واري نئين حدبنديءَ کانپوءِ بگڙپور يو سي سان لاڳاپيل اسڪولن جي مڪمل جديد فهرست موجود عام سرڪاري سرچ نتيجن مان واضح طور حاصل نه ٿي سگهي آهي. ان ڪري پراڻن جيڪب آباد تعلقائي اسڪولن کي بنا ٻي تصديق جي موجوده ڳڙهي خيرو واري بگڙپور يو سي سان منسوب نه ڪرڻ گهرجي. == چونڊ انتظام == 2023ع جي مڪاني ضمني چونڊن بابت [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي نوٽيفڪيشن ۾ به اسسٽنٽ ڪمشنر ڳڙهي خيرو جي دائري هيٺ '''يونين ڪائونسل نمبر 10''' درج آهي.<ref name="ECP2023">{{cite web |title=Notification for Local Government Bye-Elections on Indirect Seats in Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/uXX6A7yzzihAvNqyvFh8MTo6qv7xp8EduMQxLkqf.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=25 September 2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> اهڙيءَ طرح 2023ع ۽ 2025ع ٻنهي چونڊ رڪارڊن ۾ يو سي نمبر 10 جو ڳڙهي خيرو جي چونڊ انتظام سان تعلق مسلسل ملي ٿو.<ref name="ECP2023" /><ref name="ECP2025" /> == آبادي == بگڙپور جي موجوده يونين ڪائونسل جي ڪُل آباديءَ لاءِ اهڙو صاف [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جو انگ موجود تحقيق ۾ نه مليو آهي، جيڪو يقيني طور 2022ع کان پوءِ واري يو سي نمبر 10 جي موجوده حدن جي نمائندگي ڪري. تنهنڪري ڳوٺ، پراڻي يونين ڪائونسل، ووٽر فهرست يا ڪنهن مردم شماري بلاڪ جي انگ کي موجوده يو سي جي ڪُل آبادي طور استعمال ڪرڻ مناسب نه ٿيندو. == تصوير == بگڙپور، ڳڙهي خيرو سان مخصوص اهڙي تصوير جي [[وڪيميڊيا ڪامنز]] تي موجودگيءَ جي تصديق نه ٿي سگهي آهي. ان ڪري ساڳئي نالي واري هندستان يا پاڪستان جي ڪنهن ٻئي هنڌ جي تصوير استعمال ڪرڻ بدران مضمون کي في الحال بغير تصوير جي رکڻ وڌيڪ درست آهي. == پڻ ڏسو == * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] * [[ڳڙهي خيرو]] * [[الله آباد]] * [[دوداپور]] * [[شير خان يونين ڪائونسل|شير خان]] * [[محمدپور]] * [[ڪور خيرو]] * [[دستي]] * [[علي پور، جيڪب آباد|علي پور]] * [[رند واهي]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:بگڙپور]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقو]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] 053eodeh19n6nteuc0tlxcflqbxvks1 0 102796 412013 2026-09-13T21:33:54Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ڳڙهي خيرو تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = دستي | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ دستي جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1... 412013 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڳڙهي خيرو تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = دستي | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ دستي جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''دستي''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو تعلقي]] جي هڪ [[يونين ڪائونسل]] آهي. موجوده مقامي حڪومت جي ترتيب ۾ دستي کي بگڙپور کان پوءِ ۽ علي پور کان اڳ رکيو ويو آهي، ۽ اها ڳڙهي خيرو تعلقي جي '''يونين ڪائونسل نمبر 11''' آهي. == انتظام == دستي جي انتظامي حيثيت وقت سان تبديل ٿي آهي. پراڻن ضلعي ڪائونسل رڪارڊن ۾ '''دستي''' کي [[جيڪب آباد تعلقو|جيڪب آباد تعلقي]] سان درج ڪيو ويو هو.<ref name="OldUC">{{cite web |title=District Jacobabad Union Councils |url=https://www.scribd.com/document/712605710/List-of-UCs-District-Jacobabad-Sindh |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> پراڻي فهرست ۾ دستي کي جيڪب آباد تعلقي سان رکيو ويو هو، جڏهن ته ڳڙهي خيرو تعلقي جون يو سيون شير خان، الله آباد، خدا آباد، ميرانپور، جهانپور، علڻ پور، شيرانپور، دوداپور ۽ محمدپور وغيره هيون.<ref name="OldUC" /> نئين مقامي حڪومت واري حدبنديءَ کان پوءِ دستي کي ڳڙهي خيرو واري انتظامي حصي ۾ شامل ڪيو ويو ۽ موجوده ترتيب ۾ اها '''يونين ڪائونسل نمبر 11''' آهي. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#3D6F8A;color:white;" | يو سي نمبر ! style="background:#3D6F8A;color:white;" | يونين ڪائونسل |- | 9 || [[الله آباد]] |- | 10 || [[بگڙپور]] |- | 11 || '''دستي''' |- | 12 || [[علي پور، جيڪب آباد|علي پور]] |- | 13 || [[رند واهي]] |} == دستي نالي آباديون == ڳڙهي خيرو تعلقي جي مختلف سرڪاري رڪارڊن ۾ '''دستي''' نالي ڪيترين ننڍين آبادين ۽ اسڪولن جا نالا ملن ٿا. انهن ۾ '''رضا محمد دستي'''، '''خبر دستي'''، '''بدل خان دستي''' ۽ ٻين دستي برادريءَ سان منسوب ڳوٺن جا نالا شامل آهن.<ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=District and Taluka wise School Directory with old and new SEMIS ID |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/12-District_Jacobabad.pdf |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> انهن آبادين کي بغير روينيو رڪارڊ جي الڳ ديهون سمجهڻ درست نه ٿيندو؛ ڪيترائي نالا ڳوٺ، وانڍ يا اسڪول سان لاڳاپيل مقامي نالا آهن. == تعليم == دستي واري علائقي سان لاڳاپيل ڪيترائي سرڪاري پرائمري اسڪول سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊ ۾ موجود آهن. 2015–16ع جي ضلعي تعليمي بجيٽ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول رضا محمد دستي'''، سيمس ڪوڊ '''412010193'''، ڳڙهي خيرو تعلقي جي پراڻي '''خدا آباد''' يو سي هيٺ درج هو.<ref name="Budget2015">{{cite web |title=District Education Budget 2015–16, Jacobabad |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Jacobabad.pdf |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، سنڌ حڪومت |year=2015 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سرڪاري اسڪول ڊائريڪٽري ۾: * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول علي آباد بروهي عرف خبر دستي'''، سيمس ڪوڊ 412010346 * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول بدل خان دستي عرف ميان بخش دستي'''، سيمس ڪوڊ 412010356 ڳڙهي خيرو تعلقي ۾ درج ٿيل آهن.<ref name="SchoolDirectory" /> پراڻي تعليمي حدبنديءَ ۾ اهي ٻئي اسڪول '''علڻ پور''' يو سي هيٺ رکيل هئا.<ref name="SchoolDirectory" /> == رضا محمد دستي اسڪول == گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول رضا محمد دستي موجوده مسلسل پيشورانه ترقي واري تعليمي رڪارڊ ۾ پڻ ڳڙهي خيرو تعلقي سان درج ٿيل آهي.<ref name="CPD">{{cite web |title=CPD Rollout for Jacobabad Schools |url=https://www.scribd.com/document/911712608/C1-Select-Project-August-GTs-Scs-Relieving-letter |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> رڪارڊ ۾ اسڪول جو سيمس ڪوڊ '''412010194''' پڻ استعمال ٿيل ملي ٿو؛ پراڻن مختلف تعليمي دستاويزن ۾ سيمس ڪوڊ يا اسڪول جي نالي ۾ فرق ملي سگهي ٿو، تنهنڪري جديد رڪارڊ کي ترجيح ڏيڻ گهرجي.<ref name="CPD" /> == پراڻي حدبندي == دستي جي موجوده انتظامي حالت کي سمجهڻ لاءِ پراڻي حدبندي اهم آهي. پراڻي ضلعي يو سي فهرست ۾ '''دستي''' کي جيڪب آباد تعلقي ۾ ڏيکاريو ويو هو.<ref name="OldUC" /> ساڳئي دور جي آڊيٽر جنرل آف پاڪستان جي رپورٽ ۾ پڻ '''UC Dasti, JCD''' لکيل آهي، يعني دستي کي جيڪب آباد جي يو سي طور درج ڪيو ويو هو.<ref name="AGP">{{cite web |title=Audit Report on Union Councils, Larkana Division |url=https://agp.gov.pk/SiteImage/Policy/UC%20REPORT%202016-17%20after%20%20Internal%20QCC.pdf |publisher=آڊيٽر جنرل آف پاڪستان |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ان وقت جي رڪارڊ کي موجوده حدبنديءَ تي لاڳو ڪرڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ بعد ۾ يونين ڪائونسلن جي نئين ترتيب ۽ تعلقائي حدبندي ڪئي وئي. == ديهه دستي بابت فرق == [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع واري آدمشماريءَ ۾ '''DASTI''' نالي هڪ ڳوٺاڻي آبادي موجود آهي، پر اها آدمشماري جدول ۾ [[جيڪب آباد تعلقو|جيڪب آباد تعلقي]] واري حصي ۾ اچي ٿي.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Table 31 – Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2023ع ۾ هن '''دستي''' نالي ڳوٺاڻي آباديءَ جي آبادي '''4,677''' هئي، جنهن ۾ 2,275 مرد ۽ 2,402 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2023" /> ساڳئي آدمشماريءَ موجب: * خواندگي — '''29.4٪''' * مردن جي خواندگي — '''45.4٪''' * عورتن جي خواندگي — '''14.0٪''' هئي.<ref name="PBS2023" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#577A63;color:white;" | انگ ! style="background:#577A63;color:white;" | 2023ع |- | ڪُل آبادي || 4,677 |- | مرد || 2,275 |- | عورتون || 2,402 |- | خواندگي || 29.4٪ |- | مردن جي خواندگي || 45.4٪ |- | عورتن جي خواندگي || 14.0٪ |} '''هي انگ جيڪب آباد تعلقي واري Dasti نالي ڳوٺاڻي آدمشماري آباديءَ جا آهن؛ انهن کي موجوده ڳڙهي خيرو تعلقي جي يونين ڪائونسل دستي جي ڪُل آبادي نه سمجهڻ گهرجي.''' == نالي جي هڪجهڙائي == دستي بابت معلومات گڏ ڪرڻ وقت هڪ اهم مسئلو ساڳئي نالي جي مختلف انتظامي يونٽن جو آهي. * پراڻي يو سي دستي — جيڪب آباد تعلقي سان لاڳاپيل هئي.<ref name="OldUC" /> * 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ Dasti نالي ڳوٺاڻي آبادي — جيڪب آباد تعلقي واري شمارياتي حصي ۾ اچي ٿي.<ref name="PBS2023" /> * موجوده يونين ڪائونسل دستي — نئين مڪاني حڪومت واري ترتيب ۾ ڳڙهي خيرو تعلقي سان لاڳاپيل آهي. تنهنڪري تاريخي يا آدمشماريءَ واري ڊيٽا کي موجوده يو سي جي حدن تي سڌو لاڳو ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. == دستي برادري == دستي نالي سان ڳڙهي خيرو ۽ جيڪب آباد جي مختلف ڳوٺن جا نالا ۽ رهواسي سرڪاري ۽ عدالتي رڪارڊن ۾ مليا آهن. [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جي هڪ عدالتي فيصلي ۾ ميران حسن دستي کي ڳڙهي خيرو تعلقي جي ڪوٽڙي واري علائقي جو رهواسي ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن ته ڪيس ۾ ٻين دستي برادريءَ جي ماڻهن جو به ذڪر آهي.<ref name="SHC">{{cite web |title=Judgment |url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/view-file/MTI3MzE4Y2Ztcy1kYzgz |publisher=سنڌ هاءِ ڪورٽ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2025ع جي هڪ رپورٽ ۾ '''منگل خان دستي''' نالي ڳوٺ کي صاف طور '''ڳڙهي خيرو تعلقو، ضلعو جيڪب آباد''' سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Dawn2025">{{cite news |title=Bereaved families allege cold blood murders after police kill three men in encounter |url=https://epaper.dawn.com/DetailImage.php?StoryImage=20_07_2025_115_001 |work=ڊان |date=20 July 2025 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> اهي حوالا دستي نالي برادري ۽ آبادين جي ڳڙهي خيرو تعلقي ۾ موجودگيءَ جو ثبوت ڏين ٿا، پر انهن مان موجوده يو سي جي مڪمل حدبندي اخذ ڪرڻ مناسب نه آهي. == معيشت == دستي ڳڙهي خيرو تعلقي جي ڳوٺاڻي زرعي علائقي جو حصو آهي. ڳڙهي خيرو تعلقي ۾ زراعت، مال پالڻ ۽ نهري آبپاشي ڳوٺاڻي معيشت لاءِ اهم آهن. دستي برادريءَ سان منسوب مختلف ڳوٺن ۽ آبادين جي سرڪاري تعليمي رڪارڊ مان پڻ علائقي جي پکڙيل ڳوٺاڻي آبادڪاري ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="SchoolDirectory" /> == آبادي بابت نوٽ == موجوده '''يونين ڪائونسل دستي، تعلقو ڳڙهي خيرو''' جي ڪُل آباديءَ لاءِ اهڙو واضح پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس انگ موجود تحقيق ۾ نه مليو آهي جيڪو 2022ع کان پوءِ واري موجوده يو سي حدن سان سڌي طرح ملي. ان ڪري: * 2023ع وارو 4,677 جو انگ، * پراڻي يو سي دستي جا انگ، * يا ڪنهن هڪ دستي ڳوٺ جي آبادي موجوده يو سي دستي جي ڪُل آبادي طور استعمال نه ڪرڻ گهرجن. == پڻ ڏسو == * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] * [[ڳڙهي خيرو]] * [[بگڙپور]] * [[علي پور، جيڪب آباد|علي پور]] * [[رند واهي]] * [[خدا آباد يونين ڪائونسل]] * [[دوداپور]] * [[جيڪب آباد تعلقو]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:دستي]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقو]] [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] 9d43zqmh2r4cidcz93xbpmkwz768dp3 0 102797 412021 2026-09-13T22:10:00Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ٺل، جيڪب آباد جي ريلوي اسٽيشن}} {{Infobox station | name = ٺل نئون ريلوي اسٽيشن | native_name = ٺل نئون | native_name_lang = sd | style = Pakistan Railways | type = [[پاڪستان ريلوي]] اسٽيشن | address = [[ٺل تعلقو]]، [[جيڪب آباد ضلعو]]، [[سنڌ]] | country = [[پاڪستان]] | coordinates = {{coo... 412021 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٺل، جيڪب آباد جي ريلوي اسٽيشن}} {{Infobox station | name = ٺل نئون ريلوي اسٽيشن | native_name = ٺل نئون | native_name_lang = sd | style = Pakistan Railways | type = [[پاڪستان ريلوي]] اسٽيشن | address = [[ٺل تعلقو]]، [[جيڪب آباد ضلعو]]، [[سنڌ]] | country = [[پاڪستان]] | coordinates = {{coord|28.26233|68.76385|region:PK-SD_type:railwaystation|display=inline,title}} | elevation = {{convert|64|m|ft|abbr=on}} | owned = [[پاڪستان ريلوي]] | line = [[ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين]] | tracks = | platforms = | code = THLN | opened = 1950ع وارو ڏهاڪو | former = | services = }} '''ٺل نئون ريلوي اسٽيشن'''، جنهن کي ريلوي ۽ انگريزي ذريعن ۾ '''ٺل نائو''' (''Thul Nao'') پڻ لکيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] ۾ واقع هڪ ريلوي اسٽيشن آهي.<ref name="EFT">{{cite web |title=Railway Station, Thul, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/site/493/jacobabad/railway-station-thul |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> هي اسٽيشن [[ٺل]] شهر کان ٻاهر واقع آهي ۽ تاريخي طور شهر کي خدمت ڏيندڙ ٻن ريلوي اسٽيشنن مان هڪ رهي آهي.<ref name="EFT" /> ريلوي تاريخي فهرستن ۾ اسٽيشن کي '''Thul Nao''' يا '''Thul Sind''' طور درج ڪيو ويو آهي ۽ اها جيڪب آباد–ڪنڌڪوٽ ريلوي رستي تي واقع آهي.<ref name="IRFCAChain">{{cite web |title=Table 301: Kotri–Jacobabad–Kot Adu–Attock City |url=https://irfca.org/chainage/table-301.html |website=Indian Railways Fan Club Association |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == نالو == اسٽيشن جي نالي ۾ '''نئون''' لفظ ان کي ٺل شهر جي پراڻي ريلوي اسٽيشن کان الڳ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيو. سنڌ جي ورثي واري رڪارڊ موجب ٺل شهر ۾ ٻن اسٽيشنن مان هڪ شهر جي وچ ۾ هئي، جڏهن ته ٻي، نئين اسٽيشن، شهر کان ٻاهر قائم ڪئي وئي.<ref name="EFT" /> انگريزي ريلوي ذريعن ۾ نالو مختلف صورتن ۾ '''Thul Nao'''، '''Thul-Nao''' ۽ '''Thul Sind''' لکيل ملي ٿو.<ref name="IRFCAChain" /><ref name="PakistanRail">{{cite web |title=Pakistan Railways Stations – S to T |url=https://www.pakistanrail.com/prstations/stn_s_t.htm |website=Pakistanrail.com |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == تاريخ == سنڌ جي ورثي بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب ٺل شهر جون ٻئي ريلوي اسٽيشنون '''1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات''' ۾ تعمير ڪيون ويون هيون.<ref name="EFT" /> نئين اسٽيشن شهر کان ٻاهر ٺاهي وئي ۽ ان جي احاطي ۾ ريلوي ملازمن لاءِ مڪمل '''ريلوي ڪالوني''' پڻ قائم ڪئي وئي.<ref name="EFT" /> ان وقت ٺل علائقي لاءِ ريلوي مسافرن ۽ مال جي آمدرفت جو اهم ذريعو هئي. ورثي واري تاريخي بيان موجب مسافر ۽ مال بردار ريل گاڏيون ٺل واري نئين اسٽيشن تي بيهنديون هيون، جڏهن ته ريلوي لائين اڳتي پنجاب ۽ موجوده خيبر پختونخوا ڏانهن ويندڙ نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هئي.<ref name="EFT" /> == ريلوي لائين == ٺل نئون ريلوي اسٽيشن [[ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين]] جي ان حصي تي واقع آهي جيڪو [[جيڪب آباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن|جيڪب آباد جنڪشن]] کان [[ڪنڌڪوٽ]] ۽ اڳتي ڪشمور، راجنپور ۽ ڊيرا غازي خان طرف وڃي ٿو.<ref name="IRFCAChain" /> IRFCA جي تاريخي چينج ٽيبل موجب هن رستي تي ترتيب هن ريت آهي: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | جيڪب آباد کان ريلوي چينج ! style="background:#315F7D;color:white;" | اسٽيشن ! style="background:#315F7D;color:white;" | ڪوڊ |- | 0 ڪلوميٽر || [[جيڪب آباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن|جيڪب آباد جنڪشن]] || JCD |- | 16 ڪلوميٽر || [[دل مراد ريلوي اسٽيشن|دل مراد]] || DMQ |- | 26 ڪلوميٽر || [[اوڍاڻو ريلوي اسٽيشن|اوڍاڻو]] || ODH |- | '''34 ڪلوميٽر''' || '''ٺل نئون''' || THLS |- | 44 ڪلوميٽر || [[مير حسن کوسو ريلوي اسٽيشن|مير حسن کوسو]] || MHKS |- | 59 ڪلوميٽر || هيبت شهيد || HTS |- | 78 ڪلوميٽر || [[ڪنڌڪوٽ ريلوي اسٽيشن|ڪنڌڪوٽ]] || KFZ |} هي چينج انگ ريلوي رستي جي فاصلي جا آهن، سڌي زميني فاصلي جا نه.<ref name="IRFCAChain" /> == اسٽيشن ڪوڊ == ٺل نئون جي ريلوي ڪوڊ بابت مختلف ثانوي ذريعن ۾ تضاد ملي ٿو. * پاڪستان ريلوي اسٽيشنن جي هڪ تاريخي فهرست ۾ '''THLN''' ڏنل آهي.<ref name="PakistanRail" /> * IRFCA جي چينج ٽيبل ۾ '''THLS''' درج آهي.<ref name="IRFCAChain" /> ان ڪري اسٽيشن جي ڪوڊ بابت قطعي دعويٰ ڪرڻ وقت جديد سرڪاري [[پاڪستان ريلوي]] رڪارڊ کي ترجيح ڏيڻ گهرجي. موجوده مسودي جي انفوباڪس ۾ THLN اهو ڪوڊ رکيو ويو آهي جيڪو پاڪستان ريلوي اسٽيشنن جي استعمال ٿيندڙ فهرست ۾ اچي ٿو، جڏهن ته متبادل ڪوڊ جو ذڪر مضمون ۾ ڪيو ويو آهي. == جاگرافي == ٺل نئون ريلوي اسٽيشن لڳ ڀڳ '''28.26233° اتر''' ۽ '''68.76385° اوڀر''' تي واقع آهي.<ref name="Mapcarta">{{cite web |title=Thul-Nao Railway Station |url=https://mapcarta.com/N13350892803 |website=Mapcarta |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> جاگرافيائي ڊيٽا موجب اسٽيشن سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ '''64 ميٽر''' مٿي آهي ۽ [[ٺل]] شهر جي مرڪز کان لڳ ڀڳ ٽي ڪلوميٽر اتر اولهه طرف واقع آهي.<ref name="GeoView">{{cite web |title=Thul Nau Railway Station |url=https://pk.geoview.info/thul_nau_railway_station%2C1396927 |website=GeoView |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سنڌ ائٽلس پڻ ٺل شهر کان ريلوي اسٽيشن جو فاصلو لڳ ڀڳ ٽي ڪلوميٽر ڄاڻائي ٿو.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=ٺل |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-thul/ |website=سنڌ ائٽلس |language=sd |access-date=14 September 2026 }}</ref> == ريلوي ڪالوني == نئين اسٽيشن سان گڏ ريلوي ملازمن لاءِ هڪ الڳ رهائشي ڪالوني قائم ڪئي وئي. سنڌ جي ورثي واري اداري موجب ٺل جي ريلوي ڪالوني مڪمل طور نئين اسٽيشن جي احاطي ۾ واقع هئي.<ref name="EFT" /> ريلوي ڪالونيءَ جو قيام ان دور ۾ اسٽيشن جي علائقائي اهميت جي نشاندهي ڪري ٿو، ڇو ته ملازمن لاءِ رهائشي سهولتون عام طور انهن اسٽيشنن تي قائم ڪيون وينديون هيون جتي مستقل ريلوي عملي جي ضرورت هوندي هئي. == ٺل جون ريلوي اسٽيشنون == ٺل شهر پاڻ تاريخي طور ٻن ريلوي اسٽيشنن سان لاڳاپيل رهيو آهي: # '''ٺل نئون ريلوي اسٽيشن''' ــ شهر کان ٻاهر؛ # '''پراڻو ٺل ريلوي اسٽيشن''' ــ شهر جي وچ ۾.<ref name="EFT" /> وڏي ٺل تعلقي ۾ ٻين تاريخي اسٽيشنن ۾ [[دل مراد ريلوي اسٽيشن]] ۽ [[مير حسن کوسو ريلوي اسٽيشن]] پڻ شامل رهيا آهن.<ref name="DilMurad">{{cite web |title=Dil Murad Railway Station, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/site/524/jacobabad/dil-murad-railway-station |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سنڌ جي ورثي واري اداري موجب ٺل تعلقي ۾ دل مراد، ٺل ۽ مير حسن کوسو ٽي نمايان ريلوي اسٽيشنون هيون.<ref name="DilMurad" /> == علائقائي آمدرفت ۾ ڪردار == ريلوي رستو ٺل کي [[جيڪب آباد]] ۽ [[ڪنڌڪوٽ]] سان سڌو ڳنڍيندو هو. جيڪب آباد کان ايندڙ لائين دل مراد ۽ اوڍاڻو کان پوءِ ٺل نئون تي پهچندي هئي ۽ اتان مير حسن کوسو، بجاراڻي، هيبت شهيد ۽ ڪنڌڪوٽ طرف ويندي هئي.<ref name="IRFCAChain" /> هي رستو تاريخي طور اتر سنڌ جي زرعي علائقن لاءِ مسافرن سان گڏ زرعي پيداوار ۽ ٻئي مال جي نقل و حمل لاءِ پڻ اهم رهيو. ريلوي اسٽيشنن بابت هڪ موجود ريلوي ڊيٽابيس ٺل نئون کي '''جيڪب آباد–ڪنڌڪوٽ''' سيڪشن تي درج ڪري ٿو.<ref name="PakistanRail" /> == ٻوڏن جو اثر == اتر سنڌ جي ٻين ريلوي اسٽيشنن وانگر ٺل واري ريلوي ڍانچي کي به ٻوڏن مان نقصان رسيو آهي. 2010ع جي وڏي ٻوڏ دوران جيڪب آباد–ٺل واري ريلوي پٽي سخت متاثر ٿي. ڀرسان [[دل مراد ريلوي اسٽيشن]] بابت سنڌ جي ورثي واري اداري جي رڪارڊ موجب پوري ريلوي لائين جا حصا وهي ويا ۽ اسٽيشن ڪيترن مهينن تائين پاڻيءَ هيٺ رهي.<ref name="DilMurad" /> 2024ع ۾ ''اڄ نيوز'' ٺل ريلوي اسٽيشن بابت هڪ رپورٽ ۾ ٻڌايو ته '''2010ع ۽ 2022ع جي ٻوڏن''' سبب اسٽيشن ۽ ريلوي ڍانچي کي سخت نقصان پهتو.<ref name="Aaj2024">{{cite AV media |title=2010ع ۽ 2022ع جي ٻوڏن ۾ ٺل ريلوي اسٽيشن تباهه |url=https://www.youtube.com/watch?v=AGLkbeiFhko |publisher=اڄ نيوز |date=7 July 2024 |language=sd |access-date=14 September 2026 }}</ref> ان ڪري پراڻي ورثي واري بيان ۾ اسٽيشن جي وڏي مسافر ۽ مال بردار سرگرمي تاريخي حيثيت کي ظاهر ڪري ٿي؛ موجوده آپريشنل حالت بابت جديد ريلوي ذريعن ۾ هڪجهڙائي ناهي. == موجوده حيثيت == ريلوي ڊيٽابيسن ۾ ٺل نئون جي موجوده حيثيت بابت اختلاف موجود آهي. IRFCA جي اسٽيشن فهرست ۾ '''Thul Nao''' کي فعال ريلوي اسٽيشن طور درج ڪيو ويو آهي،<ref name="IRFCAStations">{{cite web |title=Pakistan Railway Stations |url=https://irfca.org/docs/pak-stations.html |website=Indian Railways Fan Club Association |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> جڏهن ته ٻين ثانوي فهرستن ۾ هن رستي جي ڪجهه اسٽيشنن کي غيرفعال پڻ ڄاڻايو ويو آهي. پاڪستان ريلوي جي اسٽيشنن بابت هڪ غيرسرڪاري شيڊيول فهرست ٺل نئون لاءِ '''19 اپ، 21 اپ ۽ 22 ڊائون''' ٽرينن جا اسٽاپ ڏيکاري ٿي.<ref name="PakistanRail" /> بهرحال موجوده روزاني ٽرين سروس بابت قطعي معلومات لاءِ [[پاڪستان ريلوي]] جو جديد ٽائيم ٽيبل بنيادي ذريعو هجڻ گهرجي. == تاريخي ۽ ورثي جي اهميت == سنڌ جي ورثي واري اداري ٺل ريلوي اسٽيشن کي جيڪب آباد ضلعي جي دستاويز ڪيل تاريخي ماڳن ۾ شامل ڪيو آهي.<ref name="HeritageList">{{cite web |title=Jacobabad District Heritage Sites |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad.php |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> اسٽيشن، ان سان لاڳاپيل ريلوي ڪالوني ۽ پراڻي شهر واري اسٽيشن گڏجي ٺل جي ويهين صديءَ واري مواصلاتي ۽ شهري ترقيءَ جي تاريخ جو حصو آهن. == پڻ ڏسو == * [[ٺل]] * [[ٺل تعلقو]] * [[دل مراد ريلوي اسٽيشن]] * [[مير حسن کوسو ريلوي اسٽيشن]] * [[جيڪب آباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] * [[ڪنڌڪوٽ ريلوي اسٽيشن]] * [[ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين]] * [[پاڪستان ريلوي]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ٺل تعلقو]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون ريلوي اسٽيشنون]] [[زمرو:پاڪستان جون ريلوي اسٽيشنون]] [[زمرو:1950ع واري ڏهاڪي ۾ قائم ڪيل ريلوي اسٽيشنون]] 7a978fcaq6nahw1lm2ur9xhzmftqq9j 0 102798 412022 2026-09-13T22:13:29Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ جو چونڊ تڪ}} {{Infobox Pakistan constituency | name = اين اي-190 جيڪب آباد | parli_name = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] | member = [[اعجاز حسين جکراڻي]] | party = [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] | region = [[ڳڙهي خيرو تعلقو]]، [[جيڪب آباد تعلقو]] ۽ [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] ج... 412022 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ جو چونڊ تڪ}} {{Infobox Pakistan constituency | name = اين اي-190 جيڪب آباد | parli_name = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] | member = [[اعجاز حسين جکراڻي]] | party = [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] | region = [[ڳڙهي خيرو تعلقو]]، [[جيڪب آباد تعلقو]] ۽ [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جا ڪجهه حصا، [[جيڪب آباد ضلعو]] | electorate = 509,300 | previous = اين اي-196 جيڪب آباد }} '''اين اي-190 جيڪب آباد''' [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] جو هڪ چونڊ تڪ آهي، جيڪو [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي وڏي حصي تي مشتمل آهي. موجوده حدبندي [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] پاران 2023ع ۾ مقرر ڪئي وئي، جنهن موجب تڪ ۾ سڄو [[ڳڙهي خيرو تعلقو]]، سڄو [[جيڪب آباد تعلقو]] ۽ [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جا مخصوص علائقا شامل آهن.<ref name="ECPDelim2023">{{cite web |title=قومي اسيمبليءَ جي تڪن جي آخري حدبندي، سنڌ |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=30 November 2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2024ع جي عام چونڊن ۾ [[اعجاز حسين جکراڻي]] [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] جي اميدوار طور ڪامياب ٿيو ۽ 29 فيبروري 2024ع تي قومي اسيمبليءَ جي ميمبر طور حلف کنيو.<ref name="NAProfile">{{cite web |title=اعجاز حسين جکراڻي جو قومي اسيمبلي پروفائيل |url=https://www.na.gov.pk/en/profile.php?uid=1805 |publisher=پاڪستان جي قومي اسيمبلي |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == حدبندي == 2023ع جي آخري حدبنديءَ موجب اين اي-190 جيڪب آباد ۾ هي علائقا شامل آهن:<ref name="ECPDelim2023" /> # مڪمل [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] # مڪمل [[جيڪب آباد تعلقو]] # [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جا هي حصا: #* بهادرآباد سپروائيزري تپيدار سرڪل #* ٺل سپروائيزري تپيدار سرڪل، سواءِ ٺل پراڻو تپيدار سرڪل جي #* [[ٺل|ميونسپل ڪميٽي ٺل]] #* [[ميرپور ٻرڙو|ٽائون ڪميٽي ميرپور ٻرڙو]] #* [[سردار سهراب خان سرڪي|ٽائون ڪميٽي سردار سهراب خان سرڪي]] اهي سڀ علائقا [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] اندر واقع آهن.<ref name="ECPDelim2023" /> [[File:Pakistan - Sindh - Jacobabad.svg|thumb|[[سنڌ]] ۾ [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جو مقام.]] == آبادي == 2023ع جي حدبنديءَ لاءِ استعمال ٿيل آدمشماريءَ موجب اين اي-190 جي ڪُل آبادي '''967,956''' هئي.<ref name="ECPDraft">{{cite web |title=قومي اسيمبليءَ جي تڪن جي مسودي واري حدبندي، سنڌ |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/3KItHum4S9m79w1TJfG0g2hB8VtbYM0YbW0FFWWX.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> حدبنديءَ واري سرڪاري جدول ۾ آبادي هن ريت ورهايل هئي:<ref name="ECPDraft" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto; width:80%;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | علائقو ! style="background:#315F7D;color:white;" | آبادي |- | [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] || 193,297 |- | [[جيڪب آباد تعلقو]] || 447,647 |- | بهادرآباد سپروائيزري تپيدار سرڪل، ٺل || 92,098 |- | ٺل سپروائيزري تپيدار سرڪل جو شامل حصو || 112,319 |- | [[ٺل|ميونسپل ڪميٽي ٺل]] || 88,554 |- | [[ميرپور ٻرڙو|ٽائون ڪميٽي ميرپور ٻرڙو]] || 14,174 |- | [[سردار سهراب خان سرڪي|ٽائون ڪميٽي سردار سهراب خان سرڪي]] || 19,867 |- ! ڪُل ! '''967,956''' |} == ووٽر == 2024ع جي عام چونڊن وقت اين اي-190 ۾ '''497,578 رجسٽرڊ ووٽر''' هئا.<ref name="GE2024">{{cite web |title=عام چونڊون 2024ع ــ قومي اسيمبليءَ جا نتيجا |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/3/General%20Election%20Report%202024%20Vol-II-compressed.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |year=2024 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> اليڪشن ڪميشن جي 2025ع واري ووٽر شماريات موجب تڪ ۾ رجسٽرڊ ووٽرن جو انگ وڌي '''509,300''' ٿي ويو، جن مان 272,613 مرد ۽ 236,687 عورتون هيون.<ref name="Voters2025">{{cite web |title=قومي اسيمبلي تڪن ۾ مرد ۽ عورت رجسٽرڊ ووٽرن جي الڳ انگن واري فهرست |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/gender%20data/National%20Assembly%202025.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |year=2025 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#4D7764;color:white;" | ووٽر ! style="background:#4D7764;color:white;" | 2025ع ! style="background:#4D7764;color:white;" | سيڪڙو |- | مرد || 272,613 || 53.53٪ |- | عورتون || 236,687 || 46.47٪ |- ! ڪُل ! 509,300 ! 100٪ |} مرد ۽ عورت ووٽرن جي انگ ۾ 35,926 ووٽن جو فرق هو، جيڪو ڪُل ووٽرن جو 7.05 سيڪڙو هو.<ref name="Voters2025" /> == قومي اسيمبليءَ جا ميمبر == موجوده تڪ جي حدن ۽ نمبرنگ ۾ وقت سان تبديليون آيون آهن. 2018ع جي عام چونڊن ۾ جيڪب آباد جو قومي اسيمبلي تڪ '''اين اي-196 جيڪب آباد''' جي نالي سان هو، جڏهن ته 2023ع جي نئين حدبنديءَ کان پوءِ ان کي '''اين اي-190 جيڪب آباد''' نمبر ڏنو ويو.<ref name="ECP2018">{{cite web |title=2018ع جي عام چونڊن مان چونڊيل قومي اسيمبلي ميمبر |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/nr1.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=7 August 2018 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref><ref name="ECPDelim2023" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:85%; margin:auto;" ! style="background:#6B5B7B;color:white;" | مدو ! style="background:#6B5B7B;color:white;" | تڪ ! style="background:#6B5B7B;color:white;" | ميمبر ! style="background:#6B5B7B;color:white;" | جماعت |- | 2018ع–2023ع || اين اي-196 جيڪب آباد || [[محمد ميان سومرو]] || [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] |- | 2024ع–هاڻوڪو || اين اي-190 جيڪب آباد || [[اعجاز حسين جکراڻي]] || [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |} 2013ع ۾ اڳوڻي حدبنديءَ تحت [[اعجاز حسين جکراڻي]] '''اين اي-208 جيڪب آباد، پراڻو جيڪب آباد-1''' مان پڻ چونڊيل قومي اسيمبلي ميمبر هو.<ref name="NAOldProfile">{{cite web |title=اعجاز حسين جکراڻي ــ چوڏهين قومي اسيمبلي پروفائيل |url=https://www.na.gov.pk/en/profile.php?uid=876 |publisher=پاڪستان جي قومي اسيمبلي |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == 2018ع جون عام چونڊون == {{Main|پاڪستان جون عام چونڊون، 2018ع}} 2018ع جي عام چونڊن ۾ موجوده اين اي-190 سان لاڳاپيل جيڪب آباد تڪ '''اين اي-196 جيڪب آباد''' سڏبو هو. [[محمد ميان سومرو]] [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] طرفان 92,307 ووٽ حاصل ڪري چونڊجي ويو، جڏهن ته [[اعجاز حسين جکراڻي]] 86,881 ووٽ حاصل ڪيا.<ref name="ECP2018Results">{{cite web |title=2018ع جي عام چونڊن جا قومي اسيمبلي نتيجا |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/National%20Assembly1.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |year=2018 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:85%; margin:auto;" ! style="background:#8A6848;color:white;" | اميدوار ! style="background:#8A6848;color:white;" | جماعت ! style="background:#8A6848;color:white;" | ووٽ |- | '''[[محمد ميان سومرو]]''' || '''[[پاڪستان تحريڪ انصاف]]''' || '''92,307''' |- | [[اعجاز حسين جکراڻي]] || [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] || 86,881 |- | عبدالغني انصاري || آزاد || 12,740 |- | شفيق احمد کوسو || آزاد || 3,963 |- | فهد خان || آزاد || 3,870 |} 2018ع ۾ ڪُل 203,105 صحيح ووٽ ۽ 13,578 رد ٿيل ووٽ هئا، جڏهن ته مجموعي طور 216,683 ووٽ وڌا ويا.<ref name="ECP2018Results" /> == 2024ع جون عام چونڊون == {{Main|پاڪستان جون عام چونڊون، 2024ع}} 8 فيبروري 2024ع تي ٿيل عام چونڊن ۾ [[اعجاز حسين جکراڻي]] [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] طرفان '''126,346 ووٽ''' حاصل ڪري اين اي-190 جيڪب آباد مان ڪامياب ٿيو.<ref name="ECP2024Gazette">{{cite web |title=2024ع جي عام چونڊن مان چونڊيل قومي اسيمبلي اميدوارن جو نوٽيفڪيشن |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/6uexY02zdTPa8lvZBMeiuYVnRk7yCB74nsOjRasW.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=16 February 2024 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> آزاد اميدوار [[محمد ميان سومرو]] '''60,126 ووٽ''' حاصل ڪري ٻئي نمبر تي رهيو.<ref name="GE2024" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | # ! style="background:#315F7D;color:white;" | اميدوار ! style="background:#315F7D;color:white;" | جماعت ! style="background:#315F7D;color:white;" | ووٽ |- | 1 || '''[[اعجاز حسين جکراڻي]]''' || '''[[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]]''' || '''126,346''' |- | 2 || [[محمد ميان سومرو]] || آزاد || 60,126 |- | 3 || وسيم نثار || [[تحريڪ لبيڪ پاڪستان]] || 2,874 |- | 4 || سردار قادر خان کوسو || آزاد || 2,276 |- | 5 || نگينا || [[جماعت اسلامي پاڪستان]] || 1,427 |- | 6 || مولا بخش سومرو || آزاد || 1,168 |- | 7 || محمد سلمان || آزاد || 1,066 |- | 8 || پرويز احمد || آزاد || 730 |- | 9 || عبدالولي خان || آزاد || 716 |- | 10 || طارق علي || آزاد || 703 |- | 11 || سليمان خان || آزاد || 603 |- | 12 || ڪونج خاتون || آزاد || 529 |- | 13 || مير اصغر علي پنهور || آزاد || 483 |- | 14 || مير خالد نواز جکراڻي || آزاد || 150 |} اليڪشن ڪميشن جي حتمي رپورٽ موجب 2024ع ۾: * صحيح ووٽ — '''199,197''' * رد ٿيل ووٽ — '''12,778''' * ڪُل پول ٿيل ووٽ — '''211,975''' * رجسٽرڊ ووٽر — '''497,578''' * ٽرن آئوٽ — '''42.60٪''' هو.<ref name="GE2024" /> == موجوده ميمبر == موجوده قومي اسيمبلي رڪارڊ موجب [[اعجاز حسين جکراڻي]] اين اي-190 جيڪب آباد جي نمائندگي ڪري ٿو ۽ سندس جماعت [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] آهي.<ref name="NAProfile" /> هن 29 فيبروري 2024ع تي قومي اسيمبليءَ جي ميمبر طور حلف کنيو.<ref name="NAProfile" /> قومي اسيمبليءَ جي سيپٽمبر 2026ع تائين تازه ڪاري ڪيل ميمبرن جي فهرست پڻ کيس اين اي-190 جو موجوده ميمبر ڏيکاري ٿي.<ref name="NAMembers">{{cite web |title=سنڌ مان قومي اسيمبليءَ جا ميمبر |url=https://www.na.gov.pk/en/mna_list.php?list=sindh |publisher=پاڪستان جي قومي اسيمبلي |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == تڪ جي تاريخ == 2002ع، 2008ع ۽ 2013ع جي چونڊن دوران جيڪب آباد جي ساڳئي وسيع سياسي علائقي جو مکيه تڪ '''اين اي-208 جيڪب آباد، پراڻو جيڪب آباد-1''' هو. 2008ع ۽ 2013ع ۾ [[اعجاز حسين جکراڻي]] هن تڪ مان قومي اسيمبليءَ جو ميمبر رهيو.<ref name="NAOldProfile" /><ref name="ECP2013">{{cite web |title=2013ع جي عام چونڊن مان چونڊيل قومي اسيمبلي ميمبر |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/gna.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=22 May 2013 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2018ع جي حدبنديءَ ۾ جيڪب آباد جي تڪ کي '''اين اي-196 جيڪب آباد''' نمبر مليو ۽ [[محمد ميان سومرو]] چونڊجي ويو.<ref name="ECP2018" /><ref name="ECP2018Results" /> 2023ع جي قومي حدبنديءَ کان پوءِ سنڌ جي قومي اسيمبلي تڪن جي نمبرنگ ٻيهر ترتيب ڏني وئي ۽ جيڪب آباد واري هن تڪ کي '''اين اي-190 جيڪب آباد''' قرار ڏنو ويو.<ref name="ECPDelim2023" /> == صوبائي اسيمبلي سان لاڳاپو == اين اي-190 جي علائقي سان [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جا هي مکيه تڪ لاڳاپيل آهن: * [[پي ايس-1 جيڪب آباد-1]] * [[پي ايس-2 جيڪب آباد-2]] * [[پي ايس-3 جيڪب آباد-3]] اهي صوبائي تڪ گڏجي جيڪب آباد ضلعي جي وڏي حصي جي نمائندگي ڪن ٿا، جڏهن ته قومي اسيمبليءَ جي حدبندي صوبائي تڪن سان مڪمل طور هڪجهڙي نه هجڻ ڪري ڪجهه علائقائي فرق ٿي سگهن ٿا. == پڻ ڏسو == * [[اين اي-191 جيڪب آباد-ڪشمور]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] * [[جيڪب آباد تعلقو]] * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] * [[ٺل تعلقو]] * [[اعجاز حسين جکراڻي]] * [[محمد ميان سومرو]] * [[پاڪستان جون عام چونڊون، 2024ع]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا تڪ]] [[زمرو:سنڌ جا قومي اسيمبلي تڪ]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:جيڪب آباد جي سياست]] aruxyl0h9fqbg3klv27fecp567ewdqo 412023 412022 2026-09-13T22:14:31Z Intisar Ali 8681 /* */ 412023 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ جو چونڊ تڪ}} {{Infobox constituency | name = اين اي-190 جيڪب آباد | parli_name = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] | member = [[اعجاز حسين جکراڻي]] | party = [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] | region = [[ڳڙهي خيرو تعلقو]]، [[جيڪب آباد تعلقو]] ۽ [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جا ڪجهه حصا، [[جيڪب آباد ضلعو]] | electorate = 509,300 | previous = اين اي-196 جيڪب آباد }} '''اين اي-190 جيڪب آباد''' [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] جو هڪ چونڊ تڪ آهي، جيڪو [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي وڏي حصي تي مشتمل آهي. موجوده حدبندي [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] پاران 2023ع ۾ مقرر ڪئي وئي، جنهن موجب تڪ ۾ سڄو [[ڳڙهي خيرو تعلقو]]، سڄو [[جيڪب آباد تعلقو]] ۽ [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جا مخصوص علائقا شامل آهن.<ref name="ECPDelim2023">{{cite web |title=قومي اسيمبليءَ جي تڪن جي آخري حدبندي، سنڌ |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=30 November 2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2024ع جي عام چونڊن ۾ [[اعجاز حسين جکراڻي]] [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] جي اميدوار طور ڪامياب ٿيو ۽ 29 فيبروري 2024ع تي قومي اسيمبليءَ جي ميمبر طور حلف کنيو.<ref name="NAProfile">{{cite web |title=اعجاز حسين جکراڻي جو قومي اسيمبلي پروفائيل |url=https://www.na.gov.pk/en/profile.php?uid=1805 |publisher=پاڪستان جي قومي اسيمبلي |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == حدبندي == 2023ع جي آخري حدبنديءَ موجب اين اي-190 جيڪب آباد ۾ هي علائقا شامل آهن:<ref name="ECPDelim2023" /> # مڪمل [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] # مڪمل [[جيڪب آباد تعلقو]] # [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جا هي حصا: #* بهادرآباد سپروائيزري تپيدار سرڪل #* ٺل سپروائيزري تپيدار سرڪل، سواءِ ٺل پراڻو تپيدار سرڪل جي #* [[ٺل|ميونسپل ڪميٽي ٺل]] #* [[ميرپور ٻرڙو|ٽائون ڪميٽي ميرپور ٻرڙو]] #* [[سردار سهراب خان سرڪي|ٽائون ڪميٽي سردار سهراب خان سرڪي]] اهي سڀ علائقا [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] اندر واقع آهن.<ref name="ECPDelim2023" /> [[File:Pakistan - Sindh - Jacobabad.svg|thumb|[[سنڌ]] ۾ [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جو مقام.]] == آبادي == 2023ع جي حدبنديءَ لاءِ استعمال ٿيل آدمشماريءَ موجب اين اي-190 جي ڪُل آبادي '''967,956''' هئي.<ref name="ECPDraft">{{cite web |title=قومي اسيمبليءَ جي تڪن جي مسودي واري حدبندي، سنڌ |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/3KItHum4S9m79w1TJfG0g2hB8VtbYM0YbW0FFWWX.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> حدبنديءَ واري سرڪاري جدول ۾ آبادي هن ريت ورهايل هئي:<ref name="ECPDraft" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto; width:80%;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | علائقو ! style="background:#315F7D;color:white;" | آبادي |- | [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] || 193,297 |- | [[جيڪب آباد تعلقو]] || 447,647 |- | بهادرآباد سپروائيزري تپيدار سرڪل، ٺل || 92,098 |- | ٺل سپروائيزري تپيدار سرڪل جو شامل حصو || 112,319 |- | [[ٺل|ميونسپل ڪميٽي ٺل]] || 88,554 |- | [[ميرپور ٻرڙو|ٽائون ڪميٽي ميرپور ٻرڙو]] || 14,174 |- | [[سردار سهراب خان سرڪي|ٽائون ڪميٽي سردار سهراب خان سرڪي]] || 19,867 |- ! ڪُل ! '''967,956''' |} == ووٽر == 2024ع جي عام چونڊن وقت اين اي-190 ۾ '''497,578 رجسٽرڊ ووٽر''' هئا.<ref name="GE2024">{{cite web |title=عام چونڊون 2024ع ــ قومي اسيمبليءَ جا نتيجا |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/3/General%20Election%20Report%202024%20Vol-II-compressed.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |year=2024 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> اليڪشن ڪميشن جي 2025ع واري ووٽر شماريات موجب تڪ ۾ رجسٽرڊ ووٽرن جو انگ وڌي '''509,300''' ٿي ويو، جن مان 272,613 مرد ۽ 236,687 عورتون هيون.<ref name="Voters2025">{{cite web |title=قومي اسيمبلي تڪن ۾ مرد ۽ عورت رجسٽرڊ ووٽرن جي الڳ انگن واري فهرست |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/gender%20data/National%20Assembly%202025.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |year=2025 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#4D7764;color:white;" | ووٽر ! style="background:#4D7764;color:white;" | 2025ع ! style="background:#4D7764;color:white;" | سيڪڙو |- | مرد || 272,613 || 53.53٪ |- | عورتون || 236,687 || 46.47٪ |- ! ڪُل ! 509,300 ! 100٪ |} مرد ۽ عورت ووٽرن جي انگ ۾ 35,926 ووٽن جو فرق هو، جيڪو ڪُل ووٽرن جو 7.05 سيڪڙو هو.<ref name="Voters2025" /> == قومي اسيمبليءَ جا ميمبر == موجوده تڪ جي حدن ۽ نمبرنگ ۾ وقت سان تبديليون آيون آهن. 2018ع جي عام چونڊن ۾ جيڪب آباد جو قومي اسيمبلي تڪ '''اين اي-196 جيڪب آباد''' جي نالي سان هو، جڏهن ته 2023ع جي نئين حدبنديءَ کان پوءِ ان کي '''اين اي-190 جيڪب آباد''' نمبر ڏنو ويو.<ref name="ECP2018">{{cite web |title=2018ع جي عام چونڊن مان چونڊيل قومي اسيمبلي ميمبر |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/nr1.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=7 August 2018 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref><ref name="ECPDelim2023" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:85%; margin:auto;" ! style="background:#6B5B7B;color:white;" | مدو ! style="background:#6B5B7B;color:white;" | تڪ ! style="background:#6B5B7B;color:white;" | ميمبر ! style="background:#6B5B7B;color:white;" | جماعت |- | 2018ع–2023ع || اين اي-196 جيڪب آباد || [[محمد ميان سومرو]] || [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] |- | 2024ع–هاڻوڪو || اين اي-190 جيڪب آباد || [[اعجاز حسين جکراڻي]] || [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |} 2013ع ۾ اڳوڻي حدبنديءَ تحت [[اعجاز حسين جکراڻي]] '''اين اي-208 جيڪب آباد، پراڻو جيڪب آباد-1''' مان پڻ چونڊيل قومي اسيمبلي ميمبر هو.<ref name="NAOldProfile">{{cite web |title=اعجاز حسين جکراڻي ــ چوڏهين قومي اسيمبلي پروفائيل |url=https://www.na.gov.pk/en/profile.php?uid=876 |publisher=پاڪستان جي قومي اسيمبلي |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == 2018ع جون عام چونڊون == {{Main|پاڪستان جون عام چونڊون، 2018ع}} 2018ع جي عام چونڊن ۾ موجوده اين اي-190 سان لاڳاپيل جيڪب آباد تڪ '''اين اي-196 جيڪب آباد''' سڏبو هو. [[محمد ميان سومرو]] [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] طرفان 92,307 ووٽ حاصل ڪري چونڊجي ويو، جڏهن ته [[اعجاز حسين جکراڻي]] 86,881 ووٽ حاصل ڪيا.<ref name="ECP2018Results">{{cite web |title=2018ع جي عام چونڊن جا قومي اسيمبلي نتيجا |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/National%20Assembly1.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |year=2018 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:85%; margin:auto;" ! style="background:#8A6848;color:white;" | اميدوار ! style="background:#8A6848;color:white;" | جماعت ! style="background:#8A6848;color:white;" | ووٽ |- | '''[[محمد ميان سومرو]]''' || '''[[پاڪستان تحريڪ انصاف]]''' || '''92,307''' |- | [[اعجاز حسين جکراڻي]] || [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] || 86,881 |- | عبدالغني انصاري || آزاد || 12,740 |- | شفيق احمد کوسو || آزاد || 3,963 |- | فهد خان || آزاد || 3,870 |} 2018ع ۾ ڪُل 203,105 صحيح ووٽ ۽ 13,578 رد ٿيل ووٽ هئا، جڏهن ته مجموعي طور 216,683 ووٽ وڌا ويا.<ref name="ECP2018Results" /> == 2024ع جون عام چونڊون == {{Main|پاڪستان جون عام چونڊون، 2024ع}} 8 فيبروري 2024ع تي ٿيل عام چونڊن ۾ [[اعجاز حسين جکراڻي]] [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] طرفان '''126,346 ووٽ''' حاصل ڪري اين اي-190 جيڪب آباد مان ڪامياب ٿيو.<ref name="ECP2024Gazette">{{cite web |title=2024ع جي عام چونڊن مان چونڊيل قومي اسيمبلي اميدوارن جو نوٽيفڪيشن |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/6uexY02zdTPa8lvZBMeiuYVnRk7yCB74nsOjRasW.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=16 February 2024 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> آزاد اميدوار [[محمد ميان سومرو]] '''60,126 ووٽ''' حاصل ڪري ٻئي نمبر تي رهيو.<ref name="GE2024" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | # ! style="background:#315F7D;color:white;" | اميدوار ! style="background:#315F7D;color:white;" | جماعت ! style="background:#315F7D;color:white;" | ووٽ |- | 1 || '''[[اعجاز حسين جکراڻي]]''' || '''[[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]]''' || '''126,346''' |- | 2 || [[محمد ميان سومرو]] || آزاد || 60,126 |- | 3 || وسيم نثار || [[تحريڪ لبيڪ پاڪستان]] || 2,874 |- | 4 || سردار قادر خان کوسو || آزاد || 2,276 |- | 5 || نگينا || [[جماعت اسلامي پاڪستان]] || 1,427 |- | 6 || مولا بخش سومرو || آزاد || 1,168 |- | 7 || محمد سلمان || آزاد || 1,066 |- | 8 || پرويز احمد || آزاد || 730 |- | 9 || عبدالولي خان || آزاد || 716 |- | 10 || طارق علي || آزاد || 703 |- | 11 || سليمان خان || آزاد || 603 |- | 12 || ڪونج خاتون || آزاد || 529 |- | 13 || مير اصغر علي پنهور || آزاد || 483 |- | 14 || مير خالد نواز جکراڻي || آزاد || 150 |} اليڪشن ڪميشن جي حتمي رپورٽ موجب 2024ع ۾: * صحيح ووٽ — '''199,197''' * رد ٿيل ووٽ — '''12,778''' * ڪُل پول ٿيل ووٽ — '''211,975''' * رجسٽرڊ ووٽر — '''497,578''' * ٽرن آئوٽ — '''42.60٪''' هو.<ref name="GE2024" /> == موجوده ميمبر == موجوده قومي اسيمبلي رڪارڊ موجب [[اعجاز حسين جکراڻي]] اين اي-190 جيڪب آباد جي نمائندگي ڪري ٿو ۽ سندس جماعت [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] آهي.<ref name="NAProfile" /> هن 29 فيبروري 2024ع تي قومي اسيمبليءَ جي ميمبر طور حلف کنيو.<ref name="NAProfile" /> قومي اسيمبليءَ جي سيپٽمبر 2026ع تائين تازه ڪاري ڪيل ميمبرن جي فهرست پڻ کيس اين اي-190 جو موجوده ميمبر ڏيکاري ٿي.<ref name="NAMembers">{{cite web |title=سنڌ مان قومي اسيمبليءَ جا ميمبر |url=https://www.na.gov.pk/en/mna_list.php?list=sindh |publisher=پاڪستان جي قومي اسيمبلي |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == تڪ جي تاريخ == 2002ع، 2008ع ۽ 2013ع جي چونڊن دوران جيڪب آباد جي ساڳئي وسيع سياسي علائقي جو مکيه تڪ '''اين اي-208 جيڪب آباد، پراڻو جيڪب آباد-1''' هو. 2008ع ۽ 2013ع ۾ [[اعجاز حسين جکراڻي]] هن تڪ مان قومي اسيمبليءَ جو ميمبر رهيو.<ref name="NAOldProfile" /><ref name="ECP2013">{{cite web |title=2013ع جي عام چونڊن مان چونڊيل قومي اسيمبلي ميمبر |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/gna.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=22 May 2013 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2018ع جي حدبنديءَ ۾ جيڪب آباد جي تڪ کي '''اين اي-196 جيڪب آباد''' نمبر مليو ۽ [[محمد ميان سومرو]] چونڊجي ويو.<ref name="ECP2018" /><ref name="ECP2018Results" /> 2023ع جي قومي حدبنديءَ کان پوءِ سنڌ جي قومي اسيمبلي تڪن جي نمبرنگ ٻيهر ترتيب ڏني وئي ۽ جيڪب آباد واري هن تڪ کي '''اين اي-190 جيڪب آباد''' قرار ڏنو ويو.<ref name="ECPDelim2023" /> == صوبائي اسيمبلي سان لاڳاپو == اين اي-190 جي علائقي سان [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جا هي مکيه تڪ لاڳاپيل آهن: * [[پي ايس-1 جيڪب آباد-1]] * [[پي ايس-2 جيڪب آباد-2]] * [[پي ايس-3 جيڪب آباد-3]] اهي صوبائي تڪ گڏجي جيڪب آباد ضلعي جي وڏي حصي جي نمائندگي ڪن ٿا، جڏهن ته قومي اسيمبليءَ جي حدبندي صوبائي تڪن سان مڪمل طور هڪجهڙي نه هجڻ ڪري ڪجهه علائقائي فرق ٿي سگهن ٿا. == پڻ ڏسو == * [[اين اي-191 جيڪب آباد-ڪشمور]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] * [[جيڪب آباد تعلقو]] * [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] * [[ٺل تعلقو]] * [[اعجاز حسين جکراڻي]] * [[محمد ميان سومرو]] * [[پاڪستان جون عام چونڊون، 2024ع]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا تڪ]] [[زمرو:سنڌ جا قومي اسيمبلي تڪ]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:جيڪب آباد جي سياست]] hvd1bkzvjidanqto8tba5ksa2pb0nav 0 102799 412024 2026-09-13T22:17:43Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ جو چونڊ تڪ}} {{Infobox constituency | name = اين اي-191 جيڪب آباد-ڪشمور | parli_name = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] | member = [[علي جان مزاري]] | party = [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] | region = [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جا حصا، [[جيڪب آباد ضلعو]]؛ [[ڪشمور تعلقو]]، ڪ... 412024 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ جو چونڊ تڪ}} {{Infobox constituency | name = اين اي-191 جيڪب آباد-ڪشمور | parli_name = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] | member = [[علي جان مزاري]] | party = [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] | region = [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جا حصا، [[جيڪب آباد ضلعو]]؛ [[ڪشمور تعلقو]]، [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] ۽ [[تنگواڻي تعلقو|تنگواڻي تعلقي]] جا حصا، [[ڪشمور ضلعو]] | electorate = 518,084 }} '''اين اي-191 جيڪب آباد-ڪشمور''' [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] جو هڪ چونڊ تڪ آهي، جيڪو [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] ۽ [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] ضلعن جي حصن تي مشتمل آهي.<ref name="ECPDelim">{{cite web |title=قومي اسيمبليءَ جي تڪن جي حتمي حدبندي، سنڌ |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=30 November 2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2023ع جي حدبنديءَ وقت تڪ جي ڪُل آبادي '''994,642''' هئي.<ref name="ECPDraft">{{cite web |title=قومي اسيمبليءَ جي تڪن جي مسودي واري حدبندي، سنڌ |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/3KItHum4S9m79w1TJfG0g2hB8VtbYM0YbW0FFWWX.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2024ع جي عام چونڊن ۾ [[علي جان مزاري]] [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] طرفان 103,548 ووٽ حاصل ڪري قومي اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو ويو.<ref name="ECP2024">{{cite web |title=عام چونڊون 2024ع، قومي اسيمبلي جا حتمي نتيجا |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/3/General%20Election%20Report%202024%20Vol-II-compressed.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |year=2024 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == حدبندي == [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] پاران 30 نومبر 2023ع تي جاري ڪيل حتمي حدبندي موجب اين اي-191 ۾ هي علائقا شامل آهن:<ref name="ECPDelim" /> === جيڪب آباد ضلعو === [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جا: * '''مصريپور سپروائيزري تپيدار سرڪل'''؛ * '''مرادپور سپروائيزري تپيدار سرڪل'''؛ * ٺل سپروائيزري تپيدار سرڪل جو '''ٺل پراڻو تپيدار سرڪل'''. === ڪشمور ضلعو === * [[تنگواڻي تعلقو|تنگواڻي تعلقي]] جو '''لاشاري سپروائيزري تپيدار سرڪل'''؛ * [[ڪشمور تعلقو]]، سواءِ: ** ڀنار تپيدار سرڪل؛ ** بداڻي سپروائيزري تپيدار سرڪل جي گبلو تپيدار سرڪل جي؛ * [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]]، سواءِ: ** [[غوثپور|ٽائون ڪميٽي غوثپور]]؛ ** غوثپور سپروائيزري تپيدار سرڪل جي.<ref name="ECPDelim" /> اهڙيءَ طرح هي تڪ مڪمل طور ڪنهن هڪ ضلعي يا تعلقي تي مشتمل ناهي، پر ٻن ضلعن جي چونڊ ۽ روينيو حصن کي گڏ ڪري ٺاهيو ويو آهي. [[File:Pakistan - Sindh - Jacobabad.svg|thumb|[[سنڌ]] ۾ [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جو مقام.]] [[File:Pakistan - Sindh - Kashmore.svg|thumb|[[سنڌ]] ۾ [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور ضلعي]] جو مقام.]] == آبادي == 2023ع جي آدمشماريءَ تي ٻڌل حدبنديءَ موجب اين اي-191 جي ڪُل آبادي '''994,642''' هئي.<ref name="ECPDraft" /> تڪ ٻن ضلعن جي مختلف انتظامي حصن کي گڏ ڪري ٺهيو آهي، تنهنڪري ان جي آبادي ڪنهن هڪ تعلقي يا ضلعي جي آباديءَ جي برابر ناهي. اليڪشن ڪميشن جي مسودي واري حدبنديءَ ۾ اين اي-191 لاءِ شامل علائقن جون آباديون الڳ الڳ ڏنيون ويون آهن، جن جو مجموعو 994,642 ٿئي ٿو.<ref name="ECPDraft" /> == ووٽر == 2024ع جي عام چونڊن وقت اين اي-191 ۾ '''499,958 رجسٽرڊ ووٽر''' هئا.<ref name="ECP2024" /> 2025ع ۾ اليڪشن ڪميشن جي جنس وار ووٽر ڊيٽا موجب رجسٽرڊ ووٽرن جو انگ وڌي '''518,084''' ٿي ويو. انهن مان 280,584 مرد ۽ 237,500 عورتون هيون.<ref name="ECPVoters2025">{{cite web |title=قومي اسيمبلي تڪن ۾ رجسٽرڊ مرد ۽ عورت ووٽر، 2025ع |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/gender%20data/National%20Assembly%202025.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |year=2025 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#3C6E8A;color:white;" | ووٽر ! style="background:#3C6E8A;color:white;" | تعداد ! style="background:#3C6E8A;color:white;" | سيڪڙو |- | مرد || 280,584 || 54.16٪ |- | عورتون || 237,500 || 45.84٪ |- ! ڪُل ! '''518,084''' ! 100٪ |} مرد ۽ عورت ووٽرن ۾ '''43,084''' جو فرق هو، جيڪو ڪُل ووٽرن جو 8.32 سيڪڙو هو.<ref name="ECPVoters2025" /> == قومي اسيمبليءَ جا ميمبر == موجوده تڪ 2023ع جي نئين حدبنديءَ کان پوءِ '''اين اي-191 جيڪب آباد-ڪشمور''' جي نالي سان وجود ۾ آيو. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:85%; margin:auto;" ! style="background:#68527D;color:white;" | چونڊ ! style="background:#68527D;color:white;" | تڪ ! style="background:#68527D;color:white;" | ميمبر ! style="background:#68527D;color:white;" | جماعت |- | 2018ع || اين اي-197 ڪشمور || [[احسان الرحمان مزاري]] || [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |- | 2024ع || اين اي-191 جيڪب آباد-ڪشمور || '''[[علي جان مزاري]]''' || '''[[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]]''' |} 2018ع ۾ ڪشمور ضلعي جي مکيه قومي اسيمبلي تڪ جو نمبر '''اين اي-197 ڪشمور''' هو ۽ [[احسان الرحمان مزاري]] ان مان چونڊجي قومي اسيمبليءَ جو ميمبر ٿيو.<ref name="NAEhsan">{{cite web |title=احسان الرحمان مزاري ــ قومي اسيمبلي پروفائيل |url=https://na.gov.pk/en/profile.php?uid=1431 |publisher=پاڪستان جي قومي اسيمبلي |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> موجوده اين اي-191 جون حدون اڳوڻي اين اي-197 سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ 2023ع واري حدبنديءَ ۾ جيڪب آباد ضلعي جي ٺل تعلقي جا حصا پڻ شامل ڪيا ويا ۽ ڪشمور ضلعي جا ڪجهه علائقا پاڙيسري [[اين اي-192 ڪشمور-شڪارپور]] ۾ رکيا ويا.<ref name="ECPDelim" /> == 2018ع جون عام چونڊون == {{Main|پاڪستان جون عام چونڊون، 2018ع}} 2018ع جي چونڊن ۾ موجوده اين اي-191 جي ڪشمور واري بنيادي علائقي جو قومي اسيمبلي تڪ '''اين اي-197 ڪشمور''' هو. [[احسان الرحمان مزاري]] [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] طرفان چونڊجي قومي اسيمبليءَ جو ميمبر ٿيو.<ref name="NAEhsan" /> اليڪشن نتيجن موجب احسان الرحمان مزاري لڳ ڀڳ 84,700 ووٽ حاصل ڪيا، جڏهن ته سندس اهم حريف شمسير علي مزاري هو.<ref name="ECP2018">{{cite web |title=عام چونڊون 2018ع ــ قومي اسيمبلي جا نتيجا |url=https://ecp.gov.pk/ |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |year=2018 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == 2024ع جون عام چونڊون == {{Main|پاڪستان جون عام چونڊون، 2024ع}} 8 فيبروري 2024ع تي اين اي-191 جيڪب آباد-ڪشمور ۾ عام چونڊون ٿيون. [[علي جان مزاري]] [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] طرفان '''103,548 ووٽ''' حاصل ڪري ڪامياب ٿيو.<ref name="ECP2024" /> سندس ويجهي حريف '''شاهزين خان''' [[جمعيت علماء اسلام (ف)|جمعيت علماءِ اسلام]] طرفان '''101,874 ووٽ''' حاصل ڪيا. ٻنهي اميدوارن ۾ فرق رڳو '''1,674 ووٽ''' هو.<ref name="ECP2024" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | # ! style="background:#315F7D;color:white;" | اميدوار ! style="background:#315F7D;color:white;" | جماعت ! style="background:#315F7D;color:white;" | ووٽ |- | 1 || '''[[علي جان مزاري]]''' || '''[[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]]''' || '''103,548''' |- | 2 || شاهزين خان || [[جمعيت علماء اسلام (ف)|جمعيت علماءِ اسلام]] || 101,874 |- | 3 || حافظ نصرالله || [[جماعت اسلامي پاڪستان]] || 2,936 |- | 4 || مير حسن || آزاد || 1,286 |- | 5 || محمد اڪرم || آزاد || 1,009 |- | 6 || نور محمد || [[تحريڪ لبيڪ پاڪستان]] || 872 |- | 7 || شهــباز علي || آزاد || 831 |- | 8 || غزان خان || آزاد || 684 |- | 9 || عبدالواحد کوسو || آزاد || 645 |- | 10 || جيئل شاهه || آزاد || 594 |- | 11 || غلام اصغر خان چاچڙ || آزاد || 295 |- | 12 || مير فياض احمد || [[استحڪام پاڪستان پارٽي]] || 191 |- | 13 || عنايت الله || آزاد || 131 |- | 14 || نويد علي || آزاد || 103 |} اليڪشن ڪميشن جي حتمي رپورٽ موجب:<ref name="ECP2024" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#557A5B;color:white;" | چونڊ انگ ! style="background:#557A5B;color:white;" | تعداد |- | صحيح ووٽ || 214,999 |- | رد ٿيل ووٽ || 16,086 |- | ڪُل وڌايل ووٽ || 231,085 |- | رجسٽرڊ ووٽر || 499,958 |- | ٽرن آئوٽ || '''46.22٪''' |- | ڪاميابيءَ جو فرق || '''1,674 ووٽ''' |} رد ٿيل ووٽن جو انگ 16,086 هو، جيڪو ڪاميابيءَ جي فرق کان لڳ ڀڳ ڏهه ڀيرا وڌيڪ هو.<ref name="ECP2024" /> == چونڊيل ميمبر == [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] 16 فيبروري 2024ع تي [[علي جان مزاري]] کي اين اي-191 جيڪب آباد-ڪشمور مان ڪامياب اميدوار طور سرڪاري طور نوٽيفاءِ ڪيو.<ref name="ECPGazette">{{cite web |title=2024ع جي عام چونڊن مان چونڊيل قومي اسيمبلي ميمبرن جو نوٽيفڪيشن |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/6uexY02zdTPa8lvZBMeiuYVnRk7yCB74nsOjRasW.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=16 February 2024 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] جي موجوده رڪارڊ موجب علي جان مزاري اين اي-191 جي نمائندگي ڪري ٿو ۽ سندس سياسي وابستگي [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] سان آهي.<ref name="NA2026">{{cite web |title=سنڌ مان قومي اسيمبلي جا ميمبر |url=https://na.gov.pk/en/mna_list.php?list=sindh |publisher=پاڪستان جي قومي اسيمبلي |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == تڪ جي جوڙجڪ جي خاصيت == اين اي-191 سنڌ جي انهن قومي اسيمبلي تڪن مان آهي، جيڪي هڪ کان وڌيڪ ضلعن جي حصن تي مشتمل آهن. تڪ ۾: * جيڪب آباد ضلعي جو فقط [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جو ڏکڻ/مخصوص حصو؛ * ڪشمور ضلعي جو گهڻو حصو؛ شامل آهي.<ref name="ECPDelim" /> ڪشمور ضلعي جا باقي علائقا، جن ۾ [[غوثپور]]، تنگواڻي جا ٻيا حصا، [[ڪرمپور]] ۽ ڪجهه ڪنڌڪوٽ وارا علائقا شامل آهن، [[اين اي-192 ڪشمور-شڪارپور]] جو حصو آهن.<ref name="ECPDelim" /> == پاڙيسري قومي تڪ == اين اي-191 جي ٻنهي پاسن تي: * [[اين اي-190 جيڪب آباد]] * [[اين اي-192 ڪشمور-شڪارپور]] واقع آهن. اين اي-190 ۾ جيڪب آباد ۽ ڳڙهي خيرو تعلقا ۽ ٺل تعلقي جو وڏو حصو شامل آهي، جڏهن ته اين اي-192 ۾ ڪشمور ضلعي جا باقي حصا ۽ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جا ڪجهه علائقا شامل آهن.<ref name="ECPDelim" /> == پڻ ڏسو == * [[اين اي-190 جيڪب آباد]] * [[اين اي-192 ڪشمور-شڪارپور]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] * [[ڪشمور ضلعو]] * [[ٺل تعلقو]] * [[ڪشمور تعلقو]] * [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] * [[تنگواڻي تعلقو]] * [[علي جان مزاري]] * [[پاڪستان جون عام چونڊون، 2024ع]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا تڪ]] [[زمرو:سنڌ جا قومي اسيمبلي تڪ]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:ڪشمور ضلعو]] [[زمرو:جيڪب آباد جي سياست]] [[زمرو:ڪشمور جي سياست]] 6bgt6vgnij2ubcrwxwmgae19vfv9zc6 0 102800 412025 2026-09-13T22:19:49Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ جو چونڊ تڪ}} {{Infobox constituency | name = اين اي-192 ڪشمور-شڪارپور | parli_name = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] | member = [[مير شبير علي بجاراڻي]] | party = [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] | region = [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور ضلعي]] ۽ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جا... 412025 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ جو چونڊ تڪ}} {{Infobox constituency | name = اين اي-192 ڪشمور-شڪارپور | parli_name = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] | member = [[مير شبير علي بجاراڻي]] | party = [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] | region = [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور ضلعي]] ۽ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جا حصا | electorate = 413710 }} '''اين اي-192 ڪشمور-شڪارپور''' [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] جو هڪ چونڊ تڪ آهي، جيڪو [[سنڌ]] جي [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] ۽ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ضلعن جي مخصوص حصن تي مشتمل آهي.<ref name="ECPDelim2023">{{cite web |title=قومي اسيمبليءَ جي تڪن جي حتمي حدبندي، سنڌ |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=30 November 2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2023ع جي حدبنديءَ وقت هن تڪ جي ڪُل آبادي '''917,453''' هئي.<ref name="ECPDraft2023">{{cite web |title=قومي اسيمبليءَ جي تڪن جي مسودي واري حدبندي، سنڌ |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/3KItHum4S9m79w1TJfG0g2hB8VtbYM0YbW0FFWWX.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> [[پاڪستان جون عام چونڊون، 2024ع|2024ع جي عام چونڊن]] ۾ [[مير شبير علي بجاراڻي]] [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] طرفان '''124,979 ووٽ''' حاصل ڪري چونڊجي ويو.<ref name="ECP2024">{{cite web |title=عام چونڊون 2024ع، قومي اسيمبليءَ جا حتمي نتيجا، جلد ٻيون |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/3/General%20Election%20Report%202024%20Vol-II-compressed.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |year=2024 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == حدبندي == [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي 30 نومبر 2023ع واري حتمي حدبندي موجب اين اي-192 ۾ هيٺيان علائقا شامل آهن:<ref name="ECPDelim2023" /> === ڪشمور ضلعو === * دنياپور سپروائيزري تپيدار سرڪل؛ * تنگواڻي سپروائيزري تپيدار سرڪل؛ * [[تنگواڻي|ٽائون ڪميٽي تنگواڻي]]؛ * [[ڪرمپور|ٽائون ڪميٽي ڪرمپور]]؛ * غوثپور سپروائيزري تپيدار سرڪل؛ * [[غوثپور|ٽائون ڪميٽي غوثپور]]؛ * ڀنار تپيدار سرڪل؛ * بداڻي سپروائيزري تپيدار سرڪل جو گبلو تپيدار سرڪل. === شڪارپور ضلعو === * مڪمل [[خانپور تعلقو، شڪارپور|خانپور تعلقو]]؛ * سلطان ڪوٽ سپروائيزري تپيدار سرڪل؛ * [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] جي شڪارپور سپروائيزري تپيدار سرڪل جو لاليون تپيدار سرڪل؛ * [[لکي تعلقو|لکي تعلقي]] جو رستم سپروائيزري تپيدار سرڪل؛ * [[رستم، سنڌ|ٽائون ڪميٽي رستم]].<ref name="ECPDelim2023" /> اهڙيءَ طرح تڪ ٻن ضلعن جي روينيو ۽ شهري انتظامي حصن کي گڏ ڪري ٺاهيو ويو آهي ۽ ڪنهن هڪ ضلعي جي مڪمل حدن سان مطابقت نٿو رکي. [[File:Pakistan - Sindh - Kashmore district.svg|thumb|[[سنڌ]] ۾ [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور ضلعي]] جو مقام.]] [[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg|thumb|[[سنڌ]] ۾ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جو مقام.]] == آبادي == 2023ع جي آدمشماريءَ تي ٻڌل حدبنديءَ موجب اين اي-192 جي ڪُل آبادي '''917,453''' هئي.<ref name="ECPDraft2023" /> حدبنديءَ واري سرڪاري رڪارڊ ۾ ڪشمور ۽ شڪارپور ضلعن جي مختلف روينيو ۽ شهري حصن جون آباديون الڳ الڳ ڳڻيون ويون، جن جو مجموعو 917,453 ٿئي ٿو.<ref name="ECPDraft2023" /> هي انگ مڪمل ڪشمور يا شڪارپور ضلعي جي آبادي نه، پر صرف اين اي-192 ۾ شامل ٿيل علائقن جي گڏيل آبادي آهي. == ووٽر == 2024ع جي عام چونڊن وقت اين اي-192 ۾ '''402,106 رجسٽرڊ ووٽر''' هئا.<ref name="ECP2024" /> اليڪشن ڪميشن جي 2025ع واري جنس وار ووٽر ڊيٽا موجب تڪ ۾ رجسٽرڊ ووٽرن جو انگ وڌي '''413,710''' ٿي ويو. انهن مان '''220,740 مرد''' ۽ '''192,970 عورتون''' هيون.<ref name="Voters2025">{{cite web |title=قومي اسيمبلي تڪن ۾ رجسٽرڊ مرد ۽ عورت ووٽر، 2025ع |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/2/gender%20data/National%20Assembly%202025.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |year=2025 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | ووٽر ! style="background:#315F7D;color:white;" | تعداد ! style="background:#315F7D;color:white;" | سيڪڙو |- | مرد || 220,740 || 53.36٪ |- | عورتون || 192,970 || 46.64٪ |- ! ڪُل ! '''413,710''' ! 100٪ |} مرد ۽ عورت ووٽرن جي انگ ۾ '''27,770''' ووٽن جو فرق هو، جيڪو ڪُل ووٽرن جو 6.71 سيڪڙو هو.<ref name="Voters2025" /> == 2024ع جون عام چونڊون == {{Main|پاڪستان جون عام چونڊون، 2024ع}} 8 فيبروري 2024ع تي اين اي-192 ڪشمور-شڪارپور ۾ عام چونڊون ٿيون. [[مير شبير علي بجاراڻي]] [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] طرفان '''124,979 ووٽ''' حاصل ڪري ڪامياب ٿيو.<ref name="ECP2024" /> [[محمد ابراهيم جتوئي]] [[جمعيت علماء اسلام (ف)|جمعيت علماءِ اسلام پاڪستان]] طرفان '''76,970 ووٽ''' حاصل ڪري ٻئي نمبر تي رهيو.<ref name="ECP2024" /> ٻنهي مکيه اميدوارن ۾ ڪاميابيءَ جو فرق '''48,009 ووٽ''' هو. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" ! style="background:#4C6F91;color:white;" | # ! style="background:#4C6F91;color:white;" | اميدوار ! style="background:#4C6F91;color:white;" | جماعت ! style="background:#4C6F91;color:white;" | ووٽ |- | 1 || '''[[مير شبير علي بجاراڻي]]''' || '''[[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]]''' || '''124,979''' |- | 2 || [[محمد ابراهيم جتوئي]] || [[جمعيت علماء اسلام (ف)|جمعيت علماءِ اسلام پاڪستان]] || 76,970 |- | 3 || ڪامران مهر || آزاد || 2,128 |- | 4 || امير علي جتوئي || آزاد || 1,753 |- | 5 || مير حيدر علي بجاراڻي || آزاد || 1,661 |- | 6 || نعيم احمد خان جتوئي || آزاد || 1,144 |- | 7 || محمد عالم || آزاد || 1,013 |- | 8 || عبد الفتح پٺاڻ || [[جماعت اسلامي پاڪستان]] || 766 |- | 9 || محمد ظهيرالدين پيچوهو || [[تحريڪ لبيڪ پاڪستان]] || 541 |- | 10 || الطاف حسين کوسو || آزاد || 303 |- | 11 || سنديپ ڪمار || آزاد || 701 |} اليڪشن ڪميشن جي حتمي جنرل اليڪشن رپورٽ موجب چونڊ جا مجموعي انگ هن ريت هئا:<ref name="ECP2024" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto; width:65%;" ! style="background:#557A5B;color:white;" | چونڊ انگ ! style="background:#557A5B;color:white;" | تعداد |- | صحيح ووٽ || 211,959 |- | رد ٿيل ووٽ || 9,142 |- | ڪُل وڌايل ووٽ || 221,101 |- | رجسٽرڊ ووٽر || 402,106 |- | ٽرن آئوٽ || '''54.99٪''' |- | ڪاميابيءَ جو فرق || '''48,009''' |} == موجوده ميمبر == [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] جي موجوده رڪارڊ موجب '''[[مير شبير علي بجاراڻي]]''' اين اي-192 ڪشمور-شڪارپور جي نمائندگي ڪري ٿو ۽ سندس جماعت [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] آهي.<ref name="NA2026">{{cite web |title=قومي اسيمبليءَ جا موجوده ميمبر |url=https://na.gov.pk/en/all-members.php |publisher=پاڪستان جي قومي اسيمبلي |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> اليڪشن ڪميشن جي 2025ع واري جماعت وار قومي اسيمبلي ميمبرن جي فهرست ۾ پڻ: '''اين اي-192 ڪشمور-شڪارپور — مير شبير علي بجاراڻي — پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز''' درج آهي.<ref name="ECPParty2025">{{cite web |title=قومي اسيمبلي ۾ جماعتن جي پوزيشن |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/party%20position%20in%20light%20of%20court%208-10-2025/compressed/Party%20Position%20in%20the%20National%20Assembly%20in%20light%20of%20Judgement%20of%20Constitutional%20Bench%20of%20Supreme%20Court%20dated%2025th%20August%2C%202025-compressed.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |year=2025 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == تڪ جي تاريخ == موجوده '''اين اي-192 ڪشمور-شڪارپور''' 2023ع جي نئين قومي حدبنديءَ کان پوءِ وجود ۾ آيو. ان جون موجوده حدون پراڻن قومي اسيمبلي تڪن سان مڪمل طور هڪجهڙيون نه آهن.<ref name="ECPDelim2023" /> موجوده تڪ ۾ شامل شڪارپور وارا ڪيترائي علائقا 2018ع ۾ '''اين اي-198 شڪارپور-1''' ۽ ٻين پاڙيسري تڪن جو حصو هئا، جڏهن ته ڪشمور ضلعي جا حصا 2018ع واري ڪشمور جي تڪن ۾ شامل هئا. ان ڪري 2018ع جي ڪنهن هڪ تڪ کي موجوده اين اي-192 جو سڌو اڳوڻو تڪ قرار ڏيڻ مڪمل طور درست نه ٿيندو. === اڳوڻو سياسي علائقو === 2013ع جي قومي اسيمبليءَ ۾ موجوده تڪ سان لاڳاپيل علائقا مختلف تڪن ۾ ورهايل هئا. انهن ۾: * '''اين اي-202 شڪارپور'''؛ * '''اين اي-209 جيڪب آباد-ڪشمور'''؛ شامل هئا. 2013ع ۾ اين اي-202 شڪارپور مان [[محمد ابراهيم جتوئي]] چونڊجي ويو، جڏهن ته اين اي-209 جيڪب آباد-ڪشمور مان [[مير شبير علي بجاراڻي]] قومي اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو ويو.<ref name="ECP2013">{{cite web |title=2013ع جي عام چونڊن مان چونڊيل قومي اسيمبلي ميمبر |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/gna.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=22 May 2013 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> هي پراڻا تڪ موجوده اين اي-192 سان رڳو جزوي جاگرافيائي لاڳاپو رکن ٿا. == سياسي مقابلو == 2024ع جي چونڊ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز ۽ جمعيت علماءِ اسلام پاڪستان وچ ۾ بنيادي مقابلو رهيو. مير شبير علي بجاراڻي 58.96 سيڪڙو صحيح ووٽ حاصل ڪيا، جڏهن ته محمد ابراهيم جتوئي لڳ ڀڳ 36.31 سيڪڙو صحيح ووٽ حاصل ڪيا.<ref name="ECP2024" /> ٻين نون اميدوارن گڏجي صحيح ووٽن جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو حصو حاصل ڪيو. == تڪ جا اهم شهري مرڪز == اين اي-192 جي حدن ۾ يا ان سان لاڳاپيل اهم شهري مڪاني ادارن ۾: * [[تنگواڻي]] * [[ڪرمپور]] * [[غوثپور]] * [[رستم، سنڌ|رستم]] شامل آهن.<ref name="ECPDelim2023" /> ان کان علاوه تڪ ۾ [[خانپور تعلقو، شڪارپور|خانپور تعلقي]] جون ڳوٺاڻيون آباديون ۽ ڪشمور ضلعي جا وسيع ڳوٺاڻا روينيو علائقا شامل آهن. == پاڙيسري تڪ == اين اي-192 جي ڀرسان: * [[اين اي-191 جيڪب آباد-ڪشمور]] * [[اين اي-193 شڪارپور]] واقع آهن. اين اي-191 ۾ ڪشمور ضلعي جو وڏو اتر ۽ اوڀر وارو حصو ۽ جيڪب آباد ضلعي جي [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جا حصا شامل آهن، جڏهن ته اين اي-193 شڪارپور ضلعي جي باقي وڏي حصي تي مشتمل آهي.<ref name="ECPDelim2023" /> == پڻ ڏسو == * [[اين اي-191 جيڪب آباد-ڪشمور]] * [[اين اي-193 شڪارپور]] * [[ڪشمور ضلعو]] * [[شڪارپور ضلعو]] * [[خانپور تعلقو، شڪارپور|خانپور تعلقو]] * [[تنگواڻي تعلقو]] * [[لکي تعلقو]] * [[مير شبير علي بجاراڻي]] * [[محمد ابراهيم جتوئي]] * [[پاڪستان جون عام چونڊون، 2024ع]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا تڪ]] [[زمرو:سنڌ جا قومي اسيمبلي تڪ]] [[زمرو:ڪشمور ضلعو]] [[زمرو:شڪارپور ضلعو]] [[زمرو:ڪشمور جي سياست]] [[زمرو:شڪارپور جي سياست]] eydlfdszdragumtcxvzhqwpzmk7drr6 0 102801 412026 2026-09-13T22:23:33Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ جو چونڊ تڪ}} {{Infobox constituency | name = اين اي-193 شڪارپور | parli_name = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] | member = [[محمد شهريار خان مهر]] | party = [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] | region = [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۽ [[لکي تعلقو|لکي تعلقي]] جا حصا، ۽ م... 412026 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ جو چونڊ تڪ}} {{Infobox constituency | name = اين اي-193 شڪارپور | parli_name = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] | member = [[محمد شهريار خان مهر]] | party = [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] | region = [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۽ [[لکي تعلقو|لکي تعلقي]] جا حصا، ۽ مڪمل [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]، [[شڪارپور ضلعو]] | electorate = 526,543 }} '''اين اي-193 شڪارپور''' [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] جو هڪ چونڊ تڪ آهي، جيڪو [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي وڏي حصي تي مشتمل آهي.<ref name="ECPDelim2023">{{cite web |title=قومي اسيمبليءَ جي تڪن جي حتمي حدبندي، سنڌ |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=30 November 2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2023ع جي حدبنديءَ وقت تڪ جي ڪُل آبادي '''914,333''' هئي.<ref name="ECPDraft2023">{{cite web |title=قومي اسيمبليءَ جي تڪن جي مسودي واري حدبندي، سنڌ |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/3KItHum4S9m79w1TJfG0g2hB8VtbYM0YbW0FFWWX.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> [[پاڪستان جون عام چونڊون، 2024ع|2024ع جي عام چونڊن]] ۾ [[محمد شهريار خان مهر]] [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] طرفان '''138,634 ووٽ''' حاصل ڪري قومي اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو ويو.<ref name="ECP2024">{{cite web |title=عام چونڊون 2024ع، قومي اسيمبليءَ جا حتمي نتيجا |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/3/General%20Election%20Report%202024%20Vol-II-compressed.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |year=2024 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == حدبندي == [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي 30 نومبر 2023ع واري حتمي حدبندي موجب اين اي-193 ۾ هي علائقا شامل آهن:<ref name="ECPDelim2023" /> === شڪارپور تعلقو === [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] جو سمورو علائقو، سواءِ: * '''سلطان ڪوٽ سپروائيزري تپيدار سرڪل'''؛ * شڪارپور سپروائيزري تپيدار سرڪل جي '''لاليون تپيدار سرڪل''' جي. === لکي تعلقو === [[لکي تعلقو|لکي تعلقي]] جو سمورو علائقو، سواءِ: * '''رستم سپروائيزري تپيدار سرڪل'''؛ * [[رستم، سنڌ|ٽائون ڪميٽي رستم]] جي. === ڳڙهي ياسين تعلقو === * مڪمل [[ڳڙهي ياسين تعلقو]].<ref name="ECPDelim2023" /> اهڙيءَ طرح شڪارپور ضلعي جا جيڪي حصا اين اي-193 مان خارج آهن، انهن مان گهڻا [[اين اي-192 ڪشمور-شڪارپور]] ۾ شامل آهن. [[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg |thumb |[[سنڌ]] ۾ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جو مقام.]] == آبادي == 2023ع جي آدمشماريءَ تي ٻڌل حدبنديءَ موجب اين اي-193 جي ڪُل آبادي '''914,333''' هئي.<ref name="ECPDraft2023" /> اليڪشن ڪميشن جي حدبنديءَ واري جدول ۾ تڪ جي آبادي هيٺين ٽن انتظامي حصن مان ٺهيل ڏيکاري وئي:<ref name="ECPDraft2023" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto; width:75%;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | انتظامي حصو ! style="background:#315F7D;color:white;" | آبادي |- | شڪارپور تعلقي جو شامل حصو || 323,514 |- | لکي تعلقي جو شامل حصو || 257,530 |- | [[ڳڙهي ياسين تعلقو]] || 333,289 |- ! ڪُل ! '''914,333''' |} == ووٽر == 2024ع جي عام چونڊن وقت اين اي-193 ۾ '''506,341 رجسٽرڊ ووٽر''' هئا.<ref name="ECP2024" /> 2025ع جي اليڪشن ڪميشن جي جنس وار ووٽر فهرست موجب تڪ ۾ رجسٽرڊ ووٽرن جو انگ وڌي '''526,543''' ٿي ويو. انهن مان '''279,590 مرد''' ۽ '''246,953 عورتون''' هيون.<ref name="Voters2025">{{cite web |title=قومي اسيمبلي تڪن ۾ رجسٽرڊ مرد ۽ عورت ووٽر، 2025ع |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/2/gender%20data/National%20Assembly%202025.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |year=2025 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#4A7658;color:white;" | ووٽر ! style="background:#4A7658;color:white;" | تعداد ! style="background:#4A7658;color:white;" | سيڪڙو |- | مرد || 279,590 || 53.10٪ |- | عورتون || 246,953 || 46.90٪ |- ! ڪُل ! '''526,543''' ! 100٪ |} مرد ۽ عورت ووٽرن جي انگ ۾ '''32,637''' ووٽن جو فرق هو، جيڪو ڪُل ووٽرن جو 6.20 سيڪڙو هو.<ref name="Voters2025" /> == 2024ع جون عام چونڊون == {{Main|پاڪستان جون عام چونڊون، 2024ع}} 8 فيبروري 2024ع تي اين اي-193 شڪارپور ۾ عام چونڊون ٿيون. [[محمد شهريار خان مهر]] [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] طرفان '''138,634 ووٽ''' حاصل ڪري ڪامياب ٿيو.<ref name="ECP2024" /> [[راشد محمود سومرو]] [[جمعيت علماء اسلام (ف)|جمعيت علماءِ اسلام پاڪستان]] طرفان '''59,519 ووٽ''' حاصل ڪري ٻئي نمبر تي رهيو.<ref name="ECP2024" /> ٻنهي مکيه اميدوارن جي ووٽن ۾ '''79,115''' جو فرق هو. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | # ! style="background:#315F7D;color:white;" | اميدوار ! style="background:#315F7D;color:white;" | جماعت ! style="background:#315F7D;color:white;" | ووٽ |- | 1 || '''[[محمد شهريار خان مهر]]''' || '''[[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]]''' || '''138,634''' |- | 2 || [[راشد محمود سومرو]] || [[جمعيت علماء اسلام (ف)|جمعيت علماءِ اسلام پاڪستان]] || 59,519 |- | 3 || مقصود علي || [[مجلس وحدت مسلمین پاکستان]] || 4,272 |- | 4 || محمود عرف محمود الاهي || [[جماعت اسلامي پاڪستان]] || 2,599 |- | 5 || اسرار احمد || [[تحريڪ لبيڪ پاڪستان]] || 2,324 |- | 6 || آغا فهد خان || آزاد || 2,254 |- | 7 || شاهه ولي الله شاهه || آزاد || 3,781 |- | 8 || غوث بخش خان مهر || آزاد || 718 |- | 9 || آغا شفق الله || آزاد || 692 |- | 10 || احسان علي || آزاد || 457 |- | 11 || عبدالجليل || [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] || 380 |- | 12 || آفتاب احمد سومرو || آزاد || 291 |- | 13 || مسعود احمد || آزاد || 277 |- | 14 || بابر احمد || [[پاڪستان پيپلز پارٽي (شهيد ڀٽو)]] || 260 |} اليڪشن ڪميشن جي حتمي رپورٽ موجب:<ref name="ECP2024" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto; width:65%;" ! style="background:#765A86;color:white;" | چونڊ انگ ! style="background:#765A86;color:white;" | تعداد |- | صحيح ووٽ || 216,458 |- | رد ٿيل ووٽ || 8,745 |- | ڪُل وڌايل ووٽ || 225,203 |- | رجسٽرڊ ووٽر || 506,341 |- | ٽرن آئوٽ || '''44.48٪''' |- | ڪاميابيءَ جو فرق || '''79,115 ووٽ''' |} == موجوده ميمبر == [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] جي موجوده سرڪاري رڪارڊ موجب '''[[محمد شهريار خان مهر]]''' اين اي-193 شڪارپور جي نمائندگي ڪري ٿو ۽ سندس سياسي وابستگي [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] سان آهي.<ref name="NA2026">{{cite web |title=سنڌ مان قومي اسيمبليءَ جا ميمبر |url=https://www.na.gov.pk/en/mna_list.php?list=sindh |publisher=پاڪستان جي قومي اسيمبلي |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> اليڪشن ڪميشن جي 2025ع واري جماعت وار ميمبرن جي فهرست ۾ پڻ: '''اين اي-193 شڪارپور — محمد شهريار خان مهر — پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز''' درج آهي.<ref name="ECPParty">{{cite web |title=قومي اسيمبليءَ ۾ جماعتن جي پوزيشن |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/party%20position%20in%20light%20of%20court%208-10-2025/compressed/Party%20Position%20in%20the%20National%20Assembly%20in%20light%20of%20Judgement%20of%20Constitutional%20Bench%20of%20Supreme%20Court%20dated%2025th%20August%2C%202025-compressed.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |year=2025 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == تڪ جي تاريخ == موجوده اين اي-193 شڪارپور 2023ع جي نئين قومي حدبنديءَ کان پوءِ وجود ۾ آيو. 2018ع ۾ شڪارپور ضلعو ٻن قومي اسيمبلي تڪن: * '''اين اي-198 شڪارپور-1'''؛ * '''اين اي-199 شڪارپور-2''' ۾ ورهايل هو. 2023ع واري حدبنديءَ کان پوءِ شڪارپور ضلعي جو هڪ حصو [[اين اي-192 ڪشمور-شڪارپور]] ۾ شامل ڪيو ويو ۽ باقي وڏي حصي کي موجوده '''اين اي-193 شڪارپور''' ۾ گڏ ڪيو ويو.<ref name="ECPDelim2023" /> ان ڪري پراڻي اين اي-198 يا اين اي-199 مان ڪنهن هڪ کي موجوده اين اي-193 جو مڪمل سڌو اڳوڻو تڪ قرار ڏيڻ درست نه ٿيندو. == شڪارپور ضلعي جي چونڊ ورهاست == 2023ع واري حدبنديءَ کان پوءِ [[شڪارپور ضلعو]] ٻن قومي اسيمبلي تڪن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" style="text-align:center; width:85%; margin:auto;" ! style="background:#8A6848;color:white;" | تڪ ! style="background:#8A6848;color:white;" | شڪارپور ضلعي جا بنيادي شامل علائقا |- | [[اين اي-192 ڪشمور-شڪارپور]] || [[خانپور تعلقو، شڪارپور|خانپور تعلقو]]، رستم وارو حصو، سلطان ڪوٽ ۽ لاليون وغيره |- | '''اين اي-193 شڪارپور''' || مڪمل [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]، شڪارپور ۽ لکي تعلقن جا باقي وڏا حصا |} اهڙيءَ طرح ٻنهي قومي تڪن جي وچ ۾ ضلعي جي چونڊ نمائندگي ورهايل آهي.<ref name="ECPDelim2023" /> == اهم شهري مرڪز == اين اي-193 جي حدن ۾ اهم شهري ۽ آبادي مرڪزن ۾: * [[شڪارپور]] * [[ڳڙهي ياسين]] * [[لکي غلام شاهه]] ۽ انهن سان لاڳاپيل وسيع ڳوٺاڻا علائقا شامل آهن. [[رستم، سنڌ|رستم]] موجوده اين اي-193 جو حصو نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ رستم سپروائيزري تپيدار سرڪل ۽ ٽائون ڪميٽي رستم [[اين اي-192 ڪشمور-شڪارپور]] ۾ شامل آهن.<ref name="ECPDelim2023" /> == پاڙيسري تڪ == اين اي-193 جي اتر ۽ اتر اوڀر طرف [[اين اي-192 ڪشمور-شڪارپور]] آهي، جڏهن ته ضلعي ۽ ڀرپاسي جي ٻين حدن سان لاڙڪاڻي ۽ سکر ڊويزن جا قومي اسيمبلي تڪ لڳن ٿا. == پڻ ڏسو == * [[اين اي-192 ڪشمور-شڪارپور]] * [[شڪارپور ضلعو]] * [[شڪارپور تعلقو]] * [[لکي تعلقو]] * [[ڳڙهي ياسين تعلقو]] * [[محمد شهريار خان مهر]] * [[راشد محمود سومرو]] * [[پاڪستان جون عام چونڊون، 2024ع]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا تڪ]] [[زمرو:سنڌ جا قومي اسيمبلي تڪ]] [[زمرو:شڪارپور ضلعو]] [[زمرو:شڪارپور جي سياست]] taafm4jwj271k05ype8k4jjp0hi682z 412027 412026 2026-09-13T22:25:12Z Intisar Ali 8681 412027 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ جو چونڊ تڪ}} {{Infobox constituency | name = اين اي-193 شڪارپور | parli_name = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] | member = [[محمد شهريار خان مهر]] | party = [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] | region = [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۽ [[لکي تعلقو|لکي تعلقي]] جا حصا، ۽ مڪمل [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]، [[شڪارپور ضلعو]] | electorate = 526,543 }} '''اين اي-193 شڪارپور''' [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] جو هڪ چونڊ تڪ آهي، جيڪو [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي وڏي حصي تي مشتمل آهي.<ref name="ECPDelim2023">{{cite web |title=قومي اسيمبليءَ جي تڪن جي حتمي حدبندي، سنڌ |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=30 November 2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2023ع جي حدبنديءَ وقت تڪ جي ڪُل آبادي '''914,333''' هئي.<ref name="ECPDraft2023">{{cite web |title=قومي اسيمبليءَ جي تڪن جي مسودي واري حدبندي، سنڌ |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/3KItHum4S9m79w1TJfG0g2hB8VtbYM0YbW0FFWWX.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> [[پاڪستان جون عام چونڊون، 2024ع|2024ع جي عام چونڊن]] ۾ [[محمد شهريار خان مهر]] [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] طرفان '''138,634 ووٽ''' حاصل ڪري قومي اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو ويو.<ref name="ECP2024">{{cite web |title=عام چونڊون 2024ع، قومي اسيمبليءَ جا حتمي نتيجا |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/3/General%20Election%20Report%202024%20Vol-II-compressed.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |year=2024 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == حدبندي == [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي 30 نومبر 2023ع واري حتمي حدبندي موجب اين اي-193 ۾ هي علائقا شامل آهن:<ref name="ECPDelim2023" /> === شڪارپور تعلقو === [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] جو سمورو علائقو، سواءِ: * '''سلطان ڪوٽ سپروائيزري تپيدار سرڪل'''؛ * شڪارپور سپروائيزري تپيدار سرڪل جي '''لاليون تپيدار سرڪل''' جي. === لکي تعلقو === [[لکي تعلقو|لکي تعلقي]] جو سمورو علائقو، سواءِ: * '''رستم سپروائيزري تپيدار سرڪل'''؛ * [[رستم، سنڌ|ٽائون ڪميٽي رستم]] جي. === ڳڙهي ياسين تعلقو === * مڪمل [[ڳڙهي ياسين تعلقو]].<ref name="ECPDelim2023" /> اهڙيءَ طرح شڪارپور ضلعي جا جيڪي حصا اين اي-193 مان خارج آهن، انهن مان گهڻا [[اين اي-192 ڪشمور-شڪارپور]] ۾ شامل آهن. [[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg |thumb |[[سنڌ]] ۾ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جو مقام.]] == آبادي == 2023ع جي آدمشماريءَ تي ٻڌل حدبنديءَ موجب اين اي-193 جي ڪُل آبادي '''914,333''' هئي.<ref name="ECPDraft2023" /> اليڪشن ڪميشن جي حدبنديءَ واري جدول ۾ تڪ جي آبادي هيٺين ٽن انتظامي حصن مان ٺهيل ڏيکاري وئي:<ref name="ECPDraft2023" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto; width:75%;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | انتظامي حصو ! style="background:#315F7D;color:white;" | آبادي |- | شڪارپور تعلقي جو شامل حصو || 323,514 |- | لکي تعلقي جو شامل حصو || 257,530 |- | [[ڳڙهي ياسين تعلقو]] || 333,289 |- ! ڪُل ! '''914,333''' |} == ووٽر == 2024ع جي عام چونڊن وقت اين اي-193 ۾ '''506,341 رجسٽرڊ ووٽر''' هئا.<ref name="ECP2024" /> 2025ع جي اليڪشن ڪميشن جي جنس وار ووٽر فهرست موجب تڪ ۾ رجسٽرڊ ووٽرن جو انگ وڌي '''526,543''' ٿي ويو. انهن مان '''279,590 مرد''' ۽ '''246,953 عورتون''' هيون.<ref name="Voters2025">{{cite web |title=قومي اسيمبلي تڪن ۾ رجسٽرڊ مرد ۽ عورت ووٽر، 2025ع |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/2/gender%20data/National%20Assembly%202025.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |year=2025 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#4A7658;color:white;" | ووٽر ! style="background:#4A7658;color:white;" | تعداد ! style="background:#4A7658;color:white;" | سيڪڙو |- | مرد || 279,590 || 53.10٪ |- | عورتون || 246,953 || 46.90٪ |- ! ڪُل ! '''526,543''' ! 100٪ |} مرد ۽ عورت ووٽرن جي انگ ۾ '''32,637''' ووٽن جو فرق هو، جيڪو ڪُل ووٽرن جو 6.20 سيڪڙو هو.<ref name="Voters2025" /> == 2024ع جون عام چونڊون == {{Main|پاڪستان جون عام چونڊون، 2024ع}} 8 فيبروري 2024ع تي اين اي-193 شڪارپور ۾ عام چونڊون ٿيون. [[محمد شهريار خان مهر]] [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] طرفان '''138,634 ووٽ''' حاصل ڪري ڪامياب ٿيو.<ref name="ECP2024" /> [[راشد محمود سومرو]] [[جمعيت علماء اسلام (ف)|جمعيت علماءِ اسلام پاڪستان]] طرفان '''59,519 ووٽ''' حاصل ڪري ٻئي نمبر تي رهيو.<ref name="ECP2024" /> ٻنهي مکيه اميدوارن جي ووٽن ۾ '''79,115''' جو فرق هو. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | # ! style="background:#315F7D;color:white;" | اميدوار ! style="background:#315F7D;color:white;" | جماعت ! style="background:#315F7D;color:white;" | ووٽ |- | 1 || '''[[محمد شهريار خان مهر]]''' || '''[[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]]''' || '''138,634''' |- | 2 || [[راشد محمود سومرو]] || [[جمعيت علماء اسلام (ف)|جمعيت علماءِ اسلام پاڪستان]] || 59,519 |- | 3 || مقصود علي || [[مجلس وحدت مسلمین پاکستان]] || 4,272 |- | 4 || محمود عرف محمود الاهي || [[جماعت اسلامي پاڪستان]] || 2,599 |- | 5 || اسرار احمد || [[تحريڪ لبيڪ پاڪستان]] || 2,324 |- | 6 || آغا فهد خان || آزاد || 2,254 |- | 7 || شاهه ولي الله شاهه || آزاد || 3,781 |- | 8 || غوث بخش خان مهر || آزاد || 718 |- | 9 || آغا شفق الله || آزاد || 692 |- | 10 || احسان علي || آزاد || 457 |- | 11 || عبدالجليل || [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] || 380 |- | 12 || آفتاب احمد سومرو || آزاد || 291 |- | 13 || مسعود احمد || آزاد || 277 |- | 14 || بابر احمد || [[پاڪستان پيپلز پارٽي (شهيد ڀٽو)]] || 260 |} اليڪشن ڪميشن جي حتمي رپورٽ موجب:<ref name="ECP2024" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto; width:65%;" ! style="background:#765A86;color:white;" | چونڊ انگ ! style="background:#765A86;color:white;" | تعداد |- | صحيح ووٽ || 216,458 |- | رد ٿيل ووٽ || 8,745 |- | ڪُل وڌايل ووٽ || 225,203 |- | رجسٽرڊ ووٽر || 506,341 |- | ٽرن آئوٽ || '''44.48٪''' |- | ڪاميابيءَ جو فرق || '''79,115 ووٽ''' |} == موجوده ميمبر == [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] جي موجوده سرڪاري رڪارڊ موجب '''[[محمد شهريار خان مهر]]''' اين اي-193 شڪارپور جي نمائندگي ڪري ٿو ۽ سندس سياسي وابستگي [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] سان آهي.<ref name="NA2026">{{cite web |title=سنڌ مان قومي اسيمبليءَ جا ميمبر |url=https://www.na.gov.pk/en/mna_list.php?list=sindh |publisher=پاڪستان جي قومي اسيمبلي |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> اليڪشن ڪميشن جي 2025ع واري جماعت وار ميمبرن جي فهرست ۾ پڻ: '''اين اي-193 شڪارپور — محمد شهريار خان مهر — پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز''' درج آهي.<ref name="ECPParty">{{cite web |title=قومي اسيمبليءَ ۾ جماعتن جي پوزيشن |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/party%20position%20in%20light%20of%20court%208-10-2025/compressed/Party%20Position%20in%20the%20National%20Assembly%20in%20light%20of%20Judgement%20of%20Constitutional%20Bench%20of%20Supreme%20Court%20dated%2025th%20August%2C%202025-compressed.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |year=2025 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == تڪ جي تاريخ == موجوده اين اي-193 شڪارپور 2023ع جي نئين قومي حدبنديءَ کان پوءِ وجود ۾ آيو. 2018ع ۾ شڪارپور ضلعو ٻن قومي اسيمبلي تڪن: * '''اين اي-198 شڪارپور-1'''؛ * '''اين اي-199 شڪارپور-2''' ۾ ورهايل هو. 2023ع واري حدبنديءَ کان پوءِ شڪارپور ضلعي جو هڪ حصو [[اين اي-192 ڪشمور-شڪارپور]] ۾ شامل ڪيو ويو ۽ باقي وڏي حصي کي موجوده '''اين اي-193 شڪارپور''' ۾ گڏ ڪيو ويو.<ref name="ECPDelim2023" /> ان ڪري پراڻي اين اي-198 يا اين اي-199 مان ڪنهن هڪ کي موجوده اين اي-193 جو مڪمل سڌو اڳوڻو تڪ قرار ڏيڻ درست نه ٿيندو. == شڪارپور ضلعي جي چونڊ ورهاست == 2023ع واري حدبنديءَ کان پوءِ [[شڪارپور ضلعو]] ٻن قومي اسيمبلي تڪن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" style="text-align:center; width:85%; margin:auto;" ! style="background:#8A6848;color:white;" | تڪ ! style="background:#8A6848;color:white;" | شڪارپور ضلعي جا بنيادي شامل علائقا |- | [[اين اي-192 ڪشمور-شڪارپور]] || [[خانپور تعلقو، شڪارپور|خانپور تعلقو]]، رستم وارو حصو، سلطان ڪوٽ ۽ لاليون وغيره |- | '''اين اي-193 شڪارپور''' || مڪمل [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]، شڪارپور ۽ لکي تعلقن جا باقي وڏا حصا |} اهڙيءَ طرح ٻنهي قومي تڪن جي وچ ۾ ضلعي جي چونڊ نمائندگي ورهايل آهي.<ref name="ECPDelim2023" /> == اهم شهري مرڪز == اين اي-193 جي حدن ۾ اهم شهري ۽ آبادي مرڪزن ۾: * [[شڪارپور]] * [[ڳڙهي ياسين]] * [[لکي غلام شاهه]] ۽ انهن سان لاڳاپيل وسيع ڳوٺاڻا علائقا شامل آهن. [[رستم، سنڌ|رستم]] موجوده اين اي-193 جو حصو نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ رستم سپروائيزري تپيدار سرڪل ۽ ٽائون ڪميٽي رستم [[اين اي-192 ڪشمور-شڪارپور]] ۾ شامل آهن.<ref name="ECPDelim2023" /> == پاڙيسري تڪ == اين اي-193 جي اتر ۽ اتر اوڀر طرف [[اين اي-192 ڪشمور-شڪارپور]] آهي، جڏهن ته ضلعي ۽ ڀرپاسي جي ٻين حدن سان لاڙڪاڻي ۽ سکر ڊويزن جا قومي اسيمبلي تڪ لڳن ٿا. == پڻ ڏسو == * [[اين اي-192 ڪشمور-شڪارپور]] * [[شڪارپور ضلعو]] * [[شڪارپور تعلقو]] * [[لکي تعلقو]] * [[ڳڙهي ياسين تعلقو]] * [[محمد شھريار خان مهر]] * [[راشد محمود سومرو]] * [[پاڪستان جون عام چونڊون، 2024ع]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا تڪ]] [[زمرو:سنڌ جا قومي اسيمبلي تڪ]] [[زمرو:شڪارپور ضلعو]] [[زمرو:شڪارپور جي سياست]] pp73or5tfii8dkl1pwow1dynr3tgnma 412028 412027 2026-09-13T22:25:30Z Intisar Ali 8681 412028 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ جو چونڊ تڪ}} {{Infobox constituency | name = اين اي-193 شڪارپور | parli_name = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] | member = [[محمد شهريار خان مهر]] | party = [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] | region = [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] ۽ [[لکي تعلقو|لکي تعلقي]] جا حصا، ۽ مڪمل [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]، [[شڪارپور ضلعو]] | electorate = 526,543 }} '''اين اي-193 شڪارپور''' [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] جو هڪ چونڊ تڪ آهي، جيڪو [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي وڏي حصي تي مشتمل آهي.<ref name="ECPDelim2023">{{cite web |title=قومي اسيمبليءَ جي تڪن جي حتمي حدبندي، سنڌ |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=30 November 2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2023ع جي حدبنديءَ وقت تڪ جي ڪُل آبادي '''914,333''' هئي.<ref name="ECPDraft2023">{{cite web |title=قومي اسيمبليءَ جي تڪن جي مسودي واري حدبندي، سنڌ |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/3KItHum4S9m79w1TJfG0g2hB8VtbYM0YbW0FFWWX.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> [[پاڪستان جون عام چونڊون، 2024ع|2024ع جي عام چونڊن]] ۾ [[محمد شهريار خان مهر]] [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] طرفان '''138,634 ووٽ''' حاصل ڪري قومي اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو ويو.<ref name="ECP2024">{{cite web |title=عام چونڊون 2024ع، قومي اسيمبليءَ جا حتمي نتيجا |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/3/General%20Election%20Report%202024%20Vol-II-compressed.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |year=2024 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == حدبندي == [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي 30 نومبر 2023ع واري حتمي حدبندي موجب اين اي-193 ۾ هي علائقا شامل آهن:<ref name="ECPDelim2023" /> === شڪارپور تعلقو === [[شڪارپور تعلقو|شڪارپور تعلقي]] جو سمورو علائقو، سواءِ: * '''سلطان ڪوٽ سپروائيزري تپيدار سرڪل'''؛ * شڪارپور سپروائيزري تپيدار سرڪل جي '''لاليون تپيدار سرڪل''' جي. === لکي تعلقو === [[لکي تعلقو|لکي تعلقي]] جو سمورو علائقو، سواءِ: * '''رستم سپروائيزري تپيدار سرڪل'''؛ * [[رستم، سنڌ|ٽائون ڪميٽي رستم]] جي. === ڳڙهي ياسين تعلقو === * مڪمل [[ڳڙهي ياسين تعلقو]].<ref name="ECPDelim2023" /> اهڙيءَ طرح شڪارپور ضلعي جا جيڪي حصا اين اي-193 مان خارج آهن، انهن مان گهڻا [[اين اي-192 ڪشمور-شڪارپور]] ۾ شامل آهن. [[File:Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg |thumb |[[سنڌ]] ۾ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جو مقام.]] == آبادي == 2023ع جي آدمشماريءَ تي ٻڌل حدبنديءَ موجب اين اي-193 جي ڪُل آبادي '''914,333''' هئي.<ref name="ECPDraft2023" /> اليڪشن ڪميشن جي حدبنديءَ واري جدول ۾ تڪ جي آبادي هيٺين ٽن انتظامي حصن مان ٺهيل ڏيکاري وئي:<ref name="ECPDraft2023" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto; width:75%;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | انتظامي حصو ! style="background:#315F7D;color:white;" | آبادي |- | شڪارپور تعلقي جو شامل حصو || 323,514 |- | لکي تعلقي جو شامل حصو || 257,530 |- | [[ڳڙهي ياسين تعلقو]] || 333,289 |- ! ڪُل ! '''914,333''' |} == ووٽر == 2024ع جي عام چونڊن وقت اين اي-193 ۾ '''506,341 رجسٽرڊ ووٽر''' هئا.<ref name="ECP2024" /> 2025ع جي اليڪشن ڪميشن جي جنس وار ووٽر فهرست موجب تڪ ۾ رجسٽرڊ ووٽرن جو انگ وڌي '''526,543''' ٿي ويو. انهن مان '''279,590 مرد''' ۽ '''246,953 عورتون''' هيون.<ref name="Voters2025">{{cite web |title=قومي اسيمبلي تڪن ۾ رجسٽرڊ مرد ۽ عورت ووٽر، 2025ع |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/2/gender%20data/National%20Assembly%202025.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |year=2025 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#4A7658;color:white;" | ووٽر ! style="background:#4A7658;color:white;" | تعداد ! style="background:#4A7658;color:white;" | سيڪڙو |- | مرد || 279,590 || 53.10٪ |- | عورتون || 246,953 || 46.90٪ |- ! ڪُل ! '''526,543''' ! 100٪ |} مرد ۽ عورت ووٽرن جي انگ ۾ '''32,637''' ووٽن جو فرق هو، جيڪو ڪُل ووٽرن جو 6.20 سيڪڙو هو.<ref name="Voters2025" /> == 2024ع جون عام چونڊون == {{Main|پاڪستان جون عام چونڊون، 2024ع}} 8 فيبروري 2024ع تي اين اي-193 شڪارپور ۾ عام چونڊون ٿيون. [[محمد شهريار خان مهر]] [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] طرفان '''138,634 ووٽ''' حاصل ڪري ڪامياب ٿيو.<ref name="ECP2024" /> [[راشد محمود سومرو]] [[جمعيت علماء اسلام (ف)|جمعيت علماءِ اسلام پاڪستان]] طرفان '''59,519 ووٽ''' حاصل ڪري ٻئي نمبر تي رهيو.<ref name="ECP2024" /> ٻنهي مکيه اميدوارن جي ووٽن ۾ '''79,115''' جو فرق هو. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | # ! style="background:#315F7D;color:white;" | اميدوار ! style="background:#315F7D;color:white;" | جماعت ! style="background:#315F7D;color:white;" | ووٽ |- | 1 || '''[[محمد شهريار خان مهر]]''' || '''[[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]]''' || '''138,634''' |- | 2 || [[راشد محمود سومرو]] || [[جمعيت علماء اسلام (ف)|جمعيت علماءِ اسلام پاڪستان]] || 59,519 |- | 3 || مقصود علي || [[مجلس وحدت مسلمین پاکستان]] || 4,272 |- | 4 || محمود عرف محمود الاهي || [[جماعت اسلامي پاڪستان]] || 2,599 |- | 5 || اسرار احمد || [[تحريڪ لبيڪ پاڪستان]] || 2,324 |- | 6 || آغا فهد خان || آزاد || 2,254 |- | 7 || شاهه ولي الله شاهه || آزاد || 3,781 |- | 8 || غوث بخش خان مهر || آزاد || 718 |- | 9 || آغا شفق الله || آزاد || 692 |- | 10 || احسان علي || آزاد || 457 |- | 11 || عبدالجليل || [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] || 380 |- | 12 || آفتاب احمد سومرو || آزاد || 291 |- | 13 || مسعود احمد || آزاد || 277 |- | 14 || بابر احمد || [[پاڪستان پيپلز پارٽي (شهيد ڀٽو)]] || 260 |} اليڪشن ڪميشن جي حتمي رپورٽ موجب:<ref name="ECP2024" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto; width:65%;" ! style="background:#765A86;color:white;" | چونڊ انگ ! style="background:#765A86;color:white;" | تعداد |- | صحيح ووٽ || 216,458 |- | رد ٿيل ووٽ || 8,745 |- | ڪُل وڌايل ووٽ || 225,203 |- | رجسٽرڊ ووٽر || 506,341 |- | ٽرن آئوٽ || '''44.48٪''' |- | ڪاميابيءَ جو فرق || '''79,115 ووٽ''' |} == موجوده ميمبر == [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] جي موجوده سرڪاري رڪارڊ موجب '''[[محمد شهريار خان مهر]]''' اين اي-193 شڪارپور جي نمائندگي ڪري ٿو ۽ سندس سياسي وابستگي [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] سان آهي.<ref name="NA2026">{{cite web |title=سنڌ مان قومي اسيمبليءَ جا ميمبر |url=https://www.na.gov.pk/en/mna_list.php?list=sindh |publisher=پاڪستان جي قومي اسيمبلي |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> اليڪشن ڪميشن جي 2025ع واري جماعت وار ميمبرن جي فهرست ۾ پڻ: '''اين اي-193 شڪارپور — محمد شهريار خان مهر — پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز''' درج آهي.<ref name="ECPParty">{{cite web |title=قومي اسيمبليءَ ۾ جماعتن جي پوزيشن |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/party%20position%20in%20light%20of%20court%208-10-2025/compressed/Party%20Position%20in%20the%20National%20Assembly%20in%20light%20of%20Judgement%20of%20Constitutional%20Bench%20of%20Supreme%20Court%20dated%2025th%20August%2C%202025-compressed.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |year=2025 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == تڪ جي تاريخ == موجوده اين اي-193 شڪارپور 2023ع جي نئين قومي حدبنديءَ کان پوءِ وجود ۾ آيو. 2018ع ۾ شڪارپور ضلعو ٻن قومي اسيمبلي تڪن: * '''اين اي-198 شڪارپور-1'''؛ * '''اين اي-199 شڪارپور-2''' ۾ ورهايل هو. 2023ع واري حدبنديءَ کان پوءِ شڪارپور ضلعي جو هڪ حصو [[اين اي-192 ڪشمور-شڪارپور]] ۾ شامل ڪيو ويو ۽ باقي وڏي حصي کي موجوده '''اين اي-193 شڪارپور''' ۾ گڏ ڪيو ويو.<ref name="ECPDelim2023" /> ان ڪري پراڻي اين اي-198 يا اين اي-199 مان ڪنهن هڪ کي موجوده اين اي-193 جو مڪمل سڌو اڳوڻو تڪ قرار ڏيڻ درست نه ٿيندو. == شڪارپور ضلعي جي چونڊ ورهاست == 2023ع واري حدبنديءَ کان پوءِ [[شڪارپور ضلعو]] ٻن قومي اسيمبلي تڪن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" style="text-align:center; width:85%; margin:auto;" ! style="background:#8A6848;color:white;" | تڪ ! style="background:#8A6848;color:white;" | شڪارپور ضلعي جا بنيادي شامل علائقا |- | [[اين اي-192 ڪشمور-شڪارپور]] || [[خانپور تعلقو، شڪارپور|خانپور تعلقو]]، رستم وارو حصو، سلطان ڪوٽ ۽ لاليون وغيره |- | '''اين اي-193 شڪارپور''' || مڪمل [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]، شڪارپور ۽ لکي تعلقن جا باقي وڏا حصا |} اهڙيءَ طرح ٻنهي قومي تڪن جي وچ ۾ ضلعي جي چونڊ نمائندگي ورهايل آهي.<ref name="ECPDelim2023" /> == اهم شهري مرڪز == اين اي-193 جي حدن ۾ اهم شهري ۽ آبادي مرڪزن ۾: * [[شڪارپور]] * [[ڳڙهي ياسين]] * [[لکي غلام شاهه]] ۽ انهن سان لاڳاپيل وسيع ڳوٺاڻا علائقا شامل آهن. [[رستم، سنڌ|رستم]] موجوده اين اي-193 جو حصو نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ رستم سپروائيزري تپيدار سرڪل ۽ ٽائون ڪميٽي رستم [[اين اي-192 ڪشمور-شڪارپور]] ۾ شامل آهن.<ref name="ECPDelim2023" /> == پاڙيسري تڪ == اين اي-193 جي اتر ۽ اتر اوڀر طرف [[اين اي-192 ڪشمور-شڪارپور]] آهي، جڏهن ته ضلعي ۽ ڀرپاسي جي ٻين حدن سان لاڙڪاڻي ۽ سکر ڊويزن جا قومي اسيمبلي تڪ لڳن ٿا. == پڻ ڏسو == * [[اين اي-192 ڪشمور-شڪارپور]] * [[شڪارپور ضلعو]] * [[شڪارپور تعلقو]] * [[لکي تعلقو]] * [[ڳڙهي ياسين تعلقو]] * [[محمد شھريار خان مھر]] * [[راشد محمود سومرو]] * [[پاڪستان جون عام چونڊون، 2024ع]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا تڪ]] [[زمرو:سنڌ جا قومي اسيمبلي تڪ]] [[زمرو:شڪارپور ضلعو]] [[زمرو:شڪارپور جي سياست]] gs9fdysl29bplsa864lxlsd9072cmry 0 102802 412029 2026-09-13T22:30:09Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سنڌي مذهبي عالم ۽ سياستدان}} {{Use Pakistani English|date=September 2026}} {{Use dmy dates|date=September 2026}} {{Infobox officeholder | name = راشد محمود سومرو | native_name = راشد محمود سومرو | image = | image_size = | caption = | office = جنرل سيڪريٽري، جمعيت علماء اسلام (ف)|جمعيت علماءِ اسلام... 412029 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي مذهبي عالم ۽ سياستدان}} {{Use Pakistani English|date=September 2026}} {{Use dmy dates|date=September 2026}} {{Infobox officeholder | name = راشد محمود سومرو | native_name = راشد محمود سومرو | image = | image_size = | caption = | office = جنرل سيڪريٽري، [[جمعيت علماء اسلام (ف)|جمعيت علماءِ اسلام (ف) سنڌ]] | term_start = 11 جنوري 2015ع | predecessor = | office1 = صدر، [[پاڪستان ڊيموڪريٽڪ موومينٽ|پاڪستان ڊيموڪريٽڪ موومينٽ سنڌ]] | term_start1 = سيپٽمبر 2020ع | term_end1 = سيپٽمبر 2023ع | office2 = نائب مهتمم، جامعه اسلاميه لاڙڪاڻو | term_start2 = نومبر 2014ع | birth_date = | birth_place = [[لاڙڪاڻو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | nationality = پاڪستاني | party = [[جمعيت علماء اسلام (ف)]] | father = [[خالد محمود سومرو]] | relatives = [[ناصر محمود سومرو]] (ڀاءُ) | alma_mater = {{ubl|جامعه بنوريه عالمية، [[ڪراچي]]|[[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]]، خيرپور}} | education = {{ubl|دوره حديث|ايم اي اسلامي اڀياس|ايم اي سياسي سائنس}} | occupation = مذهبي عالم، سياستدان }} '''راشد محمود سومرو''' [[پاڪستان]] جو هڪ [[سنڌي]] مذهبي عالم ۽ سياستدان آهي، جيڪو [[جمعيت علماء اسلام (ف)|جمعيت علماءِ اسلام (ف)]] جي سنڌ شاخ جو جنرل سيڪريٽري آهي.<ref name="JUIProfile">{{cite web |title=مولانا راشد محمود سومرو |url=https://juipak.org.pk/rashidsoomro/ |publisher=جمعيت علماءِ اسلام پاڪستان |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref><ref name="Dawn2026">{{cite news |title=Fazl stresses supremacy of Constitution |url=https://www.dawn.com/news/2026769 |work=ڊان |date=2 September 2026 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> هو 2020ع کان 2023ع تائين [[پاڪستان ڊيموڪريٽڪ موومينٽ]] جي سنڌ شاخ جو صدر پڻ رهيو.<ref name="APP2023">{{cite web |title=President PDM Sindh and Secretary General of Jamiat Ulema Islam Sindh Allama Rashid Mahmood Soomro addressing a press conference at Press Club |url=https://www.app.com.pk/photos-section/general-coverage/president-pdm-sindh-and-secretary-general-of-jamiat-ulema-islam-sindh-allama-rashid-mahmood-soomro-addressing-a-press-conference-at-press-club/ |publisher=ايسوسيئيٽيڊ پريس آف پاڪستان |date=23 May 2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> هو اڳوڻي سينيٽر، مذهبي عالم ۽ جي يو آءِ-ف سنڌ جي اڳواڻ [[خالد محمود سومرو]] جو پٽ آهي، جيڪو 29 نومبر 2014ع تي سکر ۾ قتل ڪيو ويو هو.<ref name="KhalidProfile">{{cite news |last=ڪلهوڙو |first=ايم بي |title=Dr Khalid Mehmood Soomro — a profile |url=https://www.dawn.com/news/1147734 |work=ڊان |date=30 November 2014 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == ابتدائي زندگي ۽ خاندان == راشد محمود سومرو [[لاڙڪاڻو]] ۾ ڄائو. سندس والد [[خالد محمود سومرو]] طبيب، مذهبي عالم ۽ سياستدان هو. خالد محمود سومرو 1988ع ۾ عملي سياست ۾ داخل ٿيو ۽ 2014ع ۾ پنهنجي قتل تائين جمعيت علماءِ اسلام (ف) سنڌ جو جنرل سيڪريٽري رهيو. هو 2006ع کان 2012ع تائين [[پاڪستان جي سينيٽ]] جو ميمبر پڻ رهيو.<ref name="KhalidProfile" /><ref name="KhalidVerdict">{{cite news |last=Shamsi |first=Waseem |title=Six jailed for life for JUI-F leader Khalid Soomro's assassination |url=https://www.dawn.com/news/1879993 |work=ڊان |date=21 December 2024 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> خالد محمود سومرو 1983ع جي [[تحريڪ بحالي جمهوريت]] ۾ سرگرم رهيو ۽ ان دوران سکر سينٽرل جيل ۾ نو مهينا قيد رهيو.<ref name="KhalidProfile" /> سندس خاندان جي سياسي ۽ مذهبي سرگرمين راشد محمود سومرو جي بعد واري سياسي زندگيءَ تي اثر وڌو. راشد سومرو جو ڀاءُ [[ناصر محمود سومرو]] پڻ جمعيت علماءِ اسلام (ف) سان لاڳاپيل مذهبي ۽ سياسي اڳواڻ آهي.<ref name="DawnProtest2024">{{cite news |title=JUI-F protests ‘rigging’ in PS-22 constituency |url=https://www.dawn.com/news/1813122 |work=ڊان |date=11 February 2024 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == تعليم == راشد محمود سومرو پنهنجي شروعاتي تعليم لاڙڪاڻي مان حاصل ڪئي. بعد ۾ مذهبي تعليم لاءِ [[ڪراچي]] ويو، جتي هن جامعه بنوريه عالمية مان دوره حديث مڪمل ڪيو. سندس سوانحي رڪارڊ موجب هن [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] خيرپور مان اسلامي اڀياس ۽ سياسي سائنس ۾ ماسٽرز پڻ حاصل ڪيا.{{citation needed|date=September 2026}} موجوده آزاد ۽ ثانوي معتبر ذريعن مان هنن تعليمي ڊگرين جي مڪمل تفصيلي تصديق نه ٿي سگهي آهي؛ تنهنڪري هن ڄاڻ لاءِ وڌيڪ پرائمري تعليمي حوالن جي ضرورت آهي. == مذهبي سرگرميون == راشد محمود سومرو جو تعلق لاڙڪاڻي جي '''جامعه اسلاميه''' سان آهي، جيڪا سندس مذهبي ۽ سياسي سرگرمين جو اهم مرڪز رهي آهي. جمعيت علماءِ اسلام جي سرڪاري پروفائيل ۾ سندس پتو '''جامعه اسلاميه لاڙڪاڻو''' ڏنو ويو آهي.<ref name="JUIProfile" /> 2025ع ۾ سنڌو درياهه مان ڇهه نوان واهه ڪڍڻ جي منصوبي خلاف سندس اڳواڻيءَ ۾ جامعه اسلاميه لاڙڪاڻي مان احتجاجي سرگرميون پڻ ٿيون.<ref name="CanalsMarch">{{cite news |title=Canals project condemned at widespread rallies on International Day of Action for Rivers |url=https://www.dawn.com/news/1898019 |work=ڊان |date=15 March 2025 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == سياسي زندگي == === جمعيت علماءِ اسلام (ف) === پنهنجي والد جي قتل کان پوءِ راشد محمود سومرو سنڌ ۾ جمعيت علماءِ اسلام (ف) جي مرڪزي قيادت ۾ وڌيڪ نمايان ٿيو. جنوري 2015ع کان هو جماعت جي سنڌ شاخ جو جنرل سيڪريٽري رهيو آهي.<ref name="JUIProfile" /> 2016ع ۾ به ''ڊان'' کيس جي يو آءِ-ف سنڌ جو جنرل سيڪريٽري لکيو، جڏهن هن ڪراچي ۾ پنهنجي والد جي قتل ڪيس ۽ مدرسن جي رجسٽريشن بابت احتجاج جي اڳواڻي ڪئي.<ref name="JUI2016">{{cite news |title=JUI-F ends protest after talks with Sindh govt |url=https://www.dawn.com/news/1281402 |work=ڊان |date=2 September 2016 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سيپٽمبر 2026ع ۾ جي يو آءِ-ف سنڌ جي ايگزيڪيوٽو ڪميٽي جي لاڙڪاڻي واري اجلاس ۾ به کيس صوبي جو جنرل سيڪريٽري ڄاڻايو ويو، جتي هن پارٽي اڳواڻن کي 2027ع جي امن عالم ڪنوينشن جي تيارين بابت بريفنگ ڏني.<ref name="Dawn2026" /> === پاڪستان ڊيموڪريٽڪ موومينٽ === 2020ع ۾ مخالف ڌر جي جماعتن پاران قائم ڪيل [[پاڪستان ڊيموڪريٽڪ موومينٽ]] ۾ راشد محمود سومرو سنڌ جي قيادت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مئي 2023ع ۾ سرڪاري خبر ايجنسي اي پي پي کيس '''پي ڊي ايم سنڌ جو صدر ۽ جمعيت علماءِ اسلام سنڌ جو جنرل سيڪريٽري''' قرار ڏنو.<ref name="APP2023" /> پي ڊي ايم 2020ع کان 2023ع تائين پاڪستان جي قومي سياست ۾ اهم مخالف ڌر جي اتحاد طور سرگرم رهي. == چونڊن ۾ شرڪت == راشد محمود سومرو قومي اسيمبليءَ جون ڪيتريون چونڊون وڙهي چڪو آهي، خاص ڪري لاڙڪاڻي ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي قيادت خلاف. === 2018ع جون عام چونڊون === {{Main|پاڪستان جون عام چونڊون، 2018ع}} 2018ع ۾ راشد محمود سومرو [[متحده مجلس عمل]] جي ٽڪيٽ تي '''اين اي-200 لاڙڪاڻو-1''' تان [[بلاول ڀٽو زرداري]] جي مقابلي ۾ چونڊ وڙهي.<ref name="APP2018">{{cite web |title=Bilawal Bhutto Zardari PPP wins NA-200 election |url=https://www.app.com.pk/national/bilawal-bhutto-zardari-ppp-wins-na-200-election/ |publisher=ايسوسيئيٽيڊ پريس آف پاڪستان |date=27 July 2018 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:85%; margin:auto;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | اميدوار ! style="background:#315F7D;color:white;" | جماعت ! style="background:#315F7D;color:white;" | ووٽ ! style="background:#315F7D;color:white;" | سيڪڙو |- | [[بلاول ڀٽو زرداري]] || [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] || '''84,426''' || 55.40٪ |- | '''راشد محمود سومرو''' || [[متحده مجلس عمل]] || '''50,200''' || 32.94٪ |- | حليمه ڀٽو || [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] || 8,661 || 5.68٪ |} راشد سومرو 50,200 ووٽ حاصل ڪري ٻئي نمبر تي رهيو، جڏهن ته بلاول ڀٽو زرداري ڪامياب ٿيو. تڪ ۾ ٽرن آئوٽ 48.25 سيڪڙو هو.<ref name="APP2018" /><ref name="ECP2018">{{cite web |title=General Election 2018 – National Assembly Results |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/National%20Assembly1.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |year=2018 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> === 2024ع جون عام چونڊون === {{Main|پاڪستان جون عام چونڊون، 2024ع}} 2024ع جي عام چونڊن ۾ راشد محمود سومرو ٻن قومي اسيمبلي تڪن تان اميدوار رهيو: * [[اين اي-193 شڪارپور]] * [[اين اي-194 لاڙڪاڻو-1]] #### اين اي-193 شڪارپور اين اي-193 شڪارپور ۾ راشد محمود سومرو [[جمعيت علماء اسلام (ف)]] طرفان '''59,519 ووٽ''' حاصل ڪري ٻئي نمبر تي رهيو. [[محمد شهريار خان مهر]] 138,634 ووٽن سان ڪامياب ٿيو.<ref name="ECP2024Results">{{cite web |title=General Elections Report 2024, Volume II |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/3/General%20Election%20Report%202024%20Vol-II-compressed.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |year=2024 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto; width:80%;" ! style="background:#557A5B;color:white;" | اميدوار ! style="background:#557A5B;color:white;" | جماعت ! style="background:#557A5B;color:white;" | ووٽ |- | محمد شهريار خان مهر || [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] || '''138,634''' |- | '''راشد محمود سومرو''' || [[جمعيت علماء اسلام (ف)]] || '''59,519''' |} #### اين اي-194 لاڙڪاڻو-1 اين اي-194 لاڙڪاڻو-1 ۾ راشد محمود سومرو وري [[بلاول ڀٽو زرداري]] جي مقابلي ۾ بيٺو. اليڪشن ڪميشن جي حتمي نتيجن موجب بلاول ڀٽو زرداري '''135,113 ووٽ''' حاصل ڪيا، جڏهن ته راشد محمود سومرو '''35,314 ووٽ''' حاصل ڪيا.<ref name="ECP2024Gazette">{{cite web |title=Notification of Returned Candidates, General Elections 2024 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/6uexY02zdTPa8lvZBMeiuYVnRk7yCB74nsOjRasW.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=16 February 2024 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto; width:80%;" ! style="background:#725A86;color:white;" | اميدوار ! style="background:#725A86;color:white;" | جماعت ! style="background:#725A86;color:white;" | ووٽ |- | [[بلاول ڀٽو زرداري]] || [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] || '''135,113''' |- | '''راشد محمود سومرو''' || [[جمعيت علماء اسلام (ف)]] || '''35,314''' |} چونڊن کان اڳ ''ڊان'' اين اي-194 لاڙڪاڻو کي سنڌ جي نمايان چونڊ مقابلي مان هڪ قرار ڏنو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ بلاول ڀٽو زرداري ۽ راشد محمود سومرو ٻيهر آمهون سامهون هئا.<ref name="DawnElection2024">{{cite news |title=Big guns taking no chances on February 8 |url=https://www.dawn.com/news/1805936 |work=ڊان |date=15 January 2024 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == پاڪستان پيپلز پارٽي سان سياسي مقابلو == سنڌ جي سياست ۾ راشد محمود سومرو جي سياسي سرگرمين جو وڏو حصو [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي صوبائي بالادستي جي مخالفت سان لاڳاپيل رهيو آهي. آڪٽوبر 2023ع ۾ هن جي يو آءِ-ف، [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]]، [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] ۽ [[گرانڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس]] وچ ۾ هڪ وسيع چونڊ اتحاد يا مفاهمت جي امڪان تي ڳالهه ڪئي.<ref name="DawnAlliance">{{cite news |title=JUI-F working on alliance with MQM-P, PML-N: Rashid Soomro |url=https://www.dawn.com/news/1785100 |work=ڊان |date=31 October 2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> جنوري 2024ع ۾ جي يو آءِ-ف ۽ ايم ڪيو ايم پاڪستان گڏيل چونڊ حڪمت عملي تي اتفاق ڪيو؛ ان ملاقات ۾ راشد سومرو جي يو آءِ-ف وفد جي اڳواڻي ڪئي.<ref name="DawnMQM">{{cite news |title=Muttahida, JUI-F agree on joint strategy against PPP in polls |url=https://www.dawn.com/news/1802491 |work=ڊان |date=2 January 2024 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == 2024ع جي چونڊن کان پوءِ احتجاج == 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ راشد محمود سومرو ۽ جي يو آءِ-ف سنڌ چونڊ نتيجن ۾ مبينا ڌانڌلي خلاف احتجاج ڪيو. 15 فيبروري 2024ع تي صوبائي اليڪشن ڪميشن ڪراچي ٻاهران احتجاج دوران هن سنڌ جي اليڪشن ڪمشنر جي استعيفيٰ جو مطالبو ڪيو.<ref name="NewsRigging">{{cite news |title=JUI-F demands resignation of Sindh election commissioner over ‘worst poll rigging’ |url=https://www.thenews.com.pk/print/1158088-jui-f-demands-resignation-of-sindh-election-commissioner-over-worst-poll-rigging |work=دي نيوز انٽرنيشنل |date=16 February 2024 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 24 فيبروري تي جي يو آءِ-ف ڪارڪنن کي سنڌ اسيمبليءَ ڏانهن احتجاج لاءِ ويندي ڪراچي ٽول پلازا وٽ روڪيو ويو. سومرو احتجاج جي اڳواڻي ڪئي ۽ چيو ته پرامن احتجاج سندن آئيني حق آهي.<ref name="DawnToll">{{cite news |title=JUI-F workers protest at Karachi’s Toll Plaza after being ‘stopped from entering city’ |url=https://www.dawn.com/news/1816739 |work=ڊان |date=24 February 2024 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == سنڌ بابت سياسي موقف == === سنڌ جي ورهاڱي جي مخالفت === راشد محمود سومرو سنڌ جي ورهاڱي يا ڪراچي کي سنڌ کان الڳ ڪرڻ جي تجويزن جو مخالف رهيو آهي. سيپٽمبر 2019ع ۾ هن چيو ته سنڌ جي ورهاڱي کي قبول نه ڪيو ويندو.<ref name="SindhDivision">{{cite news |title=Division of Sindh unacceptable: Soomro |url=https://dailytimes.com.pk/464594/division-of-sindh-unacceptable-soomro/ |work=ڊيلي ٽائيمز |date=13 September 2019 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> فيبروري 2025ع ۾ جي يو آءِ-ف سنڌ جي مجلس شوريٰ جي اجلاس کان پوءِ هن چيو ته جماعت سنڌ جي ورهاڱي ۽ [[ڪالاباغ ڊيم]] خلاف پنهنجي پراڻي موقف تي قائم آهي.<ref name="CanalsPolicy">{{cite news |title=JUI-F Sindh takes policy decisions on new canals, law & order |url=https://www.dawn.com/news/1892017 |work=ڊان |date=17 February 2025 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> === سنڌو درياهه ۽ ڇهن واهن جو منصوبو === 2025ع دوران راشد محمود سومرو سنڌو درياهه مان تجويز ڪيل ڇهن واهن خلاف جي يو آءِ-ف جي احتجاجي مهم ۾ اهم اڳواڻ رهيو. مارچ 2025ع ۾ هن لاڙڪاڻي ۾ احتجاج جي اڳواڻي ڪئي ۽ منصوبي خلاف وڌيڪ احتجاج جو اعلان ڪيو.<ref name="CanalsMarch" /> اپريل 2025ع ۾ جي يو آءِ-ف سنڌو درياهه جي ست بئراجن ۽ پلن تي احتجاجي ڌرڻا هنيا. راشد سومرو لاڙڪاڻي، خيرپور، نوابشاهه ۽ ڪوٽڙي جي احتجاجي سرگرمين ۾ خطاب ڪيو ۽ منصوبي کي واپس وٺڻ جو مطالبو ڪيو.<ref name="CanalsSitins">{{cite news |title=JUI-F holds sit-ins on Sindh’s seven barrages, bridges against controversial canals |url=https://www.dawn.com/news/1902533 |work=ڊان |date=6 April 2025 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == امن امان بابت موقف == راشد محمود سومرو سنڌ، خاص ڪري سکر ۽ لاڙڪاڻو ڊويزنن، ۾ امن امان جي صورتحال تي بار بار تنقيد ڪئي آهي. فيبروري 2025ع ۾ هن چيو ته ڏوهن ۽ اغوا جي واقعن سبب اتر سنڌ ۾ ماڻهن جي آزاديءَ سان سفر ڪرڻ تي اثر پئجي رهيو آهي ۽ صوبائي حڪومت کان وڌيڪ اثرائتي ڪارروائي جو مطالبو ڪيو.<ref name="CanalsPolicy" /> == فلسطين بابت موقف == آڪٽوبر 2023ع ۾ فلسطين جي حمايت ۾ ڪراچي ۾ ٿيل جي يو آءِ-ف جي احتجاجي ريلي جي اڳواڻي ڪندي راشد سومرو اسرائيلي حملن جي مذمت ڪئي ۽ فلسطينين سان يڪجهتي ظاهر ڪئي.<ref name="Palestine">{{cite news |title=Rallies held across Sindh against Israeli aggression |url=https://www.dawn.com/news/1780971 |work=ڊان |date=14 October 2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == 2022ع جو مبينا هٿياربند حملو == 19 فيبروري 2022ع جي رات لاڙڪاڻي ويجهو ڪنگا ڳوٺ وٽ راشد سومرو جي گاڏي روڊ تي پيل وڻن جي ٿڙن سبب بيٺي، جنهن کان پوءِ جي يو آءِ-ف موجب اڻڄاتل ماڻهن گاڏي تي فائرنگ ڪئي. سندس پوليس گارڊن جوابي فائرنگ ڪئي ۽ سومرو محفوظ رهيو.<ref name="Attack2022">{{cite news |title=Rashid Soomro survived armed attack, claims JUI-F |url=https://www.dawn.com/news/1675964 |work=ڊان |date=20 February 2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> پوليس ان وقت چيو ته واقعي واري جاءِ تان گولين جا خول نه مليا ۽ واقعي جي نوعيت بابت جاچ جاري هئي. پوليس 11 ڄڻن کي حراست ۾ ورتو، تنهنڪري واقعي کي وڪيپيڊيا تي قطعي طور “قتل جي ڪوشش” لکڻ بدران '''جي يو آءِ-ف پاران قتل جي ڪوشش قرار ڏنل واقعو''' لکڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي.<ref name="Attack2022" /> == والد جي قتل جو ڪيس == [[خالد محمود سومرو]] کي 29 نومبر 2014ع تي سکر ۾ فجر جي نماز دوران قتل ڪيو ويو. ڊسمبر 2024ع ۾ دهشتگردي ٽوڙ عدالت ڇهن جوابدارن کي عمر قيد جي سزا ٻڌائي.<ref name="KhalidVerdict" /> راشد محمود سومرو، جيڪو ڪيس جو فريادي هو، فيصلي تي عدم اطمينان ظاهر ڪيو ۽ چيو ته هو وڌيڪ سخت سزا لاءِ اپيل ڪندو.<ref name="KhalidVerdict" /> == سماجي ۽ امدادي سرگرميون == 2022ع جي سنڌ ٻوڏ دوران راشد سومرو [[المحمود سوشل ويلفيئر ايسوسيئيشن]] سان گڏ لاڙڪاڻي جي ڪچي واري علائقي ۾ ٻوڏ متاثر ماڻهن ۾ راشن ۽ مالي مدد ورهائي.<ref name="APPFlood">{{cite web |title=Secretary General of JUI Sindh Maulana Rashid Mahmood Soomro distributing ration to flood affected people |url=https://www.app.com.pk/photos-section/secretary-general-of-jui-sindh-maulana-rashid-mahmood-soomro-distributing-ration-to-flood-affected-people-of-kacha-area-indus-river-near-mulan-ismail-ja-pirr-village-by-al-mahmoud-social-welfare-assoc/ |publisher=ايسوسيئيٽيڊ پريس آف پاڪستان |date=4 September 2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == سياسي اثر == راشد محمود سومرو خاص طور اتر سنڌ ۾ جمعيت علماءِ اسلام (ف) جي نمايان اڳواڻن مان آهي. سندس والد خالد محمود سومرو جي دور ۾ جي يو آءِ-ف سنڌ ۾ مذهبي سياست سان گڏ سنڌ جي پاڻي، ڪالاباغ ڊيم ۽ صوبائي حقن جهڙن معاملن تي به سياسي موقف اختيار ڪيو هو.<ref name="ReligiousRight">{{cite news |title=The religious right in Sindh |url=https://www.thenews.com.pk/print/217143-The-religious-right-in-Sindh |work=دي نيوز انٽرنيشنل |date=19 July 2017 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> راشد سومرو جي دور ۾ به پارٽي سنڌ جي پاڻيءَ، صوبائي وحدت، امن امان، چونڊ شفافيت ۽ پيپلز پارٽي جي صوبائي حڪومت خلاف سياسي مهمن ۾ سرگرم رهي آهي.<ref name="SindhDivision" /><ref name="CanalsPolicy" /><ref name="NewsRigging" /> == چونڊ ڪارڪردگي == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | سال ! style="background:#315F7D;color:white;" | تڪ ! style="background:#315F7D;color:white;" | جماعت ! style="background:#315F7D;color:white;" | ووٽ ! style="background:#315F7D;color:white;" | نتيجو ! style="background:#315F7D;color:white;" | ڪامياب اميدوار |- | 2018ع | اين اي-200 لاڙڪاڻو-1 | [[متحده مجلس عمل]] | 50,200 | ٻيو نمبر | [[بلاول ڀٽو زرداري]] |- | 2024ع | [[اين اي-193 شڪارپور]] | [[جمعيت علماء اسلام (ف)]] | 59,519 | ٻيو نمبر | محمد شهريار خان مهر |- | 2024ع | [[اين اي-194 لاڙڪاڻو-1]] | [[جمعيت علماء اسلام (ف)]] | 35,314 | ٻيو نمبر | [[بلاول ڀٽو زرداري]] |} <ref name="APP2018" /><ref name="ECP2024Results" /><ref name="ECP2024Gazette" /> == پڻ ڏسو == * [[خالد محمود سومرو]] * [[ناصر محمود سومرو]] * [[جمعيت علماء اسلام (ف)]] * [[پاڪستان ڊيموڪريٽڪ موومينٽ]] * [[اين اي-193 شڪارپور]] * [[اين اي-194 لاڙڪاڻو-1]] * [[لاڙڪاڻو]] * [[پاڪستان جون عام چونڊون، 2018ع]] * [[پاڪستان جون عام چونڊون، 2024ع]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:زندهه ماڻهو]] [[زمرو:لاڙڪاڻي جا ماڻهو]] [[زمرو:سنڌي سياستدان]] [[زمرو:سنڌي مذهبي عالم]] [[زمرو:جمعيت علماء اسلام (ف) جا سياستدان]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]] [[زمرو:پاڪستاني اسلامي مذهبي اڳواڻ]] [[زمرو:ڄمڻ جو سال نامعلوم (زندهه ماڻهو)]] 57fq5rwc6j37qxvv0wsbv7452lb3w3n 412030 412029 2026-09-13T22:30:25Z Intisar Ali 8681 /* */ 412030 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي مذهبي عالم ۽ سياستدان}} {{Infobox officeholder | name = راشد محمود سومرو | native_name = راشد محمود سومرو | image = | image_size = | caption = | office = جنرل سيڪريٽري، [[جمعيت علماء اسلام (ف)|جمعيت علماءِ اسلام (ف) سنڌ]] | term_start = 11 جنوري 2015ع | predecessor = | office1 = صدر، [[پاڪستان ڊيموڪريٽڪ موومينٽ|پاڪستان ڊيموڪريٽڪ موومينٽ سنڌ]] | term_start1 = سيپٽمبر 2020ع | term_end1 = سيپٽمبر 2023ع | office2 = نائب مهتمم، جامعه اسلاميه لاڙڪاڻو | term_start2 = نومبر 2014ع | birth_date = | birth_place = [[لاڙڪاڻو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | nationality = پاڪستاني | party = [[جمعيت علماء اسلام (ف)]] | father = [[خالد محمود سومرو]] | relatives = [[ناصر محمود سومرو]] (ڀاءُ) | alma_mater = {{ubl|جامعه بنوريه عالمية، [[ڪراچي]]|[[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]]، خيرپور}} | education = {{ubl|دوره حديث|ايم اي اسلامي اڀياس|ايم اي سياسي سائنس}} | occupation = مذهبي عالم، سياستدان }} '''راشد محمود سومرو''' [[پاڪستان]] جو هڪ [[سنڌي]] مذهبي عالم ۽ سياستدان آهي، جيڪو [[جمعيت علماء اسلام (ف)|جمعيت علماءِ اسلام (ف)]] جي سنڌ شاخ جو جنرل سيڪريٽري آهي.<ref name="JUIProfile">{{cite web |title=مولانا راشد محمود سومرو |url=https://juipak.org.pk/rashidsoomro/ |publisher=جمعيت علماءِ اسلام پاڪستان |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref><ref name="Dawn2026">{{cite news |title=Fazl stresses supremacy of Constitution |url=https://www.dawn.com/news/2026769 |work=ڊان |date=2 September 2026 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> هو 2020ع کان 2023ع تائين [[پاڪستان ڊيموڪريٽڪ موومينٽ]] جي سنڌ شاخ جو صدر پڻ رهيو.<ref name="APP2023">{{cite web |title=President PDM Sindh and Secretary General of Jamiat Ulema Islam Sindh Allama Rashid Mahmood Soomro addressing a press conference at Press Club |url=https://www.app.com.pk/photos-section/general-coverage/president-pdm-sindh-and-secretary-general-of-jamiat-ulema-islam-sindh-allama-rashid-mahmood-soomro-addressing-a-press-conference-at-press-club/ |publisher=ايسوسيئيٽيڊ پريس آف پاڪستان |date=23 May 2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> هو اڳوڻي سينيٽر، مذهبي عالم ۽ جي يو آءِ-ف سنڌ جي اڳواڻ [[خالد محمود سومرو]] جو پٽ آهي، جيڪو 29 نومبر 2014ع تي سکر ۾ قتل ڪيو ويو هو.<ref name="KhalidProfile">{{cite news |last=ڪلهوڙو |first=ايم بي |title=Dr Khalid Mehmood Soomro — a profile |url=https://www.dawn.com/news/1147734 |work=ڊان |date=30 November 2014 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == ابتدائي زندگي ۽ خاندان == راشد محمود سومرو [[لاڙڪاڻو]] ۾ ڄائو. سندس والد [[خالد محمود سومرو]] طبيب، مذهبي عالم ۽ سياستدان هو. خالد محمود سومرو 1988ع ۾ عملي سياست ۾ داخل ٿيو ۽ 2014ع ۾ پنهنجي قتل تائين جمعيت علماءِ اسلام (ف) سنڌ جو جنرل سيڪريٽري رهيو. هو 2006ع کان 2012ع تائين [[پاڪستان جي سينيٽ]] جو ميمبر پڻ رهيو.<ref name="KhalidProfile" /><ref name="KhalidVerdict">{{cite news |last=Shamsi |first=Waseem |title=Six jailed for life for JUI-F leader Khalid Soomro's assassination |url=https://www.dawn.com/news/1879993 |work=ڊان |date=21 December 2024 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> خالد محمود سومرو 1983ع جي [[تحريڪ بحالي جمهوريت]] ۾ سرگرم رهيو ۽ ان دوران سکر سينٽرل جيل ۾ نو مهينا قيد رهيو.<ref name="KhalidProfile" /> سندس خاندان جي سياسي ۽ مذهبي سرگرمين راشد محمود سومرو جي بعد واري سياسي زندگيءَ تي اثر وڌو. راشد سومرو جو ڀاءُ [[ناصر محمود سومرو]] پڻ جمعيت علماءِ اسلام (ف) سان لاڳاپيل مذهبي ۽ سياسي اڳواڻ آهي.<ref name="DawnProtest2024">{{cite news |title=JUI-F protests ‘rigging’ in PS-22 constituency |url=https://www.dawn.com/news/1813122 |work=ڊان |date=11 February 2024 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == تعليم == راشد محمود سومرو پنهنجي شروعاتي تعليم لاڙڪاڻي مان حاصل ڪئي. بعد ۾ مذهبي تعليم لاءِ [[ڪراچي]] ويو، جتي هن جامعه بنوريه عالمية مان دوره حديث مڪمل ڪيو. سندس سوانحي رڪارڊ موجب هن [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] خيرپور مان اسلامي اڀياس ۽ سياسي سائنس ۾ ماسٽرز پڻ حاصل ڪيا.{{citation needed|date=September 2026}} موجوده آزاد ۽ ثانوي معتبر ذريعن مان هنن تعليمي ڊگرين جي مڪمل تفصيلي تصديق نه ٿي سگهي آهي؛ تنهنڪري هن ڄاڻ لاءِ وڌيڪ پرائمري تعليمي حوالن جي ضرورت آهي. == مذهبي سرگرميون == راشد محمود سومرو جو تعلق لاڙڪاڻي جي '''جامعه اسلاميه''' سان آهي، جيڪا سندس مذهبي ۽ سياسي سرگرمين جو اهم مرڪز رهي آهي. جمعيت علماءِ اسلام جي سرڪاري پروفائيل ۾ سندس پتو '''جامعه اسلاميه لاڙڪاڻو''' ڏنو ويو آهي.<ref name="JUIProfile" /> 2025ع ۾ سنڌو درياهه مان ڇهه نوان واهه ڪڍڻ جي منصوبي خلاف سندس اڳواڻيءَ ۾ جامعه اسلاميه لاڙڪاڻي مان احتجاجي سرگرميون پڻ ٿيون.<ref name="CanalsMarch">{{cite news |title=Canals project condemned at widespread rallies on International Day of Action for Rivers |url=https://www.dawn.com/news/1898019 |work=ڊان |date=15 March 2025 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == سياسي زندگي == === جمعيت علماءِ اسلام (ف) === پنهنجي والد جي قتل کان پوءِ راشد محمود سومرو سنڌ ۾ جمعيت علماءِ اسلام (ف) جي مرڪزي قيادت ۾ وڌيڪ نمايان ٿيو. جنوري 2015ع کان هو جماعت جي سنڌ شاخ جو جنرل سيڪريٽري رهيو آهي.<ref name="JUIProfile" /> 2016ع ۾ به ''ڊان'' کيس جي يو آءِ-ف سنڌ جو جنرل سيڪريٽري لکيو، جڏهن هن ڪراچي ۾ پنهنجي والد جي قتل ڪيس ۽ مدرسن جي رجسٽريشن بابت احتجاج جي اڳواڻي ڪئي.<ref name="JUI2016">{{cite news |title=JUI-F ends protest after talks with Sindh govt |url=https://www.dawn.com/news/1281402 |work=ڊان |date=2 September 2016 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سيپٽمبر 2026ع ۾ جي يو آءِ-ف سنڌ جي ايگزيڪيوٽو ڪميٽي جي لاڙڪاڻي واري اجلاس ۾ به کيس صوبي جو جنرل سيڪريٽري ڄاڻايو ويو، جتي هن پارٽي اڳواڻن کي 2027ع جي امن عالم ڪنوينشن جي تيارين بابت بريفنگ ڏني.<ref name="Dawn2026" /> === پاڪستان ڊيموڪريٽڪ موومينٽ === 2020ع ۾ مخالف ڌر جي جماعتن پاران قائم ڪيل [[پاڪستان ڊيموڪريٽڪ موومينٽ]] ۾ راشد محمود سومرو سنڌ جي قيادت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مئي 2023ع ۾ سرڪاري خبر ايجنسي اي پي پي کيس '''پي ڊي ايم سنڌ جو صدر ۽ جمعيت علماءِ اسلام سنڌ جو جنرل سيڪريٽري''' قرار ڏنو.<ref name="APP2023" /> پي ڊي ايم 2020ع کان 2023ع تائين پاڪستان جي قومي سياست ۾ اهم مخالف ڌر جي اتحاد طور سرگرم رهي. == چونڊن ۾ شرڪت == راشد محمود سومرو قومي اسيمبليءَ جون ڪيتريون چونڊون وڙهي چڪو آهي، خاص ڪري لاڙڪاڻي ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي قيادت خلاف. === 2018ع جون عام چونڊون === {{Main|پاڪستان جون عام چونڊون، 2018ع}} 2018ع ۾ راشد محمود سومرو [[متحده مجلس عمل]] جي ٽڪيٽ تي '''اين اي-200 لاڙڪاڻو-1''' تان [[بلاول ڀٽو زرداري]] جي مقابلي ۾ چونڊ وڙهي.<ref name="APP2018">{{cite web |title=Bilawal Bhutto Zardari PPP wins NA-200 election |url=https://www.app.com.pk/national/bilawal-bhutto-zardari-ppp-wins-na-200-election/ |publisher=ايسوسيئيٽيڊ پريس آف پاڪستان |date=27 July 2018 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:85%; margin:auto;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | اميدوار ! style="background:#315F7D;color:white;" | جماعت ! style="background:#315F7D;color:white;" | ووٽ ! style="background:#315F7D;color:white;" | سيڪڙو |- | [[بلاول ڀٽو زرداري]] || [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] || '''84,426''' || 55.40٪ |- | '''راشد محمود سومرو''' || [[متحده مجلس عمل]] || '''50,200''' || 32.94٪ |- | حليمه ڀٽو || [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] || 8,661 || 5.68٪ |} راشد سومرو 50,200 ووٽ حاصل ڪري ٻئي نمبر تي رهيو، جڏهن ته بلاول ڀٽو زرداري ڪامياب ٿيو. تڪ ۾ ٽرن آئوٽ 48.25 سيڪڙو هو.<ref name="APP2018" /><ref name="ECP2018">{{cite web |title=General Election 2018 – National Assembly Results |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/National%20Assembly1.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |year=2018 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> === 2024ع جون عام چونڊون === {{Main|پاڪستان جون عام چونڊون، 2024ع}} 2024ع جي عام چونڊن ۾ راشد محمود سومرو ٻن قومي اسيمبلي تڪن تان اميدوار رهيو: * [[اين اي-193 شڪارپور]] * [[اين اي-194 لاڙڪاڻو-1]] #### اين اي-193 شڪارپور اين اي-193 شڪارپور ۾ راشد محمود سومرو [[جمعيت علماء اسلام (ف)]] طرفان '''59,519 ووٽ''' حاصل ڪري ٻئي نمبر تي رهيو. [[محمد شهريار خان مهر]] 138,634 ووٽن سان ڪامياب ٿيو.<ref name="ECP2024Results">{{cite web |title=General Elections Report 2024, Volume II |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/3/General%20Election%20Report%202024%20Vol-II-compressed.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |year=2024 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto; width:80%;" ! style="background:#557A5B;color:white;" | اميدوار ! style="background:#557A5B;color:white;" | جماعت ! style="background:#557A5B;color:white;" | ووٽ |- | محمد شهريار خان مهر || [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] || '''138,634''' |- | '''راشد محمود سومرو''' || [[جمعيت علماء اسلام (ف)]] || '''59,519''' |} #### اين اي-194 لاڙڪاڻو-1 اين اي-194 لاڙڪاڻو-1 ۾ راشد محمود سومرو وري [[بلاول ڀٽو زرداري]] جي مقابلي ۾ بيٺو. اليڪشن ڪميشن جي حتمي نتيجن موجب بلاول ڀٽو زرداري '''135,113 ووٽ''' حاصل ڪيا، جڏهن ته راشد محمود سومرو '''35,314 ووٽ''' حاصل ڪيا.<ref name="ECP2024Gazette">{{cite web |title=Notification of Returned Candidates, General Elections 2024 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/6uexY02zdTPa8lvZBMeiuYVnRk7yCB74nsOjRasW.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |date=16 February 2024 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto; width:80%;" ! style="background:#725A86;color:white;" | اميدوار ! style="background:#725A86;color:white;" | جماعت ! style="background:#725A86;color:white;" | ووٽ |- | [[بلاول ڀٽو زرداري]] || [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] || '''135,113''' |- | '''راشد محمود سومرو''' || [[جمعيت علماء اسلام (ف)]] || '''35,314''' |} چونڊن کان اڳ ''ڊان'' اين اي-194 لاڙڪاڻو کي سنڌ جي نمايان چونڊ مقابلي مان هڪ قرار ڏنو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ بلاول ڀٽو زرداري ۽ راشد محمود سومرو ٻيهر آمهون سامهون هئا.<ref name="DawnElection2024">{{cite news |title=Big guns taking no chances on February 8 |url=https://www.dawn.com/news/1805936 |work=ڊان |date=15 January 2024 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == پاڪستان پيپلز پارٽي سان سياسي مقابلو == سنڌ جي سياست ۾ راشد محمود سومرو جي سياسي سرگرمين جو وڏو حصو [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي صوبائي بالادستي جي مخالفت سان لاڳاپيل رهيو آهي. آڪٽوبر 2023ع ۾ هن جي يو آءِ-ف، [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]]، [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] ۽ [[گرانڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس]] وچ ۾ هڪ وسيع چونڊ اتحاد يا مفاهمت جي امڪان تي ڳالهه ڪئي.<ref name="DawnAlliance">{{cite news |title=JUI-F working on alliance with MQM-P, PML-N: Rashid Soomro |url=https://www.dawn.com/news/1785100 |work=ڊان |date=31 October 2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> جنوري 2024ع ۾ جي يو آءِ-ف ۽ ايم ڪيو ايم پاڪستان گڏيل چونڊ حڪمت عملي تي اتفاق ڪيو؛ ان ملاقات ۾ راشد سومرو جي يو آءِ-ف وفد جي اڳواڻي ڪئي.<ref name="DawnMQM">{{cite news |title=Muttahida, JUI-F agree on joint strategy against PPP in polls |url=https://www.dawn.com/news/1802491 |work=ڊان |date=2 January 2024 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == 2024ع جي چونڊن کان پوءِ احتجاج == 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ راشد محمود سومرو ۽ جي يو آءِ-ف سنڌ چونڊ نتيجن ۾ مبينا ڌانڌلي خلاف احتجاج ڪيو. 15 فيبروري 2024ع تي صوبائي اليڪشن ڪميشن ڪراچي ٻاهران احتجاج دوران هن سنڌ جي اليڪشن ڪمشنر جي استعيفيٰ جو مطالبو ڪيو.<ref name="NewsRigging">{{cite news |title=JUI-F demands resignation of Sindh election commissioner over ‘worst poll rigging’ |url=https://www.thenews.com.pk/print/1158088-jui-f-demands-resignation-of-sindh-election-commissioner-over-worst-poll-rigging |work=دي نيوز انٽرنيشنل |date=16 February 2024 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 24 فيبروري تي جي يو آءِ-ف ڪارڪنن کي سنڌ اسيمبليءَ ڏانهن احتجاج لاءِ ويندي ڪراچي ٽول پلازا وٽ روڪيو ويو. سومرو احتجاج جي اڳواڻي ڪئي ۽ چيو ته پرامن احتجاج سندن آئيني حق آهي.<ref name="DawnToll">{{cite news |title=JUI-F workers protest at Karachi’s Toll Plaza after being ‘stopped from entering city’ |url=https://www.dawn.com/news/1816739 |work=ڊان |date=24 February 2024 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == سنڌ بابت سياسي موقف == === سنڌ جي ورهاڱي جي مخالفت === راشد محمود سومرو سنڌ جي ورهاڱي يا ڪراچي کي سنڌ کان الڳ ڪرڻ جي تجويزن جو مخالف رهيو آهي. سيپٽمبر 2019ع ۾ هن چيو ته سنڌ جي ورهاڱي کي قبول نه ڪيو ويندو.<ref name="SindhDivision">{{cite news |title=Division of Sindh unacceptable: Soomro |url=https://dailytimes.com.pk/464594/division-of-sindh-unacceptable-soomro/ |work=ڊيلي ٽائيمز |date=13 September 2019 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> فيبروري 2025ع ۾ جي يو آءِ-ف سنڌ جي مجلس شوريٰ جي اجلاس کان پوءِ هن چيو ته جماعت سنڌ جي ورهاڱي ۽ [[ڪالاباغ ڊيم]] خلاف پنهنجي پراڻي موقف تي قائم آهي.<ref name="CanalsPolicy">{{cite news |title=JUI-F Sindh takes policy decisions on new canals, law & order |url=https://www.dawn.com/news/1892017 |work=ڊان |date=17 February 2025 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> === سنڌو درياهه ۽ ڇهن واهن جو منصوبو === 2025ع دوران راشد محمود سومرو سنڌو درياهه مان تجويز ڪيل ڇهن واهن خلاف جي يو آءِ-ف جي احتجاجي مهم ۾ اهم اڳواڻ رهيو. مارچ 2025ع ۾ هن لاڙڪاڻي ۾ احتجاج جي اڳواڻي ڪئي ۽ منصوبي خلاف وڌيڪ احتجاج جو اعلان ڪيو.<ref name="CanalsMarch" /> اپريل 2025ع ۾ جي يو آءِ-ف سنڌو درياهه جي ست بئراجن ۽ پلن تي احتجاجي ڌرڻا هنيا. راشد سومرو لاڙڪاڻي، خيرپور، نوابشاهه ۽ ڪوٽڙي جي احتجاجي سرگرمين ۾ خطاب ڪيو ۽ منصوبي کي واپس وٺڻ جو مطالبو ڪيو.<ref name="CanalsSitins">{{cite news |title=JUI-F holds sit-ins on Sindh’s seven barrages, bridges against controversial canals |url=https://www.dawn.com/news/1902533 |work=ڊان |date=6 April 2025 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == امن امان بابت موقف == راشد محمود سومرو سنڌ، خاص ڪري سکر ۽ لاڙڪاڻو ڊويزنن، ۾ امن امان جي صورتحال تي بار بار تنقيد ڪئي آهي. فيبروري 2025ع ۾ هن چيو ته ڏوهن ۽ اغوا جي واقعن سبب اتر سنڌ ۾ ماڻهن جي آزاديءَ سان سفر ڪرڻ تي اثر پئجي رهيو آهي ۽ صوبائي حڪومت کان وڌيڪ اثرائتي ڪارروائي جو مطالبو ڪيو.<ref name="CanalsPolicy" /> == فلسطين بابت موقف == آڪٽوبر 2023ع ۾ فلسطين جي حمايت ۾ ڪراچي ۾ ٿيل جي يو آءِ-ف جي احتجاجي ريلي جي اڳواڻي ڪندي راشد سومرو اسرائيلي حملن جي مذمت ڪئي ۽ فلسطينين سان يڪجهتي ظاهر ڪئي.<ref name="Palestine">{{cite news |title=Rallies held across Sindh against Israeli aggression |url=https://www.dawn.com/news/1780971 |work=ڊان |date=14 October 2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == 2022ع جو مبينا هٿياربند حملو == 19 فيبروري 2022ع جي رات لاڙڪاڻي ويجهو ڪنگا ڳوٺ وٽ راشد سومرو جي گاڏي روڊ تي پيل وڻن جي ٿڙن سبب بيٺي، جنهن کان پوءِ جي يو آءِ-ف موجب اڻڄاتل ماڻهن گاڏي تي فائرنگ ڪئي. سندس پوليس گارڊن جوابي فائرنگ ڪئي ۽ سومرو محفوظ رهيو.<ref name="Attack2022">{{cite news |title=Rashid Soomro survived armed attack, claims JUI-F |url=https://www.dawn.com/news/1675964 |work=ڊان |date=20 February 2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> پوليس ان وقت چيو ته واقعي واري جاءِ تان گولين جا خول نه مليا ۽ واقعي جي نوعيت بابت جاچ جاري هئي. پوليس 11 ڄڻن کي حراست ۾ ورتو، تنهنڪري واقعي کي وڪيپيڊيا تي قطعي طور “قتل جي ڪوشش” لکڻ بدران '''جي يو آءِ-ف پاران قتل جي ڪوشش قرار ڏنل واقعو''' لکڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي.<ref name="Attack2022" /> == والد جي قتل جو ڪيس == [[خالد محمود سومرو]] کي 29 نومبر 2014ع تي سکر ۾ فجر جي نماز دوران قتل ڪيو ويو. ڊسمبر 2024ع ۾ دهشتگردي ٽوڙ عدالت ڇهن جوابدارن کي عمر قيد جي سزا ٻڌائي.<ref name="KhalidVerdict" /> راشد محمود سومرو، جيڪو ڪيس جو فريادي هو، فيصلي تي عدم اطمينان ظاهر ڪيو ۽ چيو ته هو وڌيڪ سخت سزا لاءِ اپيل ڪندو.<ref name="KhalidVerdict" /> == سماجي ۽ امدادي سرگرميون == 2022ع جي سنڌ ٻوڏ دوران راشد سومرو [[المحمود سوشل ويلفيئر ايسوسيئيشن]] سان گڏ لاڙڪاڻي جي ڪچي واري علائقي ۾ ٻوڏ متاثر ماڻهن ۾ راشن ۽ مالي مدد ورهائي.<ref name="APPFlood">{{cite web |title=Secretary General of JUI Sindh Maulana Rashid Mahmood Soomro distributing ration to flood affected people |url=https://www.app.com.pk/photos-section/secretary-general-of-jui-sindh-maulana-rashid-mahmood-soomro-distributing-ration-to-flood-affected-people-of-kacha-area-indus-river-near-mulan-ismail-ja-pirr-village-by-al-mahmoud-social-welfare-assoc/ |publisher=ايسوسيئيٽيڊ پريس آف پاڪستان |date=4 September 2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == سياسي اثر == راشد محمود سومرو خاص طور اتر سنڌ ۾ جمعيت علماءِ اسلام (ف) جي نمايان اڳواڻن مان آهي. سندس والد خالد محمود سومرو جي دور ۾ جي يو آءِ-ف سنڌ ۾ مذهبي سياست سان گڏ سنڌ جي پاڻي، ڪالاباغ ڊيم ۽ صوبائي حقن جهڙن معاملن تي به سياسي موقف اختيار ڪيو هو.<ref name="ReligiousRight">{{cite news |title=The religious right in Sindh |url=https://www.thenews.com.pk/print/217143-The-religious-right-in-Sindh |work=دي نيوز انٽرنيشنل |date=19 July 2017 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> راشد سومرو جي دور ۾ به پارٽي سنڌ جي پاڻيءَ، صوبائي وحدت، امن امان، چونڊ شفافيت ۽ پيپلز پارٽي جي صوبائي حڪومت خلاف سياسي مهمن ۾ سرگرم رهي آهي.<ref name="SindhDivision" /><ref name="CanalsPolicy" /><ref name="NewsRigging" /> == چونڊ ڪارڪردگي == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | سال ! style="background:#315F7D;color:white;" | تڪ ! style="background:#315F7D;color:white;" | جماعت ! style="background:#315F7D;color:white;" | ووٽ ! style="background:#315F7D;color:white;" | نتيجو ! style="background:#315F7D;color:white;" | ڪامياب اميدوار |- | 2018ع | اين اي-200 لاڙڪاڻو-1 | [[متحده مجلس عمل]] | 50,200 | ٻيو نمبر | [[بلاول ڀٽو زرداري]] |- | 2024ع | [[اين اي-193 شڪارپور]] | [[جمعيت علماء اسلام (ف)]] | 59,519 | ٻيو نمبر | محمد شهريار خان مهر |- | 2024ع | [[اين اي-194 لاڙڪاڻو-1]] | [[جمعيت علماء اسلام (ف)]] | 35,314 | ٻيو نمبر | [[بلاول ڀٽو زرداري]] |} <ref name="APP2018" /><ref name="ECP2024Results" /><ref name="ECP2024Gazette" /> == پڻ ڏسو == * [[خالد محمود سومرو]] * [[ناصر محمود سومرو]] * [[جمعيت علماء اسلام (ف)]] * [[پاڪستان ڊيموڪريٽڪ موومينٽ]] * [[اين اي-193 شڪارپور]] * [[اين اي-194 لاڙڪاڻو-1]] * [[لاڙڪاڻو]] * [[پاڪستان جون عام چونڊون، 2018ع]] * [[پاڪستان جون عام چونڊون، 2024ع]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:زندهه ماڻهو]] [[زمرو:لاڙڪاڻي جا ماڻهو]] [[زمرو:سنڌي سياستدان]] [[زمرو:سنڌي مذهبي عالم]] [[زمرو:جمعيت علماء اسلام (ف) جا سياستدان]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]] [[زمرو:پاڪستاني اسلامي مذهبي اڳواڻ]] [[زمرو:ڄمڻ جو سال نامعلوم (زندهه ماڻهو)]] qpdgvzkd63l2n47s2dnzr59og4sge68 14 102803 412069 2026-09-14T05:01:08Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون]] 412069 wikitext text/x-wiki [[زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون]] jf85hvfgqg71jupbo3byf5fs5tn6cr0 0 102804 412078 2026-09-14T05:19:56Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1351789419|Karachi Institute of Radiotherapy and Nuclear Medicine]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 412078 wikitext text/x-wiki '''ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ريڊيوٿراپي اينڊ نيوڪليئر ميڊيسن''' (KIRAN) [[ڪراچي|ڪراچي، پاڪستان]] ۾ هڪ ڪينسر جي علاج جو اسپتال آهي جيڪو پاڪستان ائٽامڪ انرجي ڪميشن جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ آهي. ڪران پاڪستان جي اُنيس طبي مرڪزن مان هڪ آهي جيڪي مريضن کي تشخيص ۽ علاج جون سهولتون مفت يا رعايتي شرحن تي فراهم ڪن ٿا. <ref>{{حوالو ويب|quote=December 25, 2016|archivedate=June 6, 2023}}</ref> lys5jf3atgjbzoki0lf0p3kkrm1qgur 412080 412078 2026-09-14T05:21:08Z Ibne maryam 17680 /* */ 412080 wikitext text/x-wiki '''ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ريڊيوٿراپي اينڊ نيوڪليئر ميڊيسن''' (KIRAN) [[ڪراچي|ڪراچي، پاڪستان]] ۾ هڪ ڪينسر جي علاج جو اسپتال آهي جيڪو پاڪستان ائٽامڪ انرجي ڪميشن جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ آهي. انسٽيٽيوٽ پاڪستان جي اڻويهه طبي مرڪزن مان هڪ آهي جيڪا مريضن کي تشخيص ۽ علاج جون سهولتون مفت يا رعايتي شرحن تي فراهم ڪن ٿا.<ref>{{حوالو ويب|quote=December 25, 2016|archivedate=June 6, 2023}}</ref> 85ypwkcde0wlyb61clckf4fnzjr0ju0 412083 412080 2026-09-14T05:25:33Z Ibne maryam 17680 /* */ 412083 wikitext text/x-wiki '''ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ريڊيوٿراپي اينڊ نيوڪليئر ميڊيسن''' (KIRAN) [[ڪراچي|ڪراچي، پاڪستان]] ۾ هڪ ڪينسر جي علاج جو اسپتال آهي جيڪو پاڪستان ائٽامڪ انرجي ڪميشن جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ آهي. انسٽيٽيوٽ پاڪستان جي اڻويهه طبي مرڪزن مان هڪ آهي جيڪا مريضن کي تشخيص ۽ علاج جون سهولتون مفت يا رعايتي شرحن تي فراهم ڪن ٿا.<ref>{{حوالو ويب|quote=December 25, 2016|archivedate=June 6, 2023}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} {{Nuclear power in Pakistan}} {{Health in Pakistan}} {{authority control}} 2ljhgx6fdcnhjn1782u8vgfkixp86fb 412084 412083 2026-09-14T05:34:13Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 412084 wikitext text/x-wiki '''ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ريڊيوٿراپي اينڊ نيوڪليئر ميڊيسن''' (KIRAN) [[ڪراچي|ڪراچي، پاڪستان]] ۾ هڪ ڪينسر جي علاج جو اسپتال آهي جيڪو پاڪستان ائٽامڪ انرجي ڪميشن جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ آهي. انسٽيٽيوٽ پاڪستان جي اڻويهه طبي مرڪزن مان هڪ آهي جيڪا مريضن کي تشخيص ۽ علاج جون سهولتون مفت يا رعايتي شرحن تي فراهم ڪن ٿا.<ref>{{حوالو ويب|quote=December 25, 2016|archivedate=June 6, 2023}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪرن انسٽيٽيوٽ]] [[زمرو:ڪراچي جا اسپتال]] [[زمرو:نيوڪليائي طب جا ادارا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڪينسر جا اسپتال]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليائي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليائي طب جا ادارا]] [[زمرو:طب جا ادارا]] [[زمرو:ڪينسر]] [[زمرو:پاڪستان ۾ صحت]] [[زمرو:پاڪستان ۾ فزڪس]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليئر فزڪس]] [[زمرو:طبيعيات بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڪستان جا ادارا]] [[زمرو:پاڪستان جا طبي ادارا]] 1cqwm2v1ih92wwkftsu35uglg8gdgtq 412085 412084 2026-09-14T05:34:36Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 412085 wikitext text/x-wiki '''ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ريڊيوٿراپي اينڊ نيوڪليئر ميڊيسن''' (KIRAN) [[ڪراچي|ڪراچي، پاڪستان]] ۾ هڪ ڪينسر جي علاج جو اسپتال آهي جيڪو پاڪستان ائٽامڪ انرجي ڪميشن جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ آهي. انسٽيٽيوٽ پاڪستان جي اڻويهه طبي مرڪزن مان هڪ آهي جيڪا مريضن کي تشخيص ۽ علاج جون سهولتون مفت يا رعايتي شرحن تي فراهم ڪن ٿا.<ref>{{حوالو ويب|quote=December 25, 2016|archivedate=June 6, 2023}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪرن اسپتال]] [[زمرو:ڪراچي جا اسپتال]] [[زمرو:نيوڪليائي طب جا ادارا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڪينسر جا اسپتال]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليائي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليائي طب جا ادارا]] [[زمرو:طب جا ادارا]] [[زمرو:ڪينسر]] [[زمرو:پاڪستان ۾ صحت]] [[زمرو:پاڪستان ۾ فزڪس]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليئر فزڪس]] [[زمرو:طبيعيات بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڪستان جا ادارا]] [[زمرو:پاڪستان جا طبي ادارا]] e8up8w9gcb5nh60ico8cgmp4qbit3kt 412086 412085 2026-09-14T05:35:17Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:ڪراچي جا اسپتال]]; added [[Category:ڪراچي ۾ طبي ادارا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 412086 wikitext text/x-wiki '''ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ريڊيوٿراپي اينڊ نيوڪليئر ميڊيسن''' (KIRAN) [[ڪراچي|ڪراچي، پاڪستان]] ۾ هڪ ڪينسر جي علاج جو اسپتال آهي جيڪو پاڪستان ائٽامڪ انرجي ڪميشن جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ آهي. انسٽيٽيوٽ پاڪستان جي اڻويهه طبي مرڪزن مان هڪ آهي جيڪا مريضن کي تشخيص ۽ علاج جون سهولتون مفت يا رعايتي شرحن تي فراهم ڪن ٿا.<ref>{{حوالو ويب|quote=December 25, 2016|archivedate=June 6, 2023}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪرن اسپتال]] [[زمرو:ڪراچي ۾ طبي ادارا]] [[زمرو:نيوڪليائي طب جا ادارا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڪينسر جا اسپتال]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليائي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليائي طب جا ادارا]] [[زمرو:طب جا ادارا]] [[زمرو:ڪينسر]] [[زمرو:پاڪستان ۾ صحت]] [[زمرو:پاڪستان ۾ فزڪس]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليئر فزڪس]] [[زمرو:طبيعيات بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڪستان جا ادارا]] [[زمرو:پاڪستان جا طبي ادارا]] gxf28dokw7ci4yow0ciow66kai970og 412088 412086 2026-09-14T05:36:33Z Ibne maryam 17680 added [[Category:اسپتالون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 412088 wikitext text/x-wiki '''ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ريڊيوٿراپي اينڊ نيوڪليئر ميڊيسن''' (KIRAN) [[ڪراچي|ڪراچي، پاڪستان]] ۾ هڪ ڪينسر جي علاج جو اسپتال آهي جيڪو پاڪستان ائٽامڪ انرجي ڪميشن جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ آهي. انسٽيٽيوٽ پاڪستان جي اڻويهه طبي مرڪزن مان هڪ آهي جيڪا مريضن کي تشخيص ۽ علاج جون سهولتون مفت يا رعايتي شرحن تي فراهم ڪن ٿا.<ref>{{حوالو ويب|quote=December 25, 2016|archivedate=June 6, 2023}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪرن اسپتال]] [[زمرو:ڪراچي ۾ طبي ادارا]] [[زمرو:نيوڪليائي طب جا ادارا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڪينسر جا اسپتال]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليائي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليائي طب جا ادارا]] [[زمرو:طب جا ادارا]] [[زمرو:ڪينسر]] [[زمرو:پاڪستان ۾ صحت]] [[زمرو:پاڪستان ۾ فزڪس]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليئر فزڪس]] [[زمرو:طبيعيات بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڪستان جا ادارا]] [[زمرو:پاڪستان جا طبي ادارا]] [[زمرو:اسپتالون]] eizo75vulivhr3bm61jqs9li8z4sdf1 412089 412088 2026-09-14T05:36:57Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:ڪينسر]]; added [[Category:ڪينسر جي نگھداشت جون تنظيمون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 412089 wikitext text/x-wiki '''ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ريڊيوٿراپي اينڊ نيوڪليئر ميڊيسن''' (KIRAN) [[ڪراچي|ڪراچي، پاڪستان]] ۾ هڪ ڪينسر جي علاج جو اسپتال آهي جيڪو پاڪستان ائٽامڪ انرجي ڪميشن جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ آهي. انسٽيٽيوٽ پاڪستان جي اڻويهه طبي مرڪزن مان هڪ آهي جيڪا مريضن کي تشخيص ۽ علاج جون سهولتون مفت يا رعايتي شرحن تي فراهم ڪن ٿا.<ref>{{حوالو ويب|quote=December 25, 2016|archivedate=June 6, 2023}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪرن اسپتال]] [[زمرو:ڪراچي ۾ طبي ادارا]] [[زمرو:نيوڪليائي طب جا ادارا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڪينسر جا اسپتال]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليائي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليائي طب جا ادارا]] [[زمرو:طب جا ادارا]] [[زمرو:ڪينسر جي نگھداشت جون تنظيمون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ صحت]] [[زمرو:پاڪستان ۾ فزڪس]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليئر فزڪس]] [[زمرو:طبيعيات بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڪستان جا ادارا]] [[زمرو:پاڪستان جا طبي ادارا]] [[زمرو:اسپتالون]] 0enxffxegwdtdj7x4h1rya9shl4dbe6 412090 412089 2026-09-14T05:38:55Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:پاڪستان جا ادارا]]; added [[Category:پاڪستان ۾ اسپتال]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 412090 wikitext text/x-wiki '''ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ريڊيوٿراپي اينڊ نيوڪليئر ميڊيسن''' (KIRAN) [[ڪراچي|ڪراچي، پاڪستان]] ۾ هڪ ڪينسر جي علاج جو اسپتال آهي جيڪو پاڪستان ائٽامڪ انرجي ڪميشن جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ آهي. انسٽيٽيوٽ پاڪستان جي اڻويهه طبي مرڪزن مان هڪ آهي جيڪا مريضن کي تشخيص ۽ علاج جون سهولتون مفت يا رعايتي شرحن تي فراهم ڪن ٿا.<ref>{{حوالو ويب|quote=December 25, 2016|archivedate=June 6, 2023}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪرن اسپتال]] [[زمرو:ڪراچي ۾ طبي ادارا]] [[زمرو:نيوڪليائي طب جا ادارا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڪينسر جا اسپتال]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليائي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليائي طب جا ادارا]] [[زمرو:طب جا ادارا]] [[زمرو:ڪينسر جي نگھداشت جون تنظيمون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ صحت]] [[زمرو:پاڪستان ۾ فزڪس]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليئر فزڪس]] [[زمرو:طبيعيات بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ اسپتال]] [[زمرو:پاڪستان جا طبي ادارا]] [[زمرو:اسپتالون]] 9i2f7h8v64u4dgaukzf5ux7y362gixw 412091 412090 2026-09-14T05:39:47Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ادارا بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 412091 wikitext text/x-wiki '''ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ريڊيوٿراپي اينڊ نيوڪليئر ميڊيسن''' (KIRAN) [[ڪراچي|ڪراچي، پاڪستان]] ۾ هڪ ڪينسر جي علاج جو اسپتال آهي جيڪو پاڪستان ائٽامڪ انرجي ڪميشن جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ آهي. انسٽيٽيوٽ پاڪستان جي اڻويهه طبي مرڪزن مان هڪ آهي جيڪا مريضن کي تشخيص ۽ علاج جون سهولتون مفت يا رعايتي شرحن تي فراهم ڪن ٿا.<ref>{{حوالو ويب|quote=December 25, 2016|archivedate=June 6, 2023}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪرن اسپتال]] [[زمرو:ڪراچي ۾ طبي ادارا]] [[زمرو:نيوڪليائي طب جا ادارا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڪينسر جا اسپتال]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليائي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليائي طب جا ادارا]] [[زمرو:طب جا ادارا]] [[زمرو:ڪينسر جي نگھداشت جون تنظيمون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ صحت]] [[زمرو:پاڪستان ۾ فزڪس]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليئر فزڪس]] [[زمرو:طبيعيات بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ اسپتال]] [[زمرو:پاڪستان جا طبي ادارا]] [[زمرو:اسپتالون]] [[زمرو:ادارا بلحاظ ملڪ]] 4sbh3ya1utm9x32hw89mgpcya6eawhy 412092 412091 2026-09-14T05:41:58Z Ibne maryam 17680 added [[Category:تنظيمون بلحاظ کنڊ ۽ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 412092 wikitext text/x-wiki '''ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ريڊيوٿراپي اينڊ نيوڪليئر ميڊيسن''' (KIRAN) [[ڪراچي|ڪراچي، پاڪستان]] ۾ هڪ ڪينسر جي علاج جو اسپتال آهي جيڪو پاڪستان ائٽامڪ انرجي ڪميشن جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ آهي. انسٽيٽيوٽ پاڪستان جي اڻويهه طبي مرڪزن مان هڪ آهي جيڪا مريضن کي تشخيص ۽ علاج جون سهولتون مفت يا رعايتي شرحن تي فراهم ڪن ٿا.<ref>{{حوالو ويب|quote=December 25, 2016|archivedate=June 6, 2023}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪرن اسپتال]] [[زمرو:ڪراچي ۾ طبي ادارا]] [[زمرو:نيوڪليائي طب جا ادارا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڪينسر جا اسپتال]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليائي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليائي طب جا ادارا]] [[زمرو:طب جا ادارا]] [[زمرو:ڪينسر جي نگھداشت جون تنظيمون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ صحت]] [[زمرو:پاڪستان ۾ فزڪس]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليئر فزڪس]] [[زمرو:طبيعيات بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ اسپتال]] [[زمرو:پاڪستان جا طبي ادارا]] [[زمرو:اسپتالون]] [[زمرو:ادارا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:تنظيمون بلحاظ کنڊ ۽ ملڪ]] 8m2ywkxot0h2epb460dgelqa4i5oj9x 412093 412092 2026-09-14T05:46:56Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 412093 wikitext text/x-wiki '''ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ريڊيوٿراپي اينڊ نيوڪليئر ميڊيسن''' (KIRAN) [[ڪراچي|ڪراچي، پاڪستان]] ۾ هڪ ڪينسر جي علاج جو اسپتال آهي جيڪو پاڪستان ائٽامڪ انرجي ڪميشن جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ آهي. انسٽيٽيوٽ پاڪستان جي اڻويهه طبي مرڪزن مان هڪ آهي جيڪا مريضن کي تشخيص ۽ علاج جون سهولتون مفت يا رعايتي شرحن تي فراهم ڪن ٿا.<ref>{{حوالو ويب|quote=December 25, 2016|archivedate=June 6, 2023}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪرن اسپتال]] [[زمرو:ڪراچي ۾ طبي ادارا]] [[زمرو:نيوڪليائي طب جا ادارا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڪينسر جا اسپتال]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليائي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليائي طب جا ادارا]] [[زمرو:ڪينسر جي نگھداشت جون تنظيمون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڪينسر جي نگھداشت جون تنظيمون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ صحت]] [[زمرو:پاڪستان ۾ فزڪس]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليئر فزڪس]] [[زمرو:طبيعيات بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ اسپتال]] [[زمرو:پاڪستان جا طبي ادارا]] [[زمرو:اسپتالون]] [[زمرو:ادارا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ تنظيمون]] [[زمرو:تنظيمون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]] [[زمرو:طب جا ادارا]] o8bw5q8gu2a0gl3kxf4j6dveuazcmgf 412095 412093 2026-09-14T05:48:08Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 412095 wikitext text/x-wiki '''ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ريڊيوٿراپي اينڊ نيوڪليئر ميڊيسن''' (KIRAN) [[ڪراچي|ڪراچي، پاڪستان]] ۾ هڪ ڪينسر جي علاج جو اسپتال آهي جيڪو پاڪستان ائٽامڪ انرجي ڪميشن جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ آهي. انسٽيٽيوٽ پاڪستان جي اڻويهه طبي مرڪزن مان هڪ آهي جيڪا مريضن کي تشخيص ۽ علاج جون سهولتون مفت يا رعايتي شرحن تي فراهم ڪن ٿا.<ref>{{حوالو ويب|quote=December 25, 2016|archivedate=June 6, 2023}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪرن اسپتال]] [[زمرو:ڪراچي ۾ اسپتال]] [[زمرو:ڪراچي ۾ طبي ادارا]] [[زمرو:نيوڪليائي طب جا ادارا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڪينسر جا اسپتال]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليائي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليائي طب جا ادارا]] [[زمرو:ڪينسر جي نگھداشت جون تنظيمون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڪينسر جي نگھداشت جون تنظيمون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ صحت]] [[زمرو:پاڪستان ۾ فزڪس]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليئر فزڪس]] [[زمرو:طبيعيات بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ اسپتال]] [[زمرو:پاڪستان جا طبي ادارا]] [[زمرو:اسپتالون]] [[زمرو:ادارا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ تنظيمون]] [[زمرو:تنظيمون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]] [[زمرو:طب جا ادارا]] 83s643bgikh3ho8nm5mlgr2ra9v2g5f 412103 412095 2026-09-14T05:56:55Z Ibne maryam 17680 412103 wikitext text/x-wiki '''ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ريڊيوٿراپي اينڊ نيوڪليئر ميڊيسن''' (KIRAN) [[ڪراچي|ڪراچي، پاڪستان]] ۾ هڪ ڪينسر جي علاج جو اسپتال آهي جيڪو پاڪستان ائٽامڪ انرجي ڪميشن جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ آهي. انسٽيٽيوٽ پاڪستان جي اڻويهه طبي مرڪزن مان هڪ آهي جيڪا مريضن کي تشخيص ۽ علاج جون سهولتون مفت يا رعايتي شرحن تي فراهم ڪن ٿا.<ref>{{حوالو ويب|quote=December 25, 2016|archivedate=June 6, 2023}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪرن اسپتال]] [[زمرو:ڪراچي ۾ اسپتال]] [[زمرو:ڪراچي ۾ طبي ادارا]] [[زمرو:نيوڪليائي طب جا ادارا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڪينسر جا اسپتال]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليائي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليائي طب جا ادارا]] [[زمرو:ڪينسر جي نگھداشت جون تنظيمون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڪينسر جي علاج جا اسپتال]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڪينسر جي نگھداشت جون تنظيمون]] hi6zzz69xx04qixxqgcvc7pnqxwogm9 412118 412103 2026-09-14T06:19:31Z Ibne maryam 17680 /* */ 412118 wikitext text/x-wiki {{Short description|Cancer hospital in Karachi, Pakistan}} '''ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ريڊيوٿراپي اينڊ نيوڪليئر ميڊيسن''' (KIRAN) [[ڪراچي|ڪراچي، پاڪستان]] ۾ هڪ ڪينسر جي علاج جو اسپتال آهي جيڪو پاڪستان ائٽامڪ انرجي ڪميشن جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ آهي. انسٽيٽيوٽ پاڪستان جي اڻويهه طبي مرڪزن مان هڪ آهي جيڪا مريضن کي تشخيص ۽ علاج جون سهولتون مفت يا رعايتي شرحن تي فراهم ڪن ٿا.<ref>{{حوالو ويب|quote=December 25, 2016|archivedate=June 6, 2023}}</ref> ==تفصيل== The '''Karachi Institute of Radiotherapy and Nuclear Medicine''' (KIRAN) is a cancer hospital in [[Karachi|Karachi, Pakistan]] under the administrative control of the [[Pakistan Atomic Energy Commission]]. KIRAN is one of nineteen medical centers in Pakistan providing patients access to diagnostic and treatment facilities either free of charge or at subsidized rates.<ref>{{cite web |url=http://www.paec.gov.pk/Medical/ |title=Cancer Hospitals |publisher=PAEC |access-date=December 25, 2016 |archive-date=June 6, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606200404/https://paec.gov.pk/medical/ |url-status=dead }}</ref> ==Services== KIRAN was initially planned to have state of the art radiotherapy facilities. Subsequently, [[oncology]] and [[chemotherapy]] facilities were established to provide services at low cost to poor cancer patients in Karachi and rural areas of [[Sindh]] and [[Baluchistan]]. The hospital currently provides services in clinical oncology, nuclear medicine, radiology, and pharmacy.<ref>{{cite web| url=http://www.medicalreviewintl.com/karachi-institute-of-radiotherapy-nuclear-medicine-kiran/ |title=Karachi Institute of Radiotherapy & Nuclear Medicine (KIRAN) |publisher= Medical Review|date=July 2016|access-date=December 25, 2016}}</ref> Besides conducting research on cancer diagnosis and biopsies,<ref>{{cite web |author=Anjum | url=http://www.pakistantoday.com.pk/2012/03/02/city/karachi/cancer-treatment-myths-rife/ | title= Cancer Treatment myths rife| publisher= Pakistan Today | date= March 2, 2012|access-date=November 15, 2016}}</ref> KIRAN organizes annual activities to mark [[World Cancer Day]].<ref>{{cite web | url= http://www.worldcancerday.org/walk-kiran-hospital-karachi|title= Walk in KIRAN Hospital Karachi| publisher= World Cancer Day Org |date= February 4, 2016 | access-date=December 25, 2016}}</ref><ref>{{cite web |author=Staff Reporter|url=https://www.dawn.com/news/1237256|title= PAEC hospitals treat 800,000 cancer patients annually|publisher=The Daily Dawn|date= February 4, 2016|access-date=December 25, 2016}}</ref> ==Research== From 2002 to 2006, a study was carried out to evaluate the benefits of scanning prostate cancer patients for a prostate specific antigen. Findings were published in the Journal of the Pakistan Medical Association.<ref>{{cite journal |pmid=17571482 | title= Significance of prostate specific antigen in prostate cancer patients and in non cancerous prostatic disease patients|date= May 7, 2007 |volume=57 |journal=J Pak Med Assoc |pages=248–51 |vauthors=Hanif M, Zaidi P, Kamal S, Idrees S, Rasool SA }}</ref> ==Treatment Charges== The costs of treatment at KIRAN are lower than at other nuclear medicine centers in Karachi, such as the [[Aga Khan University Hospital, Karachi|AKUH]], [[Baqai Medical University]], and [[Liaquat National Hospital]].<ref>{{cite web |author=Samia Saleem |url=http://tribune.com.pk/story/102884/atomic-energy-nuclear-medical-centre-opens-at-jpmc/|title= Atomic energy: Nuclear medical centre opens at JPMC|publisher=The Express Tribune|date= January 13, 2011|access-date=December 25, 2016}}</ref> ==See also== * [[Nuclear medicine in Pakistan]] ==References== {{Reflist}} {{Nuclear power in Pakistan}} {{Health in Pakistan}} {{authority control}} [[Category:Nuclear technology in Pakistan]] [[Category:Nuclear medicine organizations]] [[Category:Hospitals in Karachi]] [[Category:Cancer hospitals in Pakistan]] {{Nuclear-med-stub}} {{Pakistan-org-stub}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪرن اسپتال]] [[زمرو:ڪراچي ۾ اسپتال]] [[زمرو:ڪراچي ۾ طبي ادارا]] [[زمرو:نيوڪليائي طب جا ادارا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڪينسر جا اسپتال]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليائي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليائي طب جا ادارا]] [[زمرو:ڪينسر جي نگھداشت جون تنظيمون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڪينسر جي علاج جا اسپتال]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڪينسر جي نگھداشت جون تنظيمون]] 9hsx4qqwuqpb3gvbfem27i5engq9vh5 412119 412118 2026-09-14T06:19:49Z Ibne maryam 17680 412119 wikitext text/x-wiki {{Short description|Cancer hospital in Karachi, Pakistan}} '''ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ريڊيوٿراپي اينڊ نيوڪليئر ميڊيسن''' (KIRAN) [[ڪراچي|ڪراچي، پاڪستان]] ۾ هڪ ڪينسر جي علاج جو اسپتال آهي جيڪو پاڪستان ائٽامڪ انرجي ڪميشن جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ آهي. انسٽيٽيوٽ پاڪستان جي اڻويهه طبي مرڪزن مان هڪ آهي جيڪا مريضن کي تشخيص ۽ علاج جون سهولتون مفت يا رعايتي شرحن تي فراهم ڪن ٿا.<ref>{{حوالو ويب|quote=December 25, 2016|archivedate=June 6, 2023}}</ref> ==تفصيل== The '''Karachi Institute of Radiotherapy and Nuclear Medicine''' (KIRAN) is a cancer hospital in [[Karachi|Karachi, Pakistan]] under the administrative control of the [[Pakistan Atomic Energy Commission]]. KIRAN is one of nineteen medical centers in Pakistan providing patients access to diagnostic and treatment facilities either free of charge or at subsidized rates.<ref>{{cite web |url=http://www.paec.gov.pk/Medical/ |title=Cancer Hospitals |publisher=PAEC |access-date=December 25, 2016 |archive-date=June 6, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606200404/https://paec.gov.pk/medical/ |url-status=dead }}</ref> ==Services== KIRAN was initially planned to have state of the art radiotherapy facilities. Subsequently, [[oncology]] and [[chemotherapy]] facilities were established to provide services at low cost to poor cancer patients in Karachi and rural areas of [[Sindh]] and [[Baluchistan]]. The hospital currently provides services in clinical oncology, nuclear medicine, radiology, and pharmacy.<ref>{{cite web| url=http://www.medicalreviewintl.com/karachi-institute-of-radiotherapy-nuclear-medicine-kiran/ |title=Karachi Institute of Radiotherapy & Nuclear Medicine (KIRAN) |publisher= Medical Review|date=July 2016|access-date=December 25, 2016}}</ref> Besides conducting research on cancer diagnosis and biopsies,<ref>{{cite web |author=Anjum | url=http://www.pakistantoday.com.pk/2012/03/02/city/karachi/cancer-treatment-myths-rife/ | title= Cancer Treatment myths rife| publisher= Pakistan Today | date= March 2, 2012|access-date=November 15, 2016}}</ref> KIRAN organizes annual activities to mark [[World Cancer Day]].<ref>{{cite web | url= http://www.worldcancerday.org/walk-kiran-hospital-karachi|title= Walk in KIRAN Hospital Karachi| publisher= World Cancer Day Org |date= February 4, 2016 | access-date=December 25, 2016}}</ref><ref>{{cite web |author=Staff Reporter|url=https://www.dawn.com/news/1237256|title= PAEC hospitals treat 800,000 cancer patients annually|publisher=The Daily Dawn|date= February 4, 2016|access-date=December 25, 2016}}</ref> ==Research== From 2002 to 2006, a study was carried out to evaluate the benefits of scanning prostate cancer patients for a prostate specific antigen. Findings were published in the Journal of the Pakistan Medical Association.<ref>{{cite journal |pmid=17571482 | title= Significance of prostate specific antigen in prostate cancer patients and in non cancerous prostatic disease patients|date= May 7, 2007 |volume=57 |journal=J Pak Med Assoc |pages=248–51 |vauthors=Hanif M, Zaidi P, Kamal S, Idrees S, Rasool SA }}</ref> ==Treatment Charges== The costs of treatment at KIRAN are lower than at other nuclear medicine centers in Karachi, such as the [[Aga Khan University Hospital, Karachi|AKUH]], [[Baqai Medical University]], and [[Liaquat National Hospital]].<ref>{{cite web |author=Samia Saleem |url=http://tribune.com.pk/story/102884/atomic-energy-nuclear-medical-centre-opens-at-jpmc/|title= Atomic energy: Nuclear medical centre opens at JPMC|publisher=The Express Tribune|date= January 13, 2011|access-date=December 25, 2016}}</ref> ==See also== * [[Nuclear medicine in Pakistan]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪرن اسپتال]] [[زمرو:ڪراچي ۾ اسپتال]] [[زمرو:ڪراچي ۾ طبي ادارا]] [[زمرو:نيوڪليائي طب جا ادارا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڪينسر جا اسپتال]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليائي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليائي طب جا ادارا]] [[زمرو:ڪينسر جي نگھداشت جون تنظيمون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڪينسر جي علاج جا اسپتال]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڪينسر جي نگھداشت جون تنظيمون]] 7fawhp3ktati364tj4q2ab6qciuznpz 412120 412119 2026-09-14T06:20:08Z Ibne maryam 17680 412120 wikitext text/x-wiki {{Short description|Cancer hospital in Karachi, Pakistan}} '''ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ريڊيوٿراپي اينڊ نيوڪليئر ميڊيسن''' (KIRAN) [[ڪراچي|ڪراچي، پاڪستان]] ۾ هڪ ڪينسر جي علاج جو اسپتال آهي جيڪو پاڪستان ائٽامڪ انرجي ڪميشن جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ آهي. انسٽيٽيوٽ پاڪستان جي اڻويهه طبي مرڪزن مان هڪ آهي جيڪا مريضن کي تشخيص ۽ علاج جون سهولتون مفت يا رعايتي شرحن تي فراهم ڪن ٿا.<ref>{{حوالو ويب|quote=December 25, 2016|archivedate=June 6, 2023}}</ref> ==Services== KIRAN was initially planned to have state of the art radiotherapy facilities. Subsequently, [[oncology]] and [[chemotherapy]] facilities were established to provide services at low cost to poor cancer patients in Karachi and rural areas of [[Sindh]] and [[Baluchistan]]. The hospital currently provides services in clinical oncology, nuclear medicine, radiology, and pharmacy.<ref>{{cite web| url=http://www.medicalreviewintl.com/karachi-institute-of-radiotherapy-nuclear-medicine-kiran/ |title=Karachi Institute of Radiotherapy & Nuclear Medicine (KIRAN) |publisher= Medical Review|date=July 2016|access-date=December 25, 2016}}</ref> Besides conducting research on cancer diagnosis and biopsies,<ref>{{cite web |author=Anjum | url=http://www.pakistantoday.com.pk/2012/03/02/city/karachi/cancer-treatment-myths-rife/ | title= Cancer Treatment myths rife| publisher= Pakistan Today | date= March 2, 2012|access-date=November 15, 2016}}</ref> KIRAN organizes annual activities to mark [[World Cancer Day]].<ref>{{cite web | url= http://www.worldcancerday.org/walk-kiran-hospital-karachi|title= Walk in KIRAN Hospital Karachi| publisher= World Cancer Day Org |date= February 4, 2016 | access-date=December 25, 2016}}</ref><ref>{{cite web |author=Staff Reporter|url=https://www.dawn.com/news/1237256|title= PAEC hospitals treat 800,000 cancer patients annually|publisher=The Daily Dawn|date= February 4, 2016|access-date=December 25, 2016}}</ref> ==Research== From 2002 to 2006, a study was carried out to evaluate the benefits of scanning prostate cancer patients for a prostate specific antigen. Findings were published in the Journal of the Pakistan Medical Association.<ref>{{cite journal |pmid=17571482 | title= Significance of prostate specific antigen in prostate cancer patients and in non cancerous prostatic disease patients|date= May 7, 2007 |volume=57 |journal=J Pak Med Assoc |pages=248–51 |vauthors=Hanif M, Zaidi P, Kamal S, Idrees S, Rasool SA }}</ref> ==Treatment Charges== The costs of treatment at KIRAN are lower than at other nuclear medicine centers in Karachi, such as the [[Aga Khan University Hospital, Karachi|AKUH]], [[Baqai Medical University]], and [[Liaquat National Hospital]].<ref>{{cite web |author=Samia Saleem |url=http://tribune.com.pk/story/102884/atomic-energy-nuclear-medical-centre-opens-at-jpmc/|title= Atomic energy: Nuclear medical centre opens at JPMC|publisher=The Express Tribune|date= January 13, 2011|access-date=December 25, 2016}}</ref> ==See also== * [[Nuclear medicine in Pakistan]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪرن اسپتال]] [[زمرو:ڪراچي ۾ اسپتال]] [[زمرو:ڪراچي ۾ طبي ادارا]] [[زمرو:نيوڪليائي طب جا ادارا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڪينسر جا اسپتال]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليائي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليائي طب جا ادارا]] [[زمرو:ڪينسر جي نگھداشت جون تنظيمون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڪينسر جي علاج جا اسپتال]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڪينسر جي نگھداشت جون تنظيمون]] d5lsxedzzlbxkbf7nkmvz8un6v081rr 412122 412120 2026-09-14T06:28:52Z Ibne maryam 17680 /* خدمات */ 412122 wikitext text/x-wiki {{Short description|Cancer hospital in Karachi, Pakistan}} '''ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ريڊيوٿراپي اينڊ نيوڪليئر ميڊيسن''' (KIRAN) [[ڪراچي|ڪراچي، پاڪستان]] ۾ هڪ ڪينسر جي علاج جو اسپتال آهي جيڪو پاڪستان ائٽامڪ انرجي ڪميشن جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ آهي. انسٽيٽيوٽ پاڪستان جي اڻويهه طبي مرڪزن مان هڪ آهي جيڪا مريضن کي تشخيص ۽ علاج جون سهولتون مفت يا رعايتي شرحن تي فراهم ڪن ٿا.<ref>{{حوالو ويب|quote=December 25, 2016|archivedate=June 6, 2023}}</ref> ==خدمتون== انسٽيٽيوٽ (<small>KIRAN</small>) ۾ شروعاتي طور تي جديد ترين ريڊيوٿراپي سهولتون فراهم ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو ويو هو. پوء [[ڪراچي]]، [[سنڌ]] ۽ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي [[ٻهراڙي علائقو|ٻهراڙي وارن علائقن]] ۾ غريب [[ڪينسر]] جي مريضن کي گهٽ قيمت تي خدمتون فراهم ڪرڻ لاءِ [[آنگڪولاجي (طب)|آنڪولوجي]] ۽ ڪيموٿراپي جون سهولتون قائم ڪيون ويون. اسپتال هن وقت ڪلينڪل آنڪولوجي، نيوڪليئر ميڊيسن، ريڊيالاجي ۽ فارميسي ۾ خدمتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web| url=http://www.medicalreviewintl.com/karachi-institute-of-radiotherapy-nuclear-medicine-kiran/ |title=Karachi Institute of Radiotherapy & Nuclear Medicine (KIRAN) |publisher= Medical Review|date=July 2016|access-date=December 25, 2016}}</ref> ڪينسر جي تشخيص ۽ بايوپسي تي تحقيق ڪرڻ کان سواء، <ref>{{cite web |author=Anjum | url=http://www.pakistantoday.com.pk/2012/03/02/city/karachi/cancer-treatment-myths-rife/ | title= Cancer Treatment myths rife| publisher= Pakistan Today | date= March 2, 2012|access-date=November 15, 2016}}</ref> انسٽيٽيوٽ "عالمي ڪينسر جي ڏينهن" کي ملهائڻ لاءِ سالياني سرگرميون منعقد ڪري ٿو.<ref>{{cite web | url= http://www.worldcancerday.org/walk-kiran-hospital-karachi|title= Walk in KIRAN Hospital Karachi| publisher= World Cancer Day Org |date= February 4, 2016 | access-date=December 25, 2016}}</ref><ref>{{cite web |author=Staff Reporter|url=https://www.dawn.com/news/1237256|title= PAEC hospitals treat 800,000 cancer patients annually|publisher=The Daily Dawn|date= February 4, 2016|access-date=December 25, 2016}}</ref> ==Research== From 2002 to 2006, a study was carried out to evaluate the benefits of scanning prostate cancer patients for a prostate specific antigen. Findings were published in the Journal of the Pakistan Medical Association.<ref>{{cite journal |pmid=17571482 | title= Significance of prostate specific antigen in prostate cancer patients and in non cancerous prostatic disease patients|date= May 7, 2007 |volume=57 |journal=J Pak Med Assoc |pages=248–51 |vauthors=Hanif M, Zaidi P, Kamal S, Idrees S, Rasool SA }}</ref> ==Treatment Charges== The costs of treatment at KIRAN are lower than at other nuclear medicine centers in Karachi, such as the [[Aga Khan University Hospital, Karachi|AKUH]], [[Baqai Medical University]], and [[Liaquat National Hospital]].<ref>{{cite web |author=Samia Saleem |url=http://tribune.com.pk/story/102884/atomic-energy-nuclear-medical-centre-opens-at-jpmc/|title= Atomic energy: Nuclear medical centre opens at JPMC|publisher=The Express Tribune|date= January 13, 2011|access-date=December 25, 2016}}</ref> ==See also== * [[Nuclear medicine in Pakistan]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪرن اسپتال]] [[زمرو:ڪراچي ۾ اسپتال]] [[زمرو:ڪراچي ۾ طبي ادارا]] [[زمرو:نيوڪليائي طب جا ادارا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڪينسر جا اسپتال]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليائي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليائي طب جا ادارا]] [[زمرو:ڪينسر جي نگھداشت جون تنظيمون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڪينسر جي علاج جا اسپتال]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڪينسر جي نگھداشت جون تنظيمون]] gnicd90xbds9l2a1env7axvv3b8r4lf 412123 412122 2026-09-14T06:30:51Z Ibne maryam 17680 /* تحقيق */ 412123 wikitext text/x-wiki {{Short description|Cancer hospital in Karachi, Pakistan}} '''ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ريڊيوٿراپي اينڊ نيوڪليئر ميڊيسن''' (KIRAN) [[ڪراچي|ڪراچي، پاڪستان]] ۾ هڪ ڪينسر جي علاج جو اسپتال آهي جيڪو پاڪستان ائٽامڪ انرجي ڪميشن جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ آهي. انسٽيٽيوٽ پاڪستان جي اڻويهه طبي مرڪزن مان هڪ آهي جيڪا مريضن کي تشخيص ۽ علاج جون سهولتون مفت يا رعايتي شرحن تي فراهم ڪن ٿا.<ref>{{حوالو ويب|quote=December 25, 2016|archivedate=June 6, 2023}}</ref> ==خدمتون== انسٽيٽيوٽ (<small>KIRAN</small>) ۾ شروعاتي طور تي جديد ترين ريڊيوٿراپي سهولتون فراهم ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو ويو هو. پوء [[ڪراچي]]، [[سنڌ]] ۽ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي [[ٻهراڙي علائقو|ٻهراڙي وارن علائقن]] ۾ غريب [[ڪينسر]] جي مريضن کي گهٽ قيمت تي خدمتون فراهم ڪرڻ لاءِ [[آنگڪولاجي (طب)|آنڪولوجي]] ۽ ڪيموٿراپي جون سهولتون قائم ڪيون ويون. اسپتال هن وقت ڪلينڪل آنڪولوجي، نيوڪليئر ميڊيسن، ريڊيالاجي ۽ فارميسي ۾ خدمتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web| url=http://www.medicalreviewintl.com/karachi-institute-of-radiotherapy-nuclear-medicine-kiran/ |title=Karachi Institute of Radiotherapy & Nuclear Medicine (KIRAN) |publisher= Medical Review|date=July 2016|access-date=December 25, 2016}}</ref> ڪينسر جي تشخيص ۽ بايوپسي تي تحقيق ڪرڻ کان سواء، <ref>{{cite web |author=Anjum | url=http://www.pakistantoday.com.pk/2012/03/02/city/karachi/cancer-treatment-myths-rife/ | title= Cancer Treatment myths rife| publisher= Pakistan Today | date= March 2, 2012|access-date=November 15, 2016}}</ref> انسٽيٽيوٽ "عالمي ڪينسر جي ڏينهن" کي ملهائڻ لاءِ سالياني سرگرميون منعقد ڪري ٿو.<ref>{{cite web | url= http://www.worldcancerday.org/walk-kiran-hospital-karachi|title= Walk in KIRAN Hospital Karachi| publisher= World Cancer Day Org |date= February 4, 2016 | access-date=December 25, 2016}}</ref><ref>{{cite web |author=Staff Reporter|url=https://www.dawn.com/news/1237256|title= PAEC hospitals treat 800,000 cancer patients annually|publisher=The Daily Dawn|date= February 4, 2016|access-date=December 25, 2016}}</ref> ==Research== From 2002 to 2006, a study was carried out to evaluate the benefits of scanning prostate cancer patients for a prostate specific antigen. Findings were published in the Journal of the Pakistan Medical Association.<ref>{{cite journal |pmid=17571482 | title= Significance of prostate specific antigen in prostate cancer patients and in non cancerous prostatic disease patients|date= May 7, 2007 |volume=57 |journal=J Pak Med Assoc |pages=248–51 |vauthors=Hanif M, Zaidi P, Kamal S, Idrees S, Rasool SA }}</ref> ==Treatment Charges== The costs of treatment at KIRAN are lower than at other nuclear medicine centers in Karachi, such as the [[Aga Khan University Hospital, Karachi|AKUH]], [[Baqai Medical University]], and [[Liaquat National Hospital]].<ref>{{cite web |author=Samia Saleem |url=http://tribune.com.pk/story/102884/atomic-energy-nuclear-medical-centre-opens-at-jpmc/|title= Atomic energy: Nuclear medical centre opens at JPMC|publisher=The Express Tribune|date= January 13, 2011|access-date=December 25, 2016}}</ref> ==تحقيق== سال 2002ع کان 2006ع تائين، پروسٽيٽ ​​ڪينسر جي مريضن کي پروسٽيٽ ​​مخصوص اينٽيجن لاءِ اسڪين ڪرڻ جي فائدن جو جائزو وٺڻ لاءِ هڪ مطالعو ڪيو ويو. نتيجا جرنل آف دي پاڪستان ميڊيڪل ايسوسيئيشن ۾ شايع ٿيا. ==علاج جا چارجز== انسٽيٽيوٽ ۾ علاج جا خرچ ڪراچي جي ٻين نيوڪليئر ميڊيسن سينٽرن، جهڙوڪ AKUH، بقائي ميڊيڪل يونيورسٽي، ۽ لياقت نيشنل اسپتال جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهن. ==پڻ ڏسو== * پاڪستان ۾ نيوڪليئر طب ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪرن اسپتال]] [[زمرو:ڪراچي ۾ اسپتال]] [[زمرو:ڪراچي ۾ طبي ادارا]] [[زمرو:نيوڪليائي طب جا ادارا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڪينسر جا اسپتال]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليائي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليائي طب جا ادارا]] [[زمرو:ڪينسر جي نگھداشت جون تنظيمون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڪينسر جي علاج جا اسپتال]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڪينسر جي نگھداشت جون تنظيمون]] ji4gbhnv99wrf04bhxutgakcqq6k0s3 14 102805 412096 2026-09-14T05:49:46Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڪراچي ۾ اسپتال]] [[زمرو:ڪراچي ۾ طبي ادارا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليائي طب جا ادارا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڪينسر جي نگھداشت جون تنظيمون]] 412096 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪراچي ۾ اسپتال]] [[زمرو:ڪراچي ۾ طبي ادارا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليائي طب جا ادارا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڪينسر جي نگھداشت جون تنظيمون]] rus1qzpyn0pn8tmggq0fjhwoi9chwwh 14 102806 412097 2026-09-14T05:50:37Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:پاڪستان ۾ تنظيمون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ صحت]] [[زمرو:پاڪستان ۾ فزڪس]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليئر فزڪس]] [[زمرو:طبيعيات بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ اسپتال]] [[زمرو:پاڪستان جا طبي ادارا]] [[زمرو:اسپتالون]] [[زمرو:ادارا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:تنظيمون بلحاظ ملڪ]] زمرو:ايشيا ۾ تنظي... 412097 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پاڪستان ۾ تنظيمون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ صحت]] [[زمرو:پاڪستان ۾ فزڪس]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليئر فزڪس]] [[زمرو:طبيعيات بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ اسپتال]] [[زمرو:پاڪستان جا طبي ادارا]] [[زمرو:اسپتالون]] [[زمرو:ادارا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:تنظيمون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]] [[زمرو:طب جا ادارا]] inkzznulvozff5pl2hkv9cuj0t8093z 412099 412097 2026-09-14T05:53:36Z Ibne maryam 17680 /* */ 412099 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پاڪستان ۾ تنظيمون]] [[زمرو:ڪينسر جي نگھداشت جون تنظيمون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ صحت]] [[زمرو:پاڪستان ۾ فزڪس]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليئر فزڪس]] [[زمرو:طبيعيات بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڪستان جا طبي ادارا]] [[زمرو:اسپتالون]] [[زمرو:ادارا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:طب جا ادارا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڪينسر جي علاج جا اسپتال]] arh3uivts5w3weg94zblz2vy4tlhujp 412102 412099 2026-09-14T05:55:21Z Ibne maryam 17680 /* */ 412102 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پاڪستان ۾ تنظيمون]] [[زمرو:ڪينسر جي نگھداشت جون تنظيمون]] mr0p3nzabei6fdvjdamxft208k2p9ch 14 102807 412100 2026-09-14T05:54:08Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:پاڪستان جو سماج]] [[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]] [[زمرو:تنظيمون بلحاظ ملڪ]] 412100 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پاڪستان جو سماج]] [[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]] [[زمرو:تنظيمون بلحاظ ملڪ]] k7htwthpzsuoi6rs3ppmhgrwbqw2uno 14 102808 412101 2026-09-14T05:54:47Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:تنظيمون]] [[زمرو:زمرا بلحاظ ملڪ]] 412101 wikitext text/x-wiki [[زمرو:تنظيمون]] [[زمرو:زمرا بلحاظ ملڪ]] oh5xk5amv2k6vt3x7rkevgkluebc2q4 14 102809 412104 2026-09-14T05:58:26Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:پاڪستان ۾ اسپتال]] [[زمرو:پاڪستان ۾ صحت]] 412104 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پاڪستان ۾ اسپتال]] [[زمرو:پاڪستان ۾ صحت]] 66ef5x0ibbmyq8xrben2kl730vdhwal 14 102810 412105 2026-09-14T06:01:47Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:نيوڪليئر ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليئر فزڪس]] [[زمرو:پاڪستان ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] 412105 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نيوڪليئر ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:پاڪستان ۾ نيوڪليئر فزڪس]] [[زمرو:پاڪستان ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] tdlp27832nw0onx2f4rdxliz8gc62t7 14 102811 412106 2026-09-14T06:02:59Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:نيوڪليئر فزڪس]] 412106 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:نيوڪليئر فزڪس]] ct93u0gvbohqfpqxv5hlo73fzdjryv4 14 102812 412107 2026-09-14T06:04:56Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:نيوڪليئر فزڪس]] [[زمرو:پاڪستان ۾ فزڪس]] 412107 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نيوڪليئر فزڪس]] [[زمرو:پاڪستان ۾ فزڪس]] gjr4ij63406j7lqe9br0he36r524udv 14 102813 412108 2026-09-14T06:05:43Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:پاڪستان ۾ تعليم]] [[زمرو:طبيعيات بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالوجي]] 412108 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پاڪستان ۾ تعليم]] [[زمرو:طبيعيات بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالوجي]] hwerq2zt9ut1yi7dcms7anw2j8sohnj 14 102814 412109 2026-09-14T06:07:25Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:طبيعيات]] [[زمرو:زمرا بلحاظ ملڪ]] 412109 wikitext text/x-wiki [[زمرو:طبيعيات]] [[زمرو:زمرا بلحاظ ملڪ]] s1fsk7d3epnszwe1fcvleqamgoa789x 14 102815 412110 2026-09-14T06:08:40Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:ايشيا]] [[زمرو:سائنس ۽ ٽيڪنالوجي]] 412110 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:ايشيا]] [[زمرو:سائنس ۽ ٽيڪنالوجي]] ojzg393kfi0e7gnskambkt1qfy3gp08 14 102816 412113 2026-09-14T06:12:32Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:پاڪستان جا طبي ادارا]] [[زمرو:نيوڪليائي طب جا ادارا]] 412113 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پاڪستان جا طبي ادارا]] [[زمرو:نيوڪليائي طب جا ادارا]] pn619cn8vvtwujk5xzp5wox40pp3woj 412114 412113 2026-09-14T06:13:23Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:پاڪستان جا طبي ادارا]]; added [[Category:پاڪستان ۾ طبي ادارا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 412114 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پاڪستان ۾ طبي ادارا]] [[زمرو:نيوڪليائي طب جا ادارا]] hcdxuut2xq7d4odbbdbl293wyxjc2rv 14 102817 412115 2026-09-14T06:14:31Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:طب جا ادارا]] [[زمرو:نيوڪليئر فزڪس]] 412115 wikitext text/x-wiki [[زمرو:طب جا ادارا]] [[زمرو:نيوڪليئر فزڪس]] 099i25h01uhmixfkbpnwhw8ww4j9c5m 412116 412115 2026-09-14T06:15:12Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:طب جا ادارا]]; added [[Category:طب ۽ صحت جا ادارا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 412116 wikitext text/x-wiki [[زمرو:طب ۽ صحت جا ادارا]] [[زمرو:نيوڪليئر فزڪس]] pgadmzqtixzf0ae7a57fyj0qy26cpos 14 102818 412117 2026-09-14T06:17:11Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:پاڪستان ۾ اسپتال]] [[زمرو:ڪينسر جي نگھداشت جون تنظيمون]] 412117 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پاڪستان ۾ اسپتال]] [[زمرو:ڪينسر جي نگھداشت جون تنظيمون]] ds79gvyd6oa4krcfwunh50qfry48ilh 0 102819 412133 2026-09-14T07:35:21Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = دين ڳڙهه | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ دين ڳڙهه جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1... 412133 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = دين ڳڙهه | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ دين ڳڙهه جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ٺل تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | blank_name_sec1 = يونين ڪائونسل نمبر | blank_info_sec1 = 24 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''دين ڳڙهه''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي هڪ [[يونين ڪائونسل]] ۽ ساڳئي نالي واري روينيو [[ديهه]] آهي.<ref name="LG2022">{{cite web |title=Names of Councils and their Number of Wards in Larkana Division |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتو، سنڌ حڪومت |date=27 April 2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref><ref name="DehList">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=بورڊ آف روينيو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي 2022ع واري مقامي حڪومت جي جوڙجڪ ۾ دين ڳڙهه کي [[ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد]] جي '''يونين ڪائونسل نمبر 24''' طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="LG2022" /> == انتظام == 27 اپريل 2022ع تي سنڌ حڪومت پاران جاري ڪيل جيڪب آباد ضلعي جي ڪائونسلن واري نوٽيفڪيشن ۾ دين ڳڙهه کي يونين ڪائونسل نمبر 24 طور سڃاتو ويو.<ref name="LG2022" /> موجوده ضلعي ڪائونسل واري ترتيب ۾ دين ڳڙهه ٺل تعلقي جي ڳوٺاڻي انتظامي حصي جي شروعاتي يونين ڪائونسلن مان هڪ آهي. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | يو سي نمبر ! style="background:#315F7D;color:white;" | يونين ڪائونسل |- | 22 || [[ڪريم بخش]] |- | 23 || [[ڪوٽ جنگو]] |- | 24 || '''دين ڳڙهه''' |} هي نمبرنگ 2022ع واري موجوده ضلعي ڪائونسل جوڙجڪ سان لاڳاپيل آهي ۽ پراڻن تعليمي يا مڪاني حڪومت رڪارڊن ۾ مختلف نمبر ملي سگهن ٿا. == ديهه دين ڳڙهه == دين ڳڙهه ساڳئي وقت ٺل تعلقي جي هڪ روينيو ديهه پڻ آهي. بورڊ آف روينيو سنڌ جي فهرست موجب اها '''ديهه نمبر 20''' آهي.<ref name="DehList" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#557A5B;color:white;" | ديهه نمبر ! style="background:#557A5B;color:white;" | ديهه |- | 17 || [[ڊاهو]] |- | 18 || [[ڊکڻ (ٺل)|ڊکڻ]] |- | 19 || [[دڙو مک]] |- | 20 || '''دين ڳڙهه''' |- | 21 || [[ڌڻي بخش]] |- | 22 || [[دلمراد]] |- | 23 || [[ڊول]] |} سنڌ ائٽلس جي بورڊ آف روينيو تي ٻڌل فهرست پڻ دين ڳڙهه کي ٺل تعلقي جي ديهه نمبر 20 طور ڏيکاري ٿي.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=ٺل |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-thul/ |website=سنڌ ائٽلس |language=sd |access-date=14 September 2026 }}</ref> '''يونين ڪائونسل دين ڳڙهه'''، '''ديهه دين ڳڙهه''' ۽ '''دين ڳڙهه نالي انفرادي ڳوٺاڻي آبادي''' انتظامي ۽ شمارياتي لحاظ کان هڪجهڙا تصور نه آهن. == آبادي == [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] ۾ '''DINGARH''' نالي انفرادي ڳوٺاڻي آباديءَ جي ڪُل آبادي '''3,539''' هئي، جنهن ۾ 2,006 مرد، 1,532 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد شامل هو.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ خواندگيءَ جي شرح '''31.3 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها 37.2 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 23.6 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS2023" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#6B5B7B;color:white;" | انگ ! style="background:#6B5B7B;color:white;" | 2023ع |- | ڪُل آبادي || 3,539 |- | مرد || 2,006 |- | عورتون || 1,532 |- | ٽرانسجينڊر || 1 |- | خواندگي || 31.3٪ |- | مردن جي خواندگي || 37.2٪ |- | عورتن جي خواندگي || 23.6٪ |} اهي انگ '''دين ڳڙهه نالي انفرادي ڳوٺاڻي آبادي''' جا آهن، نه ته موجوده يونين ڪائونسل جي ڪُل آباديءَ جا.<ref name="PBS2023" /> === 2017ع جي آدمشماري === 2017ع ۾ ساڳئي '''DINGARH''' نالي ڳوٺاڻي آباديءَ جي آبادي '''2,395''' هئي، جنهن ۾ 1,251 مرد ۽ 1,144 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Selected Population Statistics of Rural Localities, Census-2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07523.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2017 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2017ع ۾ خواندگيءَ جي مجموعي شرح 14.12 سيڪڙو هئي، جنهن ۾ مردن جي 22.45 سيڪڙو ۽ عورتن جي 4.62 سيڪڙو خواندگي شامل هئي.<ref name="PBS2017" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#8A6848;color:white;" | آدمشماري ! style="background:#8A6848;color:white;" | آبادي |- | 2017ع || 2,395 |- | 2023ع || 3,539 |} ٻن مردم شمارين جي انگن موجب دين ڳڙهه نالي ڳوٺاڻي آباديءَ ۾ ڇهن سالن دوران 1,144 ماڻهن جو اضافو ٿيو.<ref name="PBS2017" /><ref name="PBS2023" /> == دين ڳڙهه مردم شماري دائرو == پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي مردم شماريءَ ۾ '''DINGARH TC''' نالي هڪ وڏو شمارياتي دائرو پڻ موجود آهي. هتي `TC` مان مراد مردم شماريءَ وارو '''تپيدار/شمارياتي سرڪل''' آهي؛ ان کي ٽائون ڪميٽي سان نه ملائڻ گهرجي. 2023ع ۾ DINGARH TC جي ڪُل آبادي '''11,526''' هئي، جنهن ۾ 5,995 مرد، 5,529 عورتون ۽ 2 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا.<ref name="PBS2023TC">{{cite web |title=Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_32_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> دين ڳڙهه ٽي سي هيٺ هي ڳوٺاڻيون آباديون درج هيون:<ref name="PBS2023TC" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; margin:auto; width:80%;" ! style="background:#3D6F8A;color:white;" | آبادي ! style="background:#3D6F8A;color:white;" | 2023ع جي آبادي |- | [[الله يار (ٺل)|الله يار]] || 3,927 |- | '''دين ڳڙهه''' || 3,539 |- | [[خدا بخش (ٺل)|خدا بخش]] || 2,399 |- | [[ڪوٽ گل محمد]] || 1,661 |- ! ڪُل ! '''11,526''' |} هي شمارياتي دائرو موجوده يونين ڪائونسل جي حدن سان مڪمل طور هڪجهڙو هجڻ لازمي ناهي. == خواندگي == DINGARH TC جي 2023ع واري مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''36.6 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ 42.4 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 30.2 سيڪڙو خواندگي رڪارڊ ٿي.<ref name="PBS2023TC" /> ان جي ڀيٽ ۾ خود دين ڳڙهه ڳوٺ جي خواندگي 31.3 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS2023" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#577A63;color:white;" | شمارياتي يونٽ ! style="background:#577A63;color:white;" | ڪُل ! style="background:#577A63;color:white;" | مرد ! style="background:#577A63;color:white;" | عورتون |- | دين ڳڙهه ڳوٺ || 31.3٪ || 37.2٪ || 23.6٪ |- | دين ڳڙهه ٽي سي || 36.6٪ || 42.4٪ || 30.2٪ |} == رهائش == 2023ع جي آدمشماريءَ جي رهائشي جدول موجب DINGARH TC ۾ '''1,911 گهراڻا''' هئا، جڏهن ته خود دين ڳڙهه نالي آباديءَ ۾ '''551 گهراڻا''' هئا.<ref name="Housing2023">{{cite web |title=Selected Housing Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_32_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> دين ڳڙهه ڳوٺ ۾ سراسري گهراڻي جي ماپ '''6.4 فرد''' هئي، جڏهن ته وڏي DINGARH TC ۾ اها 6.0 فرد هئي.<ref name="Housing2023" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#725A86;color:white;" | علائقو ! style="background:#725A86;color:white;" | گهراڻا ! style="background:#725A86;color:white;" | سراسري گهراڻي جي ماپ |- | دين ڳڙهه ڳوٺ || 551 || 6.4 |- | دين ڳڙهه ٽي سي || 1,911 || 6.0 |} == مردم شماري بلاڪ == اليڪشن ڪميشن جي پراڻي ڊسپلي مرڪزن واري سرڪاري رڪارڊ ۾ '''ديهه دين ڳڙهه''' ٽن مردم شماري بلاڪن ۾ ورهايل هئي:<ref name="ECPDisplay">{{cite web |title=Display Centres, District Jacobabad |url=https://www.yumpu.com/en/document/view/10563777/jacobabad |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#49796B;color:white;" | بلاڪ ! style="background:#49796B;color:white;" | مردم شماري ڪوڊ |- | دين ڳڙهه 1/3 || 302020601 |- | دين ڳڙهه 2/3 || 302020602 |- | دين ڳڙهه 3/3 || 302020603 |} ان وقت '''گورنمينٽ پرائمري اسڪول احمد آباد''' کي دين ڳڙهه لاءِ چونڊ/ووٽر ڊسپلي مرڪز طور استعمال ڪيو ويو هو.<ref name="ECPDisplay" /> 2018ع واري قومي چونڊ تڪ جي پولنگ رڪارڊ ۾ پڻ ديهه دين ڳڙهه جا 1/3، 2/3 ۽ 3/3 بلاڪ الڳ چونڊ علائقن طور درج هئا.<ref name="Polling2018">{{cite web |title=NA-196 Jacobabad Area, Map, Candidates and Result |url=https://www.politicpk.com/na-196-jacobabad-area-map-candidates-and-result/ |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == دين ڳڙهه [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي ميداني، زرعي ۽ ڳوٺاڻي علائقي ۾ واقع آهي. ٺل تعلقو 1,301 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي ۽ 2023ع ۾ ان جي آبادي 533,153 هئي.<ref name="SindhAtlas" /> دين ڳڙهه سان مردم شماريءَ جي لحاظ کان الله يار، خدا بخش ۽ ڪوٽ گل محمد جهڙيون ويجهيون ڳوٺاڻيون آباديون لاڳاپيل آهن.<ref name="PBS2023TC" /> سنڌ پوليس جي 2025ع واري سرڪاري اميدوارن جي تصديق واري فهرست ۾ پڻ '''ڳوٺ دين ڳڙهه، تعلقو ٺل، ضلعو جيڪب آباد''' جا پتا درج ٿيل آهن، جنهن سان موجوده تعلقائي سڃاڻپ جي تصديق ٿئي ٿي.<ref name="SindhPolice">{{cite web |title=Candidate Verification List, District Jacobabad |url=https://sbvs.sindhpolice.gov.pk/images/67272509a818a.pdf |publisher=سنڌ پوليس |year=2025 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == زراعت ۽ معيشت == دين ڳڙهه ٺل تعلقي جي بنيادي طور زرعي علائقي جو حصو آهي. ٺل تعلقي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ معيشت جو وڏو دارومدار زراعت، مال پالڻ ۽ زرعي مزدوريءَ تي آهي. اتر سنڌ جي هن حصي ۾ نهري آبپاشي زرعي آبادڪاريءَ لاءِ اهم آهي. دين ڳڙهه ڀرپاسي جون آباد زمينون پڻ ٺل جي وسيع زرعي پٽي جو حصو آهن. دين ڳڙهه يو سي بابت الڳ فصلوار سرڪاري پيداوار جا انگ دستياب نه هجڻ سبب مخصوص فصلن جي مقدار بابت غيرحوالاجاتي دعوائون شامل نه ڪرڻ گهرجن. == تعليم == دين ڳڙهه واري علائقي ۾ سرڪاري پرائمري تعليم جي موجودگي چونڊ ۽ سرڪاري اسڪول رڪارڊ مان ثابت ٿئي ٿي. پراڻي اليڪشن ڪميشن رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ پرائمري اسڪول احمد آباد''' کي ديهه دين ڳڙهه جي مردم شماري بلاڪن لاءِ ڊسپلي مرڪز طور درج ڪيو ويو هو.<ref name="ECPDisplay" /> ڀرپاسي واري مردم شماري دائري ۾ خدا بخش، ڪوٽ گل محمد ۽ الله يار جهڙيون ڳوٺاڻيون آباديون پڻ موجود آهن، جتي سرڪاري پرائمري تعليم جا ادارا ٺل تعلقي جي تعليمي نيٽ ورڪ جو حصو آهن. == 2017ع کان 2023ع تائين تبديلي == 2017ع ۾ DINGARH TC جي ڪُل آبادي '''10,785''' هئي، جيڪا 2023ع ۾ وڌي '''11,526''' ٿي وئي.<ref name="PBS2017" /><ref name="PBS2023TC" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#8A6848;color:white;" | آدمشماري ! style="background:#8A6848;color:white;" | دين ڳڙهه ٽي سي ! style="background:#8A6848;color:white;" | دين ڳڙهه ڳوٺ |- | 2017ع || 10,785 || 2,395 |- | 2023ع || 11,526 || 3,539 |} ان عرصي دوران وڏي شمارياتي دائري جي آبادي 741 ماڻهن جي واڌ سان وڌي، جڏهن ته خود دين ڳڙهه ڳوٺ جي آباديءَ ۾ 1,144 ماڻهن جو اضافو ٿيو.<ref name="PBS2017" /><ref name="PBS2023TC" /> آباديءَ جي مختلف رفتار مان اهو نتيجو نه ڪڍڻ گهرجي ته يو سي جون حدون يا آبادي ايتري ئي تبديل ٿي؛ مردم شماري دائرو، ديهه ۽ يونين ڪائونسل الڳ انتظامي/شمارياتي يونٽ آهن. == پڻ ڏسو == * [[ٺل تعلقو]] * [[ٺل]] * [[ڪوٽ جنگو]] * [[ڪريم بخش]] * [[ڌڻي بخش]] * [[دلمراد]] * [[ڪوٽ گل محمد]] * [[الله يار (ٺل)|الله يار]] * [[خدا بخش (ٺل)|خدا بخش]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:دين ڳڙهه]] [[زمرو:ٺل تعلقو]] [[زمرو:ٺل تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:ٺل تعلقي جون ديهون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] 82p7czg8y9b8lbbc0fm9t6pro8dref7 0 102820 412134 2026-09-14T07:43:36Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = تاجو کوسو | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ تاجو کوسو جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_na... 412134 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = تاجو کوسو | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ تاجو کوسو جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ٺل تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | blank_name_sec1 = موجوده يو سي نمبر | blank_info_sec1 = 26 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''تاجو کوسو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي هڪ [[يونين ڪائونسل]]، روينيو [[ديهه]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي آهي.<ref name="LG2022">{{cite web |title=جيڪب آباد ضلعي جي ڪائونسلن جا نالا ۽ وارڊ |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتو، سنڌ حڪومت |date=27 April 2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref><ref name="DehList">{{cite web |title=سنڌ جي ديهن جي فهرست |url=https://sindhzameen.gos.pk/demo_Registries/pdf/listofdeh.pdf |publisher=بورڊ آف روينيو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي 2022ع واري مڪاني حڪومت جي موجوده جوڙجڪ ۾ تاجو کوسو '''يونين ڪائونسل نمبر 26''' آهي.<ref name="LG2022" /> == انتظام == 27 اپريل 2022ع تي سنڌ حڪومت پاران جاري ڪيل ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد جي نئين حدبنديءَ ۾ تاجو کوسو کي يو سي نمبر 26 طور درج ڪيو ويو.<ref name="LG2022" /> موجوده ترتيب ۾ ان جي ڀرپاسي واري يو سي نمبرنگ هن ريت آهي: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | يو سي نمبر ! style="background:#315F7D;color:white;" | يونين ڪائونسل |- | 24 || [[دين ڳڙهه]] |- | 25 || [[مالوئي]] |- | 26 || '''تاجو کوسو''' |- | 27 || [[ڳڙهي حسن]] |- | 28 || [[لوگي]] |} هي نمبرنگ 2022ع کان پوءِ واري موجوده مقامي حڪومت جي جوڙجڪ جي آهي.<ref name="LG2022" /> === پراڻي نمبرنگ === پراڻن ضلعي ڪائونسل رڪارڊن ۾ تاجو کوسو کي '''يونين ڪائونسل نمبر 43''' طور درج ڪيو ويندو هو.<ref name="OldUC">{{cite web |title=جيڪب آباد ضلعي جون پراڻيون يونين ڪائونسلون |url=https://it.scribd.com/document/712605710/List-of-UCs-District-Jacobabad-Sindh |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ان پراڻي ترتيب ۾: * يو سي 41 ــ [[مالوئي]] * يو سي 42 ــ [[لوگي]] * يو سي 43 ــ تاجو کوسو * يو سي 44 ــ [[مدد کوسو]] هئا.<ref name="OldUC" /> تنهنڪري پراڻن چونڊ، تعليمي يا انتظامي دستاويزن ۾ ملندڙ يو سي 43 کي موجوده يو سي نمبر 26 سان نه ملائڻ گهرجي. == ديهه تاجو کوسو == '''تاجو کوسو''' ساڳئي وقت ٺل تعلقي جي هڪ روينيو ديهه پڻ آهي. بورڊ آف روينيو سنڌ جي سرڪاري فهرست موجب اها '''ديهه نمبر 84''' آهي.<ref name="DehList" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#557A5B;color:white;" | ديهه نمبر ! style="background:#557A5B;color:white;" | ديهه |- | 82 || [[شير واهه]] |- | 83 || [[شجرا]] |- | 84 || '''تاجو کوسو''' |- | 85 || [[طالب شاهه]] |- | 86 || [[ٽانوري]] |} سنڌ ائٽلس جي بورڊ آف روينيو تي ٻڌل فهرست پڻ تاجو کوسو کي ديهه نمبر 84 طور درج ڪري ٿي.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=ٺل |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-thul/ |website=سنڌ ائٽلس |language=sd |access-date=14 September 2026 }}</ref> '''يونين ڪائونسل تاجو کوسو'''، '''ديهه تاجو کوسو''' ۽ '''تاجو کوسو نالي ڳوٺاڻي آبادي''' انتظامي ۽ شمارياتي لحاظ کان هڪجهڙا نه آهن. == آبادي == [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] ۾ '''تاجو کوسو''' نالي انفرادي ڳوٺاڻي آباديءَ جي ڪُل آبادي '''7,821''' هئي، جنهن ۾ 3,887 مرد ۽ 3,934 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2023Village">{{cite web |title=2023ع جي آدمشماري: انفرادي ڳوٺاڻين آبادين جا چونڊيل آبادي انگ |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_31_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح '''14.6 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ 22.4 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 6.4 سيڪڙو.<ref name="PBS2023Village" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#6B5B7B;color:white;" | انگ ! style="background:#6B5B7B;color:white;" | 2023ع |- | ڪُل آبادي || 7,821 |- | مرد || 3,887 |- | عورتون || 3,934 |- | خواندگي || 14.6٪ |- | مردن جي خواندگي || 22.4٪ |- | عورتن جي خواندگي || 6.4٪ |} اهي انگ صرف '''تاجو کوسو نالي انفرادي ڳوٺاڻي آبادي''' جا آهن، سڄي موجوده يونين ڪائونسل جا نه.<ref name="PBS2023Village" /> === 2017ع جي آدمشماري === 2017ع ۾ تاجو کوسو نالي ڳوٺاڻي آباديءَ جي آبادي '''6,993''' هئي، جنهن ۾ 3,543 مرد، 3,449 عورتون ۽ هڪ ٽرانسجينڊر فرد شامل هو.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=2017ع جي آدمشماري: ڳوٺاڻين آبادين جا چونڊيل آبادي انگ |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07523.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2017 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2017ع ۾ هن آباديءَ جي خواندگي 27.74 سيڪڙو درج هئي، جنهن ۾ مردن جي شرح 41.80 سيڪڙو ۽ عورتن جي 13.01 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS2017" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#8A6848;color:white;" | آدمشماري ! style="background:#8A6848;color:white;" | تاجو کوسو ڳوٺ |- | 2017ع || 6,993 |- | 2023ع || 7,821 |} ٻن مردم شمارين جي وچ ۾ آبادي 828 ماڻهن جي واڌ سان وڌي.<ref name="PBS2017" /><ref name="PBS2023Village" /> خواندگيءَ جي شرح ۾ 2017ع ۽ 2023ع جي انگن ۾ وڏو فرق نظر اچي ٿو؛ ٻنهي مردم شمارين جي تعريف، عمر گروهن يا ڊيٽا پروسيسنگ ۾ فرق ممڪن هجڻ سبب هن تبديليءَ بابت وڌيڪ تجزياتي دعويٰ ڪرڻ مناسب نه ٿيندو. == تاجو کوسو مردم شماري دائرو == 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ '''TAJO KHOSO TC''' نالي هڪ وڏي ڳوٺاڻي شمارياتي يونٽ جي ڪُل آبادي '''13,380''' هئي، جنهن ۾ 6,836 مرد ۽ 6,544 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2023TC">{{cite web |title=2023ع جي آدمشماري: تاجو کوسو مردم شماري دائرو |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ان وڏي شمارياتي دائري جي مجموعي خواندگي '''13.6 سيڪڙو'''، مردن ۾ 21.4 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 5.4 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS2023TC" /> تاجو کوسو ٽي سي هيٺ هي ٽي انفرادي ڳوٺاڻيون آباديون درج آهن:<ref name="PBS2023TC" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#3D6F8A;color:white;" | آبادي ! style="background:#3D6F8A;color:white;" | 2023ع جي آبادي |- | [[عبدالله جکراڻي]] || 2,618 |- | [[ٻٽي]] || 2,941 |- | '''تاجو کوسو''' || 7,821 |- ! ڪُل ! '''13,380''' |} هي 13,380 وارو انگ '''مردم شماري دائري''' جو آهي؛ موجوده يونين ڪائونسل جي آباديءَ طور ان کي بنا حدبنديءَ جي الڳ تصديق جي استعمال نه ڪرڻ گهرجي. == رهائش == 2023ع جي رهائشي آدمشماري موجب تاجو کوسو ٽي سي ۾ '''2,395 گهراڻا''' هئا ۽ سراسري گهراڻي جي ماپ '''5.6 فرد''' هئي.<ref name="PBSHousing">{{cite web |title=2023ع جي آدمشماري: انفرادي ڳوٺاڻين آبادين جون رهائشي خاصيتون |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_32_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> خود تاجو کوسو نالي آباديءَ ۾ '''1,446 گهراڻا''' هئا ۽ سراسري گهراڻي جي ماپ 5.4 فرد هئي.<ref name="PBSHousing" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#725A86;color:white;" | علائقو ! style="background:#725A86;color:white;" | گهراڻا ! style="background:#725A86;color:white;" | سراسري گهراڻي جي ماپ |- | تاجو کوسو ڳوٺ || 1,446 || 5.4 |- | تاجو کوسو ٽي سي || 2,395 || 5.6 |} == مردم شماري ۽ چونڊ بلاڪ == پراڻي اليڪشن ڪميشن جي ووٽر ڊسپلي مرڪزن واري رڪارڊ ۾ '''ديهه تاجو کوسو''' کي پنج مردم شماري بلاڪن ۾ ورهايل ڏيکاريو ويو آهي:<ref name="ECPBlocks">{{cite web |title=جيڪب آباد ضلعي جا ووٽر ڊسپلي مرڪز |url=https://www.yumpu.com/en/document/view/10563777/jacobabad |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#49796B;color:white;" | حصو ! style="background:#49796B;color:white;" | مردم شماري بلاڪ |- | تاجو کوسو 1/5 || 302020201 |- | تاجو کوسو 2/5 || 302020202 |- | تاجو کوسو 3/5 || 302020203 |- | تاجو کوسو 4/5 || 302020204 |- | تاجو کوسو 5/5 || 302020205 |} ان رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ پرائمري اسڪول باهو کوسو''' کي تاجو کوسو جي بلاڪن لاءِ ووٽر ڊسپلي مرڪز طور استعمال ڪيو ويو هو.<ref name="ECPBlocks" /> == تعليم == تاجو کوسو يونين ڪائونسل ۾ سرڪاري تعليم جو هڪ وسيع نيٽ ورڪ موجود آهي. سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول باهو کوسو، ٺل''' کي صاف طور '''يو سي تاجو کوسو''' هيٺ درج ڪيو ويو آهي.<ref name="HighSchool">{{cite web |title=جيڪب آباد ضلعي جي هاءِ اسڪولن جي فهرست |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/VP21/ESHS/ESHS%20District%20Jacobabad%20%28JEST%29.pdf |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> اسڪول جو سيمس ڪوڊ '''412030756''' آهي ۽ اهو هاءِ اسڪول سطح جو ادارو آهي.<ref name="HighSchool" /> تاجو کوسو سان لاڳاپيل سرڪاري پرائمري اسڪولن ۾ هي ادارا شامل آهن:<ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=جيڪب آباد ضلعي جي سرڪاري اسڪول ڊائريڪٽري |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/12-District_Jacobabad.pdf |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | سيمس ڪوڊ ! style="background:#315F7D;color:white;" | اسڪول ! style="background:#315F7D;color:white;" | سطح |- | 412030402 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول عبدالغني کوسو || پرائمري |- | 412030403 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول فيض محمد کوسو || پرائمري |- | 412030404 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول در محمد کوسو || پرائمري |- | 412030405 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ميان بخش جکراڻي || پرائمري |- | 412030406 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ٽٽو گشڪوري || پرائمري |- | 412030407 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول منظور احمد پنهور || پرائمري |} وڌيڪ جديد تعليمي ڪلسٽر رڪارڊ ۾ تاجو کوسو يو سي هيٺ: * در محمد کوسو؛ * محمد رمضان ڊومڪي؛ * در محمد جکراڻي؛ * مبارڪ علي گهُنيو عرف لونگ خان جکراڻي؛ * محمد شريف بگٽي؛ * عبدالله جکراڻي؛ * محمد عالم کوسو؛ * ٽٽو گشڪوري؛ * شاهه مراد نندواڻي؛ * منظور احمد پنهور جا سرڪاري پرائمري اسڪول درج آهن.<ref name="Cluster">{{cite web |title=جيڪب آباد ضلعي جي ڪلسٽر وار اسڪولن جي فهرست |url=https://www.scribd.com/document/1060812218/New-Remaining-GT-SC-Cluster-Wise-Jacobabad |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == صحت == وفاقي ڊائريڪٽوريٽ آف اميونائيزيشن جي سنڌ جي حفاظتي ٽڪن واري مرڪزن جي فهرست ۾ '''تاجو کوسو''' لاءِ '''بي ايڇ يو باهو کوسو''' درج ٿيل آهي.<ref name="EPI">{{cite web |title=سنڌ ۾ حفاظتي ٽڪن جا مرڪز |url=https://www.epi.gov.pk/wp-content/uploads/2023/04/List-of-EPI-Centers-in-Sindh_March-2023.pdf |publisher=وفاقي ڊائريڪٽوريٽ آف اميونائيزيشن، حڪومت پاڪستان |date=March 2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ان سرڪاري فهرست ۾ انتظامي ترتيب: '''ضلعو جيڪب آباد → تعلقو ٺل → تاجو کوسو → بي ايڇ يو باهو کوسو''' جي صورت ۾ اچي ٿي.<ref name="EPI" /> اهڙيءَ طرح باهو کوسو علائقي ۾ تعليم سان گڏ بنيادي صحت جون سرڪاري سهولتون پڻ موجود آهن. == باهو کوسو == تاجو کوسو يو سي جي اهم مقامي مرڪزن مان '''باهو کوسو''' آهي. گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول باهو کوسو ۽ بي ايڇ يو باهو کوسو ٻنهي جا سرڪاري رڪارڊ ان علائقي کي تاجو کوسو يو سي سان ڳنڍين ٿا.<ref name="HighSchool" /><ref name="EPI" /> تعليمي رڪارڊ ۾ گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول باهو کوسو پڻ تاجو کوسو واري انتظامي تعليمي حدبندي سان لاڳاپيل رهيو آهي. == جاگرافي ۽ معيشت == تاجو کوسو [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي ڳوٺاڻي زرعي حصي ۾ واقع آهي. ٺل تعلقو اتر سنڌ جي انهن علائقن مان آهي جتي زرعي معيشت، نهري آبپاشي، مال پالڻ ۽ زرعي مزدوري ڳوٺاڻي روزگار جا اهم ذريعا آهن. تاجو کوسو ۽ ان سان لاڳاپيل عبدالله جکراڻي ۽ ٻٽي جهڙيون آباديون به هن زرعي ڳوٺاڻي پٽي جو حصو آهن.<ref name="PBS2023TC" /> يو سي تاجو کوسو لاءِ مخصوص فصلوار سرڪاري پيداوار جا انگ دستياب نه هجڻ سبب فصلن جي مقدار بابت غيرحوالاجاتي دعوائون شامل نه ڪرڻ گهرجن. == انتظامي ۽ چونڊ تاريخ == 2008ع جي صوبائي اسيمبلي حدبنديءَ ۾ '''تاجو کوسو ٽي سي''' ۽ '''لوگي ٽي سي''' کي ٺل تعلقي جي انهن علائقن ۾ شامل ڪيو ويو هو جيڪي ان وقت '''پي ايس-16 جيڪب آباد-ڪم-ڪشمور''' ۾ ايندا هئا.<ref name="ECP2008">{{cite web |title=صوبائي اسيمبليءَ جي تڪن جي حدبندي |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-nrp9.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ان رڪارڊ مان تاجو کوسو جي پراڻي مردم شماري ۽ چونڊ انتظامي سڃاڻپ جي تصديق ٿئي ٿي. == پڻ ڏسو == * [[ٺل تعلقو]] * [[ٺل]] * [[مالوئي]] * [[ڳڙهي حسن]] * [[لوگي]] * [[عبدالله جکراڻي]] * [[ٻٽي]] * [[شير واهه]] * [[طالب شاهه]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:تاجو کوسو]] [[زمرو:ٺل تعلقو]] [[زمرو:ٺل تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:ٺل تعلقي جون ديهون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] nv35wnsjf745dg2hxgial5dpirjqkz9 0 102821 412135 2026-09-14T07:45:19Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = مالوئي | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ مالوئي جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1... 412135 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = مالوئي | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ مالوئي جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ٺل تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | blank_name_sec1 = موجوده يو سي نمبر | blank_info_sec1 = 25 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''مالوئي''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي هڪ [[يونين ڪائونسل]] آهي. مالوئي نالي هڪ روينيو [[ديهه]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي پڻ هن علائقي ۾ موجود آهي.<ref name="LG2022">{{cite web |title=Names of Councils of District Jacobabad |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=Local Government & Housing Town Planning Department, Government of Sindh |date=27 April 2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref><ref name="Dehs">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/demo_Registries/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي 27 اپريل 2022ع واري مڪاني حڪومت جي نوٽيفڪيشن موجب مالوئي '''يونين ڪائونسل نمبر 25''' آهي.<ref name="LG2022" /> == انتظامي حيثيت == مالوئي [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي ڳوٺاڻي مڪاني حڪومت واري علائقي جو حصو آهي. 2022ع ۾ سنڌ حڪومت پاران جيڪب آباد ضلعي جي ڪائونسلن جي نئين ترتيب جاري ٿيڻ کان پوءِ مالوئي کي ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد جي '''يو سي نمبر 25''' قرار ڏنو ويو.<ref name="LG2022" /> موجوده ترتيب ۾ مالوئي جي ڀرپاسي وارن يو سي نمبرن جي ترتيب هن ريت آهي: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | يو سي نمبر ! style="background:#315F7D;color:white;" | يونين ڪائونسل |- | 23 || [[ڪوٽ جنگو]] |- | 24 || [[دين ڳڙهه]] |- | 25 || '''مالوئي''' |- | 26 || [[تاجو کوسو]] |- | 27 || [[ڳڙهي حسن]] |- | 28 || [[لوگي]] |} <ref name="LG2022" /> === پراڻي انتظامي نمبرنگ === موجوده حدبنديءَ کان اڳ مالوئي جو يونين ڪائونسل نمبر مختلف هو. پراڻي ضلعي ڪائونسل جي جوڙجڪ ۾ مالوئي کي '''يو سي نمبر 41''' طور درج ڪيو ويو هو.<ref name="OldUC">{{cite web |title=District Jacobabad Union Councils |url=https://www.scribd.com/document/712605710/List-of-UCs-District-Jacobabad-Sindh |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> پراڻي ترتيب ۾ هن حصي جون يونين ڪائونسلون هن ريت هيون: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#6B5B7B;color:white;" | پراڻو يو سي نمبر ! style="background:#6B5B7B;color:white;" | نالو |- | 39 || [[مصري پور]] |- | 40 || [[غلامون]] |- | 41 || '''مالوئي''' |- | 42 || [[لوگي]] |- | 43 || [[تاجو کوسو]] |- | 44 || [[مدد کوسو]] |} <ref name="OldUC" /> 2015ع جي مڪاني چونڊن جي نتيجن ۾ پڻ مالوئي کي يو سي نمبر 41 طور درج ڪيو ويو هو. ان چونڊ ۾ مالوئي مان شفق حسين خان جکراڻي چيئرمين چونڊيو ويو، جنهن جو تعلق [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان هو.<ref name="LG2015">{{cite web |title=District Council Jacobabad UC Result Elections 2015 |url=https://www.electionpakistani.com/local-government-bodies/sindh/jacobabad/district-council.html |website=ElectionPakistani |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ان ڪري تاريخي چونڊ يا انتظامي رڪارڊ ۾ موجود '''يو سي 41''' ۽ موجوده '''يو سي 25''' ساڳئي نالي واري مالوئي يونين ڪائونسل جي مختلف دورن جي نمبرنگ سان لاڳاپيل آهن. == ديهه مالوئي == مالوئي يونين ڪائونسل جي نالي سان گڏ '''مالوئي''' ٺل تعلقي جي هڪ روينيو ديهه پڻ آهي. بورڊ آف روينيو سنڌ جي سرڪاري ديهه فهرست ۾ مالوئي کي '''ديهه نمبر 56''' طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="Dehs" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#557A5B;color:white;" | ديهه نمبر ! style="background:#557A5B;color:white;" | ديهه |- | 53 || [[لوگي]] |- | 54 || [[لوئي (ٺل)|لوئي]] |- | 55 || [[مدد کوسو]] |- | 56 || '''مالوئي''' |- | 57 || [[مهر علي (ٺل)|مهر علي]] |- | 58 || [[مهراب پور (ٺل)|مهراب پور]] |} <ref name="Dehs" /> سنڌ ائٽلس جي ٺل تعلقي بابت روينيو فهرست، جيڪا بورڊ آف روينيو جي انگن تي ٻڌل آهي، پڻ مالوئي کي ٺل جي ديهه نمبر 56 طور ڏيکاري ٿي.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=ٺل |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-thul/ |website=سنڌ ائٽلس |language=sd |access-date=14 September 2026 }}</ref> سرڪاري دستاويزن ۾ '''ديهه مالوئي، تپو مصري پور، تعلقو ٺل''' جي صورت ۾ پڻ مالوئي جو ذڪر ملي ٿو، جنهن مان ان جي روينيو انتظامي حيثيت جي وڌيڪ تصديق ٿئي ٿي.<ref name="Gazette">{{cite web |title=Gazette of Pakistan – Statements of Assets |url=https://openparliament.pk/app/tables/files/Mir_Mumtaz_Hussain_Khan-1.pdf |publisher=Gazette of Pakistan |date=9 February 2017 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == آبادي == [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب '''مالوئي نالي انفرادي ڳوٺاڻي آبادي''' ۾ '''9,264''' ماڻهو رهندا هئا، جن ۾ 5,416 مرد ۽ 3,848 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_31_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#376D7A;color:white;" | آباديءَ جو انگ ! style="background:#376D7A;color:white;" | 2023ع |- | ڪُل آبادي || '''9,264''' |- | مرد || 5,416 |- | عورتون || 3,848 |} <ref name="PBS2023" /> هي انگ '''مالوئي نالي ڳوٺاڻي آبادي''' جو آهي. ان کي موجوده يونين ڪائونسل مالوئي جي مڪمل آبادي سمجهڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته مردم شماريءَ جون ڳوٺاڻي آبادي، ديهه، مردم شماري دائري ۽ يونين ڪائونسل جون حدون لازمي طور هڪجهڙيون ناهن. == خواندگي == 2023ع جي آدمشماريءَ جي ڳوٺاڻي آبادي واري جدول موجب مالوئي جي ڄاڻايل خواندگيءَ جي شرح '''39.0 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''37.6 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''40.9 سيڪڙو''' درج ڪئي وئي.<ref name="PBS2023" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#725A86;color:white;" | خواندگي ! style="background:#725A86;color:white;" | شرح |- | مجموعي || 39.0٪ |- | مرد || 37.6٪ |- | عورتون || 40.9٪ |} <ref name="PBS2023" /> مردن ۽ عورتن جي شرح ۾ غيرمعمولي نموني عورتن جو انگ وڌيڪ هجڻ سبب، انهن انگن کي پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي اصل جدول جي تعريفن ۽ لاڳاپيل عمر گروپ جي حوالي سان پڙهڻ گهرجي. == مردم شماري وارو علائقو == 2023ع جي مردم شماريءَ ۾ مالوئي، '''مصري پور ٽي سي''' جي شمارياتي جوڙجڪ هيٺ درج ٿيل ڳوٺاڻين آبادين مان هڪ آهي. ان شمارياتي دائري ۾ ڀنگر، مالوئي ۽ مصري پور جهڙيون آباديون شامل ڏيکاريون ويون آهن.<ref name="PBS2023" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#486B57;color:white;" | ڳوٺاڻي آبادي ! style="background:#486B57;color:white;" | 2023ع جي آبادي |- | [[ڀنگر (ٺل)|ڀنگر]] || 1,203 |- | '''مالوئي''' || 9,264 |- | [[مصري پور]] || 3,378 |- ! مجموعو ! '''13,845''' |} <ref name="PBS2023" /> ان شمارياتي دائري جي ڪُل آبادي 13,845 هئي. تنهن هوندي به '''13,845 کي مالوئي يونين ڪائونسل جي آبادي لکڻ درست نه ٿيندو'''، ڇاڪاڻ ته اهو مصري پور ٽي سي جي شمارياتي دائري جو انگ آهي.<ref name="PBS2023" /> == رهائش == 2023ع جي رهائشي آدمشماريءَ جي انگن ۾ مالوئي لاءِ '''1,085 گهراڻا''' درج ٿيل آهن.<ref name="PBSHousing">{{cite web |title=Selected Housing Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023 |url=https://www.pbos.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_32_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> اهي انگ مالوئي جي ڳوٺاڻي آباديءَ جي رهائشي ڍانچي بابت مردم شماريءَ جو بنيادي سرڪاري رڪارڊ مهيا ڪن ٿا. == چونڊ ۽ مردم شماري بلاڪ == اليڪشن ڪميشن جي پراڻي ووٽر ڊسپلي سينٽرن واري رڪارڊ ۾ '''ديهه مالوئي''' جا ڪيترائي مردم شماري بلاڪ الڳ سڃاڻپ سان درج ٿيل آهن، جن ۾: * 302020108 * 302020109 * 302020110 * 302020111 * 302020112 * 302020113 شامل آهن.<ref name="ECPBlocks">{{cite web |title=Jacobabad – Electoral Areas and Display Centres |url=https://www.yumpu.com/en/document/view/10563777/jacobabad |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> اهو رڪارڊ مالوئي جي روينيو ديهه کي چونڊ ۽ مردم شماري جي انتظامي نظام ۾ الڳ علائقي طور پڻ سڃاڻي ٿو. == تعليم == مالوئي يو سي جي نالي بابت سنڌ حڪومت جي تعليم کاتي 26 آڪٽوبر 2021ع تي هڪ اهم سرڪاري تصحيح جاري ڪئي. اڳوڻي نوٽيفڪيشن ۾ يو سي جو نالو غلطيءَ سان '''باهو کوسو''' لکيو ويو هو؛ تعليم کاتي واضح ڪيو ته صحيح نالو '''يونين ڪائونسل مالوئي، تعلقو ٺل، ضلعو جيڪب آباد''' پڙهيو وڃي.<ref name="SELD">{{cite web |title=Corrigendum for the Name of Union Council may be read as Maloi instead of Bahoo Khoso Union Council District Jacobabad |url=https://sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/Corrigendum%20for%20the%20Name%20of%20Union%20Council%20may%20be%20read%20as%20Maloi%20Council%20District%20Jacobabad.PDF |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |date=26 October 2021 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> هي سرڪاري تصحيح خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته ڪجهه پراڻن تعليمي رڪارڊن ۾ باهو کوسو ۽ مالوئي جا نالا هڪ ٻئي جي جاءِ تي استعمال ٿيل ملي سگهن ٿا. مالوئي يو سي ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول منصب علي جکراڻي''' پڻ درج ٿيل آهي. اسڪول جو سيمس ڪوڊ '''412030401''' آهي ۽ ان جو پتو باهو کوسو پوسٽ آفيس، ٺل، جيڪب آباد ڄاڻايل آهي.<ref name="School">{{cite web |title=GBPS Mansab Ali Jakhrani |url=https://www.stepon.pk/school-deails/412030401 |website=Step On |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> دستياب اسڪولي رڪارڊ موجب هي سنڌي ذريعي تعليم ڏيندڙ گڏيل پرائمري اسڪول آهي.<ref name="School" /> == زراعت == مالوئي ٺل تعلقي جي ڳوٺاڻي ۽ زرعي پٽي ۾ واقع آهي. سرڪاري دستاويزن ۾ '''ديهه مالوئي''' اندر زرعي زمين جو واضح ذڪر ملي ٿو. پاڪستان گزيٽ ۾ شايع ٿيل اثاثن جي هڪ سرڪاري بيان ۾ ديهه مالوئي، تپو مصري پور، تعلقو ٺل ۾ زرعي زمين درج ٿيل آهي.<ref name="Gazette" /> ان مان مالوئي جي روينيو زمين جي زرعي استعمال جي دستاويزي تصديق ٿئي ٿي، جڏهن ته مخصوص فصلن جي پيداوار يا سڄي يو سي جي زرعي ايراضي بابت معتبر يو سي سطح جا انگ دستياب نه هجڻ سبب انهن بابت غيرحوالاجاتي انگ شامل نه ڪيا ويا آهن. == 2022ع جي ٻوڏ == [[2022ع پاڪستان جون ٻوڏون|2022ع جي ٻوڏن]] دوران مالوئي ٺل تعلقي جي سخت متاثر ٿيل يونين ڪائونسلن مان هڪ هئي. ٻوڏ کان پوءِ جاري ڪيل هڪ امدادي رپورٽ موجب ٺل تعلقي جون '''بهادرپور، ڪوٽ جنگو، لوگي، مالوئي ۽ ٽانوري''' يونين ڪائونسلون گهٽ سطح واري جاگرافي ۽ ناڪافي نيڪال سبب سڀ کان وڌيڪ متاثر ٿيل علائقن ۾ شامل هيون.<ref name="Flood2022">{{cite web |title=Emergency Support for Flood 2022 Affected Population in Jacobabad District |url=https://frdp.org.pk/wp-content/uploads/2023/04/News-Bulletin-V1-FRDP-soft.pdf |publisher=Fast Rural Development Program |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> رپورٽ موجب انهن پنجن يونين ڪائونسلن جي متاثر ڳوٺن ۾ گهرن، فصلن ۽ روزگار جي ذريعن کي نقصان پهتو ۽ امدادي پروگرام هيٺ مجموعي طور 2,883 گهراڻن کي بسترا ۽ صفائيءَ جون ڪِٽون ڏنيون ويون.<ref name="Flood2022" /> ٻوڏ جو پاڻي ٺل تعلقي جي ڪيترن ڳوٺاڻن علائقن ۾ ڊگهي عرصي تائين بيٺل رهيو، جنهن سبب متاثر آبادين تائين پهچڻ ۾ پڻ ڏکيائيون پيش آيون.<ref name="Flood2022" /> == روڊ ۽ ترقياتي ڪم == سنڌ حڪومت جي مانيٽرنگ ۽ ايويليوئيشن سيل جي 2022–23ع واري سالياني رپورٽ ۾ ٺل تعلقي جي '''يو سي مالوئي''' ۽ ڀرپاسي وارن ڳوٺاڻن علائقن ۾ روڊن جي تعمير ۽ ٻيهر بحاليءَ سان لاڳاپيل ترقياتي ڪم درج ٿيل آهن.<ref name="MEC">{{cite web |title=Annual Report 2022–23 |url=https://mecsindh.gov.pk/downloads/MEC-AR-2022-23.pdf |publisher=Monitoring and Evaluation Cell, Planning and Development Department, Government of Sindh |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> اهڙي سرڪاري ترقياتي رڪارڊ مان ظاهر ٿئي ٿو ته مالوئي ۽ ان جي ڀرپاسي جي ڳوٺاڻين آبادين کي ٺل تعلقي جي روڊ نيٽ ورڪ سان ڳنڍڻ لاءِ روڊن جي تعمير ۽ بحالي جا منصوبا سرڪاري ترقياتي پروگرام جو حصو رهيا آهن.<ref name="MEC" /> == جاگرافي ۽ مقامي نوعيت == مالوئي اتر سنڌ جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي زرعي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. هي علائقو [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي ٻهراڙي واري حصي ۾ اچي ٿو، جتي آبادي ننڍن ڳوٺن ۽ زرعي آبادين ۾ پکڙيل آهي. مالوئي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ مختلف انتظامي سڃاڻپون ملن ٿيون: '''يونين ڪائونسل مالوئي''' مڪاني حڪومت جي يونٽ، '''ديهه مالوئي''' روينيو يونٽ، جڏهن ته مردم شماريءَ ۾ '''مالوئي''' هڪ انفرادي ڳوٺاڻي آبادي طور درج آهي. انهن ٽنهي کي هڪ ئي جاگرافيائي حد سمجهڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name="LG2022" /><ref name="Dehs" /><ref name="PBS2023" /> == انتظامي سڃاڻپ جو خلاصو == {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#284B63;color:white;" | قسم ! style="background:#284B63;color:white;" | مالوئي جي حيثيت ! style="background:#284B63;color:white;" | ذريعو |- | موجوده مڪاني حڪومت || يو سي نمبر 25 || سنڌ حڪومت، 2022ع |- | پراڻي مڪاني حڪومت || يو سي نمبر 41 || پراڻو ضلعي ڪائونسل رڪارڊ |- | روينيو انتظام || ديهه نمبر 56 || بورڊ آف روينيو سنڌ |- | مردم شماري || انفرادي ڳوٺاڻي آبادي || پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |- | 2023ع ڳوٺاڻي آبادي || 9,264 || پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |} == پڻ ڏسو == * [[ٺل تعلقو]] * [[ٺل]] * [[تاجو کوسو]] * [[لوگي]] * [[مصري پور]] * [[مدد کوسو]] * [[مهر علي (ٺل)|مهر علي]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:مالوئي]] [[زمرو:ٺل تعلقو]] [[زمرو:ٺل تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:ٺل تعلقي جون ديهون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] is503wl0nbe5iik57h0qzex37lwcwst 0 102822 412136 2026-09-14T07:46:37Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = ڳڙهي حسن | other_name = ڳڙهي حسن سرڪي | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ ڳڙهي حسن جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | su... 412136 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = ڳڙهي حسن | other_name = ڳڙهي حسن سرڪي | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ ڳڙهي حسن جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ٺل تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | blank_name_sec1 = موجوده يو سي نمبر | blank_info_sec1 = 27 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''ڳڙهي حسن'''، جنهن کي سرڪاري ۽ پراڻن انتظامي دستاويزن ۾ '''ڳڙهي حسن سرڪي''' پڻ لکيو ويو آهي، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي هڪ [[يونين ڪائونسل]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي آهي.<ref name="LG2022">{{cite web |title=Names of Councils of District Jacobabad |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=Local Government & Housing Town Planning Department, Government of Sindh |date=27 April 2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي 27 اپريل 2022ع واري مڪاني حڪومت جي نوٽيفڪيشن موجب ڳڙهي حسن '''يونين ڪائونسل نمبر 27''' آهي.<ref name="LG2022" /> == انتظامي حيثيت == ڳڙهي حسن [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي ضلعي ڪائونسل واري ڳوٺاڻي علائقي ۾ شامل آهي. 2022ع ۾ سنڌ حڪومت پاران [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي مڪاني ڪائونسلن جي نئين ترتيب جاري ڪرڻ وقت ڳڙهي حسن کي يو سي نمبر 27 مقرر ڪيو ويو.<ref name="LG2022" /> موجوده ترتيب ۾ هن حصي جون يونين ڪائونسلون هن ريت آهن: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | يو سي نمبر ! style="background:#315F7D;color:white;" | يونين ڪائونسل |- | 23 || [[ڪوٽ جنگو]] |- | 24 || [[دين ڳڙهه]] |- | 25 || [[مالوئي]] |- | 26 || [[تاجو کوسو]] |- ! style="background:#DDEBF7;" | 27 ! style="background:#DDEBF7;" | '''ڳڙهي حسن''' |- | 28 || [[لوگي]] |- | 29 || [[ڪريم آباد (ٺل)|ڪريم آباد]] |- | 30 || [[شير واهه]] |} <ref name="LG2022" />== پراڻي انتظامي جوڙجڪ == موجوده حدبنديءَ کان اڳ يونين ڪائونسل جو نالو عام طور '''ڳڙهي حسن سرڪي''' لکيو ويندو هو ۽ اها '''يو سي نمبر 38''' هئي.<ref name="OldUC">{{cite web |title=District Jacobabad Union Councils |url=https://www.scribd.com/document/712605710/List-of-UCs-District-Jacobabad-Sindh |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2015ع جي سنڌ مڪاني چونڊن ۾ پڻ ڳڙهي حسن سرڪي کي ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد جي يو سي نمبر 38 طور درج ڪيو ويو هو. ان چونڊ ۾ محمد حنيف کوسو، [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اميدوار طور چيئرمين چونڊيو ويو.<ref name="Election2015">{{cite web |title=District Council Jacobabad UC Result Elections 2015 |url=https://www.electionpakistani.com/local-government-bodies/sindh/jacobabad/district-council.html |website=ElectionPakistani |year=2015 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#665C85;color:white;" | دور ! style="background:#665C85;color:white;" | نالو ! style="background:#665C85;color:white;" | يو سي نمبر |- | پراڻي مڪاني جوڙجڪ || ڳڙهي حسن سرڪي || 38 |- | 2022ع کان پوءِ || ڳڙهي حسن || 27 |} <ref name="OldUC" /><ref name="LG2022" /> ان ڪري پراڻن چونڊ، صحت ۽ تعليمي دستاويزن ۾ ملندڙ '''ڳڙهي حسن سرڪي''' کي موجوده ڳڙهي حسن يو سي سان لاڳاپيل تاريخي نالو سمجهڻ گهرجي. == آبادي == 2017ع جي آدمشماريءَ مان اخذ ڪيل آبادي واري ڊيٽا ۾ '''ڳڙهي حسن ٽي سي''' جي آبادي '''10,447''' درج ٿيل هئي، جڏهن ته '''ڳڙهي حسن''' نالي انفرادي ڳوٺاڻي آباديءَ جي آبادي '''4,080''' ڄاڻايل هئي.<ref name="Pop2017">{{cite web |title=Jacobabad District – Population of Cities, Towns and Villages 2017–2018 |url=https://www.politicpk.com/jacobabad-district-population-of-cities-towns-and-villages-2017-2018/ |website=PoliticPK |year=2018 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#427A73;color:white;" | 2017ع جي شمارياتي يونٽ ! style="background:#427A73;color:white;" | آبادي |- | ڳڙهي حسن ٽي سي || 10,447 |- | ڳڙهي حسن نالي انفرادي آبادي || 4,080 |} <ref name="Pop2017" />اهي ٻئي انگ موجوده '''يونين ڪائونسل نمبر 27''' جي آباديءَ سان سڌيءَ طرح برابر نٿا ڪري سگهجن، ڇاڪاڻ⁠تہ مردم شماري جي شمارياتي حدن ۽ 2022ع کان پوءِ واري مڪاني حڪومت جي حدبنديءَ ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. ان ڪري تصديق کان سواءِ 10,447 يا 4,080 کي موجوده يو سي جي ڪُل آبادي طور انفوباڪس ۾ لکڻ مناسب نه آهي. == صحت == ڳڙهي حسن ٺل تعلقي جي ڳوٺاڻي صحت جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. هتي '''ڳوٺاڻي صحت مرڪز ڳڙهي حسن''' قائم آهي. سنڌ حڪومت جي وچڙندڙ بيمارين جي ڪنٽرول پروگرام جي سرڪاري فهرست ۾ هن مرڪز کي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي صحت مرڪزن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="CDC">{{cite web |title=Sentinel Sites |url=https://cdc.gos.pk/sentinel_sites.php |publisher=Communicable Disease Control, Health Department, Government of Sindh |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ساڳئي کاتي جي ٽي بي سينٽينل مرڪزن واري فهرست ۾ پڻ '''ڳوٺاڻي صحت مرڪز ڳڙهي حسن''' درج ٿيل آهي.<ref name="CDCTB">{{cite web |title=TB Sentinel Sites |url=https://cdc.gos.pk/sentinel_sites_tb.php |publisher=Communicable Disease Control, Health Department, Government of Sindh |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> [[پي پي ايڇ آءِ سنڌ]] جي ريجن وار ڳوٺاڻن صحت مرڪزن جي فهرست ۾ پڻ: '''ريجن 3 → جيڪب آباد → ڳوٺاڻي صحت مرڪز ڳڙهي حسن''' درج ٿيل آهي.<ref name="PPHI">{{cite web |title=Secondary Care Services |url=https://pphisindh.org/home/secondary-care-services.php |publisher=PPHI Sindh |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سنڌ هيلٿ ڪيئر ڪميشن جي رجسٽريشن رڪارڊ ۾ هن اداري جو هنڌ '''ڳوٺ ڳڙهي حسن سرڪي، تعلقو ٺل، ضلعو جيڪب آباد''' ڄاڻايو ويو آهي ۽ ان کي بنيادي صحت جي اداري طور رجسٽر ڪيو ويو آهي.<ref name="SHCC">{{cite web |title=Registered Healthcare Establishments |url=https://www.scribd.com/document/527456568/HCERegisteredList |publisher=Sindh Healthcare Commission |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#467C5A;color:white;" | صحت ادارو ! style="background:#467C5A;color:white;" | هنڌ ! style="background:#467C5A;color:white;" | نوعيت |- | ڳوٺاڻي صحت مرڪز ڳڙهي حسن || ڳڙهي حسن سرڪي، ٺل || ڳوٺاڻو صحت مرڪز |} آبادي ڀلائي کاتي جي پراڻي ڊائريڪٽري ۾ '''خانداني ڀلائي مرڪز ڳڙهي حسن''' پڻ ڳوٺاڻي صحت مرڪز ڳڙهي حسن اندر قائم هجڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="PWD">{{cite web |title=Population Welfare Facilities in Sindh |url=https://doczz.net/doc/3152899/population-bookl-layout---population-welfare-department-s... |publisher=Population Welfare Department, Government of Sindh |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == تعليم == سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊن ۾ ڳڙهي حسن سرڪي هڪ الڳ تعليمي انتظامي علائقي طور پڻ ملي ٿو. سرڪاري اسڪولن جي بجيٽ رڪارڊ ۾ يو سي '''9-ڳڙهي حسن''' هيٺ ڪيترائي پرائمري اسڪول درج ٿيل هئا.<ref name="RSU">{{cite web |title=District Jacobabad School Budget |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Jacobabad.pdf |publisher=Reform Support Unit, School Education & Literacy Department, Government of Sindh |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> انهن ۾ هي اسڪول شامل هئا: {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | سيمس ڪوڊ ! style="background:#315F7D;color:white;" | اسڪول ! style="background:#315F7D;color:white;" | سطح |- | 412030582 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول خان سرڪي || پرائمري |- | 412030614 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول الله جڙيو سرڪي || پرائمري |- | 412030649 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ڪريم ڏنو ڀنگر || پرائمري |- | 412030650 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مير حسن ڊاهو || پرائمري |- | 412030675 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول عبدالرحمان کوسو || پرائمري |- | 412030676 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول شاهل سهندڙو عرف حاجي عبدالخالق || پرائمري |} <ref name="RSU" />گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول خان سرڪي جي تعليمي ڊيٽابيس ۾ تعلقو '''ٺل''' ۽ يو سي '''ڳڙهي حسن سرڪي''' درج ٿيل آهي. اسڪول سنڌي ذريعي تعليم ڏيندڙ گڏيل پرائمري اسڪول طور درج آهي.<ref name="KhanSarki">{{cite web |title=GBPS Khan Sarki |url=https://www.stepon.pk/school-deails/412030582 |website=Step On |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ڳڙهي حسن ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول ڳڙهي حسن''' پڻ موجود آهي. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي 2022ع واري مڪاني چونڊن جي دستاويز ۾ هن اسڪول جي هيڊ ماستر کي ٺل جي مڪاني چونڊن لاءِ اسسٽنٽ ريٽرننگ آفيسر مقرر ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="ECP2022">{{cite web |title=Appointment of District Returning Officers, Returning Officers and Assistant Returning Officers |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/67780.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=13 April 2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == ڳڙهي حسن ۽ سردار سهراب خان سرڪي == ڳڙهي حسن سان '''سردار سهراب خان سرڪي''' نالي ٽائون ڪاميٽي جو انتظامي ۽ جاگرافيائي لاڳاپو پڻ ملي ٿو. 2022ع جي مڪاني چونڊن بابت اليڪشن ڪميشن جي دستاويزن ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول ڳڙهي حسن (سردار سهراب خان سرڪي)، ٺل''' لکيل آهي.<ref name="ECP2022" /> اليڪشن ڪميشن جي چونڊيل مڪاني نمائندن واري سرڪاري نوٽيفڪيشن ۾ '''ٽائون ڪاميٽي سردار سهراب خان سرڪي''' لاءِ نائب چيئرمين وحيد مراد جو پتو '''ڳڙهي حسن سرڪي، ٺل''' درج ٿيل آهي.<ref name="ECPLG">{{cite web |title=Returned Candidates of Local Councils |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/43532.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڳڙهي حسن سرڪي نالي آبادي ۽ سردار سهراب خان سرڪي ٽائون ڪاميٽي جو علائقائي لاڳاپو ويجهو آهي، پر '''يونين ڪائونسل ڳڙهي حسن''' ۽ '''ٽائون ڪاميٽي سردار سهراب خان سرڪي''' کي هڪ ئي مڪاني حڪومت وارو ادارو نه سمجهڻ گهرجي. == تاريخي عمارت == ڳڙهي حسن ۾ آبپاشي کاتي سان لاڳاپيل هڪ پراڻي '''آبپاشي آرامگاهه''' پڻ موجود آهي. سنڌ جي تاريخي ورثي بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي رڪارڊ موجب اها عمارت '''اُنڙ واهه''' جي ڪناري تي واقع هڪ پراڻو اڪيلو بلاڪ آهي.<ref name="Heritage">{{cite web |title=Irrigation Rest House, Garrhi Hassan |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/pending/jacobabad.php |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |date=19 July 2017 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> هي عمارت ڳڙهي حسن ۾ آبپاشي نظام ۽ سرڪاري انتظام سان لاڳاپيل پراڻي تعميري ورثي جي مثالن مان هڪ آهي. == آبپاشي ۽ زراعت == ڳڙهي حسن [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي زرعي ميداني پٽي ۾ واقع آهي. علائقي ۾ پراڻي آبپاشي آرامگاهه جو '''اُنڙ واهه''' تي واقع هجڻ پڻ مقامي آبپاشي نظام جي تاريخي اهميت جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref name="Heritage" /> ڳوٺاڻن آبادين ۾ زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل روزگار مقامي معيشت جو اهم حصو آهن. تنهن هوندي به ڳڙهي حسن يو سي لاءِ مخصوص فصلوار پيداوار جا تصديق ٿيل انگ دستياب نه هجڻ سبب مخصوص پيداوار يا سيڪڙو بابت انگ شامل نه ڪيا ويا آهن. == 2022ع جي ٻوڏ == [[2022ع پاڪستان جون ٻوڏون|2022ع جي ٻوڏن]] دوران ڳڙهي حسن وارو علائقو به متاثر ٿيو. سنڌ جي صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي جي 28 آگسٽ 2022ع واري جيڪب آباد ضلعي جي ٻوڏ واري نقشي ۾ '''ڳڙهي حسن''' جي 57 ڳوٺن مان '''2 ڳوٺ پاڻي هيٺ''' هجڻ درج ڪيو ويو هو.<ref name="PDMAFlood">{{cite web |title=Flood Inundation Map – District Jacobabad |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Flood/Flood_2022/Flood%20Inundation%20GIS%20Maps/Flood%20Inundation%20Map-Jacobabad_28-08-2022.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |date=28 August 2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#557B9D;color:white;" | علائقو ! style="background:#557B9D;color:white;" | ڄاڻايل ڳوٺ ! style="background:#557B9D;color:white;" | پاڻي هيٺ آيل ڳوٺ |- | ڳڙهي حسن || 57 || 2 |} <ref name="PDMAFlood" />هي انگ 28 آگسٽ 2022ع جي مخصوص صورتحال جي عڪاسي ڪن ٿا ۽ سڄي ٻوڏ واري عرصي جي آخري نقصان جو مجموعي انگ نه آهن. == پوليس ۽ عدالتي حوالا == ڳڙهي حسن ۾ پوليس اسٽيشن پڻ موجود آهي. [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جي لاڙڪاڻي سرڪٽ جي عدالتي رڪارڊ ۾ '''ايس ايڇ او پوليس اسٽيشن ڳڙهي حسن''' کي مختلف ڪيسن ۾ ڌر طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SHC">{{cite web |title=Reported Judgments and Orders |url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/public/rpt-jo-list/965/2/-1 |publisher=Sindh High Court |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سنڌ هاءِ ڪورٽ جي هڪ سول ڪيس جي فيصلي ۾ پڻ زمين جو هنڌ '''ڳڙهي حسن، تعلقو ٺل، ضلعو جيڪب آباد''' لکيل آهي، جيڪو هن آباديءَ جي روينيو ۽ عدالتي سڃاڻپ جي تصديق ڪري ٿو.<ref name="SHCLand">{{cite web |title=Judgment concerning property at Garhi Hassan, Taluka Thul, District Jacobabad |url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/view-file/MTk5MTA5Y2Ztcy1kYzgz |publisher=Sindh High Court |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == انتظامي سڃاڻپ جو خلاصو == {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#284B63;color:white;" | خصوصيت ! style="background:#284B63;color:white;" | ڄاڻ |- | ضلعو || [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] |- | تعلقو || [[ٺل تعلقو|ٺل]] |- | موجوده يونين ڪائونسل || '''نمبر 27''' |- | پراڻو يو سي نمبر || 38 |- | پراڻو نالو || ڳڙهي حسن سرڪي |- | اهم صحت ادارو || ڳوٺاڻي صحت مرڪز ڳڙهي حسن |- | اهم تعليمي ادارو || گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول ڳڙهي حسن |- | تاريخي سرڪاري عمارت || آبپاشي آرامگاهه ڳڙهي حسن |} == پڻ ڏسو == * [[ٺل تعلقو]] * [[ٺل]] * [[مالوئي]] * [[تاجو کوسو]] * [[لوگي]] * [[سردار سهراب خان سرڪي]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڳڙهي حسن]] [[زمرو:ٺل تعلقو]] [[زمرو:ٺل تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] 6ymds4bhso20uzfhlkn638sfl5jyxuh 0 102823 412137 2026-09-14T07:48:14Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = لوگي | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ لوگي جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = سن... 412137 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = لوگي | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ لوگي جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ٺل تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | blank_name_sec1 = موجوده يو سي نمبر | blank_info_sec1 = 28 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''لوگي''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي هڪ [[يونين ڪائونسل]] آهي. ساڳئي نالي سان '''ديهه لوگي''' ۽ '''لوگي''' نالي هڪ ڳوٺاڻي آبادي پڻ موجود آهن.<ref name="LG2022">{{cite web |title=Names of Councils and their Number of Wards in Larkana Division |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتو، سنڌ حڪومت |date=27 April 2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref><ref name="Dehs">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=بورڊ آف روينيو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي 27 اپريل 2022ع واري موجوده مڪاني حڪومت جي حدبنديءَ موجب لوگي '''يونين ڪائونسل نمبر 28''' آهي.<ref name="LG2022" /> == انتظام == لوگي [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي ڳوٺاڻي مڪاني حڪومت واري حصي ۾ شامل آهي. 2022ع جي نئين ضلعي ڪائونسل جوڙجڪ ۾ ان کي يو سي نمبر 28 ڏنو ويو.<ref name="LG2022" /> موجوده ترتيب ۾ ڀرپاسي جون يونين ڪائونسلون هن ريت آهن: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | يو سي نمبر ! style="background:#315F7D;color:white;" | يونين ڪائونسل |- | 25 || [[مالوئي]] |- | 26 || [[تاجو کوسو]] |- | 27 || [[ڳڙهي حسن]] |- ! style="background:#DDEBF7;" | 28 ! style="background:#DDEBF7;" | '''لوگي''' |- | 29 || [[ڪريم آباد (ٺل)|ڪريم آباد]] |- | 30 || [[شير واهه]] |- | 31 || [[دينپور]] |} <ref name="LG2022" /> == پراڻي انتظامي نمبرنگ == موجوده حدبنديءَ کان اڳ لوگي کي ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد ۾ '''يو سي نمبر 42''' طور درج ڪيو ويندو هو.<ref name="OldUC">{{cite web |title=District Jacobabad Union Councils |url=https://www.scribd.com/document/712605710/List-of-UCs-District-Jacobabad-Sindh |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> پراڻي ترتيب ۾: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#665C85;color:white;" | پراڻو يو سي نمبر ! style="background:#665C85;color:white;" | نالو |- | 40 || [[غلامون]] |- | 41 || [[مالوئي]] |- | 42 || '''لوگي''' |- | 43 || [[تاجو کوسو]] |- | 44 || [[مدد کوسو]] |} <ref name="OldUC" /> 2015ع جي مڪاني چونڊن ۾ به لوگي يو سي نمبر 42 هئي. ان چونڊ ۾ '''غضنفر علي جکراڻي'''، [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان لاڳاپيل اميدوار طور چونڊجي آيو.<ref name="Election2015">{{cite web |title=District Council Jacobabad UC Result Elections 2015 |url=https://www.electionpakistani.com/local-government-bodies/sindh/jacobabad/district-council.html |website=ElectionPakistani |year=2015 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2026ع جي مڪاني ضمني چونڊ بابت [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي نوٽيفڪيشن ۾ پڻ پراڻي نمبرنگ موجب '''UC No.42 Logi''' جي ضلعي ڪائونسل ميمبر جي خالي سيٽ جو ذڪر آهي، جيڪا غضنفر علي جکراڻي جي استعيفا سبب خالي ٿي.<ref name="ECPBye2026">{{cite web |title=Local Government Bye-Elections in Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/44027.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |year=2026 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> اهو رڪارڊ پراڻي نمبر 42 ۽ موجوده نمبر 28 جي وچ ۾ فرق سمجهڻ لاءِ اهم آهي. == ديهه لوگي == لوگي ساڳئي وقت ٺل تعلقي جي هڪ روينيو [[ديهه]] پڻ آهي. بورڊ آف روينيو سنڌ جي سرڪاري فهرست موجب اها '''ديهه نمبر 53''' آهي.<ref name="Dehs" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#557A5B;color:white;" | ديهه نمبر ! style="background:#557A5B;color:white;" | ديهه |- | 50 || [[ڪوٽ گل محمد]] |- | 51 || [[ڪوٽ جنگو]] |- | 52 || [[لاڏو (ٺل)|لاڏو]] |- | 53 || '''لوگي''' |- | 54 || [[لوئي (ٺل)|لوئي]] |- | 55 || [[مدد کوسو]] |- | 56 || [[مالوئي]] |} <ref name="Dehs" /> سنڌ ائٽلس جي روينيو فهرست پڻ لوگي کي ٺل تعلقي جي ديهه نمبر 53 طور ڏيکاري ٿي.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=ٺل |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-thul/ |website=سنڌ ائٽلس |language=sd |access-date=14 September 2026 }}</ref> '''يونين ڪائونسل لوگي'''، '''ديهه لوگي''' ۽ '''لوگي نالي ڳوٺاڻي آبادي''' انتظامي ۽ شمارياتي لحاظ کان هڪجهڙا يونٽ نه آهن. == آبادي == [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب '''لوگي''' نالي انفرادي ڳوٺاڻي آباديءَ جي ڪُل آبادي '''10,239''' هئي. ان ۾ 5,121 مرد ۽ 5,118 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#376D7A;color:white;" | انگ ! style="background:#376D7A;color:white;" | 2023ع |- | ڪُل آبادي || '''10,239''' |- | مرد || 5,121 |- | عورتون || 5,118 |} <ref name="PBS2023" /> هي انگ صرف '''لوگي نالي انفرادي ڳوٺاڻي آبادي''' جو آهي ۽ ان کي موجوده يو سي نمبر 28 جي ڪُل آبادي نه سمجهڻ گهرجي. == خواندگي == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب لوگي نالي آباديءَ جي 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ خواندگيءَ جي شرح '''25.5 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها 33.2 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 17.7 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS2023" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#725A86;color:white;" | خواندگي ! style="background:#725A86;color:white;" | شرح |- | ڪُل || 25.5٪ |- | مرد || 33.2٪ |- | عورتون || 17.7٪ |} <ref name="PBS2023" /> == لوگي مردم شماري دائرو == 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ '''LOGI TC''' نالي هڪ وڏي ڳوٺاڻي شمارياتي يونٽ جي ڪُل آبادي '''18,810''' هئي، جنهن ۾ 9,455 مرد ۽ 9,355 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2023" /> ان وڏي شمارياتي دائري ۾ لوگي سان گڏ ٻيون ڳوٺاڻيون آباديون پڻ شامل هيون. دستياب پي بي ايس جدول ۾ هي آباديون درج آهن: {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#3D6F8A;color:white;" | آبادي ! style="background:#3D6F8A;color:white;" | 2023ع جي آبادي |- | [[باڙي (ٺل)|باڙي]] || 3,421 |- | '''لوگي''' || 10,239 |- | [[رپ ميرداد]] || 5,150 |- ! ڪُل ! '''18,810''' |} <ref name="PBS2023" /> `LOGI TC` جي مجموعي خواندگي 21.3 سيڪڙو هئي؛ مردن ۾ 28.2 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 14.2 سيڪڙو.<ref name="PBS2023" /> ان ڪري '''18,810 کي موجوده يونين ڪائونسل لوگي جي ڪُل آبادي طور انفوباڪس ۾ رکڻ مناسب نه آهي'''، جيستائين 2022ع واري يو سي حدبندي ۽ پي بي ايس شمارياتي دائري جي سرحدن جي مڪمل هڪجهڙائي ثابت نه ٿئي. == رهائش == 2023ع جي رهائشي آدمشماري موجب `LOGI TC` ۾ '''3,094 گهراڻا''' هئا، جڏهن ته سراسري گهراڻي جي ماپ '''6.1 فرد''' هئي.<ref name="PBSHousing">{{cite web |title=Selected Housing Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023 |url=https://www.pbos.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_32_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ساڳئي جدول موجب لوگي واري مردم شماري دائري ۾ پڪن گهرن جو حصو ڪافي گهٽ ۽ ڪچن گهرن جو تعداد وڌيڪ هو، جيڪو علائقي جي ڳوٺاڻي رهائشي نوعيت کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="PBSHousing" /> == تعليم == لوگي يو سي بابت تعليمي رڪارڊ خاص طور مضبوط آهي. سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي جديد مقرري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ گرلس لوئر سيڪنڊري اسڪول خدا بخش نوناري''' کي صاف طور: '''ضلعو جيڪب آباد → تعلقو ٺل → يو سي لوگي''' هيٺ درج ڪيو ويو آهي.<ref name="JEST2022">{{cite web |title=JEST Appointment Record, District Jacobabad |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Salary/JDB_PST_JEST_21_22/279%20JEST%20Jacobabad.pdf |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |year=2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ان اسڪول جو سيمس ڪوڊ '''412030722''' آهي.<ref name="JEST2022" /> لوگي يو سي ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول خدا بخش نوناري''' پڻ موجود آهي. جديد اسڪول ڪلسٽر رڪارڊ ۾ ان جو سيمس ڪوڊ '''412030757''' ۽ انتظامي يو سي '''لوگي''' درج ٿيل آهي.<ref name="Cluster">{{cite web |title=Cluster-wise Schools, District Jacobabad |url=https://www.scribd.com/document/1060812218/New-Remaining-GT-SC-Cluster-Wise-Jacobabad |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي 2015–16ع واري اسڪول بجيٽ ۾ پڻ لوگي يو سي کي '''6-لوگي''' طور درج ڪيو ويو هو ۽ ان هيٺ ڪيترائي گرلس پرائمري اسڪول موجود هئا.<ref name="Budget">{{cite web |title=District Education Budget 2015–16, Jacobabad |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Jacobabad.pdf |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، سنڌ حڪومت |year=2015 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> انهن مان ڪجهه اسڪول هي آهن: {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | سيمس ڪوڊ ! style="background:#315F7D;color:white;" | اسڪول ! style="background:#315F7D;color:white;" | سطح |- | 412030100 || گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول بلو کوسو || پرائمري |- | 412030101 || گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول حاجي جان محمد کوسو || پرائمري |- | 412030158 || گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول عبدالرزاق نوناري || پرائمري |- | 412030171 || گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول محمد بخش کوسو || پرائمري |} <ref name="Budget" /> اسڪول ڊائريڪٽري ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول منصب علي جکراڻي''' کي پڻ لوگي يو سي سان درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=District and Taluka Wise School Directory – Jacobabad |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/12-District_Jacobabad.pdf |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == صحت == لوگي يو سي ۾ '''بنيادي صحت مرڪز عزيز آباد''' موجود آهي. سنڌ حڪومت جي نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام جي 2026ع واري صحت مرڪزن جي سرڪاري فهرست ۾ اهو صاف طور: '''جيڪب آباد → ٺل → لوگي → بي ايڇ يو عزيز آباد''' طور درج آهي.<ref name="NHSP">{{cite web |title=Health Facilities in 17 Districts of Sindh |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2026/02/NHSP-HFs-17-Districts-590-1.pdf |publisher=سنڌ حڪومت |year=2026 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> مرڪز جو سرڪاري ڪوڊ '''231031''' آهي ۽ انتظامي طور [[پي پي ايڇ آءِ سنڌ]] سان لاڳاپيل بنيادي صحت مرڪز طور درج آهي.<ref name="NHSP" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#467C5A;color:white;" | صحت ادارو ! style="background:#467C5A;color:white;" | يو سي ! style="background:#467C5A;color:white;" | ڪوڊ ! style="background:#467C5A;color:white;" | نوعيت |- | بي ايڇ يو عزيز آباد || لوگي || 231031 || بنيادي صحت مرڪز |} == چونڊ سياست == 2015ع جي مڪاني چونڊن ۾ پراڻي يو سي نمبر 42 لوگي مان '''غضنفر علي جکراڻي''' ضلعي ڪائونسل جي سيٽ تي ڪامياب ٿيو ۽ سندس جماعت [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] درج ٿيل هئي.<ref name="Election2015" /> 2026ع جي ضمني چونڊن واري سرڪاري ECP رڪارڊ موجب سندس استعيفا کان پوءِ ضلعي ڪائونسل ميمبر واري سيٽ خالي ٿي، جنهن لاءِ ٻيهر چونڊ جو عمل مقرر ڪيو ويو.<ref name="ECPBye2026" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#8A6848;color:white;" | دور ! style="background:#8A6848;color:white;" | يو سي نمبر ! style="background:#8A6848;color:white;" | ضلعي ڪائونسل ميمبر ! style="background:#8A6848;color:white;" | جماعت |- | 2015ع || 42 || غضنفر علي جکراڻي || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} == جاگرافي ۽ معيشت == لوگي [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي ڳوٺاڻي ۽ زرعي حصي ۾ واقع آهي. ٺل تعلقو اتر سنڌ جي نهري آبپاشيءَ واري ميداني علائقي جو حصو آهي، جتي زراعت، مال پالڻ ۽ زرعي مزدوري ڳوٺاڻي روزگار جا اهم ذريعا آهن. لوگي جي مردم شماري دائري ۾ لوگي، باڙي ۽ رپ ميرداد جهڙيون آباديون درج هجڻ هن علائقي جي پکڙيل ڳوٺاڻي آبادڪاريءَ کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="PBS2023" /> يو سي سطح تي مخصوص فصلن يا زرعي پيداوار جا تصديق ٿيل انگ دستياب نه هجڻ سبب فصلن جي مقدار بابت غيرحوالاجاتي دعوائون شامل نه ڪيون ويون آهن. == انتظامي سڃاڻپ جو خلاصو == {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#284B63;color:white;" | خصوصيت ! style="background:#284B63;color:white;" | ڄاڻ |- | ضلعو || [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] |- | تعلقو || [[ٺل تعلقو|ٺل]] |- | موجوده يو سي نمبر || '''28''' |- | پراڻو يو سي نمبر || 42 |- | روينيو ديهه || '''ديهه نمبر 53''' |- | 2023ع لوگي ڳوٺ آبادي || 10,239 |- | 2023ع لوگي ٽي سي آبادي || 18,810 |- | اهم صحت مرڪز || بي ايڇ يو عزيز آباد |- | اهم هاءِ اسڪول || گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول خدا بخش نوناري |} == پڻ ڏسو == * [[ٺل تعلقو]] * [[ٺل]] * [[ڳڙهي حسن]] * [[مالوئي]] * [[تاجو کوسو]] * [[ڪريم آباد (ٺل)|ڪريم آباد]] * [[شير واهه]] * [[لوئي (ٺل)|لوئي]] * [[مدد کوسو]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:لوگي]] [[زمرو:ٺل تعلقو]] [[زمرو:ٺل تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:ٺل تعلقي جون ديهون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] 1b75ah45hs3g8ftadr1bg74a1p8wm0j 0 102824 412138 2026-09-14T07:54:51Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = ڪريم آباد | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | image_map = Thul Taluka.jpg | mapsize = 250px | map_caption = [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جو نقشو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ ڪريم آ... 412138 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = ڪريم آباد | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | image_map = Thul Taluka.jpg | mapsize = 250px | map_caption = [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جو نقشو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ ڪريم آباد جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ٺل تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | blank_name_sec1 = يونين ڪائونسل نمبر | blank_info_sec1 = 29 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''ڪريم آباد''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي هڪ [[يونين ڪائونسل]] آهي. ساڳئي نالي سان ٺل تعلقي ۾ هڪ روينيو [[ديهه]] پڻ موجود آهي.<ref name="LG2022">{{cite web |title=لاڙڪاڻو ڊويزن جي ڪائونسلن جا نالا ۽ وارڊ |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتو، سنڌ حڪومت |date=27 April 2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref><ref name="Dehs">{{cite web |title=سنڌ جي ديهن جي فهرست |url=https://sindhzameen.gos.pk/demo_Registries/pdf/listofdeh.pdf |publisher=بورڊ آف روينيو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي 27 اپريل 2022ع واري موجوده مڪاني حڪومت جي حدبنديءَ موجب ڪريم آباد کي [[ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد]] جي '''يونين ڪائونسل نمبر 29''' قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="LG2022" /> == انتظام == ڪريم آباد [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي ڳوٺاڻي مڪاني حڪومت واري حصي ۾ اچي ٿي. موجوده ضلعي ڪائونسل ترتيب ۾ ان جي ڀرپاسي واري يو سي نمبرنگ هن ريت آهي:<ref name="LG2022" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | يو سي نمبر ! style="background:#315F7D;color:white;" | يونين ڪائونسل |- | 26 || [[تاجو کوسو]] |- | 27 || [[ڳڙهي حسن]] |- | 28 || [[لوگي]] |- ! style="background:#DDEBF7;" | 29 ! style="background:#DDEBF7;" | '''ڪريم آباد''' |- | 30 || [[شير واهه]] |- | 31 || [[دينپور]] |- | 32 || [[توج]] |} هي نمبرنگ موجوده 2022ع کان پوءِ واري حدبنديءَ جي آهي؛ پراڻن تعليمي، مردم شماري يا مڪاني حڪومت وارن دستاويزن ۾ مختلف انتظامي ورهاست ملي سگهي ٿي. == ديهه ڪريم آباد == '''ڪريم آباد''' ساڳئي وقت ٺل تعلقي جي هڪ روينيو ديهه پڻ آهي. بورڊ آف روينيو سنڌ جي ديهن واري فهرست ۾ اها '''ديهه نمبر 43''' طور درج آهي.<ref name="Dehs" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#557A5B;color:white;" | ديهه نمبر ! style="background:#557A5B;color:white;" | ديهه |- | 40 || [[جهانگي واهه]] |- | 41 || [[جئونگل]] |- | 42 || [[ڪانراڻي (ٺل)|ڪانراڻي]] |- ! style="background:#E5F1E8;" | 43 ! style="background:#E5F1E8;" | '''ڪريم آباد''' |- | 44 || [[ڪريم بخش]] |- | 45 || [[ڪٽا]] |- | 46 || [[کٽڻ]] |} سنڌ ائٽلس جي بورڊ آف روينيو تي ٻڌل فهرست پڻ ڪريم آباد کي ٺل تعلقي جي ديهه نمبر 43 طور درج ڪري ٿي.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=ٺل تعلقو |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-thul/ |website=سنڌ ائٽلس |language=sd |access-date=14 September 2026 }}</ref> '''يونين ڪائونسل ڪريم آباد''' ۽ '''ديهه ڪريم آباد''' کي هڪجهڙيون انتظامي حدون سمجهڻ ضروري ناهي؛ پهرين مڪاني حڪومت جي يونٽ ۽ ٻي روينيو انتظام جي يونٽ آهي. == 2023ع جي مڪاني چونڊ == 2022ع جي سنڌ مڪاني چونڊن جي ملتوي ٿيل پولنگ مان ڪريم آباد جي هڪ وارڊ تي ٻيهر پولنگ 26 مارچ 2023ع تي ٿي.<ref name="Dawn2023">{{cite news |title=سنڌ جي مختلف يونين ڪائونسلن ۾ ٻيهر پولنگ |url=https://www.dawn.com/news/1744421 |work=ڊان |date=27 March 2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ''ڊان'' جي رپورٽ ۾ ڪريم آباد کي صاف طور '''يو سي نمبر 29، ضلعو جيڪب آباد''' لکيو ويو آهي. جنرل ميمبر جي سيٽ تي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي '''علي گل''' 133 ووٽ حاصل ڪري ڪامياب ٿيو، جڏهن ته [[جمعيت علماء اسلام (ف)]] جي علي نواز کي 87 ووٽ مليا.<ref name="Dawn2023" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#6B5B7B;color:white;" | اميدوار ! style="background:#6B5B7B;color:white;" | جماعت ! style="background:#6B5B7B;color:white;" | ووٽ |- | '''علي گل''' || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] || '''133''' |- | علي نواز || [[جمعيت علماء اسلام (ف)]] || 87 |} اهي غيرحتمي ميڊيا رپورٽ ڪيل وارڊ سطح جا نتيجا هئا.<ref name="Dawn2023" /> ٻيهر پولنگ بابت هڪ ٻي رپورٽ موجب ڪريم آباد ۽ [[ڪوٽ جنگو]] جي لاڳاپيل پولنگ لاءِ گڏيل طور 4,386 رجسٽرڊ ووٽر ووٽ ڏيڻ جا اهل هئا.<ref name="Repoll">{{cite web |title=سنڌ جي مڪاني چونڊن ۾ ٻيهر پولنگ |url=https://pnp.com.pk/24298/sindh-local-government-elections-re-polling-continues-in-15-districts/ |date=26 March 2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == آبادي == ڪريم آباد جي موجوده '''يونين ڪائونسل نمبر 29''' لاءِ اهڙو واضح 2023ع جو پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس انگ دستياب تحقيق مان نه مليو آهي، جيڪو 2022ع واري موجوده يو سي حدبنديءَ سان قطعي طور هڪجهڙو هجي. ان ڪري: * ڪنهن هڪ ڪريم آباد ڳوٺ جي آبادي؛ * ديهه ڪريم آباد جي آبادي؛ * يا ڪنهن پراڻي مردم شماري سرڪل جي آبادي کي موجوده يونين ڪائونسل جي ڪُل آبادي طور استعمال ڪرڻ مناسب نه آهي. == تعليم == ٺل تعلقي ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ڪريم آباد''' نالي هڪ سرڪاري تعليمي ادارو موجود آهي، جنهن جو سيمس ڪوڊ '''412030566''' آهي.<ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=جيڪب آباد ضلعي جي سرڪاري اسڪول ڊائريڪٽري |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/12-District_Jacobabad.pdf |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> پراڻي اسڪول ڊائريڪٽري ۾ هن اسڪول جو مقامي نالو '''ڪريم آباد بروهي''' ڏنو ويو آهي ۽ اهو ٺل تعلقي ۾ درج آهي.<ref name="SchoolDirectory" /> 2015ع جي سرڪاري تعليمي بجيٽ ۾ پڻ هن اسڪول جو سيمس ڪوڊ 412030566 ۽ نالو '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ڪريم آباد''' درج آهي.<ref name="Budget2015">{{cite web |title=جيڪب آباد ضلعي جي تعليمي بجيٽ 2015–16ع |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Jacobabad.pdf |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، سنڌ حڪومت |year=2015 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | سيمس ڪوڊ ! style="background:#315F7D;color:white;" | اسڪول ! style="background:#315F7D;color:white;" | سطح |- | 412030566 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ڪريم آباد || پرائمري |} بهرحال تعليمي انتظامي حدون وقت سان تبديل ٿينديون رهيون آهن. پراڻي اسڪول رڪارڊ ۾ ساڳيو اسڪول '''شير واهه''' هيٺ درج هو، جڏهن ته جديد ڪلسٽر رڪارڊ ۾ '''دينپور''' تعليمي ڪلسٽر هيٺ رکيو ويو آهي.<ref name="Budget2015" /><ref name="Cluster2025">{{cite web |title=جيڪب آباد ضلعي جي اسڪول ڪلسٽرن جي فهرست |url=https://www.scribd.com/document/841305699/Notifications |year=2025 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ان ڪري رڳو اسڪول ڪلسٽر جي بنياد تي ان کي موجوده يو سي نمبر 29 جي جاگرافيائي حدن جو قطعي ثبوت نه سمجهڻ گهرجي. == نالي جي هڪجهڙائي == جيڪب آباد ضلعي ۾ '''ڪريم آباد''' نالي هڪ کان وڌيڪ ادارا يا آباديون ملن ٿيون. مثال طور [[جيڪب آباد]] شهر ۾ '''ڪريم آباد @ زرڪ خان ڊومڪي''' نالي هڪ الڳ سرڪاري اسڪول موجود آهي، جنهن جو سيمس ڪوڊ 412020286 آهي.<ref name="JacobabadSchool">{{cite web |title=جيڪب آباد ضلعي جي اسڪولن جي فهرست |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/HM/Jacobabad.pdf |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> اهو اسڪول [[جيڪب آباد تعلقو|جيڪب آباد تعلقي]] ۽ جيڪب آباد شهر سان لاڳاپيل آهي ۽ '''ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسل ڪريم آباد''' کان الڳ آهي. اهڙيءَ طرح [[ڪراچي]]، [[چترال]] ۽ پاڪستان جي ٻين علائقن ۾ موجود ڪريم آباد نالي هنڌن جي معلومات کي هن مضمون سان نه ملائڻ گهرجي. == جاگرافي == ڪريم آباد [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي اتر سنڌ واري ميداني ۽ بنيادي طور ڳوٺاڻي علائقي ۾ واقع آهي. سنڌ پوليس جي هڪ سرڪاري تصديقي رڪارڊ ۾ پڻ پتو '''ڳوٺ ڪريم آباد، تعلقو ٺل، ضلعو جيڪب آباد''' لکيل ملي ٿو، جنهن سان ڪريم آباد نالي آباديءَ جي ٺل تعلقي سان موجوده سڃاڻپ جي تصديق ٿئي ٿي.<ref name="SindhPolice">{{cite web |title=جيڪب آباد ضلعي جو تصديقي رڪارڊ |url=https://sbvs.sindhpolice.gov.pk/images/67272509a818a.pdf |publisher=سنڌ پوليس |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ٺل تعلقو اتر سنڌ جي زرعي ميداني علائقي جو حصو آهي. ڪريم آباد ۽ ان جي ڀرپاسي جي ڳوٺاڻين آبادين ۾ مقامي معاشي سرگرمين جو تعلق وڏي حد تائين زراعت، مال پالڻ ۽ ڳوٺاڻن خدمتن سان آهي. يو سي سطح تي مخصوص فصلن، زرعي ايراضي يا پيداوار جا تصديق ٿيل انگ دستياب نه هجڻ سبب انهن بابت عددي دعوائون شامل نه ڪيون ويون آهن. == انتظامي سڃاڻپ جو خلاصو == {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto; width:75%;" ! style="background:#284B63;color:white;" | خصوصيت ! style="background:#284B63;color:white;" | ڄاڻ |- | ضلعو || [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] |- | تعلقو || [[ٺل تعلقو|ٺل]] |- | موجوده يونين ڪائونسل || '''نمبر 29''' |- | روينيو ديهه || '''ديهه نمبر 43''' |- | مڪاني چونڊ ۾ تصديق || 2023ع جي ٻيهر پولنگ |- | سرڪاري پرائمري اسڪول || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ڪريم آباد |- | اسڪول سيمس ڪوڊ || 412030566 |} == پڻ ڏسو == * [[ٺل تعلقو]] * [[ٺل]] * [[لوگي]] * [[شير واهه]] * [[دينپور]] * [[ڪريم بخش]] * [[ڪانراڻي (ٺل)|ڪانراڻي]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڪريم آباد، ٺل]] [[زمرو:ٺل تعلقو]] [[زمرو:ٺل تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:ٺل تعلقي جون ديهون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] o4pc4dnl3wa26024y5galb083guhaum 0 102825 412142 2026-09-14T08:09:31Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = شير واهه | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | image_map = Thul Taluka.jpg | mapsize = 250px | map_caption = [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جو نقشو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ شير واه... 412142 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = شير واهه | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | image_map = Thul Taluka.jpg | mapsize = 250px | map_caption = [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جو نقشو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ شير واهه جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ٺل تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | blank_name_sec1 = موجوده يو سي نمبر | blank_info_sec1 = 30 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''شير واهه''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي هڪ [[يونين ڪائونسل]] آهي. ساڳئي نالي سان ٺل تعلقي ۾ هڪ روينيو [[ديهه]] پڻ موجود آهي.<ref name="LG2022">{{cite web |title=Names of Councils and their Number of Wards in Larkana Division |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتو، سنڌ حڪومت |date=27 April 2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref><ref name="Dehs">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/demo_Registries/pdf/listofdeh.pdf |publisher=بورڊ آف روينيو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي 27 اپريل 2022ع واري موجوده مڪاني حڪومت جي حدبنديءَ موجب شير واهه '''يونين ڪائونسل نمبر 30''' آهي.<ref name="LG2022" /> == انتظام == شير واهه [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي ڳوٺاڻي مڪاني حڪومت واري حصي ۾ شامل آهي. موجوده ضلعي ڪائونسل ترتيب ۾ شير واهه جي ڀرپاسي واري يو سي نمبرنگ هن ريت آهي:<ref name="LG2022" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | يو سي نمبر ! style="background:#315F7D;color:white;" | يونين ڪائونسل |- | 27 || [[ڳڙهي حسن]] |- | 28 || [[لوگي]] |- | 29 || [[ڪريم آباد (ٺل)|ڪريم آباد]] |- ! style="background:#DDEBF7;" | 30 ! style="background:#DDEBF7;" | '''شير واهه''' |- | 31 || [[دينپور]] |- | 32 || [[توج]] |- | 33 || [[بختيارپور (ٺل)|بختيارپور]] |} == پراڻي انتظامي نمبرنگ == موجوده حدبنديءَ کان اڳ شير واهه کي ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد ۾ '''يو سي نمبر 25''' طور درج ڪيو ويندو هو.<ref name="OldUC">{{cite web |title=District Jacobabad Union Councils |url=https://www.scribd.com/document/712605710/List-of-UCs-District-Jacobabad-Sindh |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> پراڻي ترتيب ۾ هي حصو هن ريت هو: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#665C85;color:white;" | پراڻو يو سي نمبر ! style="background:#665C85;color:white;" | يونين ڪائونسل |- | 23 || [[جئونگل]] |- | 24 || [[جاڙيون]] |- | 25 || '''شير واهه''' |- | 26 || [[دينپور]] |- | 27 || [[ميرپور (ٺل)|ميرپور]] |} 2015ع جي مڪاني چونڊن ۾ به شير واهه يو سي نمبر 25 هئي. ان چونڊ ۾ '''عبدالوحيد''' [[جمعيت علماء اسلام (ف)]] جي اميدوار طور ڪامياب ٿيو.<ref name="Election2015">{{cite web |title=District Council Jacobabad UC Result Elections 2015 |url=https://www.electionpakistani.com/local-government-bodies/sindh/jacobabad/district-council.html |website=ElectionPakistani |year=2015 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == ديهه شير واهه == '''شير واهه''' ٺل تعلقي جي هڪ روينيو [[ديهه]] پڻ آهي. بورڊ آف روينيو سنڌ جي ديهن واري فهرست موجب اها '''ديهه نمبر 82''' آهي.<ref name="Dehs" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#557A5B;color:white;" | ديهه نمبر ! style="background:#557A5B;color:white;" | ديهه |- | 79 || [[سڄڻ واهه]] |- | 80 || [[سميجا]] |- | 81 || [[سرڪي]] |- ! style="background:#E5F1E8;" | 82 ! style="background:#E5F1E8;" | '''شير واهه''' |- | 83 || [[شجرا]] |- | 84 || [[تاجو کوسو]] |- | 85 || [[طالب شاهه]] |} بورڊ آف روينيو جي فهرست ۾ شير واهه جي اها روينيو سڃاڻپ ٺل تعلقي اندر صاف طور درج آهي.<ref name="Dehs" /> عدالتي رڪارڊ ۾ پڻ '''ديهه شير واهه، تعلقو ٺل، ضلعو جيڪب آباد''' جي سڃاڻپ ملي ٿي. 2017ع جي هڪ فوجداري ڪيس ۾ علي شاهه پل کي ديهه شير واهه اندر واقع ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Samano Kanrani vs The State |url=https://pakistancaselaw.com/case/177823/samano-kanrani-vs-the-state-2020-mld-486 |website=Pakistan Case Law |year=2020 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == نالو ۽ تاريخي نسبت == '''شير واهه''' نالو سنڌ ۾ هڪ کان وڌيڪ هنڌن ۽ واهن لاءِ استعمال ٿيو آهي، تنهنڪري ان جي تاريخ بابت مختلف ماڳن جا حوالا پاڻ ۾ ملائڻ کان احتياط ڪرڻ ضروري آهي. محمد سومار شيخ پنهنجي ڪتاب '''''لاڙ جا ماڳ مڪان''''' ۾ '''شير واهه''' نالي هڪ واهه جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته اهو ماڻڪاڻي ٽالپرن جي دور ۾ کوٽرايل واهن مان هو. سندس بيان موجب اهو واهه نندي شهر جي اولهه کان وهندو هو ۽ غيرآباد زمينن کي آباد ڪندو هو. مصنف هن واهه کي [[مير شير محمد خان ٽالپر]]، جنهن کي ”شير سنڌ“ جي لقب سان به سڃاتو وڃي ٿو، سان منسوب ڪري ٿو.<ref name="Somar">{{cite book |last=شيخ |first=محمد سومار |title=لاڙ جا ماڳ مڪان |edition=پهريون |year=2006 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو |language=sd }}</ref> بهرحال، مذڪوره ڪتاب جو موضوع '''لاڙ''' آهي ۽ ان ۾ بيان ڪيل شير واهه '''نندي شهر''' ڀرسان ڄاڻايو ويو آهي. موجوده تحقيق ۾ اهڙو آزاد تاريخي يا روينيو ثبوت نه مليو آهي جيڪو انهيءَ لاڙ واري واهه کي [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي '''ديهه ۽ يونين ڪائونسل شير واهه''' سان سڌي طرح هڪ ئي ماڳ ثابت ڪري. ان ڪري مير شير محمد خان ٽالپر سان مذڪوره واهه جي نسبت کي ٺل واري شير واهه جي قطعي نالي جي تاريخ طور پيش ڪرڻ بدران هڪ '''الڳ نالي واري تاريخي واهه''' جي حوالي سان پڙهڻ وڌيڪ مناسب آهي. == سرڪاري رڪارڊ ۾ سڃاڻپ == آڊيٽر جنرل آف پاڪستان جي يونين ڪائونسلن بابت آڊٽ رپورٽ ۾: '''UC Sher Wah, Taluka Thul, District Jacobabad''' صاف طور درج ٿيل آهي.<ref name="AGP">{{cite web |title=Audit Report on Union Councils of Larkana Division |url=https://agp.gov.pk/SiteImage/Policy/Larkana%202014-15%20UCs.pdf |publisher=آڊيٽر جنرل آف پاڪستان |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سرڪاري تعليمي رڪارڊ پڻ شير واهه کي ٺل تعلقي جي الڳ يو سي طور ڏيکاري ٿو. اسڪول فهرستن ۾ ضلعي، تعلقي ۽ يو سي جي ترتيب: '''جيڪب آباد → ٺل → شير واهه''' طور موجود آهي.<ref name="Schools">{{cite web |title=Class I-II List for Schools, Annexure-I |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/Tenders/List-of-Schools-Annexure-I.pdf |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == آبادي == موجوده '''يونين ڪائونسل نمبر 30 شير واهه''' جي مڪمل آباديءَ لاءِ اهڙو صاف 2023ع جو سرڪاري انگ دستياب نه آهي جيڪو 2022ع واري يو سي حدبنديءَ سان قطعي طور هڪجهڙو هجي. ان ڪري ديهه، ڳوٺ يا مردم شماري سرڪل جي آباديءَ کي موجوده يو سي جي ڪُل آبادي طور استعمال ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. == تعليم == شير واهه يو سي ۾ ڪيترائي سرڪاري اسڪول موجود آهن. سنڌ حڪومت جي اسڪول رڪارڊ ۾ هي ادارا سڌي طرح '''شير واهه، ٺل، جيڪب آباد''' هيٺ درج آهن:<ref name="Schools" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | سيمس ڪوڊ ! style="background:#315F7D;color:white;" | اسڪول ! style="background:#315F7D;color:white;" | سطح |- | 412030073 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول جمعو ڊکڻ || پرائمري |- | 412030382 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول هامل خان سهندڙو || پرائمري |- | 412030083 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول محمد يوسف جعفري || پرائمري |- | 412030313 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول گل مير جعفري || پرائمري |- | 412030463 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول مهر آباد || پرائمري |- | 412030420 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول محمد پناهه چنا || پرائمري |- | 412030648 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول الله بخش چنا || پرائمري |- | 412030683 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول بلاول نوناري || پرائمري |- | 412030137 || گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول محمد پناهه چنا || پرائمري |} <ref name="Schools" /> هڪ پراڻي سرڪاري تعليمي شيڊيول ۾ پڻ `Jacobabad → Thull → Sherwah` هيٺ جمعو ڊکڻ، خير محمد، حاجي علي مردان ۽ حضور بخش جعفري جا اسڪول درج آهن.<ref>{{cite web |title=SAT Time Schedule, Jacobabad District |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SAT/SAT%20Time%20Schedule%2006-02-2015.pdf |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، سنڌ حڪومت |year=2015 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == صحت == شير واهه يو سي ۾ '''بنيادي صحت مرڪز جمعو ڊکڻ''' موجود آهي. سنڌ حڪومت جي جديد صحت سهولتن واري فهرست ۾ اهو: '''جيڪب آباد → ٺل → شير واهه → بي ايڇ يو جمعو ڊکڻ''' طور درج آهي. مرڪز جو ڪوڊ '''231032''' آهي ۽ اهو [[پي پي ايڇ آءِ سنڌ]] جي انتظام هيٺ ڪم ڪندڙ بنيادي صحت مرڪز آهي. == آباديون == سرڪاري تعليمي ۽ انتظامي رڪارڊن مان شير واهه يو سي سان لاڳاپيل ڳوٺاڻين آبادين ۾ هي نالا ملن ٿا: * جمعو ڊکڻ؛ * محمد پناهه چنا؛ * الله بخش چنا؛ * بلاول نوناري؛ * گل مير جعفري؛ * مهر آباد؛ * هامل خان سهندڙو؛ * خير محمد؛ * حاجي علي مردان؛ * حضور بخش جعفري. اهي سڀ نالا لازمي طور روينيو ديهون نه آهن؛ گهڻا ڳوٺ، وسنديون يا اسڪولن سان لاڳاپيل مقامي آبادڪاريون آهن.<ref name="Schools" /> == زراعت ۽ ڳوٺاڻي معيشت == شير واهه [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي ميداني ۽ زرعي علائقي ۾ واقع آهي. ٺل تعلقي جي ٻهراڙي واري معيشت ۾ زراعت، مال پالڻ ۽ زرعي مزدوري اهم روزگار جا ذريعا آهن. شير واهه نالي ۾ موجود '''واهه''' جو لفظ به آبپاشيءَ سان لاڳاپيل جاگرافيائي نالن جي سنڌي روايت سان ٺهڪي اچي ٿو؛ بهرحال ٺل واري شير واهه جي نالي کي ڪنهن مخصوص تاريخي واهه سان ڳنڍڻ لاءِ وڌيڪ مقامي روينيو يا آبپاشي تاريخ جي ثبوت جي ضرورت آهي. == پڻ ڏسو == * [[ٺل تعلقو]] * [[ٺل]] * [[ڪريم آباد (ٺل)|ڪريم آباد]] * [[دينپور]] * [[توج]] * [[سڄڻ واهه]] * [[شجرا]] * [[مير شير محمد خان ٽالپر]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:شير واهه]] [[زمرو:ٺل تعلقو]] [[زمرو:ٺل تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:ٺل تعلقي جون ديهون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] b41e1c67q43hghp76z2pfr0tjpyy09i 0 102826 412144 2026-09-14T08:53:26Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = دينپور | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | image_map = Thul Taluka.jpg | mapsize = 250px | map_caption = [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جو نقشو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ دينپور ج... 412144 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = دينپور | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | image_map = Thul Taluka.jpg | mapsize = 250px | map_caption = [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جو نقشو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ دينپور جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ٺل تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | blank_name_sec1 = موجوده يو سي نمبر | blank_info_sec1 = 31 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''دينپور''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي هڪ [[يونين ڪائونسل]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي آهي. پراڻي ضلعي ڪائونسل واري جوڙجڪ ۾ دينپور کي '''يو سي نمبر 26''' طور درج ڪيو ويندو هو، جڏهن ته 2022ع کان پوءِ واري نئين ترتيب ۾ اهو '''يو سي نمبر 31''' آهي.<ref name="OldUC">{{cite web |title=District Jacobabad Union Councils |url=https://www.scribd.com/document/712605710/List-of-UCs-District-Jacobabad-Sindh |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == انتظامي حيثيت == دينپور [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي ڳوٺاڻي مڪاني حڪومت واري حصي ۾ اچي ٿو. موجوده ترتيب ۾ دينپور جي ڀرپاسي واري يو سي نمبرنگ هن ريت آهي: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | يو سي نمبر ! style="background:#315F7D;color:white;" | يونين ڪائونسل |- | 29 || [[ڪريم آباد (ٺل)|ڪريم آباد]] |- | 30 || [[شير واهه]] |- ! style="background:#DDEBF7;" | 31 ! style="background:#DDEBF7;" | '''دينپور''' |- | 32 || [[توج]] |- | 33 || [[بختيارپور (ٺل)|بختيارپور]] |} پراڻي ضلعي ڪائونسل فهرست ۾ ترتيب هن ريت هئي: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#665C85;color:white;" | پراڻو يو سي نمبر ! style="background:#665C85;color:white;" | يونين ڪائونسل |- | 25 || [[شير واهه]] |- | 26 || '''دينپور''' |- | 27 || [[ميرپور (ٺل)|ميرپور]] |- | 28 || [[جهانگي واهه]] |} <ref name="OldUC" /> == آبادي == [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] ۾ '''DINPUR TC''' نالي وڏي ڳوٺاڻي شمارياتي دائري جي ڪُل آبادي '''18,164''' هئي. انهن مان 9,359 مرد ۽ 8,805 عورتون هيون.<ref name="PBS2023TC">{{cite web |title=Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_32_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ساڳئي مردم شماري رڪارڊ ۾ '''دينپور''' نالي انفرادي ڳوٺاڻي آباديءَ جي آبادي '''7,080''' هئي، جنهن ۾ 3,585 مرد ۽ 3,495 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2023Village">{{cite web |title=Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#376D7A;color:white;" | شمارياتي يونٽ ! style="background:#376D7A;color:white;" | ڪُل آبادي ! style="background:#376D7A;color:white;" | مرد ! style="background:#376D7A;color:white;" | عورتون |- | دينپور ٽي سي || 18,164 || 9,359 || 8,805 |- | دينپور ڳوٺ || 7,080 || 3,585 || 3,495 |} <ref name="PBS2023TC" /><ref name="PBS2023Village" /> '''18,164 کي موجوده يونين ڪائونسل دينپور جي ڪُل آبادي نه سمجهڻ گهرجي'''، ڇاڪاڻ⁠تہ پي بي ايس جو شمارياتي دائرو ۽ مڪاني حڪومت واري يو سي حدبندي لازمي طور مڪمل طور هڪجهڙا نه آهن. == خواندگي == 2023ع جي آدمشماري موجب دينپور نالي ڳوٺاڻي آباديءَ ۾ 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''25.8 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها 39.3 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 12.1 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS2023Village" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#725A86;color:white;" | خواندگي ! style="background:#725A86;color:white;" | شرح |- | مجموعي || 25.8٪ |- | مرد || 39.3٪ |- | عورتون || 12.1٪ |} وڏي `DINPUR TC` جي مجموعي خواندگي 22.4 سيڪڙو، مردن ۾ 33.4 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 10.9 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS2023TC" /> == دينپور مردم شماري دائرو == 2023ع جي پي بي ايس رڪارڊ ۾ `DINPUR TC` هيٺ دينپور سان گڏ ٻيون ڳوٺاڻيون آباديون پڻ درج ٿيل آهن، جن مان ڪجهه هي آهن:<ref name="PBS2023TC" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#3D6F8A;color:white;" | آبادي ! style="background:#3D6F8A;color:white;" | 2023ع جي آبادي |- | '''دينپور''' || 7,080 |- | [[کوسڪي (ٺل)|کوسڪي]] || 4,846 |- | [[ڪولاب جاگير]] || 1,117 |} پي بي ايس جي ساڳئي شمارياتي دائري ۾ ٻين ننڍين آبادين جا انگ پڻ شامل آهن، جن جو مجموعو 18,164 ٿئي ٿو.<ref name="PBS2023TC" /> == رهائش == 2023ع جي رهائشي آدمشماري موجب `DINPUR TC` ۾ '''3,535 گهراڻا''' هئا ۽ سراسري گهراڻي جي ماپ '''5.1 فرد''' هئي.<ref name="PBSHousing">{{cite web |title=Selected Housing Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_32_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#557A5B;color:white;" | انگ ! style="background:#557A5B;color:white;" | دينپور ٽي سي |- | گهراڻا || 3,535 |- | سراسري گهراڻي جي ماپ || 5.1 فرد |} <ref name="PBSHousing" /> == تعليم == دينپور يو سي بابت تعليم جو جديد سرڪاري رڪارڊ ڪافي مضبوط آهي. سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي اسڪول فهرست ۾ ڪيترائي اسڪول صاف طور: '''جيڪب آباد → ٺل → دينپور''' هيٺ درج ٿيل آهن.<ref name="Schools">{{cite web |title=List of Schools, District Jacobabad |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/Tenders/List-of-Schools-Annexure-I.pdf |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> انهن مان ڪجهه اسڪول هي آهن: {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | سيمس ڪوڊ ! style="background:#315F7D;color:white;" | اسڪول ! style="background:#315F7D;color:white;" | سطح |- | 412030297 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول همبو خان بنگلاڻي || پرائمري |- | 412030293 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول لعل خان ڊول || پرائمري |- | 412030539 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول يار علي پاهوڙ || پرائمري |- | 412030301 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول علي نواز سميجو || پرائمري |- | 412030429 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول صاحب ڏنو سومرو || پرائمري |- | 412030305 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول اختيار سومرو || پرائمري |- | 412030436 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول گلزار سومرو || پرائمري |} <ref name="Schools" /> 2025ع جي جديد اسڪول ڪلسٽر پاليسيءَ تحت '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول مير حسن خان کوسو''' کي دينپور جو ڪلسٽر هب اسڪول قرار ڏنو ويو.<ref name="Cluster2025">{{cite web |title=Cluster Hub School Notification, District Jacobabad |url=https://www.scribd.com/document/841305699/Notifications |publisher=ڊسٽرڪٽ ايجوڪيشن آفيسر، جيڪب آباد |year=2025 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ان ڪلسٽر هيٺ هي اسڪول شامل آهن: * گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول دلاور خان ڀٽي؛ * گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول حسن آباد؛ * گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول حسن آباد؛ * گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول موسو خان لاشاري؛ * گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول دريا خان لاشاري؛ * گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول انيس الرحمان؛ * گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول انيس الرحمان کوسو؛ * گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ڪريم آباد نوناري؛ * گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول حضور بخش جعفري؛ * گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول علي مردان بروهي؛ * گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول جلال الدين جعفري؛ * گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول جھنگل خان چنا؛ * گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول علي شير جعفري؛ * گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول الله بخش چنو.<ref name="Cluster2025" /> هي فهرست دينپور جي تعليمي انتظامي دائري جي نسبتاً وسيع ڳوٺاڻي پکيڙ ڏيکاري ٿي. == صحت == سنڌ هيلٿ ڪيئر ڪميشن جي رجسٽرڊ صحت ادارن واري فهرست ۾ '''بي ايڇ يو بنگال''' کي: '''ڳوٺ دينپور، ٺل، جيڪب آباد''' جي پتي سان درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SHCC">{{cite web |title=Registered Healthcare Establishments |url=https://www.scribd.com/document/527456568/HCERegisteredList |publisher=سنڌ هيلٿ ڪيئر ڪميشن |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#467C5A;color:white;" | صحت ادارو ! style="background:#467C5A;color:white;" | هنڌ ! style="background:#467C5A;color:white;" | نوعيت |- | بي ايڇ يو بنگال || دينپور، ٺل || بنيادي صحت مرڪز |} اهو رڪارڊ دينپور جي ڳوٺاڻي صحت سهولتن جي موجودگيءَ جي تصديق ڪري ٿو. == چونڊ ۽ تعليمي سڃاڻپ == 2021ع جي پرائمري اسڪول ٽيچر ڀرتي واري سرڪاري ٽيسٽ رڪارڊ ۾ ڪيترن اميدوارن جي يو سي طور '''Dinpur / Din Pur'''، تعلقو ٺل، ضلعو جيڪب آباد درج ٿيل آهي.<ref name="PST2021">{{cite web |title=PST Merit List, Taluka Thul |url=https://www.scribd.com/document/579346160/Taluka-Thul-Final-PST-May-18-2022-at-cut-off-40-2 |publisher=SIBA Testing Services / School Education & Literacy Department, Government of Sindh |year=2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ان رڪارڊ ۾ دينپور واضح طور هڪ يونين ڪائونسل طور استعمال ٿيل آهي. == 2022ع جون ٻوڏون == [[2022ع پاڪستان جون ٻوڏون|2022ع جي ٻوڏن]] دوران دينپور ٺل تعلقي جي متاثر ٿيل علائقن مان هو. [[صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي سنڌ]] جي 28 آگسٽ 2022ع واري ٻوڏ واري نقشي ۾ دينپور لاءِ: * ڪُل ڳوٺ — '''40''' * پاڻي هيٺ آيل ڳوٺ — '''9''' درج هئا.<ref name="PDMAFlood">{{cite web |title=Flood Inundation Map – District Jacobabad |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Flood/Flood_2022/Flood%20Inundation%20GIS%20Maps/Flood%20Inundation%20Map-Jacobabad_28-08-2022.pdf |publisher=صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي سنڌ |date=28 August 2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#557B9D;color:white;" | علائقو ! style="background:#557B9D;color:white;" | ڄاڻايل ڳوٺ ! style="background:#557B9D;color:white;" | پاڻي هيٺ آيل ڳوٺ |- | دينپور || 40 || 9 |} هي انگ 28 آگسٽ 2022ع جي مخصوص وقت واري ٻوڏ جي صورتحال ڏيکارين ٿا، نه پوري ٻوڏ واري عرصي جو آخري نقصان. == قدرتي آفتن جو خطرو == پي ڊي ايم اي سنڌ جي ضلعي جيڪب آباد بابت گهڻ-خطري واري پروفائيل ۾ دينپور کي انتهائي ٻوڏ-خطري واري علائقي طور درج ڪيو ويو. رپورٽ ۾ دينپور جي '''100 سيڪڙو ايراضي کي ٻوڏ جي خطري'''، 86 سيڪڙو کي موسمي خشڪيءَ ۽ 41 سيڪڙو کي سائيڪلون واري خطري جي ماڊل ۾ رکيو ويو.<ref name="DDMP">{{cite web |title=District Disaster Management Plan, Jacobabad |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Jacobabad.pdf |publisher=صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي سنڌ |year=2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> اهي سيڪڙا خطري جي ماڊلنگ جا آهن، حقيقي سالياني نقصان جا انگ نه آهن. == ٻوڏ امدادي فنڊ == سنڌ حڪومت جي 2022ع واري ٻوڏ امدادي فنڊ جي حسابن ۾ '''UC Din Pur''' طرفان '''10,569 رپيا''' سرڪاري امدادي فنڊ ۾ منتقل ٿيڻ جو رڪارڊ پڻ موجود آهي.<ref name="FloodFund">{{cite web |title=Sindh Flood Relief Fund – Details of Donations |url=https://finance.gos.pk/Home/Download?path=Covid19%5CGovt_donation.pdf |publisher=ناڻي کاتو، سنڌ حڪومت |year=2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> هي رڪارڊ 2022ع ۾ دينپور جي الڳ يو سي انتظامي سڃاڻپ جي پڻ تصديق ڪري ٿو. == جاگرافي ۽ معيشت == دينپور [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي ميداني، ڳوٺاڻي ۽ زرعي علائقي ۾ واقع آهي. علائقي جي ڳوٺاڻي معيشت جو بنياد زراعت، مال پالڻ ۽ زرعي مزدوري آهي. دينپور واري تعليمي ۽ آدمشماري رڪارڊ مان حسن آباد، موسو خان لاشاري، دريا خان لاشاري، انيس الرحمان، علي مردان بروهي ۽ ٻين ننڍين آبادين جي موجودگي پڻ سامهون اچي ٿي.<ref name="Cluster2025" /> يو سي سطح تي فصلوار پيداوار يا آبپاشي هيٺ ايراضيءَ جا تصديق ٿيل انگ دستياب نه هجڻ سبب مخصوص زرعي مقدار بابت دعوائون شامل نه ڪيون ويون آهن. == انتظامي سڃاڻپ جو خلاصو == {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto; width:80%;" ! style="background:#284B63;color:white;" | خصوصيت ! style="background:#284B63;color:white;" | ڄاڻ |- | ضلعو || [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] |- | تعلقو || [[ٺل تعلقو|ٺل]] |- | موجوده يو سي نمبر || '''31''' |- | پراڻو يو سي نمبر || 26 |- | 2023ع دينپور ڳوٺ آبادي || 7,080 |- | 2023ع دينپور ٽي سي آبادي || 18,164 |- | دينپور ٽي سي جا گهراڻا || 3,535 |- | اهم صحت مرڪز || بي ايڇ يو بنگال |- | اهم هاءِ اسڪول || گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول مير حسن خان کوسو |- | 2022ع ۾ پاڻي هيٺ آيل ڳوٺ || 9 |} == پڻ ڏسو == * [[ٺل تعلقو]] * [[ٺل]] * [[شير واهه]] * [[توج]] * [[بختيارپور (ٺل)|بختيارپور]] * [[ميرپور (ٺل)|ميرپور]] * [[حسن آباد (ٺل)|حسن آباد]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:دينپور]] [[زمرو:ٺل تعلقو]] [[زمرو:ٺل تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] f79zx0t4v1ut47p1uajsd1fuwefxua3 0 102827 412146 2026-09-14T08:55:36Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = توج | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | image_map = Thul Taluka.jpg | mapsize = 250px | map_caption = [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جو نقشو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ توج جو مقام... 412146 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = توج | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | image_map = Thul Taluka.jpg | mapsize = 250px | map_caption = [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جو نقشو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ توج جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ٺل تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | blank_name_sec1 = موجوده يو سي نمبر | blank_info_sec1 = 32 | blank1_name_sec1 = پراڻو يو سي نمبر | blank1_info_sec1 = 22 | population_total = 4611 | population_as_of = 2023 | population_footnotes = <ref name="PBS2023"/> | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''توج''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي هڪ [[يونين ڪائونسل]]، روينيو [[ديهه]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي آهي.<ref name="LG2022">{{cite web |title=لاڙڪاڻو ڊويزن جي مڪاني ڪائونسلن جي فهرست |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتو، سنڌ حڪومت |date=27 April 2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref><ref name="Dehs">{{cite web |title=سنڌ جي ديهن جي فهرست |url=https://sindhzameen.gos.pk/demo_Registries/pdf/listofdeh.pdf |publisher=بورڊ آف روينيو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> موجوده مڪاني حڪومت جي ترتيب ۾ توج '''يونين ڪائونسل نمبر 32''' آهي، جڏهن ته پراڻي ضلعي ڪائونسل واري جوڙجڪ ۾ اها '''يو سي نمبر 22''' هئي.<ref name="LG2022" /><ref name="OldUC">{{cite web |title=جيڪب آباد ضلعي جون يونين ڪائونسلون |url=https://www.scribd.com/document/712605710/List-of-UCs-District-Jacobabad-Sindh |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == انتظامي حيثيت == توج [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي ڳوٺاڻي مقامي حڪومت واري حصي ۾ اچي ٿو. موجوده ترتيب ۾ هن علائقي جي يو سي نمبرنگ هن ريت آهي: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | يو سي نمبر ! style="background:#315F7D;color:white;" | يونين ڪائونسل |- | 30 || [[شير واهه]] |- | 31 || [[دينپور]] |- ! style="background:#DDEBF7;" | 32 ! style="background:#DDEBF7;" | '''توج''' |- | 33 || [[بختيارپور (ٺل)|بختيارپور]] |- | 34 || [[جئونگل]] |} <ref name="LG2022" /> == پراڻي انتظامي نمبرنگ == پراڻي ضلعي ڪائونسل جي جوڙجڪ ۾ توج '''يو سي نمبر 22''' هو.<ref name="OldUC" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#665C85;color:white;" | پراڻو يو سي نمبر ! style="background:#665C85;color:white;" | يونين ڪائونسل |- | 21 || [[بختيارپور (ٺل)|بختيارپور]] |- | 22 || '''توج''' |- | 23 || [[جئونگل]] |- | 24 || [[جاڙيون]] |- | 25 || [[شير واهه]] |} 2015ع جي مڪاني چونڊن ۾ پڻ توج کي يو سي نمبر 22 طور درج ڪيو ويو هو. ان چونڊ ۾ '''شفقت علي''' [[جمعيت علماء اسلام (ف)]] جي اميدوار طور ڪامياب ٿيو.<ref name="Election2015">{{cite web |title=ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد جا مڪاني چونڊ نتيجا، 2015ع |url=https://www.electionpakistani.com/local-government-bodies/sindh/jacobabad/district-council.html |website=اليڪشن پاڪستاني |year=2015 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#8A6848;color:white;" | سال ! style="background:#8A6848;color:white;" | پراڻو يو سي نمبر ! style="background:#8A6848;color:white;" | چونڊيل نمائندو ! style="background:#8A6848;color:white;" | جماعت |- | 2015ع || 22 || شفقت علي || [[جمعيت علماء اسلام (ف)]] |} == ديهه توج == '''توج''' ٺل تعلقي جي روينيو ديهه پڻ آهي. بورڊ آف روينيو سنڌ جي سرڪاري فهرست موجب اها '''ديهه نمبر 90''' آهي.<ref name="Dehs" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#557A5B;color:white;" | ديهه نمبر ! style="background:#557A5B;color:white;" | ديهه |- | 87 || [[ٿرڙي (ٺل)|ٿرڙي]] |- | 88 || [[ٺل نئون]] |- | 89 || [[ٺل پراڻو]] |- ! style="background:#E5F1E8;" | 90 ! style="background:#E5F1E8;" | '''توج''' |- | 91 || [[اڏي]] |- | 92 || [[واهه مستري]] |- | 93 || [[زنگي پير]] |} سنڌ ائٽلس جي بورڊ آف روينيو تي ٻڌل فهرست پڻ توج کي ٺل تعلقي جي ديهه نمبر 90 طور درج ڪري ٿي.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=ٺل تعلقو |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-thul/ |website=سنڌ ائٽلس |language=sd |access-date=14 September 2026 }}</ref> == آبادي == [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب `TOJ TC` جي ڪُل آبادي '''4,611''' هئي، جنهن ۾ 2,339 مرد ۽ 2,272 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=2023ع جي آدمشماري: انفرادي ڳوٺاڻين آبادين جا چونڊيل آبادي انگ |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_32_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ساڳئي جدول ۾ `TOJ` نالي انفرادي آباديءَ لاءِ به ساڳيو انگ 4,611 درج آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن شمارياتي دائري ۾ توج ئي واحد انفرادي ڳوٺاڻي آبادي طور ڳڻيو ويو.<ref name="PBS2023" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#376D7A;color:white;" | انگ ! style="background:#376D7A;color:white;" | 2023ع |- | ڪُل آبادي || '''4,611''' |- | مرد || 2,339 |- | عورتون || 2,272 |} == خواندگي == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب توج جي 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''28.3 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها 30.9 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 25.6 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS2023" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#725A86;color:white;" | خواندگي ! style="background:#725A86;color:white;" | شرح |- | مجموعي || 28.3٪ |- | مرد || 30.9٪ |- | عورتون || 25.6٪ |} == رهائش == 2023ع جي رهائشي آدمشماري موجب توج ۾ '''874 گهراڻا''' هئا ۽ سراسري گهراڻي جي ماپ '''5.3 فرد''' هئي.<ref name="PBSHousing">{{cite web |title=2023ع جي آدمشماري: انفرادي ڳوٺاڻين آبادين جون رهائشي خاصيتون |url=https://www.pbos.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_32_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> رهائشي ڍانچي جي حوالي سان 874 گهرن مان: * 49 پڪا؛ * 18 نيم پڪا؛ * 807 ڪچا گهر درج هئا.<ref name="PBSHousing" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#467C5A;color:white;" | رهائشي قسم ! style="background:#467C5A;color:white;" | تعداد |- | ڪُل گهراڻا || 874 |- | پڪا گهر || 49 |- | نيم پڪا گهر || 18 |- | ڪچا گهر || 807 |- | سراسري گهراڻي جي ماپ || 5.3 فرد |} == تاريخي انتظامي حيثيت == توج جي انتظامي سڃاڻپ برطانوي دور ۽ شروعاتي صوبي سنڌ جي مڪاني حڪومت رڪارڊ تائين وڃي ٿي. 1933ع جي بمبئي ۽ سنڌ جي مقامي بورڊن بابت سرڪاري رپورٽ ۾ '''توج''' کي ٺل تعلقي جي مقامي بورڊ جي چونڊ تڪ طور درج ڪيو ويو هو. ان وقت ٺل تعلقو مقامي بورڊ جي مختلف حلقن ۾ ورهايل هو، جن ۾ ٺل، مصري پور، ڪوٽ جنگو، بهادرپور، ميرل نئون، بلوچ آباد، مبارڪپور، ميرپور، مرادپور ۽ توج شامل هئا.<ref name="LocalBoard1933">{{cite web |title=1933ع ۾ بمبئي ۽ سنڌ جي مقامي بورڊن بابت انتظامي رپورٽ |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Resolution_Reviewing_the_Reports_on_the_Administration_of_the_Local_Boards_in_the_Bombay_%26_Sind-1934-cs.pdf |year=1934 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> رپورٽ موجب 24 فيبروري 1933ع تي توج مقامي تڪ مان هڪ سيٽ لاءِ چونڊ ٿي هئي.<ref name="LocalBoard1933" /> هي حوالو ڏيکاري ٿو ته توج گهٽ ۾ گهٽ ويهين صديءَ جي پهرين اڌ کان هڪ الڳ ڳوٺاڻي ۽ مڪاني انتظامي سڃاڻپ رکي ٿو. == روينيو ۽ شمارياتي ورهاست == پراڻي مردم شماري ۽ چونڊ حدبنديءَ ۾ توج، '''مرادپور سپروائيزري تپيدار سرڪل''' جو حصو هو. 2008ع جي صوبائي اسيمبلي حدبنديءَ ۾: '''توج ٽي سي، مرادپور ايس ٽي سي، تعلقو ٺل''' کي الڳ طور [[پي ايس-16 جيڪب آباد-ڪم-ڪشمور]] ۾ شامل ڪيو ويو هو.<ref name="ECP2008">{{cite web |title=صوبائي اسيمبلي تڪن جي حدبندي، 2008ع |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-nrp9.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ان وقت توج، لوگي ۽ تاجو کوسو انهن ٺل وارن علائقن مان هئا جيڪي پاڙيسري ڪشمور واري چونڊ تڪ سان گڏ رکيا ويا هئا.<ref name="ECP2008" /> == جيڪب آباد ۽ ڪشمور جي ضلعي ورهاست == 2004ع ۾ ڪشمور ضلعو جيڪب آباد ضلعي کان الڳ ڪيو ويو. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2017ع واري صوبائي مردم شماري رپورٽ ۾ ان انتظامي تبديلي بابت لکيل آهي ته ڪشمور ضلعو ٺهڻ وقت '''توج ٽي سي''' مان ديهه الله آباد ۽ سعيدوڪوٽ به نئين ڪشمور ضلعي ڏانهن منتقل ڪيا ويا هئا.<ref name="Census2017">{{cite web |title=سنڌ جي صوبائي مردم شماري رپورٽ 2017ع |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/census_reports/pcr_sindh.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2017 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> هي انتظامي تبديلي توج جي پراڻي شمارياتي حدن ۽ موجوده يو سي/ديهه جي حدن ۾ فرق سمجهڻ لاءِ اهم آهي. == صحت == توج يو سي ۾ '''بنيادي صحت مرڪز بخشن پاهوڙ''' قائم آهي. سنڌ حڪومت جي نيشنل هيلٿ سپورٽ پروگرام جي 2026ع واري صحت سهولتن جي سرڪاري فهرست ۾ هي مرڪز صاف طور: '''جيڪب آباد → ٺل → توج → بي ايڇ يو بخشن پاهوڙ''' جي صورت ۾ درج آهي.<ref name="NHSP">{{cite web |title=سنڌ جي 17 ضلعن ۾ صحت جون سهولتون |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2026/02/NHSP-HFs-17-Districts-590-1.pdf |publisher=سنڌ حڪومت |year=2026 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> مرڪز جو سرڪاري ڪوڊ '''231030''' آهي ۽ اهو [[پي پي ايڇ آءِ سنڌ]] جي انتظام هيٺ بنيادي صحت مرڪز طور درج آهي.<ref name="NHSP" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#467C5A;color:white;" | صحت ادارو ! style="background:#467C5A;color:white;" | يو سي ! style="background:#467C5A;color:white;" | ڪوڊ ! style="background:#467C5A;color:white;" | انتظام |- | بي ايڇ يو بخشن پاهوڙ || توج || 231030 || [[پي پي ايڇ آءِ سنڌ]] |} == تعليم == توج يو سي بابت سرڪاري تعليمي رڪارڊ پڻ موجود آهي. اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي استادن جي مقرري واري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ارسلا خان بنگلاڻي''' کي: '''جيڪب آباد → ٺل → توج''' هيٺ درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SELD">{{cite web |title=جيڪب آباد ضلعي جي پي ايس ٽي استادن جي پگهارن ۽ مقررين جو رڪارڊ |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Salary/Release%20of%20salaries%20PST%20JACOBABAD.pdf |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> هن اسڪول جو سيمس ڪوڊ '''412030543''' آهي.<ref name="SELD" /> ساڳئي طرح 2021ع–22ع جي پرائمري اسڪول ٽيچر ڀرتيءَ جي ميرٽ لسٽ ۾ ڪيترن اميدوارن جي يو سي طور '''توج، ٺل، جيڪب آباد''' درج ٿيل آهي.<ref name="PST">{{cite web |title=ٺل تعلقي جي پرائمري اسڪول ٽيچر ميرٽ لسٽ |url=https://www.scribd.com/document/579346160/Taluka-Thul-Final-PST-May-18-2022-at-cut-off-40-2 |publisher=سيبا ٽيسٽنگ سروسز |year=2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == آباديون == سنڌ پوليس جي سرڪاري تصديقي رڪارڊ ۾ '''ڳوٺ صاحب ڏنو سومرو، ديهه سميجا، يو سي توج، تعلقو ٺل، ضلعو جيڪب آباد''' جي پتي جو واضح ذڪر ملي ٿو.<ref name="Police">{{cite web |title=جيڪب آباد ضلعي جي اميدوارن جي تصديقي فهرست |url=https://sbvs.sindhpolice.gov.pk/images/67272509a818a.pdf |publisher=سنڌ پوليس |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> اهو رڪارڊ ڏيکاري ٿو ته '''ديهه سميجا''' جو گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه حصو توج يو سي جي مقامي انتظامي دائري سان لاڳاپيل آهي. == آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ == سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي 1995ع واري آثار قديمه سروي ۾ '''توج پل جي ٺُل''' جو ذڪر ملي ٿو. سروي ۾ ان ماڳ کي توج ڳوٺ ۽ رسالدار واري علائقي سان لاڳاپيل قديم ماڳ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="Archaeology">{{cite web |title=سکر ڊويزن جي آثار قديمه واري سروي |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-sukkur-division-80-zarar-pirzado1995/ |publisher=ثقافت، سياحت، آثار قديمه ۽ آرڪائيوز کاتو، سنڌ حڪومت |year=1995 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سروي جي اصل اندراج ۾: '''Thul of Touj Pull, Deh Rasal Dar, Touj Village''' جا لفظ استعمال ڪيا ويا آهن.<ref name="Archaeology" /> هي ماڳ توج واري علائقي ۾ قديم آبادڪاريءَ يا ٺُل جي موجودگيءَ جو اشارو ڏئي ٿو، پر ان جي صحيح تاريخ، دور ۽ آثارن بابت وڌيڪ آثار قديمه تحقيق گهربل آهي. == چونڊ تاريخ == 2015ع جي مڪاني چونڊن ۾ توج مان شفقت علي [[جمعيت علماء اسلام (ف)]] جي اميدوار طور ڪامياب ٿيو.<ref name="Election2015" /> پراڻي صوبائي حدبنديءَ ۾ توج جو چونڊ لاڳاپو وقت سان تبديل ٿيندو رهيو. 2008ع ۾ توج کي ٺل جي باقي وڏي حصي بدران جيڪب آباد-ڪم-ڪشمور واري صوبائي تڪ ۾ شامل ڪيو ويو هو.<ref name="ECP2008" /> هي تبديليون توج جي جاگرافيائي هنڌ کي واضح ڪن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ٺل تعلقي جي اوڀر ۽ ڪشمور طرف ويندڙ ڳوٺاڻي پٽي سان تاريخي طور لاڳاپيل رهيو آهي. == جاگرافي ۽ معيشت == توج [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي ميداني، ڳوٺاڻي ۽ زرعي حصي ۾ واقع آهي. علائقي جي معيشت جو بنياد زراعت، مال پالڻ ۽ زرعي مزدوريءَ تي آهي. توج جي رهائشي آدمشماريءَ ۾ ڪچن گهرن جو وڏو تناسب پڻ هن علائقي جي ڳوٺاڻي نوعيت کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="PBSHousing" /> يو سي توج لاءِ الڳ فصلوار پيداوار، زمين جي مالڪي يا آبپاشيءَ هيٺ ايراضيءَ جا تصديق ٿيل انگ دستياب نه هجڻ سبب مخصوص زرعي مقدار بابت انگ شامل نه ڪيا ويا آهن. == انتظامي سڃاڻپ جو خلاصو == {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto; width:85%;" ! style="background:#284B63;color:white;" | خصوصيت ! style="background:#284B63;color:white;" | ڄاڻ |- | ضلعو || [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] |- | تعلقو || [[ٺل تعلقو|ٺل]] |- | موجوده يو سي نمبر || '''32''' |- | پراڻو يو سي نمبر || 22 |- | روينيو ديهه || '''ديهه نمبر 90''' |- | 2023ع آبادي || '''4,611''' |- | گهراڻا || 874 |- | مجموعي خواندگي || 28.3٪ |- | اهم صحت مرڪز || بي ايڇ يو بخشن پاهوڙ |- | صحت مرڪز ڪوڊ || 231030 |- | تاريخي ماڳ || توج پل جي ٺُل |- | 2015ع چونڊيل نمائندو || شفقت علي |- | 2015ع جماعت || [[جمعيت علماء اسلام (ف)]] |} == پڻ ڏسو == * [[ٺل تعلقو]] * [[ٺل]] * [[دينپور]] * [[بختيارپور (ٺل)|بختيارپور]] * [[جئونگل]] * [[سميجا]] * [[مرادپور]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:توج]] [[زمرو:ٺل تعلقو]] [[زمرو:ٺل تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:ٺل تعلقي جون ديهون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] ci2kg0avy5368y77hkfj45090js82wm 0 102828 412147 2026-09-14T08:57:11Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = بختيارپور | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | image_map = Thul Taluka.jpg | mapsize = 250px | map_caption = [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جو نقشو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ بختي... 412147 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = بختيارپور | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | image_map = Thul Taluka.jpg | mapsize = 250px | map_caption = [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جو نقشو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ بختيارپور جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ٺل تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | blank_name_sec1 = موجوده يو سي نمبر | blank_info_sec1 = 33 | blank1_name_sec1 = پراڻو يو سي نمبر | blank1_info_sec1 = 21 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''بختيارپور''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي هڪ [[يونين ڪائونسل]]، روينيو [[ديهه]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي آهي.<ref name="OldUC">{{cite web |title=District Jacobabad Union Councils |url=https://www.scribd.com/document/712605710/List-of-UCs-District-Jacobabad-Sindh |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref><ref name="DehList">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/demo_Registries/pdf/listofdeh.pdf |publisher=بورڊ آف روينيو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> پراڻي ضلعي ڪائونسل واري ترتيب ۾ بختيارپور '''يونين ڪائونسل نمبر 21''' هئي.<ref name="OldUC" /> موجوده مڪاني حڪومت جي نئين ترتيب ۾ بختيارپور، توج کان پوءِ ۽ جئونگل کان اڳ ايندڙ يو سي طور رکيل آهي؛ موجوده ترتيب ۾ ان جو نمبر '''33''' استعمال ٿئي ٿو. == انتظامي حيثيت == بختيارپور [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي ڳوٺاڻي مڪاني حڪومت واري حصي ۾ اچي ٿو. پراڻي ضلعي ڪائونسل واري ترتيب ۾ هن علائقي جي يو سي نمبرنگ هن ريت هئي: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#665C85;color:white;" | پراڻو يو سي نمبر ! style="background:#665C85;color:white;" | يونين ڪائونسل |- | 21 || '''بختيارپور''' |- | 22 || [[توج]] |- | 23 || [[جئونگل]] |- | 24 || [[جاڙيون]] |- | 25 || [[شير واهه]] |} <ref name="OldUC" /> موجوده ترتيب ۾ بختيارپور [[توج]] ۽ [[جئونگل]] جي وچ واري انتظامي سلسلي سان لاڳاپيل آهي. == 2015ع جون مڪاني چونڊون == 2015ع جي سنڌ مڪاني چونڊن ۾ بختيارپور يو سي نمبر 21 هئي. ان چونڊ ۾ '''عبدالجليل بجاراڻي''' [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اميدوار طور ڪامياب ٿيو.<ref name="Election2015">{{cite web |title=District Council Jacobabad UC Result Elections 2015 |url=https://www.electionpakistani.com/local-government-bodies/sindh/jacobabad/district-council.html |website=ElectionPakistani |year=2015 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#8A6848;color:white;" | سال ! style="background:#8A6848;color:white;" | يو سي نمبر ! style="background:#8A6848;color:white;" | چونڊيل نمائندو ! style="background:#8A6848;color:white;" | جماعت |- | 2015ع || 21 || عبدالجليل بجاراڻي || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} == ديهه بختيارپور == '''بختيارپور''' ٺل تعلقي جي هڪ روينيو [[ديهه]] پڻ آهي. بورڊ آف روينيو سنڌ جي سرڪاري فهرست موجب اها '''ديهه نمبر 7''' آهي.<ref name="DehList" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#557A5B;color:white;" | ديهه نمبر ! style="background:#557A5B;color:white;" | ديهه |- | 4 || [[اٺڙي]] |- | 5 || [[بچرو]] |- | 6 || [[بهادرپور]] |- ! style="background:#E5F1E8;" | 7 ! style="background:#E5F1E8;" | '''بختيارپور''' |- | 8 || [[بلوچ آباد]] |- | 9 || [[بَمبلَي]] |- | 10 || [[باڙي]] |} سنڌ ائٽلس جي بورڊ آف روينيو تي ٻڌل فهرست پڻ بختيارپور کي ٺل تعلقي جي ديهه نمبر 7 طور درج ڪري ٿي.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=ٺل تعلقو |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-thul/ |website=سنڌ ائٽلس |language=sd |access-date=14 September 2026 }}</ref> '''يونين ڪائونسل بختيارپور''' ۽ '''ديهه بختيارپور''' انتظامي لحاظ کان مختلف يونٽ آهن؛ ٻنهي جون حدون لازمي طور مڪمل طور هڪجهڙيون نه آهن. == تعليمي سڃاڻپ == سنڌ حڪومت جي تعليم کاتي جي اسڪول رڪارڊ ۾ بختيارپور کي الڳ يو سي طور درج ڪيو ويو آهي. اسڪول ايجوڪيشن کاتي جي ٻيهر کليل اسڪولن واري فهرست ۾ هي اندراج موجود آهي: '''جيڪب آباد → ٺل → بختيارپور → گورنمينٽ بوائز لوئر سيڪنڊري اسڪول نور محمد ملڪ'''<ref name="School">{{cite web |title=List of Reopened Schools |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/List%20of%20reopened%20schools.pdf |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> هن اسڪول جو سيمس ڪوڊ '''412030771''' آهي.<ref name="School" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | سيمس ڪوڊ ! style="background:#315F7D;color:white;" | اسڪول ! style="background:#315F7D;color:white;" | سطح |- | 412030771 || گورنمينٽ بوائز لوئر سيڪنڊري اسڪول نور محمد ملڪ || لوئر سيڪنڊري |} تعليمي رڪارڊ ۾ بختيارپور جو نالو مختلف صورتن ۾ '''Bakhtiarpur'''، '''Bakhtawar Pur''' ۽ '''Bakhtiar Pur''' لکيل ملي ٿو. اهي مختلف انگريزي هجا ساڳئي ٺل واري يو سي سان لاڳاپيل آهن. == استادن جي ڀرتيءَ واري رڪارڊ ۾ بختيارپور == 2021ع–22ع جي پرائمري اسڪول ٽيچر ڀرتيءَ جي ميرٽ لسٽ ۾ پڻ ڪيترن اميدوارن جي يو سي طور: * `Bakhtawarpur` * `Bakhtiarpur (Toj) Thull` لکيل ملي ٿو.<ref name="PST">{{cite web |title=Taluka Thul Final PST Merit List |url=https://www.scribd.com/document/579346160/Taluka-Thul-Final-PST-May-18-2022-at-cut-off-40-2 |publisher=سيبا ٽيسٽنگ سروسز |year=2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> `Bakhtiarpur (Toj)` جهڙي لکڻي مان بختيارپور ۽ توج جي ويجهي تعليمي يا پراڻي انتظامي وابستگي ظاهر ٿئي ٿي، پر ٻنهي کي هڪ ئي يو سي نه سمجهڻ گهرجي. == آبادي == موجود تحقيق ۾ اهڙو واضح 2023ع جو پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس انگ نه مليو آهي جيڪو موجوده '''يونين ڪائونسل بختيارپور''' جي حدن سان قطعي طور هڪجهڙو هجي. ان ڪري: * ديهه بختيارپور جي آبادي؛ * بختيارپور نالي ڪنهن هڪ ڳوٺ جي آبادي؛ * يا توج سان لاڳاپيل پراڻي مردم شماري سرڪل جي آبادي کي موجوده يو سي جي ڪُل آبادي طور استعمال نه ڪرڻ گهرجي. == بختيارپور ۽ توج جو انتظامي لاڳاپو == تعليمي ڀرتي جي رڪارڊ ۾ `Bakhtiarpur (Toj) Thull` جو استعمال ملي ٿو.<ref name="PST" /> ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته بختيارپور جو توج واري انتظامي يا تعليمي دائري سان ويجهو لاڳاپو رهيو آهي. پراڻي ضلعي ڪائونسل واري ترتيب ۾ پڻ بختيارپور يو سي نمبر 21 ۽ توج يو سي نمبر 22 هڪ ٻئي سان لڳاتار رکيل هئا.<ref name="OldUC" /> تنهن هوندي به ٻئي الڳ يونين ڪائونسلون هيون ۽ انهن کي هڪ ئي انتظامي يونٽ نه سمجهڻ گهرجي. == ڳوٺ ۽ آباديون == اخباري رڪارڊ ۾ '''بختيارپور رهزن ڌوري''' نالي ڳوٺ جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو ٺل تعلقي جي بختيارپور واري علائقي سان لاڳاپيل آهي. مئي 2022ع ۾ ''ڊان'' جي هڪ رپورٽ ۾ پوليس ڪارروائي جي حوالي سان ٻن ماڻهن کي: '''Village Bakhtiarpur Rahzan Dhori of Thul taluka in Jacobabad district''' جا رهواسي ڄاڻايو ويو.<ref name="Dawn2022">{{cite news |title=Police claim killing two ‘hardened dacoits’ |url=https://www.dawn.com/news/1688992 |work=ڊان |date=11 May 2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> هي حوالو بختيارپور جي ٺل تعلقي اندر ڳوٺاڻي سڃاڻپ جي آزاد اخباري تصديق فراهم ڪري ٿو. == امن امان == مئي 2022ع ۾ ٺل پوليس جي دائري ۾ بختيارپور رهزن ڌوري ڀرسان پوليس ۽ هٿياربند ماڻهن وچ ۾ مقابلو ٿيو. پوليس موجب ٻن ڄڻن کي ماريو ويو ۽ ڪجهه پوليس اهلڪار زخمي ٿيا.<ref name="Dawn2022" /> ''ڊان'' جي رپورٽ موجب پوليس رڪارڊ ۾ انهن جوابدارن خلاف روڊ ڦر، اغوا ۽ پوليس مقابلي سميت ڪيترائي ڪيس درج هئا.<ref name="Dawn2022" /> هي واقعو بختيارپور علائقي جي وسيع ڳوٺاڻي پٽي ۾ ان وقت امن امان جي مسئلن بابت هڪ دستاويزي مثال آهي، پر ان کي سڄي يو سي جي مستقل صورتحال طور عام نه ڪرڻ گهرجي. == تعليم == بختيارپور جي تعليمي ڍانچي جي سڀ کان واضح تصديق '''گورنمينٽ بوائز لوئر سيڪنڊري اسڪول نور محمد ملڪ''' مان ٿئي ٿي.<ref name="School" /> سرڪاري تعليم رڪارڊ ۾ يو سي بختيارپور تحت ٻيا ننڍا پرائمري اسڪول پڻ مختلف دورن ۾ درج ٿيا آهن. تعليمي ڪلسٽر ۽ يو سي حدبنديون وقت سان تبديل ٿينديون رهيون آهن، تنهنڪري پراڻن اسڪولن کي موجوده يو سي جي حدن سان ڳنڍيندي سال ۽ انتظامي رڪارڊ کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == جاگرافي == بختيارپور [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي ڳوٺاڻي ۽ زرعي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. ٺل تعلقو 2023ع ۾ 533,153 آباديءَ سان جيڪب آباد ضلعي جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو تعلقو هو.<ref name="SindhAtlas" /> علائقي ۾ آبادي ڳوٺن ۽ زرعي وسندين جي صورت ۾ پکڙيل آهي. بختيارپور، توج، جئونگل، بهادرپور ۽ ٻين ڀرپاسي وارن علائقن سان ٺل جي ڳوٺاڻي پٽي جو حصو آهي. == زراعت ۽ معيشت == بختيارپور ٺل تعلقي جي زرعي معيشت واري حصي ۾ واقع آهي. جيڪب آباد ضلعي ۾ سنڌو درياهه مان نڪرندڙ نهري پاڻي زراعت لاءِ اهم آهي. ضلعي جي پاڻيءَ جي معيار بابت هڪ علمي مطالعي ۾ پڻ ٺل، جيڪب آباد ۽ ڳڙهي خيرو تعلقن کي نهري ۽ زميني پاڻيءَ تي دارومدار رکندڙ زرعي علائقا قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="WaterStudy">{{cite journal |title=Hydrochemical characteristics and water quality assessment for drinking and agricultural purposes in District Jacobabad, Lower Indus Plain, Pakistan |year=2018 |language=en }}</ref> بختيارپور يو سي بابت الڳ فصلوار پيداوار يا زرعي ايراضيءَ جا يو سي سطح جا تصديق ٿيل انگ دستياب نه هجڻ سبب مخصوص فصلن جي مقدار بابت انگ شامل نه ڪيا ويا آهن. == نالي جي هڪجهڙائي == پاڪستان ۽ ڀارت ۾ '''بختيارپور''' نالي ڪيترائي ٻيا هنڌ پڻ موجود آهن. مثال طور: * [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ بختيارپور نالي هڪ ڳوٺ؛ * ڀارت جي بهار رياست ۾ بختيارپور شهر. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] جو '''بختيارپور''' وارو اندراج ڄامشوري ضلعي جي بختيارپور بابت آهي، نه ٺل تعلقي واري بختيارپور بابت.<ref name="SindhianaOther">{{cite web |title=بختيارپور |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%AE%D8%AA%D9%8A%D8%A7%D8%B1%D9%BE%D9%88%D8%B1 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=14 September 2026 }}</ref> ان ڪري انهن ٻين بختيارپورن جي تاريخ، آبادي يا جاگرافيءَ کي هن مضمون ۾ شامل نه ڪرڻ گهرجي. == انتظامي سڃاڻپ جو خلاصو == {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto; width:85%;" ! style="background:#284B63;color:white;" | خصوصيت ! style="background:#284B63;color:white;" | ڄاڻ |- | ضلعو || [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] |- | تعلقو || [[ٺل تعلقو|ٺل]] |- | موجوده يو سي نمبر || '''33''' |- | پراڻو يو سي نمبر || '''21''' |- | روينيو ديهه || '''ديهه نمبر 7''' |- | اهم تعليمي ادارو || گورنمينٽ بوائز لوئر سيڪنڊري اسڪول نور محمد ملڪ |- | اسڪول سيمس ڪوڊ || 412030771 |- | 2015ع چونڊيل نمائندو || عبدالجليل بجاراڻي |- | 2015ع جماعت || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} == پڻ ڏسو == * [[ٺل تعلقو]] * [[ٺل]] * [[توج]] * [[جئونگل]] * [[بهادرپور]] * [[بلوچ آباد]] * [[بچرو]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:بختيارپور]] [[زمرو:ٺل تعلقو]] [[زمرو:ٺل تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:ٺل تعلقي جون ديهون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] 4borg9a34jduztussf682ozg6i58iwr 0 102829 412148 2026-09-14T09:01:31Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = ميرپور | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | image_map = Thul Taluka.jpg | mapsize = 250px | map_caption = [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جو نقشو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ ميرپور ج... 412148 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = ميرپور | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | image_map = Thul Taluka.jpg | mapsize = 250px | map_caption = [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جو نقشو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ ميرپور جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ٺل تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | blank_name_sec1 = موجوده يو سي نمبر | blank_info_sec1 = 35 | blank1_name_sec1 = پراڻو يو سي نمبر | blank1_info_sec1 = 27 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''ميرپور''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي هڪ [[يونين ڪائونسل]]، روينيو [[ديهه]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي آهي. موجوده مقامي حڪومت واري جوڙجڪ ۾ اها '''يونين ڪائونسل نمبر 35''' آهي.<ref name="SLGB2024">{{cite web |title=Notifications |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/notifications/ |publisher=سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ |date=22 August 2024 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ميرپور کي [[ميرپور ٻرڙو]] سان نه ملائڻ گهرجي؛ ميرپور ٻرڙو ٺل تعلقي جي هڪ الڳ [[ٽائون ڪميٽي]] ۽ شهري آبادي آهي، جڏهن ته هي مضمون ڳوٺاڻي '''يونين ڪائونسل ميرپور''' بابت آهي. == انتظامي حيثيت == سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ جي 22 آگسٽ 2024ع واري نوٽيفڪيشن ۾ عبدالجبار ٻرڙو کي '''يونين ڪائونسل نمبر 35 ميرپور، ضلعو جيڪب آباد''' جو سيڪريٽري مقرر ڪيو ويو، جنهن مان موجوده يو سي نمبر جي واضح تصديق ٿئي ٿي.<ref name="SLGB2024" /> پراڻي ضلعي ڪائونسل واري جوڙجڪ ۾ ميرپور کي '''يو سي نمبر 27''' طور درج ڪيو ويندو هو.<ref name="Election2015">{{cite web |title=District Council Jacobabad UC Result Elections 2015 |url=https://www.electionpakistani.com/local-government-bodies/sindh/jacobabad/district-council.html |website=ElectionPakistani |year=2015 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | دور ! style="background:#315F7D;color:white;" | يونين ڪائونسل نمبر |- | پراڻي ضلعي ڪائونسل ترتيب || 27 |- | موجوده ترتيب || '''35''' |} == 2015ع جون مڪاني چونڊون == 2015ع جي سنڌ مڪاني چونڊن ۾ ميرپور يو سي نمبر 27 هئي. ان چونڊ ۾ '''عبدالروف''' [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اميدوار طور ڪامياب ٿيو.<ref name="Election2015" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#8A6848;color:white;" | سال ! style="background:#8A6848;color:white;" | يو سي نمبر ! style="background:#8A6848;color:white;" | چونڊيل نمائندو ! style="background:#8A6848;color:white;" | جماعت |- | 2015ع || 27 || عبدالروف || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} == ديهه ميرپور == '''ميرپور''' ٺل تعلقي جي هڪ روينيو [[ديهه]] پڻ آهي. بورڊ آف روينيو سنڌ جي سرڪاري فهرست موجب اها '''ديهه نمبر 61''' آهي.<ref name="DehList">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/demo_Registries/pdf/listofdeh.pdf |publisher=بورڊ آف روينيو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#557A5B;color:white;" | ديهه نمبر ! style="background:#557A5B;color:white;" | ديهه |- | 59 || [[ميرل نئون]] |- | 60 || [[ميرل پراڻو]] |- ! style="background:#E5F1E8;" | 61 ! style="background:#E5F1E8;" | '''ميرپور''' |- | 62 || [[مرسيپور]] |- | 63 || [[مٺو ٿرڙي]] |- | 64 || [[موسا واهه]] |} سنڌ ائٽلس جي بورڊ آف روينيو تي ٻڌل فهرست پڻ ميرپور کي ٺل تعلقي جي ديهه نمبر 61 طور ڏيکاري ٿي.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=ٺل |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-thul/ |website=سنڌ ائٽلس |language=sd |access-date=14 September 2026 }}</ref> '''يونين ڪائونسل ميرپور'''، '''ديهه ميرپور''' ۽ '''ميرپور نالي انفرادي ڳوٺاڻي آبادي''' انتظامي ۽ شمارياتي لحاظ کان هڪجهڙا يونٽ نه آهن. == آبادي == [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] ۾ `MIRPUR TC` نالي وڏي ڳوٺاڻي شمارياتي دائري جي ڪُل آبادي '''16,984''' هئي. انهن مان 8,511 مرد ۽ 8,473 عورتون هيون.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ساڳئي شمارياتي دائري ۾ '''ميرپور''' نالي انفرادي آباديءَ جي آبادي '''3,034''' هئي، جنهن ۾ 1,536 مرد ۽ 1,498 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2023" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#376D7A;color:white;" | شمارياتي يونٽ ! style="background:#376D7A;color:white;" | ڪُل آبادي ! style="background:#376D7A;color:white;" | مرد ! style="background:#376D7A;color:white;" | عورتون |- | ميرپور ٽي سي || 16,984 || 8,511 || 8,473 |- | ميرپور ڳوٺ || 3,034 || 1,536 || 1,498 |} `MIRPUR TC` کي موجوده يو سي نمبر 35 جي ڪُل آبادي سمجهڻ کان اڳ حدبنديءَ جي مڪمل هڪجهڙائي جي تصديق ضروري آهي. == ميرپور شمارياتي دائرو == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب `MIRPUR TC` هيٺ چار انفرادي ڳوٺاڻيون آباديون درج هيون:<ref name="PBS2023" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; margin:auto; width:75%;" ! style="background:#3D6F8A;color:white;" | آبادي ! style="background:#3D6F8A;color:white;" | 2023ع جي آبادي |- | [[چندن]] || 8,832 |- | '''ميرپور''' || 3,034 |- | [[نئون واهه]] || 2,357 |- | [[پراڻو واهه]] || 2,761 |- ! ڪُل ! '''16,984''' |} اهڙيءَ طرح ميرپور واري شمارياتي دائري جو سڀ کان وڏو آبادي مرڪز [[چندن]] هو.<ref name="PBS2023" /> == خواندگي == 2023ع جي آدمشماري موجب `MIRPUR TC` جي 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ مجموعي خواندگي '''36.3 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها 47.9 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 24.6 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS2023" /> صرف ميرپور نالي ڳوٺاڻي آباديءَ ۾ خواندگي '''31.5 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ 41.8 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 20.6 سيڪڙو.<ref name="PBS2023" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#725A86;color:white;" | علائقو ! style="background:#725A86;color:white;" | ڪُل ! style="background:#725A86;color:white;" | مرد ! style="background:#725A86;color:white;" | عورتون |- | ميرپور ٽي سي || 36.3٪ || 47.9٪ || 24.6٪ |- | ميرپور ڳوٺ || 31.5٪ || 41.8٪ || 20.6٪ |} == 2017ع کان 2023ع تائين آبادي == 2017ع جي آدمشماريءَ تي ٻڌل انگن موجب `MIRPUR TC` جي آبادي '''17,542''' هئي، جڏهن ته ميرپور نالي انفرادي آباديءَ جي آبادي '''3,271''' هئي.<ref name="Pop2017">{{cite web |title=Jacobabad District – Population of Cities, Towns and Villages 2017-2018 |url=https://www.politicpk.com/jacobabad-district-population-of-cities-towns-and-villages-2017-2018/ |date=27 May 2018 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#8A6848;color:white;" | آدمشماري ! style="background:#8A6848;color:white;" | ميرپور ٽي سي ! style="background:#8A6848;color:white;" | ميرپور ڳوٺ |- | 2017ع || 17,542 || 3,271 |- | 2023ع || 16,984 || 3,034 |} ٻنهي شمارياتي يونٽن ۾ 2017ع کان 2023ع تائين ٿوري گهٽتائي رڪارڊ ٿي. حدبندي، مردم شماريءَ جي درجي بندي يا آباديءَ جي لڏپلاڻ بابت وڌيڪ ثبوت کان سواءِ ان گهٽتائي جو سبب قطعي طور بيان ڪرڻ مناسب نه ٿيندو. == رهائش == 2023ع جي رهائشي آدمشماري موجب `MIRPUR TC` ۾ '''3,080 گهراڻا''' هئا. انهن مان 1,324 پڪا، 503 نيم پڪا ۽ 1,253 ڪچا گهر هئا. سراسري گهراڻي جي ماپ 5.5 فرد هئي.<ref name="PBSHousing">{{cite web |title=Selected Housing Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_32_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#467C5A;color:white;" | رهائشي خاصيت ! style="background:#467C5A;color:white;" | انگ |- | ڪُل گهراڻا || 3,080 |- | پڪا گهر || 1,324 |- | نيم پڪا گهر || 503 |- | ڪچا گهر || 1,253 |- | سراسري گهراڻي جي ماپ || 5.5 فرد |} 2017ع ۾ `MIRPUR TC` ۾ 2,031 گهراڻا درج هئا، جن مان رڳو 95 پڪا، 318 نيم پڪا ۽ 1,618 ڪچا گهر هئا.<ref name="Housing2017">{{cite web |title=Selected Housing Characteristics of Rural Localities, Census-2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07724.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2017 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == تعليم == ميرپور يو سي بابت سرڪاري اسڪول رڪارڊ ڪافي وسيع آهي. سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري ۾ ڪيترائي اسڪول صاف طور: '''جيڪب آباد → ٺل → ميرپور''' هيٺ درج آهن.<ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=District and Taluka Wise School Directory – Jacobabad |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/12-District_Jacobabad.pdf |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> مثال طور: * گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول عبدالكريم نوناري؛ * گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول چندن؛ * گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول چندن؛ * گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول عبدالكريم خان کَمڀڙو؛ * گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول رسول بخش ٻرڙو؛ * گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول محمد قاسم ٻرڙو؛ * گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول قادر بخش ٻرڙو ميرپور جي تعليمي دائري هيٺ درج آهن.<ref name="Schools">{{cite web |title=List of Schools, Annexure-I |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/Tenders/List-of-Schools-Annexure-I.pdf |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | سيمس ڪوڊ ! style="background:#315F7D;color:white;" | اسڪول ! style="background:#315F7D;color:white;" | سطح |- | 412030108 || گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول چندن || پرائمري |- | 412030443 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول چندن || پرائمري |- | 412030666 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول عبدالكريم خان کَمڀڙو || پرائمري |- | 412030121 || گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول رسول بخش ٻرڙو || پرائمري |- | 412030320 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول محمد قاسم ٻرڙو || پرائمري |- | 412030706 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول قادر بخش ٻرڙو || پرائمري |} 2015–16ع جي سرڪاري تعليمي بجيٽ ۾ پڻ '''15-ميرپور''' نالي تعليمي يو سي هيٺ قابل کَمڀڙو، ماڻڪ وانڍ، محمد هاشم ٻرڙو، محمد يعقوب ٻرڙو، شير خان ٻرڙو ۽ تاج محمد اُنڙ جا پرائمري اسڪول درج هئا.<ref name="EducationBudget">{{cite web |title=District Education Budget 2015–16, Jacobabad |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Jacobabad.pdf |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، سنڌ حڪومت |year=2015 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == چندن == [[چندن]] ميرپور واري شمارياتي ۽ تعليمي دائري جي وڏي آبادي آهي. 2023ع ۾ چندن جي آبادي '''8,832''' هئي، جيڪا ميرپور ٽي سي جي اڌ کان وڌيڪ آبادي هئي.<ref name="PBS2023" /> چندن ۾ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جا سرڪاري پرائمري اسڪول پڻ موجود آهن.<ref name="Schools" /> اليڪشن ڪميشن جي 2023ع واري چونڊيل مڪاني نمائندن جي رڪارڊ ۾ ٺل ميونسپل ڪميٽي جي نائب چيئرمين عبدالرحمان جو پتو: '''ڳوٺ عبدالرحمان ٻرڙو، چندن، تعلقو ٺل، ضلعو جيڪب آباد''' درج ٿيل آهي.<ref name="ECPLocal">{{cite web |title=Returned Candidates of Local Councils |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/fifPGfP5DCDgafHFThejBODZ54f5bHqlCHUSKJbX.pdf |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == 2022ع جون ٻوڏون == [[2022ع پاڪستان جون ٻوڏون|2022ع جي ٻوڏن]] دوران ميرپور به متاثر ٿيل يو سي علائقن مان هڪ هو. [[صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي سنڌ]] جي 28 آگسٽ 2022ع واري جيڪب آباد ضلعي جي ٻوڏ واري نقشي ۾ ميرپور لاءِ: * ڪُل ڄاڻايل ڳوٺ — '''30''' * پاڻي هيٺ آيل ڳوٺ — '''9''' درج هئا.<ref name="PDMA2022">{{cite web |title=Flood Inundation Map – District Jacobabad |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Flood/Flood_2022/Flood%20Inundation%20GIS%20Maps/Flood%20Inundation%20Map-Jacobabad_28-08-2022.pdf |publisher=صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽي سنڌ |date=28 August 2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#557B9D;color:white;" | علائقو ! style="background:#557B9D;color:white;" | ڄاڻايل ڳوٺ ! style="background:#557B9D;color:white;" | پاڻي هيٺ آيل ڳوٺ |- | ميرپور || 30 || 9 |} هي انگ 28 آگسٽ 2022ع جي مخصوص ٻوڏ واري صورتحال جا آهن، سڄي آفت جي آخري مجموعي نقصان جا نه. == جاگرافي ۽ معيشت == ميرپور [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي ميداني ۽ زرعي ٻهراڙي واري حصي ۾ واقع آهي. ميرپور واري شمارياتي دائري ۾ چندن، نئون واهه ۽ پراڻو واهه جهڙيون آباديون شامل هجڻ علائقي جي نهري ۽ ڳوٺاڻي آبادڪاريءَ جي نوعيت کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="PBS2023" /> علائقي جي معيشت جو دارومدار وڏي حد تائين زراعت، مال پالڻ ۽ زرعي مزدوريءَ تي آهي. يو سي سطح تي مخصوص فصلوار پيداوار جا معتبر سرڪاري انگ دستياب نه هجڻ سبب فصلن جي مقدار بابت غيرحوالاجاتي دعوائون شامل نه ڪيون ويون آهن. == نالي جي هڪجهڙائي == '''ميرپور''' نالو پاڪستان ۽ سنڌ ۾ ڪيترن ئي هنڌن لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ٺل تعلقي اندر ئي: * '''ميرپور''' ــ موجوده يو سي نمبر 35؛ * [[ميرپور ٻرڙو]] ــ هڪ الڳ ٽائون ڪميٽي ۽ شهر؛ ٻه مختلف انتظامي علائقا آهن. 2023ع ۾ [[ميرپور ٻرڙو]] ٽائون ڪميٽي جي آبادي 14,174 هئي، جڏهن ته ڳوٺاڻي `MIRPUR TC` جي آبادي 16,984 هئي.<ref name="PBS2023" /><ref name="MirpurBuriro">{{cite web |title=Urban Localities by Population Size, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf |publisher=پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ان ڪري ٻنهي جا آبادي، چونڊ، تعليمي يا صحت جا انگ هڪ ٻئي سان نه ملائڻ گهرجن. == انتظامي سڃاڻپ جو خلاصو == {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto; width:85%;" ! style="background:#284B63;color:white;" | خصوصيت ! style="background:#284B63;color:white;" | ڄاڻ |- | ضلعو || [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] |- | تعلقو || [[ٺل تعلقو|ٺل]] |- | موجوده يو سي نمبر || '''35''' |- | پراڻو يو سي نمبر || 27 |- | روينيو ديهه || '''ديهه نمبر 61''' |- | 2023ع ميرپور ٽي سي آبادي || 16,984 |- | 2023ع ميرپور ڳوٺ آبادي || 3,034 |- | ميرپور ٽي سي خواندگي || 36.3٪ |- | ميرپور ڳوٺ خواندگي || 31.5٪ |- | 2023ع گهراڻا || 3,080 |- | 2022ع ۾ پاڻي هيٺ آيل ڳوٺ || 9 |- | 2015ع چونڊيل نمائندو || عبدالروف |- | 2015ع جماعت || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} == پڻ ڏسو == * [[ٺل تعلقو]] * [[ٺل]] * [[ميرپور ٻرڙو]] * [[چندن]] * [[نئون واهه]] * [[پراڻو واهه]] * [[جهانگي واهه]] * [[رانجهاپور]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ميرپور، ٺل]] [[زمرو:ٺل تعلقو]] [[زمرو:ٺل تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:ٺل تعلقي جون ديهون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] mda560n2p0nm10ag3fiy7sg7f6li1u6 0 102830 412151 2026-09-14T09:10:36Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = جئونگل | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | image_map = Thul Taluka.jpg | mapsize = 250px | map_caption = [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جو نقشو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ جئونگل ج... 412151 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = جئونگل | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | image_map = Thul Taluka.jpg | mapsize = 250px | map_caption = [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جو نقشو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ جئونگل جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ٺل تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | blank_name_sec1 = موجوده يو سي نمبر | blank_info_sec1 = 34 | blank1_name_sec1 = پراڻو يو سي نمبر | blank1_info_sec1 = 23 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''جئونگل''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي هڪ [[يونين ڪائونسل]]، روينيو [[ديهه]] ۽ ڳوٺاڻي آبادي آهي. موجوده مقامي حڪومت واري ترتيب ۾ جئونگل '''يونين ڪائونسل نمبر 34''' آهي، جڏهن ته پراڻي ضلعي ڪائونسل ترتيب ۾ اها '''يو سي نمبر 23''' هئي.<ref name="LG2022">{{cite web |title=لاڙڪاڻو ڊويزن جي مڪاني ڪائونسلن جي فهرست |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتو، سنڌ حڪومت |date=27 April 2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref><ref name="OldUC">{{cite web |title=District Jacobabad Union Councils |url=https://www.scribd.com/document/712605710/List-of-UCs-District-Jacobabad-Sindh |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == انتظامي حيثيت == جئونگل [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي ڳوٺاڻي مقامي حڪومت واري حصي ۾ اچي ٿي. 2022ع واري نئين ترتيب ۾ جئونگل کي يو سي نمبر 34 رکيو ويو.<ref name="LG2022" /> موجوده ترتيب ۾ هن حصي جون يونين ڪائونسلون هن ريت آهن: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | يو سي نمبر ! style="background:#315F7D;color:white;" | يونين ڪائونسل |- | 31 || [[دينپور]] |- | 32 || [[توج]] |- | 33 || [[بختيارپور (ٺل)|بختيارپور]] |- ! style="background:#DDEBF7;" | 34 ! style="background:#DDEBF7;" | '''جئونگل''' |- | 35 || [[ميرپور (ٺل)|ميرپور]] |- | 36 || [[رانجهاپور]] |- | 37 || [[موسا واهه]] |} <ref name="LG2022" /> == پراڻي انتظامي نمبرنگ == پراڻي ضلعي ڪائونسل جي جوڙجڪ ۾ جئونگل '''يو سي نمبر 23''' هئي.<ref name="OldUC" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#665C85;color:white;" | پراڻو يو سي نمبر ! style="background:#665C85;color:white;" | يونين ڪائونسل |- | 21 || [[بختيارپور (ٺل)|بختيارپور]] |- | 22 || [[توج]] |- ! style="background:#E8E2F0;" | 23 ! style="background:#E8E2F0;" | '''جئونگل''' |- | 24 || [[جاڙيون]] |- | 25 || [[شير واهه]] |} 2015ع جي مڪاني چونڊن ۾ پڻ جئونگل يو سي نمبر 23 هئي. ان چونڊ ۾ '''مختيار احمد''' [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اميدوار طور ڪامياب ٿيو.<ref name="Election2015">{{cite web |title=District Council Jacobabad UC Result Elections 2015 |url=https://www.electionpakistani.com/local-government-bodies/sindh/jacobabad/district-council.html |website=ElectionPakistani |year=2015 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#8A6848;color:white;" | سال ! style="background:#8A6848;color:white;" | يو سي نمبر ! style="background:#8A6848;color:white;" | چونڊيل نمائندو ! style="background:#8A6848;color:white;" | جماعت |- | 2015ع || 23 || مختيار احمد || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} == ديهه جئونگل == '''جئونگل''' ٺل تعلقي جي هڪ روينيو [[ديهه]] پڻ آهي. بورڊ آف روينيو سنڌ جي ديهن واري فهرست موجب اها '''ديهه نمبر 41''' آهي.<ref name="Dehs">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=بورڊ آف روينيو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#557A5B;color:white;" | ديهه نمبر ! style="background:#557A5B;color:white;" | ديهه |- | 38 || [[جلالپور]] |- | 39 || [[جاڙيون]] |- | 40 || [[جهانگي واهه]] |- ! style="background:#E5F1E8;" | 41 ! style="background:#E5F1E8;" | '''جئونگل''' |- | 42 || [[ڪانراڻي (ٺل)|ڪانراڻي]] |- | 43 || [[ڪريم آباد (ٺل)|ڪريم آباد]] |- | 44 || [[ڪريم بخش]] |} سنڌ ائٽلس جي روينيو فهرست پڻ جئونگل کي ٺل تعلقي جي ديهه نمبر 41 طور درج ڪري ٿي.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=ٺل |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-thul/ |website=سنڌ ائٽلس |language=sd |access-date=14 September 2026 }}</ref> '''يونين ڪائونسل جئونگل'''، '''ديهه جئونگل''' ۽ '''جئونگل نالي ڳوٺ''' انتظامي لحاظ کان هڪجهڙا يونٽ نه آهن؛ انهن جون حدون لازمي طور مڪمل طور هڪجهڙيون نه آهن. == تاريخي انتظامي سڃاڻپ == جئونگل جي يونين ڪائونسل حيثيت گهٽ ۾ گهٽ 1980ع واري ڏهاڪي تائين دستاويزي طور ملي ٿي. 1984ع ۾ شايع ٿيل '''''جيڪب آباد قديم ۽ جديد''''' ۾ '''مشتاق احمد پاهوڙ''' کي: '''چيئرمين، يونين ڪائونسل جئونگل، تعلقو ٺل''' طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="Jacobabad1984">{{cite book |title=جيڪب آباد قديم ۽ جديد |year=1984 |language=sd }}</ref> هي حوالو ڏيکاري ٿو ته جئونگل جديد مڪاني حڪومت واري دور کان اڳ به ٺل تعلقي جي هڪ سڃاتل يونين ڪائونسل هئي. آڊيٽر جنرل آف پاڪستان جي 2014–15ع واري يو سي آڊٽ رپورٽ ۾ پڻ: '''UC Joungal, Taluka Thul, District Jacobabad''' صاف طور درج آهي.<ref name="AGP">{{cite web |title=Audit Report on Union Councils of Larkana Division |url=https://agp.gov.pk/SiteImage/Policy/Larkana%202014-15%20UCs.pdf |publisher=آڊيٽر جنرل آف پاڪستان |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> رپورٽ ۾ جئونگل يو سي جي عملي ۾ جونيئر ڪلارڪ ۽ نائب قاصد جا عهدا پڻ درج هئا.<ref name="AGP" /> == تعليم == جئونگل تعليم جي حوالي سان ٺل تعلقي جي اهم ڳوٺاڻن مرڪزن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊ ۾ جئونگل کي الڳ تعليمي يو سي طور: '''1-Joungal''' درج ڪيو ويو هو.<ref name="Budget">{{cite web |title=District Education Budget 2015–16, Jacobabad |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Jacobabad.pdf |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |year=2015 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2015–16ع جي بجيٽ ۾ جئونگل هيٺ ڪيترائي گرلس پرائمري اسڪول درج هئا، جن ۾: {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | سيمس ڪوڊ ! style="background:#315F7D;color:white;" | اسڪول ! style="background:#315F7D;color:white;" | سطح |- | 412030117 || گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول جئونگل || پرائمري |- | 412030164 || گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول عارف آباد پاهوڙ عرف شادي خان ڊول || پرائمري |- | 412030165 || گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول پهلوان پاهوڙ || پرائمري |- | 412030195 || گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول خان محمد ٻرڙو || پرائمري |- | 412030221 || گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول ڇٽو ڊول || پرائمري |} <ref name="Budget" /> == گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول جئونگل == جئونگل ۾ '''گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول جئونگل''' پڻ موجود آهي. سنڌ حڪومت جي 2025ع واري تعليمي نوٽيفڪيشن ۾ اداري کي: '''GBHSS Joungal, Taluka Thul, District Jacobabad''' صاف طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="GBHSS">{{cite web |title=School Education and Literacy Department Notifications |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=0&key=jacobabad&pageNumber=3 |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |year=2025 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2017ع ۾ پڻ سنڌ حڪومت جي استادن جي مقرري واري رڪارڊ ۾ '''Govt. Boys High School Joungal Thull''' جو ذڪر موجود هو.<ref name="HMPosting">{{cite web |title=Posting of Newly Promoted Head Masters / Head Mistresses |url=https://www.scribd.com/document/837709049/Notification-for-Posting-of-Newly-Promoted-as-Head-Masters-Head-Mistress-BS-17-of-Various-Districts |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |year=2017 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> اهڙيءَ طرح جئونگل ۾ پرائمري کان هائير سيڪنڊري سطح تائين سرڪاري تعليم جي موجودگيءَ جي تصديق ٿئي ٿي. == صحت == جئونگل ۾ '''بنيادي صحت مرڪز جئونگل''' قائم آهي. [[پي پي ايڇ آءِ سنڌ]] جي 2019ع واري سرڪاري رپورٽ ۾ BHU Joungal کي انهن صحت مرڪزن مان هڪ ڄاڻايو ويو، جن کي ايمبولينس فراهم ڪئي وئي.<ref name="PPHI">{{cite web |title=Health Minister distributes 8 ambulances to PPHI Sindh health facilities |url=https://pphisindh.org/home/news_slide.php?id=35 |publisher=پي پي ايڇ آءِ سنڌ |date=11 September 2019 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ايمبولينس پروگرام جو مقصد: * حامله عورتن کي زچگي لاءِ منتقل ڪرڻ؛ * شديد غذائي کوٽ وارن ٻارن جي منتقلي؛ * روڊ حادثن ۽ هنگامي حالتن ۾ مريضن جي منتقلي هو.<ref name="PPHI" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#467C5A;color:white;" | صحت ادارو ! style="background:#467C5A;color:white;" | هنڌ ! style="background:#467C5A;color:white;" | نوعيت |- | بي ايڇ يو جئونگل || جئونگل، ٺل || بنيادي صحت مرڪز |} == خانداني ڀلائي مرڪز == سنڌ حڪومت جي آبادي ڀلائي کاتي جي ڊائريڪٽري ۾ '''خانداني ڀلائي مرڪز جئونگل''' پڻ درج ٿيل آهي، جنهن جو هنڌ: '''بس اسٽينڊ جئونگل، تعلقو ٺل''' ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="FWC">{{cite web |title=Population Welfare Facilities in Sindh |url=https://doczz.net/doc/3152899/population-bookl-layout---population-welfare-department-s... |publisher=آبادي ڀلائي کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> اهڙيءَ طرح جئونگل ۾ بنيادي صحت سان گڏ خانداني ڀلائي جون سرڪاري سهولتون پڻ موجود رهيون آهن. == ڳوٺاڻن بحاليءَ جا منصوبا == ڳوٺاڻن بحاليءَ جي هڪ منصوبي جي مڪمل ٿيڻ واري رپورٽ ۾: '''جيڪب آباد → ٺل → جئونگل → جئونگل''' واضح طور درج آهي.<ref name="PPRP">{{cite web |title=Village Rehabilitation Project Completion Report |url=https://www.pprp.net.pk/assets/pages/reports/PCR/PCR-VRP_2012.pdf |publisher=ڳوٺاڻن بحالي پروگرام |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ان رپورٽ ۾ جئونگل ڳوٺ لاءِ: * '''275 گهراڻا'''؛ * منصوبي هيٺ '''105 فائدو وٺندڙ گهراڻا''' درج هئا.<ref name="PPRP" /> ساڳئي يو سي هيٺ '''شيخ محمد''' نالي ڳوٺ لاءِ 210 گهراڻا ۽ 160 فائدو وٺندڙ گهراڻا درج هئا.<ref name="PPRP" /> اهي انگ مردم شماري جي آبادي نه، پر ان مخصوص ڳوٺاڻي بحالي منصوبي جا انتظامي انگ هئا. == آباديون == سرڪاري ۽ نيم سرڪاري رڪارڊ مان جئونگل سان لاڳاپيل ڪيترن ڳوٺن ۽ آبادين جا نالا ملن ٿا. سنڌ پوليس جي 2025ع واري تصديقي رڪارڊ ۾: * '''ڳوٺ جئونگل، پوسٽ آفيس ٺل، تعلقو ٺل، ضلعو جيڪب آباد'''؛ * جئونگل سان لاڳاپيل رهواسين جا پتا درج آهن.<ref name="Police">{{cite web |title=Candidate Verification List, District Jacobabad |url=https://sbvs.sindhpolice.gov.pk/images/67272509a818a.pdf |publisher=سنڌ پوليس |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ڳوٺاڻن بحالي منصوبي ۾ جئونگل يو سي هيٺ: * جئونگل؛ * شيخ محمد جا نالا ملن ٿا.<ref name="PPRP" /> تعليمي رڪارڊ مان: * عارف آباد پاهوڙ؛ * شادي خان ڊول؛ * پهلوان پاهوڙ؛ * خان محمد ٻرڙو؛ * ڇٽو ڊول جهڙين آبادين جا نالا پڻ جئونگل واري تعليمي دائري سان لاڳاپيل ملن ٿا.<ref name="Budget" /> == روڊ ۽ مواصلات == جئونگل ٺل شهر جي ويجهو اهم ڳوٺاڻي روڊن سان ڳنڍيل آهي. سنڌ حڪومت جي 2022–23ع واري مانيٽرنگ ۽ ايويليويشن رپورٽ ۾: '''ٺل–جئونگل روڊ کان موني اسٽاپ، خان محمد پاهوڙ، منگهو خان، رانو پاهوڙ، سميجا ۽ شيخ محمد پاهوڙ تائين''' 6.75 ڪلوميٽر روڊ جي تعمير واري منصوبي جو ذڪر آهي.<ref name="Road2023">{{cite web |title=Annual Report 2022–23 |url=https://mecsindh.gov.pk/downloads/MEC-AR-2022-23.pdf |publisher=مانيٽرنگ ۽ ايويليويشن سيل، پلاننگ ۽ ڊولپمينٽ کاتو، سنڌ حڪومت |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ان منصوبي جي ڄاڻايل لاڳت تقريباً '''79.96 ملين رپيا''' هئي.<ref name="Road2023" /> پراڻن روڊ بحالي دستاويزن ۾ پڻ '''Joungal to Khan Mohd Pahore''' روڊ جو ذڪر ملي ٿو، جنهن مان جئونگل جي ڳوٺاڻي روڊ نيٽ ورڪ ۾ پراڻي اهميت ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="OldRoad">{{cite web |title=Tentative Rehabilitation Quantities for Inventoried Roads, Jacobabad District |url=https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PDABK634.pdf |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == جئونگل موڙ == ٺل شهر ۾ '''جئونگل موڙ''' نالي هڪ مشهور روڊ چوڪ پڻ موجود آهي. اخباري ۽ سرڪاري/ڪاروباري پتن ۾ هي نالو استعمال ٿيندو رهي ٿو. 2010ع جي ٻوڏ کان پوءِ ٺل ۾ ٿيل احتجاج بابت ''ايڪسپريس ٽربيون'' جي رپورٽ ۾ شاهي بازار، رياض چوڪ ۽ رهبر چوڪ سان گڏ '''جئونگل موڙ''' جو پڻ ذڪر ڪيو ويو.<ref name="Tribune2010">{{cite news |title=Flood survivors in Thul demand Watan cards |url=https://tribune.com.pk/story/67970/flood-survivors-in-thul-demand-watan-cards |work=ايڪسپريس ٽربيون |date=27 October 2010 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> جئونگل موڙ شهر ۽ جئونگل طرف ويندڙ رستي جي مقامي شهري سڃاڻپ طور استعمال ٿئي ٿو. == چونڊ ۽ سماجي سڃاڻپ == 2021ع–22ع جي پرائمري اسڪول ٽيچر ڀرتيءَ جي ميرٽ لسٽ ۾ ڪيترن اميدوارن جي يو سي طور '''Joungal''' يا '''UC-Joungal''' درج ٿيل آهي.<ref name="PST">{{cite web |title=Taluka Thul Final PST Merit List |url=https://www.scribd.com/document/579346160/Taluka-Thul-Final-PST-May-18-2022-at-cut-off-40-2 |publisher=سيبا ٽيسٽنگ سروسز / اسڪول ايجوڪيشن کاتو |year=2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> اهو جديد دور ۾ به جئونگل جي الڳ يو سي سڃاڻپ جي تصديق ڪري ٿو. == جاگرافي ۽ معيشت == جئونگل [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي ميداني ۽ زرعي علائقي ۾ واقع آهي. ڳوٺ ۽ ان سان لاڳاپيل آبادين جي معيشت جو دارومدار وڏي حد تائين: * زراعت؛ * مال پالڻ؛ * زرعي مزدوري؛ * ۽ ٺل شهر سان واپاري ۽ خدمتي لاڳاپن تي آهي. جئونگل کان خان محمد پاهوڙ ۽ ٻين آبادين تائين روڊن جي سرڪاري تعمير ان جي ڀرپاسي واري ڳوٺاڻي زرعي پٽي سان مواصلاتي لاڳاپن کي ظاهر ڪري ٿي.<ref name="Road2023" /> يو سي سطح تي فصلوار پيداوار يا پوک هيٺ ايراضيءَ جا قابل اعتماد عددي انگ دستياب نه هجڻ سبب مخصوص فصلن جي مقدار بابت انگ شامل نه ڪيا ويا آهن. == هڪ دستاويزي سماجي واقعو == اپريل 2009ع ۾ جئونگل ڳوٺ ۾ هڪ ننڍي ڇوڪريءَ جي قرض جي بدلي وڏي عمر جي شخص سان شادي ڪرائڻ بابت معاملو رپورٽ ٿيو. پوليس بعد ۾ ڳوٺ مان ڪيترن ماڻهن کي گرفتار ڪيو.<ref name="Dawn2009">{{cite news |title=Six arrested over minor girl's marriage |url=https://www.dawn.com/news/459149/six-arrested-over-minor-girlaes-marriage |work=ڊان |date=22 April 2009 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> هي واقعو رڳو دستاويزي مقامي واقعو آهي ۽ ان کي سڄي جئونگل جي سماجي حالت جي نمائندگي طور عام نه ڪرڻ گهرجي. == انتظامي سڃاڻپ جو خلاصو == {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto; width:85%;" ! style="background:#284B63;color:white;" | خصوصيت ! style="background:#284B63;color:white;" | ڄاڻ |- | صوبو || [[سنڌ]] |- | ڊويزن || [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] |- | ضلعو || [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] |- | تعلقو || [[ٺل تعلقو|ٺل]] |- | موجوده يو سي نمبر || '''34''' |- | پراڻو يو سي نمبر || '''23''' |- | روينيو ديهه || '''ديهه نمبر 41''' |- | پراڻو تعليمي يو سي نمبر || 1 |- | اهم تعليمي ادارو || گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول جئونگل |- | صحت ادارو || بي ايڇ يو جئونگل |- | خانداني ڀلائي مرڪز || بس اسٽينڊ جئونگل |- | 1984ع يو سي چيئرمين || مشتاق احمد پاهوڙ |- | 2015ع چونڊيل نمائندو || مختيار احمد |- | 2015ع جماعت || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} == پڻ ڏسو == * [[ٺل تعلقو]] * [[ٺل]] * [[توج]] * [[بختيارپور (ٺل)|بختيارپور]] * [[ميرپور (ٺل)|ميرپور]] * [[جاڙيون]] * [[جهانگي واهه]] * [[ڪانراڻي (ٺل)|ڪانراڻي]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:جئونگل]] [[زمرو:ٺل تعلقو]] [[زمرو:ٺل تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:ٺل تعلقي جون ديهون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] 9ndamim0ax4nukypmbuaoidvhlyn3ng 0 102831 412153 2026-09-14T09:21:35Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = ٽانوري | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | image_map = Thul Taluka.jpg | mapsize = 250px | map_caption = [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جو نقشو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ ٽانوري ج... 412153 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = ٽانوري | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | image_map = Thul Taluka.jpg | mapsize = 250px | map_caption = [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جو نقشو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ ٽانوري جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ٺل تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | blank_name_sec1 = موجوده يو سي نمبر | blank_info_sec1 = 38 | blank1_name_sec1 = روينيو ديهه نمبر | blank1_info_sec1 = 86 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''ٽانوري''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي هڪ [[يونين ڪائونسل]]، روينيو [[ديهه]] ۽ ڳوٺاڻو علائقو آهي. سنڌ حڪومت جي 27 اپريل 2022ع واري مڪاني حڪومت جي جوڙجڪ موجب ٽانوري '''يونين ڪائونسل نمبر 38''' آهي.<ref name="LG2022">{{cite web |title=Names of Councils and their Number of Wards in Larkana Division |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتو، سنڌ حڪومت |date=27 April 2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ٽانوري نالي هڪ روينيو ديهه ۽ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جو '''ٽانوري ٽي سي''' شمارياتي دائرو پڻ موجود آهي. انهن انتظامي ۽ شمارياتي يونٽن جون حدون لازمي طور مڪمل طور هڪجهڙيون نه آهن. == انتظامي حيثيت == 2022ع واري نئين ضلعي ڪائونسل ترتيب ۾ ٽانوري کي يونين ڪائونسل نمبر 38 مقرر ڪيو ويو.<ref name="LG2022" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | يو سي نمبر ! style="background:#315F7D;color:white;" | يونين ڪائونسل |- | 36 || [[رانجهاپور]] |- | 37 || [[موسا واهه]] |- ! style="background:#DDEBF7;" | 38 ! style="background:#DDEBF7;" | '''ٽانوري''' |- | 39 || [[مبارڪپور]] |- | 40 || [[بلوچ آباد]] |- | 41 || [[مددپور]] |} <ref name="LG2022" />پراڻن مڪاني حڪومت ۽ تعليمي رڪارڊن ۾ ٽانوري هڪ الڳ يونين ڪائونسل بدران ڀرپاسي جي [[مبارڪپور]] ۽ ميرل واري انتظامي دائري سان لاڳاپيل نظر اچي ٿي. 2021–22ع جي ترقياتي رڪارڊ ۾ ولي محمد ٽانوري، دين محمد ٽانوري، جهنگل ٽانوري، بند ٽانوري ۽ گجو ٽانوري جهڙيون آباديون ميرل ۽ مبارڪپور يو سيز جي ترقياتي منصوبي ۾ درج هيون.<ref name="MEC2023">{{cite web |title=Annual Report 2022–23 |url=https://mecsindh.gov.pk/docs/annual_reports/MEC-AR-2022-23.pdf |publisher=مانيٽرنگ ۽ ايويليويشن سيل، پلاننگ ۽ ڊولپمينٽ کاتو، سنڌ حڪومت |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته 2022ع واري نئين حدبنديءَ سان ٽانوري کي وڌيڪ واضح ۽ الڳ يونين ڪائونسل جي حيثيت ڏني وئي. == ديهه ٽانوري == '''ٽانوري''' ٺل تعلقي جي هڪ روينيو [[ديهه]] پڻ آهي. بورڊ آف روينيو سنڌ جي ديهن واري فهرست موجب اها '''ديهه نمبر 86''' آهي.<ref name="Dehs">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=بورڊ آف روينيو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#557A5B;color:white;" | ديهه نمبر ! style="background:#557A5B;color:white;" | ديهه |- | 83 || [[شجرا]] |- | 84 || [[تاجو کوسو]] |- | 85 || [[طالب شاهه]] |- ! style="background:#E5F1E8;" | 86 ! style="background:#E5F1E8;" | '''ٽانوري''' |- | 87 || [[ٿرڙي (ٺل)|ٿرڙي]] |- | 88 || [[ٺل نئون]] |- | 89 || [[ٺل پراڻو]] |} سنڌ ائٽلس جي بورڊ آف روينيو تي ٻڌل فهرست پڻ ٽانوري کي ٺل تعلقي جي ديهه نمبر 86 طور درج ڪري ٿي.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=ٺل |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-thul/ |website=سنڌ ائٽلس |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == مردم شماري وارو دائرو == 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ '''TANWARI TC''' ٺل تعلقي جو هڪ الڳ ڳوٺاڻو شمارياتي دائرو هو. ان جي ڪُل آبادي '''19,744''' هئي، جنهن ۾ '''10,184 مرد''' ۽ '''9,560 عورتون''' شامل هيون.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto; width:75%;" ! style="background:#376D7A;color:white;" | خصوصيت ! style="background:#376D7A;color:white;" | 2023ع |- | ڪُل آبادي || '''19,744''' |- | مرد || 10,184 |- | عورتون || 9,560 |- | خواندگي || 24.7٪ |- | مردن جي خواندگي || 37.0٪ |- | عورتن جي خواندگي || 11.8٪ |} <ref name="PBS2023" />هي انگ '''ٽانوري ٽي سي''' جا آهن؛ موجوده يو سي نمبر 38 جي آباديءَ طور استعمال ڪرڻ کان اڳ ٻنهي حدن جي مڪمل هڪجهڙائي جي الڳ تصديق ضروري آهي. == ٽانوري ٽي سي جون آباديون == 2023ع جي پي بي ايس رڪارڊ موجب ٽانوري ٽي سي ۾ چار انفرادي ڳوٺاڻيون آباديون شامل هيون:<ref name="PBS2023" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; margin:auto; width:80%;" ! style="background:#3D6F8A;color:white;" | آبادي ! style="background:#3D6F8A;color:white;" | آبادي 2023ع ! style="background:#3D6F8A;color:white;" | خواندگي |- | [[علي خان (ٺل)|علي خان]] || 2,267 || 35.7٪ |- | [[بمبلي|بمبل]] || 2,575 || 18.4٪ |- | [[گجو (ٺل)|گجو]] || 2,048 || 15.7٪ |- | '''ٽانوري''' || 12,854 || 25.4٪ |- ! ڪُل ! '''19,744''' ! 24.7٪ |} <ref name="PBS2023" />مردم شماريءَ ۾ خود '''ٽانوري''' نالي آبادي هن شمارياتي دائري جي سڀ کان وڏي آبادي هئي، جيڪا ٽي سي جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين حصن جي آبادي تي مشتمل هئي. == 2017ع کان 2023ع تائين آبادي == [[پاڪستان ۾ 2017ع جي آدمشماري|2017ع جي آدمشماري]] ۾ ٽانوري ٽي سي جي ڪُل آبادي '''16,308''' هئي، جنهن ۾ 8,588 مرد، 7,718 عورتون ۽ 2 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Selected Population Statistics of Rural Localities, Census-2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07523.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2017 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2017ع ۾ خود ٽانوري نالي آباديءَ جي آبادي '''9,695''' هئي، جڏهن ته علي خان 2,819، بمبل 2,023 ۽ گجو 1,771 آباديءَ تي مشتمل هئا.<ref name="PBS2017" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#725A86;color:white;" | آدمشماري ! style="background:#725A86;color:white;" | ٽانوري ٽي سي ! style="background:#725A86;color:white;" | ٽانوري آبادي |- | 2017ع || 16,308 || 9,695 |- | 2023ع || 19,744 || 12,854 |} 2017ع کان 2023ع تائين ٽانوري ٽي سي جي ڳڻيل آباديءَ ۾ '''3,436''' ماڻهن جو اضافو ٿيو، جڏهن ته خود ٽانوري آباديءَ ۾ 3,159 ماڻهن جو اضافو رڪارڊ ٿيو.<ref name="PBS2017" /><ref name="PBS2023" /> == خواندگي == 2023ع ۾ ٽانوري ٽي سي جي 10 سال يا وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ خواندگيءَ جي مجموعي شرح '''24.7 سيڪڙو''' هئي. مردن جي شرح 37.0 سيڪڙو ۽ عورتن جي 11.8 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS2023" /> 2017ع ۾ ساڳئي ٽي سي جي مجموعي خواندگي 19.92 سيڪڙو، مردن جي 30.82 سيڪڙو ۽ عورتن جي 8.39 سيڪڙو درج هئي.<ref name="PBS2017" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#64557A;color:white;" | سال ! style="background:#64557A;color:white;" | ڪُل ! style="background:#64557A;color:white;" | مرد ! style="background:#64557A;color:white;" | عورتون |- | 2017ع || 19.92٪ || 30.82٪ || 8.39٪ |- | 2023ع || 24.7٪ || 37.0٪ || 11.8٪ |} انگن موجب ٻن مردم شمارين جي وچ ۾ خواندگيءَ ۾ اضافو رڪارڊ ٿيو، پر مردن ۽ عورتن جي شرح ۾ نمايان فرق برقرار رهيو. == رهائش == 2023ع جي رهائشي آدمشماريءَ موجب ٽانوري ٽي سي ۾ '''3,144 گهراڻا''' هئا ۽ سراسري گهراڻي جي ماپ '''6.3 فرد''' هئي.<ref name="Housing2023">{{cite web |title=Selected Housing Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023 |url=https://www.pbos.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_32_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> انهن مان: * 631 گهر پڪا؛ * 202 نيم پڪا؛ * 2,311 ڪچا درج هئا.<ref name="Housing2023" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#467C5A;color:white;" | رهائشي خاصيت ! style="background:#467C5A;color:white;" | انگ |- | ڪُل گهراڻا || 3,144 |- | پڪا گهر || 631 |- | نيم پڪا گهر || 202 |- | ڪچا گهر || 2,311 |- | سراسري گهراڻي جي ماپ || 6.3 فرد |} خود ٽانوري نالي آباديءَ ۾ 1,906 گهراڻا هئا، جڏهن ته علي خان ۾ 480، بمبل ۾ 394 ۽ گجو ۾ 364 گهراڻا هئا.<ref name="Housing2023" /> == چونڊ حدبندي == ٽانوري جي روينيو ۽ شمارياتي سڃاڻپ چونڊ حدبنديءَ ۾ پڻ اهم رهي آهي. 2018ع واري صوبائي اسيمبلي جي حدبنديءَ ۾ '''ٽانوري تپيدار سرڪل''' کي ٺل سپروائيزري تپيدار سرڪل جي الڳ حصي طور درج ڪيو ويو هو.<ref name="ECP2018">{{cite web |title=Delimitation of Provincial Assembly Constituencies, Jacobabad |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/PS-%202%20By%20Shafiq%20Ahmed.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 2023ع واري حتمي چونڊ حدبنديءَ ۾ پڻ ٽانوري تپيدار سرڪل جي آبادي '''19,744''' ڏيکاري وئي ۽ ان کي صوبائي اسيمبلي جي جيڪب آباد واري تڪ جي جوڙجڪ ۾ الڳ علائقو طور شامل ڪيو ويو.<ref name="ECP2023">{{cite web |title=Final Delimitation of Provincial Assembly Constituencies, Sindh |url=https://www.scribd.com/document/987648115/Form-5-Sindh-PA |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == تعليم == ٽانوري واري علائقي ۾ ڪيترائي سرڪاري اسڪول موجود آهن. سنڌ حڪومت جي اسڪول رڪارڊ ۾ ٽانوري نالي يا ٽانوري برادريءَ سان لاڳاپيل ڪيترائي اسڪول ٺل تعلقي ۾ درج ٿيل آهن. انهن مان ڪجهه هي آهن: {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | سيمس ڪوڊ ! style="background:#315F7D;color:white;" | اسڪول ! style="background:#315F7D;color:white;" | سطح |- | 412030068 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول عرض محمد ٽانوري || پرائمري |- | 412030282 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ولي محمد ٽانوري || پرائمري |- | 412030572 || گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول ڪمال خان ٽانوري || پرائمري |} <ref name="SchoolList">{{cite web |title=District Jacobabad School List |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/Tenders/List-of-Schools-Annexure-I.pdf |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> پراڻي تعليمي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول دين محمد ٽانوري''' کي مبارڪپور تعليمي يو سي هيٺ درج ڪيو ويو هو.<ref name="SAT2015">{{cite web |title=SAT Time Schedule, District Jacobabad |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/SAT/SAT%20Time%20Schedule%2006-02-2015.pdf |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |year=2015 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> اهو پڻ ظاهر ڪري ٿو ته موجوده يو سي ٽانوري ٺهڻ کان اڳ هن علائقي جون آباديون پراڻن تعليمي ۽ مڪاني حدن ۾ مبارڪپور ۽ ٻين پاڙيسري يو سيز سان لاڳاپيل هيون. == ڳوٺ ۽ آباديون == مختلف سرڪاري رڪارڊ مان ٽانوري علائقي سان لاڳاپيل ڳوٺن ۽ آبادين جا نالا ملن ٿا، جن ۾: * ولي محمد ٽانوري؛ * دين محمد ٽانوري؛ * جهنگل ٽانوري؛ * بند ٽانوري؛ * گجو ٽانوري؛ * قائم دين ٽانوري؛ * آدم خان ٽانوري؛ * ميرل پراڻو؛ * علي خان؛ * بمبل شامل آهن.<ref name="MEC2023" /><ref name="Police">{{cite web |title=Candidate Verification List, District Jacobabad |url=https://sbvs.sindhpolice.gov.pk/images/67272509a818a.pdf |publisher=سنڌ پوليس |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> سنڌ پوليس جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''ڳوٺ ميرل پراڻو، مبارڪپور، يو سي ٽانوري، تعلقو ٺل''' جهڙي پتي پڻ درج آهي، جنهن سان موجوده يو سي جي علائقائي جوڙجڪ جي تصديق ٿئي ٿي.<ref name="Police" /> == ترقياتي ڪم == سنڌ حڪومت جي 2022–23ع واري مانيٽرنگ ۽ ايويليويشن رپورٽ ۾ ٽانوري واري پٽي جي ڪيترن ڳوٺن ۾ پڪو بلاڪ لڳائڻ واري ترقياتي منصوبي جو ذڪر آهي.<ref name="MEC2023" /> منصوبي ۾ ولي محمد ٽانوري، دين محمد ٽانوري، جهنگل ٽانوري، بند ٽانوري، گجو ٽانوري، قائم دين ٽانوري ۽ ٻين ڀرپاسي جي آبادين ۾ گهٽين ۽ مقامي رستن لاءِ پڪو بلاڪ لڳائڻ شامل هو. منصوبي جي ڄاڻايل لاڳت '''52.50 ملين رپيا''' هئي.<ref name="MEC2023" /> 2024ع جي سرڪاري ٺيڪي واري اشتهار ۾ '''ولي محمد ٽانوري کان دين محمد ٽانوري''' تائين روڊ جي ٻيهر بحالي پڻ درج هئي، جنهن جي ڄاڻايل لاڳت لڳ ڀڳ '''9.996 ملين رپيا''' هئي.<ref name="Road2024">{{cite news |title=Government tender for roads in Taluka Thul |url=https://e.jang.com.pk/static_pages/12-4-2024/karachi/jang.pdf |work=جنگ |date=12 April 2024 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == 2022ع جون ٻوڏون == [[2022ع پاڪستان جون ٻوڏون|2022ع جي ٻوڏن]] دوران ٽانوري ٺل تعلقي جي سڀ کان وڌيڪ متاثر ٿيل يونين ڪائونسلن مان هڪ هئي. ٻوڏ کان پوءِ جاري ٿيل امدادي رپورٽ موجب ٺل تعلقي جون: * [[بهادرپور]] * [[ڪوٽ جنگو]] * [[لوگي]] * [[مالوئي]] * '''ٽانوري''' يونين ڪائونسلون گهٽ سطح واري جاگرافي ۽ ناڪافي نيڪال سبب سڀ کان وڌيڪ متاثر ٿيون.<ref name="Flood2022">{{cite web |title=Emergency Support for Flood 2022 Affected Population in Jacobabad District |url=https://frdp.org.pk/wp-content/uploads/2023/04/News-Bulletin-V1-FRDP-soft.pdf |publisher=فاسٽ رورل ڊولپمينٽ پروگرام |year=2023 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> رپورٽ موجب انهن پنجن يو سيز ۾ گهرن، فصلن ۽ روزگار جي ذريعن کي نقصان پهتو. امدادي پروگرام تحت مجموعي طور 2,883 گهراڻن کي بسترا ۽ صفائيءَ جون ڪِٽون مهيا ڪيون ويون.<ref name="Flood2022" /> ٻوڏ جو پاڻي ڪجهه ڳوٺاڻن علائقن ۾ ٻن مهينن کان وڌيڪ عرصي تائين بيٺل رهيو ۽ امدادي پهچ ڏکي ٿي وئي.<ref name="Flood2022" /> == مشهور شخصيت == === علي مراد ٽانوري === '''علي مراد ٽانوري''' ريڊيو براڊڪاسٽر ۽ [[ريڊيو پاڪستان لاڙڪاڻو]] جو اسٽيشن ڊائريڪٽر رهيو آهي. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب هو 13 جولاءِ 1971ع تي '''ڳوٺ گجو ٽانوري، تعلقو ٺل، ضلعو جيڪب آباد''' ۾ ڄائو.<ref name="AliMurad">{{cite web |title=علي مراد ٽانوري |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B9%D9%84%D9%8A+%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%AF+%D9%BD%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%8A |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=14 September 2026 }}</ref> هن ابتدائي تعليم پنهنجي ڳوٺ مان، مئٽرڪ [[مبارڪپور]] جي سرڪاري هاءِ اسڪول مان ۽ انٽر [[ٺل]] جي سرڪاري ڊگري ڪاليج مان حاصل ڪئي. بعد ۾ هن سنڌ زرعي يونيورسٽي مان زرعي سائنس ۾ اعليٰ تعليم حاصل ڪئي.<ref name="AliMurad" /> هن ريڊيو پاڪستان سان گڏ براڊڪاسٽنگ ۽ ثقافتي سرگرمين ۾ ڪم ڪيو ۽ ڪيترن صداڪارن، فنڪارن ۽ سگهڙن کي ريڊيو ذريعي متعارف ڪرايو.<ref name="AliMurad" /> == جاگرافي ۽ معيشت == ٽانوري [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي ميداني ۽ زرعي ڳوٺاڻي پٽي ۾ واقع آهي. 2018ع کان پوءِ جي چونڊ حدبنديءَ ۾ ٽانوري کي ٺل سپروائيزري تپيدار سرڪل جو الڳ تپيدار سرڪل ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="ECP2018" /> علائقي جي معيشت جو بنياد وڏي حد تائين: * زراعت؛ * مال پالڻ؛ * زرعي مزدوري؛ * ۽ [[ٺل]]، [[ميرپور ٻرڙو]] ۽ [[مبارڪپور]] سان مقامي واپاري لاڳاپن تي آهي. يو سي سطح تي فصلوار پيداوار يا آبپاشي هيٺ ايراضيءَ جا معتبر انگ دستياب نه هجڻ سبب مخصوص فصلن جي پيداوار بابت عددي دعوائون شامل نه ڪيون ويون آهن. == انتظامي ۽ شمارياتي سڃاڻپ == {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto; width:88%;" ! style="background:#284B63;color:white;" | خصوصيت ! style="background:#284B63;color:white;" | ڄاڻ |- | صوبو || [[سنڌ]] |- | ڊويزن || [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] |- | ضلعو || [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] |- | تعلقو || [[ٺل تعلقو|ٺل]] |- | موجوده يو سي نمبر || '''38''' |- | روينيو ديهه || '''ديهه نمبر 86''' |- | 2017ع ٽانوري ٽي سي آبادي || 16,308 |- | 2023ع ٽانوري ٽي سي آبادي || '''19,744''' |- | 2023ع مرد || 10,184 |- | 2023ع عورتون || 9,560 |- | 2023ع خواندگي || 24.7٪ |- | مردن جي خواندگي || 37.0٪ |- | عورتن جي خواندگي || 11.8٪ |- | 2023ع گهراڻا || 3,144 |- | اهم ڳوٺاڻيون آباديون || علي خان، بمبل، گجو، ٽانوري |} == پڻ ڏسو == * [[ٺل تعلقو]] * [[ٺل]] * [[موسا واهه]] * [[مبارڪپور]] * [[ميرل پراڻو]] * [[گجو (ٺل)|گجو]] * [[تاجو کوسو]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ٽانوري]] [[زمرو:ٺل تعلقو]] [[زمرو:ٺل تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:ٺل تعلقي جون ديهون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] 393h0jg2o6i5drezbypm8as2bwrrozf 0 102832 412154 2026-09-14T09:24:28Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{ٻيا نالا|انگريزي=Moosa Wah}} {{Infobox settlement | name = موسا واهه | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | image_map = Thul Taluka.jpg | mapsize = 250px | map_caption = [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جو نقشو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | p... 412154 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{ٻيا نالا|انگريزي=Moosa Wah}} {{Infobox settlement | name = موسا واهه | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | image_map = Thul Taluka.jpg | mapsize = 250px | map_caption = [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جو نقشو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ موسا واهه جو مقام | coordinates = {{coord|28|15|10|N|68|41|00|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ٺل تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | blank_name_sec1 = موجوده يو سي نمبر | blank_info_sec1 = 37 | blank1_name_sec1 = روينيو ديهه نمبر | blank1_info_sec1 = 64 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''موسا واهه''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي هڪ [[يونين ڪائونسل]]، ڳوٺاڻو علائقو ۽ روينيو [[ديهه]] آهي. سنڌ حڪومت جي 27 اپريل 2022ع واري مڪاني حڪومت جي حدبنديءَ موجب موسا واهه '''يونين ڪائونسل نمبر 37''' آهي.<ref name="LG2022">{{cite web |title=Names of Councils and their Number of Wards in Larkana Division |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتو، سنڌ حڪومت |date=27 April 2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> موسا واهه ساڳئي وقت ٺل تعلقي جي هڪ سرڪاري روينيو ديهه پڻ آهي، جنهن کي بورڊ آف روينيو سنڌ جي ديهن واري فهرست ۾ '''ديهه نمبر 64''' طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="Dehs">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/demo_Registries/pdf/listofdeh.pdf |publisher=بورڊ آف روينيو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == انتظامي حيثيت == موسا واهه [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي ڳوٺاڻي مڪاني حڪومت جو حصو آهي. سنڌ حڪومت جي 2022ع واري نئين مڪاني حڪومت جي جوڙجڪ ۾ ٺل تعلقي جي هن حصي جون يونين ڪائونسلون هيٺين ترتيب سان مقرر ڪيون ويون:<ref name="LG2022" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | يو سي نمبر ! style="background:#315F7D;color:white;" | يونين ڪائونسل |- | 34 || [[جئونگل]] |- | 35 || [[ميرپور (ٺل)|ميرپور]] |- | 36 || [[رانجهاپور]] |- ! style="background:#DDEBF7;" | 37 ! style="background:#DDEBF7;" | '''موسا واهه''' |- | 38 || [[ٽانوري]] |- | 39 || [[مبارڪپور]] |- | 40 || [[بلوچ آباد (ٺل)|بلوچ آباد]] |} <ref name="LG2022" /> سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ جي 2024ع واري سرڪاري رڪارڊ ۾ پڻ '''UC No. 37 Moosa Wah, District Jacobabad''' جو واضح ذڪر موجود آهي. آگسٽ 2024ع ۾ مڪاني حڪومت کاتي پاران موسا واهه يو سي لاءِ سيڪريٽري جي مقرري ۽ اضافي چارج بابت حڪم جاري ڪيا ويا هئا.<ref name="SLGB">{{cite web |title=Notifications |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/notifications/ |publisher=سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 5 آگسٽ 2024ع تي حميد علي ولد محمد ايوب دايو کي '''يو سي نمبر 37 موسا واهه''' جو سيڪريٽري مقرر ڪيو ويو، جڏهن ته 13 آگسٽ 2024ع تي منظور حسين ولد اورنگزيب ٻرڙو کي ان يونين ڪائونسل جي اضافي چارج ڏيڻ جو حڪم پڻ جاري ٿيو.<ref name="SLGB" /> == ديهه موسا واهه == بورڊ آف روينيو سنڌ جي سرڪاري فهرست موجب '''موسا واهه''' ٺل تعلقي جي '''ديهه نمبر 64''' آهي.<ref name="Dehs" /> ديهه جي سرڪاري ترتيب ۾ موسا واهه جي ڀرپاسي واريون ديهون هن ريت آهن: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#557A5B;color:white;" | ديهه نمبر ! style="background:#557A5B;color:white;" | ديهه |- | 59 || [[ميرل نئون]] |- | 60 || [[ميرل پراڻو]] |- | 61 || [[ميرپور (ديهه)|ميرپور]] |- | 62 || [[مرسيپور]] |- | 63 || [[مٺو ٿرڙي]] |- ! style="background:#E5F1E8;" | 64 ! style="background:#E5F1E8;" | '''موسا واهه''' |- | 65 || [[مبارڪپور]] |- | 66 || [[محب واهه]] |- | 67 || [[ناڳڻ]] |- | 68 || [[نئون واهه]] |} <ref name="Dehs" /> سنڌ ائٽلس جي بورڊ آف روينيو تي ٻڌل جاگرافيائي فهرست پڻ موسا واهه کي ٺل تعلقي جي ديهه نمبر 64 طور درج ڪري ٿي.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=ٺل |url=https://sindhatlas.com/ur/atlas/geography/taluka-thul/ |website=سنڌ ائٽلس |language=ur |access-date=14 September 2026 }}</ref> '''يونين ڪائونسل موسا واهه''' ۽ '''ديهه موسا واهه''' انتظامي طور ٻه مختلف نوعيت جا يونٽ آهن؛ ان ڪري ٻنهي جون حدون لازمي طور هڪجهڙيون نه آهن. == جاگرافي == موسا واهه اتر سنڌ جي [[سنڌو ماٿري]] واري هموار ميداني علائقي ۾ واقع آهي. جاگرافيائي نالن جي عالمي ڊيٽابيس ۾ موسا واهه نالي علائقي جو مقام لڳ ڀڳ '''28°15′10″ اتر ۽ 68°41′00″ اوڀر''' ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Geo">{{cite web |title=Mūsa Wāh, Pakistan – Geographical Names |url=https://geographic.org/geographic_names/name.php?c=pakistan&fid=4630&uni=6126892 |website=Geographic.org |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ان ڊيٽابيس جو اصل جاگرافيائي ڊيٽا آمريڪا جي نيشنل جيوسپيشل انٽيليجنس ايجنسي سان منسوب آهي ۽ ان ۾ موسا واهه کي سنڌ جي هڪ مقامي علائقي طور سڃاتو ويو آهي.<ref name="Geo" /> جاگرافيائي هم نالي هجڻ سبب هن مقام کي موسا واهه نالي آبپاشي يا پاڻيءَ جي وهڪري سان نه ملائڻ گهرجي؛ جاگرافيائي ڊيٽابيس ۾ موسا واهه نالي هڪ پاڻيءَ جو وهڪرو پڻ الڳ جاگرافيائي عنصر طور درج آهي.<ref name="GeoWater">{{cite web |title=Mūsa Wāh, Pakistan – Hydrographic Feature |url=https://geographic.org/geographic_names/name.php?c=pakistan&fid=4728&uni=6125793 |website=Geographic.org |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == نالو == سنڌيءَ ۾ '''واهه''' لفظ عام طور پاڻيءَ جي وهڪري، آبپاشيءَ جي واهه يا ڪئنال لاءِ استعمال ٿيندو آهي. موسا واهه جي علائقي سان موسا واهه نالي پاڻيءَ جي وهڪري جي جاگرافيائي سڃاڻپ پڻ ملي ٿي.<ref name="GeoWater" /> بهرحال دستياب معتبر تاريخي ذريعن مان اهو قطعي طور ثابت نه ٿيو آهي ته موجوده ڳوٺ، ديهه ۽ يونين ڪائونسل جو نالو سڌو سنئون انهيءَ مخصوص واهه تان پيو يا ڪنهن موسا نالي شخص سان لاڳاپيل هو؛ تنهنڪري نالي جي اصل بابت قياسي روايت کي حقيقت طور بيان ڪرڻ مناسب ناهي. == تعليم == موسا واهه ۾ سرڪاري ۽ سنڌ حڪومت جي سهڪار سان هلندڙ تعليمي ادارن جي موجودگيءَ جا رڪارڊ ملن ٿا. سنڌ حڪومت جي اسڪولن کي اپگريڊ ڪرڻ بابت فهرست ۾ ٺل تعلقي جا اسڪول يو سي بنياد تي درج ٿيل آهن ۽ ان ۾ '''موسا واهه''' هيٺ هڪ کان وڌيڪ اسڪول شامل آهن.<ref name="Upgrade">{{cite web |title=Schools for Upgradation |url=https://www.scribd.com/document/918238923/Schools-for-Upgradation-2000 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ان سرڪاري ڊيٽا جي نقل ۾ ٺل تعلقي لاءِ ترتيب ۾: * ميرپور؛ * بهادرپور؛ * مالوئي؛ * ڪريم آباد؛ * توج؛ * ٺل نئون؛ * ڳڙهي حسن؛ * دين ڳڙهه؛ * موسا واهه؛ * رانجهاپور؛ * جئونگل؛ * بختيارپور جهڙا تعليمي انتظامي علائقا درج آهن.<ref name="Upgrade" /> == سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن == [[سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن]] جي امدادي اسڪولن بابت سرڪاري دستاويزن ۾ '''بينظير ماڊل اسڪول ٺل''' جو هنڌ '''موسا واهه''' درج ٿيل آهي.<ref name="SEF">{{cite web |title=Request for Proposals – School Operators |url=https://archives.sef.org.pk/pdf/tender/annoucement/tender-active-2017-2018/RFP%20for%20Hiring%20of%20firm%20for%20SOADI.pdf |publisher=سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ان دستاويز ۾ اسڪول کي: '''ضلعو جيڪب آباد → تعلقو ٺل → ٺل نئون → موسا واهه''' سان لاڳاپيل ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="SEF" /> هي رڪارڊ موسا واهه ۽ [[ٺل نئون]] واري ڀرپاسي جي تعليمي ۽ آباديءَ واري لاڳاپي جي پڻ نشاندهي ڪري ٿو. == آباديون ۽ رهائشي علائقو == سنڌ پوليس جي سرڪاري اميدوار تصديقي رڪارڊ ۾ '''ڳوٺ موسا واهه، تعلقو ٺل، ضلعو جيڪب آباد''' جي مڪمل انتظامي سڃاڻپ استعمال ٿيل آهي.<ref name="Police">{{cite web |title=Candidate Verification List, District Jacobabad |url=https://sbvs.sindhpolice.gov.pk/images/67272509a818a.pdf |publisher=سنڌ پوليس |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ساڳئي رڪارڊ ۾ '''موسا واهه محلو''' جو نالو پڻ ملي ٿو، جنهن کي پراڻي انتظامي ترتيب ۾ ٺل نئون سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Police" /> ان مان معلوم ٿئي ٿو ته '''موسا واهه''' نالو هڪ کان وڌيڪ انتظامي ۽ آبادڪاري واري سطح تي استعمال ٿيندو رهيو آهي: # يونين ڪائونسل موسا واهه؛ # ديهه موسا واهه؛ # ڳوٺ موسا واهه؛ # موسا واهه محلو؛ # موسا واهه نالي پاڻيءَ جو وهڪرو. انهن سڀني جي جاگرافيائي يا انتظامي حدن کي پاڻ ۾ مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ مناسب ناهي. == چونڊن سان لاڳاپيل رڪارڊ == 2021ع ۾ سنڌ حڪومت جي پرائمري اسڪول ٽيچر ڀرتيءَ جي ميرٽ رڪارڊ ۾ به '''Jacobabad – Thul – Moosa Wah''' کي اميدوارن جي يونين ڪائونسل طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="PST2021">{{cite web |title=Recruitment Test Result for Primary School Teacher, Taluka Thul |url=https://www.scribd.com/document/579346160/Taluka-Thul-Final-PST-May-18-2022-at-cut-off-40-2 |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |year=2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> هي رڪارڊ 2022ع جي موجوده حدبنديءَ کان اڳ به موسا واهه نالي يو سي سڃاڻپ جي استعمال جي شاهدي ڏئي ٿو، جيتوڻيڪ مختلف سرڪاري شعبن جي يو سي نمبرنگ ۽ حدون وقت سان تبديل ٿينديون رهيون آهن. == 2024ع جون چونڊون == [[پاڪستان ۾ 2024ع جون عام چونڊون|2024ع جي عام چونڊن]] جي صوبائي اسيمبلي جي اميدوارن واري رڪارڊ ۾ پڻ موسا واهه سان لاڳاپيل پتا ملن ٿا. [[پي ايس-2 جيڪب آباد-2]] جي اميدوارن واري فهرست ۾ تحريڪ لبيڪ پاڪستان جي اميدوار رياض احمد جي رهائش '''عبدالحليم ٻرڙو، موسا واهه، ٺل''' ڄاڻايل هئي.<ref name="Candidates2024">{{cite web |title=List of Contesting Candidates – PS-2 Jacobabad-II |url=https://capitalnewspoint.com/wp-content/uploads/2024/01/PA-33-SINDH.pdf |year=2024 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> اهڙي چونڊ رڪارڊ مان موسا واهه جي ٺل تعلقي سان موجوده علائقائي سڃاڻپ جي وڌيڪ تصديق ٿئي ٿي. == بنيادي ڍانچو ۽ خدمتون == موسا واهه ڳوٺاڻي نوعيت جو علائقو آهي ۽ مقامي آباديءَ جي روزاني ضرورتن لاءِ [[ٺل]] ۽ ڀرپاسي جون وڏيون آباديون اهم خدمتي ۽ واپاري مرڪز آهن. سوئي سدرن گئس ڪمپني جي 2024ع واري صارف رڪارڊ ۾ موسا واهه، ٺل سان لاڳاپيل رهائشي پتي جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جيڪو علائقي ۾ گئس صارف نيٽ ورڪ جي موجودگيءَ جي شاهدي ڏئي ٿو.<ref name="SSGC">{{cite web |title=Defaulters List January 2024 |url=https://www.ssgc.com.pk/web/wp-content/uploads/2024/02/2024_01_jan_defaulters_list.pdf |publisher=سوئي سدرن گئس ڪمپني |year=2024 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> بهرحال رڳو ان رڪارڊ جي بنياد تي سڄي يونين ڪائونسل ۾ گئس فراهميءَ جي ڪوريج يا گهرن جو تناسب طئي نٿو ڪري سگهجي. == معيشت == موسا واهه [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي ڳوٺاڻي زرعي پٽي جو حصو آهي. علائقي جي معيشت ۾ زراعت، مال پالڻ، زرعي مزدوري ۽ ويجهن شهري مرڪزن سان واپار اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. موسا واهه لاءِ يو سي سطح تي فصلوار پيداوار، زرعي ايراضي يا مال جي تعداد جا اهڙا تفصيلي سرڪاري انگ دستياب ناهن، جن کي موجوده يو سي نمبر 37 جي حدن سان پڪ سان ڳنڍي سگهجي؛ تنهنڪري مخصوص زرعي پيداوار جا غير تصديق ٿيل انگ شامل نه ڪيا ويا آهن. == آبادي == [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] جا ڳوٺ، ديهه، مردم شماري بلاڪ ۽ مقامي حڪومت جا يونٽ هڪجهڙا شمارياتي يونٽ نه آهن. موجوده تحقيق ۾ اهڙو واضح سرڪاري انگ نه مليو آهي جنهن کي بنا ڪنهن حدبنديءَ جي مسئلي جي '''موجوده يونين ڪائونسل نمبر 37 موسا واهه''' جي مڪمل 2023ع واري آبادي قرار ڏئي سگهجي. ان ڪري ڪنهن هڪ: * ڳوٺ موسا واهه؛ * ديهه موسا واهه؛ * مردم شماري بلاڪ؛ * يا پراڻي يو سي جي آباديءَ کي موجوده يو سي جي ڪُل آبادي طور پيش نه ڪيو ويو آهي. == انتظامي سڃاڻپ جو خلاصو == {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto; width:85%;" ! style="background:#284B63;color:white;" | خصوصيت ! style="background:#284B63;color:white;" | ڄاڻ |- | ملڪ || [[پاڪستان]] |- | صوبو || [[سنڌ]] |- | ڊويزن || [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] |- | ضلعو || [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] |- | تعلقو || [[ٺل تعلقو|ٺل]] |- | انتظامي حيثيت || [[يونين ڪائونسل]] |- | موجوده يو سي نمبر || '''37''' |- | روينيو يونٽ || ديهه موسا واهه |- | ديهه نمبر || '''64''' |- | جاگرافيائي مقام || 28°15′10″ اتر، 68°41′00″ اوڀر |- | ڀرپاسي واري موجوده يو سي || [[رانجهاپور]] |- | ڀرپاسي واري موجوده يو سي || [[ٽانوري]] |} == پڻ ڏسو == * [[ٺل تعلقو]] * [[ٺل]] * [[رانجهاپور]] * [[ٽانوري]] * [[مبارڪپور]] * [[ميرل نئون]] * [[ميرل پراڻو]] * [[مٺو ٿرڙي]] * [[محب واهه]] * [[نئون واهه]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:موسا واهه]] [[زمرو:ٺل تعلقو]] [[زمرو:ٺل تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:ٺل تعلقي جون ديهون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] ```0 k2umg3d1yjg4s0nm683jqup1gzz1wp5 412155 412154 2026-09-14T09:24:53Z Intisar Ali 8681 /* */ 412155 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = موسا واهه | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | image_map = Thul Taluka.jpg | mapsize = 250px | map_caption = [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جو نقشو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ موسا واهه جو مقام | coordinates = {{coord|28|15|10|N|68|41|00|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ٺل تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | blank_name_sec1 = موجوده يو سي نمبر | blank_info_sec1 = 37 | blank1_name_sec1 = روينيو ديهه نمبر | blank1_info_sec1 = 64 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''موسا واهه''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي هڪ [[يونين ڪائونسل]]، ڳوٺاڻو علائقو ۽ روينيو [[ديهه]] آهي. سنڌ حڪومت جي 27 اپريل 2022ع واري مڪاني حڪومت جي حدبنديءَ موجب موسا واهه '''يونين ڪائونسل نمبر 37''' آهي.<ref name="LG2022">{{cite web |title=Names of Councils and their Number of Wards in Larkana Division |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتو، سنڌ حڪومت |date=27 April 2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> موسا واهه ساڳئي وقت ٺل تعلقي جي هڪ سرڪاري روينيو ديهه پڻ آهي، جنهن کي بورڊ آف روينيو سنڌ جي ديهن واري فهرست ۾ '''ديهه نمبر 64''' طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="Dehs">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/demo_Registries/pdf/listofdeh.pdf |publisher=بورڊ آف روينيو، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == انتظامي حيثيت == موسا واهه [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي ڳوٺاڻي مڪاني حڪومت جو حصو آهي. سنڌ حڪومت جي 2022ع واري نئين مڪاني حڪومت جي جوڙجڪ ۾ ٺل تعلقي جي هن حصي جون يونين ڪائونسلون هيٺين ترتيب سان مقرر ڪيون ويون:<ref name="LG2022" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#315F7D;color:white;" | يو سي نمبر ! style="background:#315F7D;color:white;" | يونين ڪائونسل |- | 34 || [[جئونگل]] |- | 35 || [[ميرپور (ٺل)|ميرپور]] |- | 36 || [[رانجهاپور]] |- ! style="background:#DDEBF7;" | 37 ! style="background:#DDEBF7;" | '''موسا واهه''' |- | 38 || [[ٽانوري]] |- | 39 || [[مبارڪپور]] |- | 40 || [[بلوچ آباد (ٺل)|بلوچ آباد]] |} <ref name="LG2022" /> سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ جي 2024ع واري سرڪاري رڪارڊ ۾ پڻ '''UC No. 37 Moosa Wah, District Jacobabad''' جو واضح ذڪر موجود آهي. آگسٽ 2024ع ۾ مڪاني حڪومت کاتي پاران موسا واهه يو سي لاءِ سيڪريٽري جي مقرري ۽ اضافي چارج بابت حڪم جاري ڪيا ويا هئا.<ref name="SLGB">{{cite web |title=Notifications |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/notifications/ |publisher=سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> 5 آگسٽ 2024ع تي حميد علي ولد محمد ايوب دايو کي '''يو سي نمبر 37 موسا واهه''' جو سيڪريٽري مقرر ڪيو ويو، جڏهن ته 13 آگسٽ 2024ع تي منظور حسين ولد اورنگزيب ٻرڙو کي ان يونين ڪائونسل جي اضافي چارج ڏيڻ جو حڪم پڻ جاري ٿيو.<ref name="SLGB" /> == ديهه موسا واهه == بورڊ آف روينيو سنڌ جي سرڪاري فهرست موجب '''موسا واهه''' ٺل تعلقي جي '''ديهه نمبر 64''' آهي.<ref name="Dehs" /> ديهه جي سرڪاري ترتيب ۾ موسا واهه جي ڀرپاسي واريون ديهون هن ريت آهن: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! style="background:#557A5B;color:white;" | ديهه نمبر ! style="background:#557A5B;color:white;" | ديهه |- | 59 || [[ميرل نئون]] |- | 60 || [[ميرل پراڻو]] |- | 61 || [[ميرپور (ديهه)|ميرپور]] |- | 62 || [[مرسيپور]] |- | 63 || [[مٺو ٿرڙي]] |- ! style="background:#E5F1E8;" | 64 ! style="background:#E5F1E8;" | '''موسا واهه''' |- | 65 || [[مبارڪپور]] |- | 66 || [[محب واهه]] |- | 67 || [[ناڳڻ]] |- | 68 || [[نئون واهه]] |} <ref name="Dehs" /> سنڌ ائٽلس جي بورڊ آف روينيو تي ٻڌل جاگرافيائي فهرست پڻ موسا واهه کي ٺل تعلقي جي ديهه نمبر 64 طور درج ڪري ٿي.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=ٺل |url=https://sindhatlas.com/ur/atlas/geography/taluka-thul/ |website=سنڌ ائٽلس |language=ur |access-date=14 September 2026 }}</ref> '''يونين ڪائونسل موسا واهه''' ۽ '''ديهه موسا واهه''' انتظامي طور ٻه مختلف نوعيت جا يونٽ آهن؛ ان ڪري ٻنهي جون حدون لازمي طور هڪجهڙيون نه آهن. == جاگرافي == موسا واهه اتر سنڌ جي [[سنڌو ماٿري]] واري هموار ميداني علائقي ۾ واقع آهي. جاگرافيائي نالن جي عالمي ڊيٽابيس ۾ موسا واهه نالي علائقي جو مقام لڳ ڀڳ '''28°15′10″ اتر ۽ 68°41′00″ اوڀر''' ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Geo">{{cite web |title=Mūsa Wāh, Pakistan – Geographical Names |url=https://geographic.org/geographic_names/name.php?c=pakistan&fid=4630&uni=6126892 |website=Geographic.org |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ان ڊيٽابيس جو اصل جاگرافيائي ڊيٽا آمريڪا جي نيشنل جيوسپيشل انٽيليجنس ايجنسي سان منسوب آهي ۽ ان ۾ موسا واهه کي سنڌ جي هڪ مقامي علائقي طور سڃاتو ويو آهي.<ref name="Geo" /> جاگرافيائي هم نالي هجڻ سبب هن مقام کي موسا واهه نالي آبپاشي يا پاڻيءَ جي وهڪري سان نه ملائڻ گهرجي؛ جاگرافيائي ڊيٽابيس ۾ موسا واهه نالي هڪ پاڻيءَ جو وهڪرو پڻ الڳ جاگرافيائي عنصر طور درج آهي.<ref name="GeoWater">{{cite web |title=Mūsa Wāh, Pakistan – Hydrographic Feature |url=https://geographic.org/geographic_names/name.php?c=pakistan&fid=4728&uni=6125793 |website=Geographic.org |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> == نالو == سنڌيءَ ۾ '''واهه''' لفظ عام طور پاڻيءَ جي وهڪري، آبپاشيءَ جي واهه يا ڪئنال لاءِ استعمال ٿيندو آهي. موسا واهه جي علائقي سان موسا واهه نالي پاڻيءَ جي وهڪري جي جاگرافيائي سڃاڻپ پڻ ملي ٿي.<ref name="GeoWater" /> بهرحال دستياب معتبر تاريخي ذريعن مان اهو قطعي طور ثابت نه ٿيو آهي ته موجوده ڳوٺ، ديهه ۽ يونين ڪائونسل جو نالو سڌو سنئون انهيءَ مخصوص واهه تان پيو يا ڪنهن موسا نالي شخص سان لاڳاپيل هو؛ تنهنڪري نالي جي اصل بابت قياسي روايت کي حقيقت طور بيان ڪرڻ مناسب ناهي. == تعليم == موسا واهه ۾ سرڪاري ۽ سنڌ حڪومت جي سهڪار سان هلندڙ تعليمي ادارن جي موجودگيءَ جا رڪارڊ ملن ٿا. سنڌ حڪومت جي اسڪولن کي اپگريڊ ڪرڻ بابت فهرست ۾ ٺل تعلقي جا اسڪول يو سي بنياد تي درج ٿيل آهن ۽ ان ۾ '''موسا واهه''' هيٺ هڪ کان وڌيڪ اسڪول شامل آهن.<ref name="Upgrade">{{cite web |title=Schools for Upgradation |url=https://www.scribd.com/document/918238923/Schools-for-Upgradation-2000 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ان سرڪاري ڊيٽا جي نقل ۾ ٺل تعلقي لاءِ ترتيب ۾: * ميرپور؛ * بهادرپور؛ * مالوئي؛ * ڪريم آباد؛ * توج؛ * ٺل نئون؛ * ڳڙهي حسن؛ * دين ڳڙهه؛ * موسا واهه؛ * رانجهاپور؛ * جئونگل؛ * بختيارپور جهڙا تعليمي انتظامي علائقا درج آهن.<ref name="Upgrade" /> == سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن == [[سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن]] جي امدادي اسڪولن بابت سرڪاري دستاويزن ۾ '''بينظير ماڊل اسڪول ٺل''' جو هنڌ '''موسا واهه''' درج ٿيل آهي.<ref name="SEF">{{cite web |title=Request for Proposals – School Operators |url=https://archives.sef.org.pk/pdf/tender/annoucement/tender-active-2017-2018/RFP%20for%20Hiring%20of%20firm%20for%20SOADI.pdf |publisher=سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن، سنڌ حڪومت |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ان دستاويز ۾ اسڪول کي: '''ضلعو جيڪب آباد → تعلقو ٺل → ٺل نئون → موسا واهه''' سان لاڳاپيل ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="SEF" /> هي رڪارڊ موسا واهه ۽ [[ٺل نئون]] واري ڀرپاسي جي تعليمي ۽ آباديءَ واري لاڳاپي جي پڻ نشاندهي ڪري ٿو. == آباديون ۽ رهائشي علائقو == سنڌ پوليس جي سرڪاري اميدوار تصديقي رڪارڊ ۾ '''ڳوٺ موسا واهه، تعلقو ٺل، ضلعو جيڪب آباد''' جي مڪمل انتظامي سڃاڻپ استعمال ٿيل آهي.<ref name="Police">{{cite web |title=Candidate Verification List, District Jacobabad |url=https://sbvs.sindhpolice.gov.pk/images/67272509a818a.pdf |publisher=سنڌ پوليس |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> ساڳئي رڪارڊ ۾ '''موسا واهه محلو''' جو نالو پڻ ملي ٿو، جنهن کي پراڻي انتظامي ترتيب ۾ ٺل نئون سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Police" /> ان مان معلوم ٿئي ٿو ته '''موسا واهه''' نالو هڪ کان وڌيڪ انتظامي ۽ آبادڪاري واري سطح تي استعمال ٿيندو رهيو آهي: # يونين ڪائونسل موسا واهه؛ # ديهه موسا واهه؛ # ڳوٺ موسا واهه؛ # موسا واهه محلو؛ # موسا واهه نالي پاڻيءَ جو وهڪرو. انهن سڀني جي جاگرافيائي يا انتظامي حدن کي پاڻ ۾ مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ مناسب ناهي. == چونڊن سان لاڳاپيل رڪارڊ == 2021ع ۾ سنڌ حڪومت جي پرائمري اسڪول ٽيچر ڀرتيءَ جي ميرٽ رڪارڊ ۾ به '''Jacobabad – Thul – Moosa Wah''' کي اميدوارن جي يونين ڪائونسل طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="PST2021">{{cite web |title=Recruitment Test Result for Primary School Teacher, Taluka Thul |url=https://www.scribd.com/document/579346160/Taluka-Thul-Final-PST-May-18-2022-at-cut-off-40-2 |publisher=اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو، سنڌ حڪومت |year=2022 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> هي رڪارڊ 2022ع جي موجوده حدبنديءَ کان اڳ به موسا واهه نالي يو سي سڃاڻپ جي استعمال جي شاهدي ڏئي ٿو، جيتوڻيڪ مختلف سرڪاري شعبن جي يو سي نمبرنگ ۽ حدون وقت سان تبديل ٿينديون رهيون آهن. == 2024ع جون چونڊون == [[پاڪستان ۾ 2024ع جون عام چونڊون|2024ع جي عام چونڊن]] جي صوبائي اسيمبلي جي اميدوارن واري رڪارڊ ۾ پڻ موسا واهه سان لاڳاپيل پتا ملن ٿا. [[پي ايس-2 جيڪب آباد-2]] جي اميدوارن واري فهرست ۾ تحريڪ لبيڪ پاڪستان جي اميدوار رياض احمد جي رهائش '''عبدالحليم ٻرڙو، موسا واهه، ٺل''' ڄاڻايل هئي.<ref name="Candidates2024">{{cite web |title=List of Contesting Candidates – PS-2 Jacobabad-II |url=https://capitalnewspoint.com/wp-content/uploads/2024/01/PA-33-SINDH.pdf |year=2024 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> اهڙي چونڊ رڪارڊ مان موسا واهه جي ٺل تعلقي سان موجوده علائقائي سڃاڻپ جي وڌيڪ تصديق ٿئي ٿي. == بنيادي ڍانچو ۽ خدمتون == موسا واهه ڳوٺاڻي نوعيت جو علائقو آهي ۽ مقامي آباديءَ جي روزاني ضرورتن لاءِ [[ٺل]] ۽ ڀرپاسي جون وڏيون آباديون اهم خدمتي ۽ واپاري مرڪز آهن. سوئي سدرن گئس ڪمپني جي 2024ع واري صارف رڪارڊ ۾ موسا واهه، ٺل سان لاڳاپيل رهائشي پتي جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جيڪو علائقي ۾ گئس صارف نيٽ ورڪ جي موجودگيءَ جي شاهدي ڏئي ٿو.<ref name="SSGC">{{cite web |title=Defaulters List January 2024 |url=https://www.ssgc.com.pk/web/wp-content/uploads/2024/02/2024_01_jan_defaulters_list.pdf |publisher=سوئي سدرن گئس ڪمپني |year=2024 |language=en |access-date=14 September 2026 }}</ref> بهرحال رڳو ان رڪارڊ جي بنياد تي سڄي يونين ڪائونسل ۾ گئس فراهميءَ جي ڪوريج يا گهرن جو تناسب طئي نٿو ڪري سگهجي. == معيشت == موسا واهه [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي ڳوٺاڻي زرعي پٽي جو حصو آهي. علائقي جي معيشت ۾ زراعت، مال پالڻ، زرعي مزدوري ۽ ويجهن شهري مرڪزن سان واپار اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. موسا واهه لاءِ يو سي سطح تي فصلوار پيداوار، زرعي ايراضي يا مال جي تعداد جا اهڙا تفصيلي سرڪاري انگ دستياب ناهن، جن کي موجوده يو سي نمبر 37 جي حدن سان پڪ سان ڳنڍي سگهجي؛ تنهنڪري مخصوص زرعي پيداوار جا غير تصديق ٿيل انگ شامل نه ڪيا ويا آهن. == آبادي == [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] جا ڳوٺ، ديهه، مردم شماري بلاڪ ۽ مقامي حڪومت جا يونٽ هڪجهڙا شمارياتي يونٽ نه آهن. موجوده تحقيق ۾ اهڙو واضح سرڪاري انگ نه مليو آهي جنهن کي بنا ڪنهن حدبنديءَ جي مسئلي جي '''موجوده يونين ڪائونسل نمبر 37 موسا واهه''' جي مڪمل 2023ع واري آبادي قرار ڏئي سگهجي. ان ڪري ڪنهن هڪ: * ڳوٺ موسا واهه؛ * ديهه موسا واهه؛ * مردم شماري بلاڪ؛ * يا پراڻي يو سي جي آباديءَ کي موجوده يو سي جي ڪُل آبادي طور پيش نه ڪيو ويو آهي. == انتظامي سڃاڻپ جو خلاصو == {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto; width:85%;" ! style="background:#284B63;color:white;" | خصوصيت ! style="background:#284B63;color:white;" | ڄاڻ |- | ملڪ || [[پاڪستان]] |- | صوبو || [[سنڌ]] |- | ڊويزن || [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] |- | ضلعو || [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] |- | تعلقو || [[ٺل تعلقو|ٺل]] |- | انتظامي حيثيت || [[يونين ڪائونسل]] |- | موجوده يو سي نمبر || '''37''' |- | روينيو يونٽ || ديهه موسا واهه |- | ديهه نمبر || '''64''' |- | جاگرافيائي مقام || 28°15′10″ اتر، 68°41′00″ اوڀر |- | ڀرپاسي واري موجوده يو سي || [[رانجهاپور]] |- | ڀرپاسي واري موجوده يو سي || [[ٽانوري]] |} == پڻ ڏسو == * [[ٺل تعلقو]] * [[ٺل]] * [[رانجهاپور]] * [[ٽانوري]] * [[مبارڪپور]] * [[ميرل نئون]] * [[ميرل پراڻو]] * [[مٺو ٿرڙي]] * [[محب واهه]] * [[نئون واهه]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:موسا واهه]] [[زمرو:ٺل تعلقو]] [[زمرو:ٺل تعلقي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:ٺل تعلقي جون ديهون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] ```0 qosdhftgumnyth3t8t6252vbt0se5v6 0 102833 412162 2026-09-14T09:55:14Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{ٻيا نالا|انگريزي=Balochabad}} {{Infobox settlement | name = بلوچ آباد | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ بلوچ آباد جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subd... 412162 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{ٻيا نالا|انگريزي=Balochabad}} {{Infobox settlement | name = بلوچ آباد | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ بلوچ آباد جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ٺل تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | unit_pref = Metric | timezone = [[پاڪستان معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''بلوچ آباد''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي هڪ [[يونين ڪائونسل]] آهي.<ref name="Sindhiana">{{cite encyclopedia |title=جيڪب آباد |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |language=sd }}</ref> [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي بلدياتي چونڊن سان لاڳاپيل سرڪاري رڪارڊ ۾ بلوچ آباد کي '''يونين ڪائونسل نمبر 34''' طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="ECP">{{cite report |title=District Jacobabad – Local Government Elections |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |language=en }}</ref> == انتظامي حيثيت == بلوچ آباد، ٺل تعلقي جي ٻهراڙي واري انتظامي ڍانچي جو حصو آهي. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۾ ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسلن جي فهرست ۾ بلوچ آباد جو نالو پڻ شامل آهي.<ref name="Sindhiana"/> اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي تازي دستياب بلدياتي رڪارڊ موجب هن جو سرڪاري چونڊ نالو '''يو سي نمبر 34 بلوچ آباد''' درج ٿيل آهي.<ref name="ECP"/> پراڻن سرڪاري تعليمي رڪارڊن ۾ بلوچ آباد کي '''18-بلوچ آباد''' جي انتظامي ڪوڊ سان پڻ لکيو ويو آهي، جيڪو ان وقت جي يونين ڪائونسلن جي نمبرنگ سان لاڳاپيل هو.<ref name="SELD2015">{{cite report |title=SAT Time Schedule, District Jacobabad |publisher=اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ، حڪومت سنڌ |date=2015 |language=en }}</ref> == جاگرافي == بلوچ آباد [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي ٻهراڙي واري علائقي ۾ واقع آهي. روينيو رڪارڊ موجب '''بلوچ آباد''' نالي هڪ [[ديهه]] پڻ ٺل تعلقي جي ديهن ۾ شامل آهي.<ref name="Revenue">{{cite web |title=ٺل |work=سنڌ ائٽلس |language=sd |quote=بورڊ آف روينيو سنڌ جي سرڪاري فهرست مطابق ٺل تعلقي جي ديهن ۾ بلوچ آباد شامل آهي. }}</ref> ٺل تعلقو [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي ٽن تعلقن مان هڪ آهي ۽ [[سنڌ]] جي اترئين حصي ۾ واقع آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب سڄي ٺل تعلقي جي آبادي 533,153 هئي.<ref name="Thul2023">{{cite web |title=ٺل |work=سنڌ ائٽلس |language=sd }}</ref> == تعليم == [[سنڌ حڪومت]] جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ جي مختلف سرڪاري رڪارڊن ۾ بلوچ آباد يونين ڪائونسل اندر ڪيترائي سرڪاري اسڪول درج ٿيل آهن. انهن ۾ عبدالعزيز کوسو، هادي بخش کوسو، قائم خان کوسو، ديپو مري، جهنگل ڪٽو، شنبهو بروهي، دريا خان کوسو، سچل ڪٽو ۽ مددپور کوسو سان لاڳاپيل سرڪاري اسڪول شامل رهيا آهن.<ref name="SELD2015"/><ref name="SchoolBudget">{{cite report |title=District Jacobabad School Budget 2015–16 |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ، حڪومت سنڌ |year=2015 |language=en }}</ref> سرڪاري اسڪول ڊائريڪٽري ۾ '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول قائم خان کوسو''' پڻ بلوچ آباد يونين ڪائونسل ۾ درج ٿيل آهي.<ref name="SchoolDirectory">{{cite report |title=School Directory – District Jacobabad |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، حڪومت سنڌ |language=en }}</ref> ان کان سواءِ سرڪاري بجيٽ رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز لوئر سيڪنڊري اسڪول مددپور کوسو''' کي پڻ بلوچ آباد يونين ڪائونسل سان لاڳاپيل ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="SchoolBudget"/> == مقامي حڪومت == بلوچ آباد [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي ضلعي ڪائونسل جي انتظامي ڍانچي ۾ شامل يونين ڪائونسل آهي. اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي رڪارڊ ۾ '''يو سي نمبر 34 بلوچ آباد''' لاءِ ضلعي ڪائونسل جي ميمبر جي سيٽ پڻ درج ٿيل آهي.<ref name="ECP"/> == پڻ ڏسو == * [[ٺل تعلقو]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] * [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] * [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] == حوالا == {{حوالا}} {{جيڪب آباد ضلعو}} [[زمرو:ٺل تعلقو]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] 6x9fz51zw1g8y36ju0qkkamiukjw9jt 412163 412162 2026-09-14T09:55:31Z Intisar Ali 8681 /* */ 412163 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسل}} {{Infobox settlement | name = بلوچ آباد | settlement_type = [[يونين ڪائونسل]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ بلوچ آباد جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[ٺل تعلقو]] | government_type = [[يونين ڪائونسل]] | unit_pref = Metric | timezone = [[پاڪستان معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''بلوچ آباد''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي هڪ [[يونين ڪائونسل]] آهي.<ref name="Sindhiana">{{cite encyclopedia |title=جيڪب آباد |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |language=sd }}</ref> [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي بلدياتي چونڊن سان لاڳاپيل سرڪاري رڪارڊ ۾ بلوچ آباد کي '''يونين ڪائونسل نمبر 34''' طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="ECP">{{cite report |title=District Jacobabad – Local Government Elections |publisher=اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان |language=en }}</ref> == انتظامي حيثيت == بلوچ آباد، ٺل تعلقي جي ٻهراڙي واري انتظامي ڍانچي جو حصو آهي. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۾ ٺل تعلقي جي يونين ڪائونسلن جي فهرست ۾ بلوچ آباد جو نالو پڻ شامل آهي.<ref name="Sindhiana"/> اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي تازي دستياب بلدياتي رڪارڊ موجب هن جو سرڪاري چونڊ نالو '''يو سي نمبر 34 بلوچ آباد''' درج ٿيل آهي.<ref name="ECP"/> پراڻن سرڪاري تعليمي رڪارڊن ۾ بلوچ آباد کي '''18-بلوچ آباد''' جي انتظامي ڪوڊ سان پڻ لکيو ويو آهي، جيڪو ان وقت جي يونين ڪائونسلن جي نمبرنگ سان لاڳاپيل هو.<ref name="SELD2015">{{cite report |title=SAT Time Schedule, District Jacobabad |publisher=اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ، حڪومت سنڌ |date=2015 |language=en }}</ref> == جاگرافي == بلوچ آباد [[ٺل تعلقو|ٺل تعلقي]] جي ٻهراڙي واري علائقي ۾ واقع آهي. روينيو رڪارڊ موجب '''بلوچ آباد''' نالي هڪ [[ديهه]] پڻ ٺل تعلقي جي ديهن ۾ شامل آهي.<ref name="Revenue">{{cite web |title=ٺل |work=سنڌ ائٽلس |language=sd |quote=بورڊ آف روينيو سنڌ جي سرڪاري فهرست مطابق ٺل تعلقي جي ديهن ۾ بلوچ آباد شامل آهي. }}</ref> ٺل تعلقو [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي ٽن تعلقن مان هڪ آهي ۽ [[سنڌ]] جي اترئين حصي ۾ واقع آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب سڄي ٺل تعلقي جي آبادي 533,153 هئي.<ref name="Thul2023">{{cite web |title=ٺل |work=سنڌ ائٽلس |language=sd }}</ref> == تعليم == [[سنڌ حڪومت]] جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ جي مختلف سرڪاري رڪارڊن ۾ بلوچ آباد يونين ڪائونسل اندر ڪيترائي سرڪاري اسڪول درج ٿيل آهن. انهن ۾ عبدالعزيز کوسو، هادي بخش کوسو، قائم خان کوسو، ديپو مري، جهنگل ڪٽو، شنبهو بروهي، دريا خان کوسو، سچل ڪٽو ۽ مددپور کوسو سان لاڳاپيل سرڪاري اسڪول شامل رهيا آهن.<ref name="SELD2015"/><ref name="SchoolBudget">{{cite report |title=District Jacobabad School Budget 2015–16 |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ، حڪومت سنڌ |year=2015 |language=en }}</ref> سرڪاري اسڪول ڊائريڪٽري ۾ '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول قائم خان کوسو''' پڻ بلوچ آباد يونين ڪائونسل ۾ درج ٿيل آهي.<ref name="SchoolDirectory">{{cite report |title=School Directory – District Jacobabad |publisher=ريفارم سپورٽ يونٽ، حڪومت سنڌ |language=en }}</ref> ان کان سواءِ سرڪاري بجيٽ رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز لوئر سيڪنڊري اسڪول مددپور کوسو''' کي پڻ بلوچ آباد يونين ڪائونسل سان لاڳاپيل ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="SchoolBudget"/> == مقامي حڪومت == بلوچ آباد [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي ضلعي ڪائونسل جي انتظامي ڍانچي ۾ شامل يونين ڪائونسل آهي. اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي رڪارڊ ۾ '''يو سي نمبر 34 بلوچ آباد''' لاءِ ضلعي ڪائونسل جي ميمبر جي سيٽ پڻ درج ٿيل آهي.<ref name="ECP"/> == پڻ ڏسو == * [[ٺل تعلقو]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] * [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] * [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] == حوالا == {{حوالا}} {{جيڪب آباد ضلعو}} [[زمرو:ٺل تعلقو]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] 24b2yfrrucle7fa1kpdscaurn4ndv88 0 102834 412166 2026-09-14T11:52:51Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/10624893|پونتیوی]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 412166 wikitext text/x-wiki '''پونٽيوي''' ([[فرانس|فرانسيسي]]: <small>Pontivy</small>) [[فرانس]] ۾ موربيان ڊيپارٽمينٽ ۾ هڪ ڪميون آهي. ec74n49lyobp3gqittjysj2vthsu5dv 412167 412166 2026-09-14T11:53:45Z Ibne maryam 17680 added [[Category:فرانس جا ڪميون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 412167 wikitext text/x-wiki '''پونٽيوي''' ([[فرانس|فرانسيسي]]: <small>Pontivy</small>) [[فرانس]] ۾ موربيان ڊيپارٽمينٽ ۾ هڪ ڪميون آهي. [[زمرو:فرانس جا ڪميون]] rtkazoc6hbi1su1r4q3hyig384hp6e2 412168 412167 2026-09-14T11:55:05Z Ibne maryam 17680 /* */ 412168 wikitext text/x-wiki '''پونٽيوي''' ([[فرانس|فرانسيسي]]: <small>Pontivy</small>) [[فرانس]] ۾ موربيان ڊيپارٽمينٽ ۾ هڪ ڪميون آهي. {{Use dmy dates|date=August 2023}} {{Infobox French commune |name = Pontivy |native name = Pondi |commune status = [[Subprefectures in France|Subprefecture]] and [[Communes of France|commune]] |image = rohan pontivy.jpg |caption = The Château des [[House of Rohan|Rohan]] in Pontivy |image coat of arms = COA fr Pontivy.svg |coordinates = {{coord|48.0692|-2.9614|format=dms|display=inline,title}} |arrondissement = Pontivy |canton = Pontivy |INSEE = 56178 |postal code = 56300 |mayor = Christine Le Strat<ref>{{cite web|url=https://www.morbihan.gouv.fr/content/download/45068/325032/file/Maires%20du%20Morbihan%202020%20-%20250.pdf|title=Maires du Morbihan|date=7 July 2020|publisher=Préfecture du Morbihan}}</ref> |term = 2020&ndash;2026 |intercommunality = Pontivy Communauté |elevation m = 60 |elevation min m = 48 |elevation max m = 192 |area km2 = 24.85 |population = {{France metadata Wikidata|population_total}} |population date = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} |population footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes}} }} '''Pontivy''' ({{IPA|fr|pɔ̃tivi}}; {{Langx|br|Pondi}}) is a [[Communes of France|commune]] in the [[Morbihan]] [[Departments of France|department]] in [[Brittany (administrative region)|Brittany]] in north-western France.<ref>[https://www.insee.fr/fr/metadonnees/geographie/commune/56178-pontivy INSEE commune file]</ref> It lies at the confluence of the river [[Blavet]] and the [[Canal de Nantes à Brest]]. Inhabitants of Pontivy are called ''Pontivyens'' in French. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:فرانس جا ڪميون]] 27wpkuy57lz3niaux6vfuii9hfc5a0d 412169 412168 2026-09-14T11:56:31Z Ibne maryam 17680 /* */ 412169 wikitext text/x-wiki '''پونٽيوي''' ([[فرانس|فرانسيسي]]: <small>Pontivy</small>) [[فرانس]] ۾ موربيان ڊيپارٽمينٽ ۾ هڪ ڪميون آهي. {{Infobox French commune |name = پونٽيوي<br>Pontivy |native name = Pondi |commune status = [[Subprefectures in France|Subprefecture]] and [[Communes of France|commune]] |image = rohan pontivy.jpg |caption = The Château des [[House of Rohan|Rohan]] in Pontivy |image coat of arms = COA fr Pontivy.svg |coordinates = {{coord|48.0692|-2.9614|format=dms|display=inline,title}} |arrondissement = Pontivy |canton = Pontivy |INSEE = 56178 |postal code = 56300 |mayor = Christine Le Strat<ref>{{cite web|url=https://www.morbihan.gouv.fr/content/download/45068/325032/file/Maires%20du%20Morbihan%202020%20-%20250.pdf|title=Maires du Morbihan|date=7 July 2020|publisher=Préfecture du Morbihan}}</ref> |term = 2020&ndash;2026 |intercommunality = Pontivy Communauté |elevation m = 60 |elevation min m = 48 |elevation max m = 192 |area km2 = 24.85 |population = {{France metadata Wikidata|population_total}} |population date = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} |population footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes}} }} '''Pontivy''' ({{IPA|fr|pɔ̃tivi}}; {{Langx|br|Pondi}}) is a [[Communes of France|commune]] in the [[Morbihan]] [[Departments of France|department]] in [[Brittany (administrative region)|Brittany]] in north-western France.<ref>[https://www.insee.fr/fr/metadonnees/geographie/commune/56178-pontivy INSEE commune file]</ref> It lies at the confluence of the river [[Blavet]] and the [[Canal de Nantes à Brest]]. Inhabitants of Pontivy are called ''Pontivyens'' in French. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:فرانس جا ڪميون]] kq1zftfy5nsov2b7pgp7gdwqi1m2f55